Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Mathathias opponit se Antiocho; mox, vers. 23, Judæum idolis immolantem, æque ac præfectum Antiochi ad id cogentem occidit, exclamans: « Omnis qui habet zelum, exeat post me. » Fugit ergo cum se sequentibus in montes; qui vers. 37, sabbatis invasi sinunt se occidi; mox ne omnes intereant, armis se defendant. Tertio, vers. 44, Mathathias colligit exercitum, et fidem patriamque propugnat; mox moriturus, filios cæterosque ad idem et ad zelum legis cohortatur, eisque Judam filium in belli Ducem assignat.
Textus Vulgatae: I Machabaeorum 2:1-70
1. In diebus illis surrexit Mathathias filius Joannis, filii Simeonis, sacerdos ex filiis Joarib ab Jerusalem, et consedit in monte Modin; 2. et habebat filios quinque Joannem, qui cognominabatur Gaddis; 3. et Simonem, qui cognominabatur Thasi; 4. et Judam, qui vocabatur Machabæus: 5. et Eleazarum, qui cognominabatur Abaron; et Jonathan, qui cognominabatur Apphus. 6. Hi viderunt mala quæ fiebant in populo Juda, et in Jerusalem. 7. Et dixit Mathathias: Væ mihi! ut quid natus sum videre contritionem populi mei, et contritionem civitatis sanctæ, et sedere illic, cum datur in manibus inimicorum? 8. Sancta in manu extraneorum facta sunt; templum ejus sicut homo ignobilis. 9. Vasa gloriæ ejus captiva abducta sunt; trucidati sunt senes ejus in plateis, et juvenes ejus ceciderunt in gladio inimicorum. 10. Quæ gens non hæreditavit regnum ejus, et non obtinuit spolia ejus? 11. Omnis compositio ejus ablata est. Quæ erat libera, facta est ancilla. 12. Et ecce sancta nostra, et pulchritudo nostra, et claritas nostra, desolata est, et coinquinaverunt ea Gentes. 13. Quo ergo nobis adhuc vivere? 14. Et scidit vestimenta sua Mathathias, et filii ejus; et operuerunt se ciliciis, et planxerunt valde. 15. Et venerunt illuc qui missi erant a rege Antiocho, ut cogerent eos qui confugerant in civitatem Modin, immolare et accendere thura, et a lege Dei discedere. 16. Et multi de populo Israel consentientes accesserunt ad eos; sed Mathathias, et filii ejus constanter steterunt. 17. Et respondentes qui missi erant ab Antiocho, dixerunt Mathathiæ: Princeps et clarissimus et magnus es in hac civitate, et ornatus filiis et fratribus. 18. Ergo accede prior, et fac jussum regis, sicut fecerunt omnes Gentes, et viri Juda, et qui remanserunt in Jerusalem; et eris tu, et filii tui inter amicos regis, et amplificatus auro et argento, et muneribus multis. 19. Et respondit Mathathias, et dixit magna voce: Et si omnes Gentes regi Antiocho obediunt, ut discedat unusquisque a servitute legis patrum suorum, et consentiat mandatis ejus; 20. ego et filii mei, et fratres mei, obediemus legi patrum nostrorum. 21. Propitius sit nobis Deus: non est nobis utile relinquere legem et justitias Dei. 22. Non audiemus verba regis Antiochi nec sacrificabimus transgredientes legis nostræ mandata, ut eamus altera via. 23. Et ut cessavit loqui verba hæc, accessit quidam Judæus in omnium oculis sacrificare idolis super aram in civitate Modin, secundum jussum regis, 24. et vidit Mathathias, et doluit, et contremuerunt renes ejus, et accensus est furor ejus secundum judicium legis, et insiliens trucidavit eum super aram; 25. sed et virum quem rex Antiochus miserat, qui cogebat immolare, occidit in ipso tempore, et aram destruxit. 26. Et zelatus est legem, sicut fecit Phinees Zamri filio Salomi. 27. Et exclamavit Mathathias voce magna in civitate, dicens: Omnis, qui zelum habet legis statuens testamentum, exeat post me. 28. Et fugit ipse, et filii ejus in montes, et reliquerunt quæcumque habebant in civitate. 29. Tunc descenderunt multi quærentes judicium et justitiam, in desertum; 30. et sederunt ibi ipsi, et filii eorum, et mulieres eorum, et pecora eorum; quoniam inundaverunt super eos mala. 31. Et renuntiatum est viris regis, et exercitui qui erat in Jerusalem civitate David, quoniam discessissent viri quidam, qui dissipaverunt mandatum regis, in loca occulta in deserto, et abiissent post illos multi. 32. Et statim perrexerunt ad eos, et constituerunt adversus eos prælium in die sabbatorum, 33. et dixerunt ad eos: Resistitis et nunc adhuc? exite, et facite secundum verbum regis Antiochi, et vivetis. 34. Et dixerunt: Non exibimus, neque faciemus verbum regis, ut polluamus diem sabbatorum. 35. Et concitaverunt adversus eos prælium. 36. Et non responderunt eis, nec lapidem miserunt in eos, nec oppilaverunt loca occulta, 37. dicentes: Moriamur omnes in simplicitate nostra; et testes erunt super nos cœlum et terra, quod injuste perditis nos. 38. Et intulerunt illis bellum sabbatis; et mortui sunt ipsi, et uxores eorum, et filii eorum, et pecora eorum, usque ad mille animas hominum. 39. Et cognovit Mathathias, et amici ejus, et luctum habuerunt super eos valde. 40. Et dixit vir proximo suo: Si omnes fecerimus sicut fratres nostri fecerunt, et non pugnaverimus adversus gentes pro animabus nostris, et justificationibus nostris, nunc citius disperdent nos a terra. 41. Et cogitaverunt in die illa, dicentes: Omnis homo quicumque venerit ad nos in bello die sabbatorum, pugnemus adversus eum; et non moriemur omnes, sicut mortui sunt fratres nostri in occultis. 42. Tunc congregata est ad eos synagoga Assidæorum fortis viribus ex Israel, omnis voluntarius in lege; 43. et omnes, qui fugiebant a malis, additi sunt ad eos, et facti sunt illis ad firmamentum. 44. Et collegerunt exercitum, et percusserunt peccatores in ira sua, et viros iniquos in indignatione sua; et cæteri fugerunt ad nationes, ut evaderent. 45. Et circuivit Mathathias, et amici ejus, et destruxerunt aras; 46. et circumciderunt pueros incircumcisos quotquot invenerunt in finibus Israel, et in fortitudine. 47. Et persecuti sunt filios superbiæ, et prosperatum est opus in manibus eorum; 48. et obtinuerunt legem de manibus gentium, et de manibus regum; et non dederunt cornu peccatori. 49. Et appropinquaverunt dies Mathathiæ, moriendi, et dixit filiis suis: Nunc confortata est superbia, et castigatio, et tempus eversionis, et ira indignationis. 50. Nunc ergo, o filii, æmulatores estote legis, et date animas vestras pro testamento patrum vestrorum, 51. et mementote operum patrum, quæ fecerunt in generationibus suis; et accipietis gloriam magnam, et nomen æternum. 52. Abraham nonne in tentatione inventus est fidelis, et reputatum est ei ad justitiam? 53. Joseph in tempore angustiæ suæ custodivit mandatum, et factus est Dominus Ægypti. 54. Phinees pater noster zelando zelum Dei accepit testamentum sacerdotii æterni. 55. Jesus, dum implevit verbum, factus est dux in Israel. 56. Caleb, dum testificatur in ecclesia, accepit hæreditatem. 57. David in sua misericordia consecutus est sedem regni in sæcula. 58. Elias, dum zelat zelum legis, receptus est in cœlum. 59. Ananias et Azarias et Misael credentes, liberati sunt de flamma. 60. Daniel in sua simplicitate liberatus est de ore leonum. 61. Et ita cogitate per generationem et generationem; quia omnes qui sperant in eum, non infirmantur. 62. Et a verbis viri peccatoris ne timueritis; quia gloria ejus stercus et vermis est; 63. hodie extollitur, et cras non invenietur; quia conversus est in terram suam, et cogitatio ejus periit. 64. Vos ergo filii, confortamini et viriliter agite in lege; quia in ipsa gloriosi eritis. 65. Et ecce Simon frater vester, scio quod vir consilii est; ipsum audite semper, et ipse erit vobis pater. 66. Et Judas Machabæus, fortis viribus a juventute sua, sit vobis princeps militiæ, et ipse aget bellum populi. 67. Et adducetis ad vos omnes factores legis; et vindicate vindictam populi vestri. 68. Retribuite retributionem Gentibus, et intendite in præceptum legis. 69. Et benedixit eos, et appositus est ad patres suos. 70. Et defunctus est anno centesimo et quadragesimo sexto; et sepultus est a filiis suis in sepulcris patrum suorum in Modin, et planxerunt eum omnis Israel planctu magno.
Versus 1: In Diebus Illis Surrexit Mathathias
1. IN DIEBUS ILLIS SURREXIT MATHATHIAS, — sive per crasin « Mathias, » uti eum vocat Josephus et Theodoretus: quod nomen Hebraice significat donum Dei, ac proinde idem est, quod Græce Theodosius, Theodorus, vel inverse Dorothæus, ac Latine Adeodatus; magno enim dono hic vir a Deo datus fuit, dux Israeli ad resistendum Antiocho. Quæres: Quis et qualis fuit Mathathias? Respondeo fuisse ex tribu Levi sacerdotem primæ classis, puta ex stirpe Joarib, quæ inter familias sacerdotales prima ponitur, I Paral. cap. XXIV. 7. Porro Mathathias hic a Deo eum eligente, impellenteque et populo approbante, factus est Pontifex et Dux, vindexque populi contra communem hostem Antiochum; nam post reditum e captivitate jussu Cyri, Darii et Artaxerxis iidem fuere Pontifices et Duces populi, teste Josepho, lib XI, cap. IV. Idem liquet I Esdræ cap. VII. 25 et 26, et II Esdræ IX, 36. Esto enim Mathathias non esset oriundus ex stirpe proxima Pontificum, tamen illa deficiente, ad eum quasi primæ classis sacerdotem devolvebatur Pontificatus. Nam Onias tertius, cognomento Sanctus, jam erat interfectus anno 5 Antiochi, qui erat 145 Græcorum. Oniæ vero filius, scilicet Onias junior, profugerat in Ægyptum, ac Heliopoli factus erat Pontifex novi templi, quod ab eo dictum est Onion. Jason autem frater Oniæ, factus apostata, cæteros apostatare et ad Gentilismum transire cogebat. Quare ad Mathathiam spectabat capessere Pontificatum et Ducatum populi, ut religionem æque ac rempublicam in extremum periculum ab Antiocho adductam tueretur et propugnaret. Præsertim cum non esset alius, qui id auderet, sed omnes metu Antiochi vel laterent et tacerent, vel diffugerent. Ipsum ergo Deus excitavit, animosque illi addidit ad id audiendum, ut Dei fidem et cultum et patriæ salutem conservaret. Fecit hoc ipse anno Antiochi nono, qui fuit Græcorum 145. Quocirca Chaldæus, Cant. VI, 6, Josephus et Josippus, Aben-Ezra et Hebræi Mathathiam vocant summam Sacerdotem, sive Pontificem, idque tum ex designatione Dei, tum ex electione populi, tum ex jure successionis et propinquitatis, uti dixi. Ita Abulensis in cap. XX Exodi, quæst. XXV, Serarius, Sigonius, Severus Sulpitius, Torniellus, Genebrardus quos citat et sequitur Salianus. Hinc Mathathias Phinees Pontificem vocat patrem suum: ergo ex Pontifice prognatus, cæteris deficientibus, jus ei succedendi habebat. Paucis vero mensibus fuit Pontifex et dux, quia eodem anno mortuus, sibi successorem Pontificem et Ducem designavit filium suum Judam Machabæum.
Versus 2: Et Habebat Filios Quinque, Joannem, Qui Cognominabatur Gaddis
2. ET HABEBAT FILIOS QUINQUE, JOANNEM, QUI COGNOMINABATUR GADDIS. — Gaddis, id est acervus, vel cumulus frugum, q. d. Abundius, vel Abundantius: quo nomine vocati sunt martyres duo sub Diocletiano, quorum sacra lipsana sub Gregorio XIII Pont. solemni pompa translata fuere ad domum professam Societatis Jesu Romæ.
3. ET SIMONEM QUI COGNOMINABATUR THASI, — id est hircus: תיש thais enim est hircus, vel exscisor, a radice תזז tazaz, id est exscindere.
4. ET JUDAM QUI VOCABATUR MACHABÆUS. — Etymon Machabæi in Proœmio dedi. Hoc cognomen primo datum fuit Judæ, et ab eo cæteri fratres et socii vocati sunt Machabæi, ut ex hoc loco liquet. Est prolepsis, sive anticipatio; Judæ enim hoc cognomen inditum est, non a puero, sed postea, cum ipse vexillis suis inscripsit nomen Machabi, ut dixi in Proœmio. Sic Antiochi postea a factis et victoriis cognominati sunt Soteres, Epiphanes, Ceraunii, Callinici, Nicanores; et Ptolemæi vocati sunt Eupatores, Philadelphi, Philometores, Evergetes, etc.
Versus 5: Et Eleazarum, Qui Cognominabatur Abaron
5. ET ELEAZARUM QUI COGNOMINABATUR ABARON, — id est fortis: אביר abbir enim est potens, fortis. ET JONATHAM QUI COGNOMINABATUR APPHUS, — id est vir consilii, vel volens consilium; forte quod natura ardens et cholericus esset, ideoque celeris ingenii, velocisque consilii, quod in bellis utilissimum est. Ita Pagninus in nom. Hebr.
7. VÆ MIHI! — Planctus hic Mathathiæ de vastatione templi et Jerosolymæ processit ex zelo religionis, quo ardebat. Similis fuit zelus et planctus Jeremiæ ob exscisam Jerusalem in Threnis, et Jeremiæ XX.
8. TEMPLUM EJUS SICUT HOMO IGNOBILIS, — id est vilis, pauper, rusticus, imo stultus, fatuus et morio, quem omnes impune irrident, calcant, vellunt, verberant. Ita Sanchez. Sic enim satellites Antiochi Epiphanis ridebant, calcabant, spoliabant, vellebant templum, Sacerdotes, Levitas, cæterosque Judæos, quos cogebant quasi ebrios et stultos in honorem Bacchi hedera coronari, saltare et bacchari, lib. II. cap. VI.
10. QUÆ GENS NON HEREDITAVIT REGNUM EJUS. — Græcis enim Antiochi militibus permixti erant Chaldæi, Persæ, Medi, Assyrii, etc. ac Ammonitæ, Moabitæ, Philisthæi, Arabes, Idumæi, aliique Judæorum hostes, qui dum viderent eos ab Antiocho adeo divexari, accorrebant, ut eum adjuvarent, et Judæos spoliarent, maleque mulctarent.
13. QUO ERGO NOBIS ADHUC VIVERE? — vita enim in tot ærumnis longe potius est mors, quam vita, ut ait S. Gregorius. Et ut ait Tragœdus: « Mortis habet vices, cum lentis trahitur vita gemitibus. » Sic Anchises: Abnegat excisa vitam producere Troja, Æneid.
Et alii post Trojam captam infelices exclamant, Æneid. I: « O terque quaterque beati, Queis ante ora patrum Trojæ sub mœnibus altis Contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis Tydide, mene Iliacis occumbere campis Non potuisse! tuaque animam hanc effundere dextra? »
21. PROPITIUS SIT NOBIS DEUS, — q. d. Deus nobis hanc faciat gratiam, ut tantum malum, tantumque nefas et scelus apostasiæ et idololatriæ a nobis avertat. Unde Septuaginta vertunt: « Ne permittat nobis Deus. » Alii: « Prohibeat hoc Deus; » hac enim phrasi utuntur Hebræi, cum aliquid valde abominantur et exsecrantur.
Versus 24: Et Contremuerunt Renes Ejus
24. ET CONTREMUERUNT RENES EJUS. — Per renes synecdochice intellige cetera viscera; renes enim sunt sedes concupiscentiæ, cor animositatis et audaciæ, jecur amoris, fel iræ et furoris, q. d. viscera Mathathiæ commota sunt partim commiseratione et dolore legis violatæ, partim ardore et zelo eam propugnandi, partim ira et furore ejus violatores prosequendi et occidendi, uti re ipsa occidit Judæum idololatrantem, et Antiochi Legatum ad id cogentem. Unde sequitur: ET ACCENSUS EST FUROR SECUNDUM JUDICIUM (id est decretum) LEGIS, — quæ Deut. XI, 6, jubet occidi eum qui alios a patria religione, Deique cultu abducit, uti faciebat hic Judæus Jovi sacrificans, quem proinde Mathathias occidit. Huc enim eum agebat zelus honoris Dei: Et furiis agitatus amor, et conscia virtus. Moraliter disce hic quam efficax sit zelus, ut instar ignis omnia superet et consumat. Audi S. Ambrosium in Ps. CXVIII, Octon. 18, ad illa: « Tabescere me fecit (pro quo S. Ambrosius legit exquisivit) zelus meus. Zelum habere debet sacerdos, qui incorruptam servare studet Ecclesiæ castitatem. Et ideo Princeps sacerdotum dicit: Zelus domus tuæ devoravit me. Et Phinees sacerdos erat et nepos sacerdotis et filius sacerdotis. Bonus zelus et utilis in sacerdote, præcipue ne negligens, ne remissus sit. Melius est ut unius aut duorum damnatione plurimi liberentur, quam duorum absolutione plures periclitentur. » Et paulo post: « Zelus Dei vita est, zelum habuit Elias, et ideo raptus ad cœlum est. Zelans, ait, zelavi Dominum. Zelum habuit Mathathias filius Joannis, qui adversus sacrilegia Antiochi excitavit Dei plebem. Zelum qui habent, omnes sibi inimicos suos putant, qui sunt hostes Dei, quamvis patrem, fratres, sorores. Omnibus dicit: Inimici facti sunt mihi; sicut David ait. » Et nonnullis interjectis: « Zelus ergo charitas est. Denique valida est, sicut mors charitas, durus sicut inferi zelus. Durus zelus, quem vitæ hujus nulla vincit illecebra. Durus sicut inferi, per quem peccato morimur, ut vivamus Deo. Angeli quoque sine zelo nihil sunt, et substantiæ suæ amittunt prærogativam, nisi eam zeli ardore sustentent. »
Unde post pauca concludit: « Et quid miremur, si Angeli eum habent? Ipse Deus pater ait: Zelans zelabo Jerusalem zelo magno; quia Deus magnus, ideo et zelus ejus magnus est, et pro uniuscujusque potentiæ qualitate, ita et zelus, aut mediocris, aut magnus est. Zelo vindicatur Jerusalem, zelo Ecclesia congregatur, zelo fides acquiritur, zelo pudicitia possidetur. Dominus quoque Jesus ait: Zelus domus tuæ comedit me; increpans Judæos, quod domum orationis fecerint speluncam latronum, fecerint et domum negotiationis. »
25. SED ET VIRUM, QUEM REX ANTIOCHUS MISERAT, QUI COGEBAT IMMOLARE, OCCIDIT. — Josephus, lib. XII, cap. VIII, virum hunc vocat Apellem. Idem tamen, lib. I De bello cap. 1, eum vocat Barchidem, additque filios Mathathiæ patrem in hac cæde adjuvisse; cæsos enim esse cum Apelle milites ipsius. Jure hoc fecit Mathathias instigante Deo, tanquam judex et vindex Israelis, æque ac religionis, Deique cultus, adeoque hoc facto Pontificatum et ducatum suum iniit et consecravit, æque ac Elias, ducem fidei se fecit occidendo sacerdotes Baal, III Reg. XVIII; et Moses cum Levitis occidendo adoratores vituli aurei, Exodi XXXII, quibus proinde ipse ait: « Consecrastis manus vestras hodie Domino, unusquisque in filio, et in fratre suo, ut detur vobis benedictio. » Ac Phinees occidens Principem Priapo sacrificantem, Num. XXV; vide ibi dicta. Sic de blasphemante censuit, aitque S. Chrysostomus: « Si quempiam Deum blasphemantem audieris, accede, increpa: et si verbera infligere oporteat, non recuses, ipsius faciem alapa percute, contere os ipsius, percussione manum tuam sanctifica. » Nimirum « zelus purgat facinus, » imo illud sanctificat et sacrificat, facitque quasi holocaustum, quod offert justitiæ et vindictæ divinæ in odorem suavitatis.
Mira fuit Mathathiæ in hac cæde animositas, fortitudo, audacia, qua ipse pene solus regi potenti, superbo et crudeli sese opposuit, ac cæteros ad opponendum sese impulit, fortunas suas, familiam, liberos, famam et vitam generose pro Deo, pro fide, pro patria discrimini objiciens. Fuit ergo ipse Heros inclytus, ac quinque filios Heroes effecit, dum eos in aciem contra tyrannum eduxit: sed fides et spes in Deum eum animabat, et periculis omnibus superiorem efficiebat, ut quasi leo cum quinque suis leunculis hostes omnes contereret.
27. ET EXCLAMAVIT, etc.: OMNIS QUI ZELUM HABET LEGIS, STATUENS TESTAMENTUM, — satagens ut in suo vigore stet testamentum, id est, fœdus cum Deo initum, q. d. Qui salvam vult religionem et Rempublicam, « exeat post me, » me ducem sequatur. Classicum hic canit Mathathias, eoque omnes convocat ad bellum sacrum, ut in eo, vel fortiter vincant, vel generose pro Deo, fide et patria occumbant. Sic Romæ C. Marius Syllæ Rempublicam invadenti se opponens exclamavit:
« Qui salvam vult Rempublicam me sequatur » (quæ verba etiamnum Romæ portæ Angelicæ, qua ipse egressus est superliminari lapideo uncialibus litteris insculpta legimus). Quo dicto in vicinum montem Marius exiens, copias collegit. Idem exclamavit Scipio post cladem apud Cannas acceptam; et Nasica ex Capitolio contra Gracchum, teste Livio, Paterculo et Valerio Maximo, lib. III, cap. 2; ac diu post, Narses sub Justino Imperatore Gallis se objiciens, teste Agathia, lib. II. Denique Servius in lib. VIII Æneid.: « Si esset, ait, tumultus, id est, ex periculi vicinitate timor multus, quia singulos milites interrogare non vacabat, qui erat ducturus exercitum ibi ad Capitolium, et inde proferens duo vexilla, unum roseum, quod pedites evocabat, et alterum cæruleum, quod erat equitum insigne, dicebat: Qui rempublicam salvam esse vult, me sequatur. »
Versus 28: Et Fugit Ipse Et Filii Ejus
28. ET FUGIT IPSE ET FILII EJUS — ex Jerusalem, ubi quasi sacerdos degebat, ac Judæum in altari idolis sacrificantem ceciderat; « in montes inter feras vitam agentes, et fœni cibo vescentes, ne participes essent coinquinationis, » ut dicitur lib. II, cap. V, 27. Victitabant ergo herbis, lacte pecorum, cibo a vicinis submisso et prædis hostium.
29. TUNC DESCENDERUNT MULTI QUÆRENTES JUDICIUM ET JUSTITIAM, — hoc est, quærentes a Mathathia id quod æquum et justum erat, quid, scilicet, tali articulo urgentis persecutionis facere oporteret, nimirum pati exilium, famem, frigus, nuditatem, vulnera et acerba quæque, ipsamque mortem, potius quam tyranno cedere, et a Deo ejusque lege et cultu ad idola apostatare.
Versus 37: Moriamur Omnes In Simplicitate Nostra
37. MORIAMUR OMNES IN SIMPLICITATE NOSTRA, — in simplici observatione sabbati, ut eo die plenam observemus quietem a Deo præscriptam, adeo ut in eo non pugnemus, imo contra invadentes nos non defendamus, sed sinamus nos, quasi agnos simplices et innocentes occidi. Dixerunt hoc non ex superstitione, nec ex imprudentia, ut volunt Novantes, sed ex studio perfectæ religionis. Sabbati enim summa erat apud Judæos religio. Quare licet jure potuissent eo die pugnare et se defendere, tamen ex zelo religionis maluerunt se offerre morti, quam cultum et quietem sabbati per speciem et umbram duntaxat violare, quia hac ratione evadebant martyres: martyrium autem est actus nobilissimus, ideoque longe nobilior pugna et vita. Idem fecere Judæi invasi a Ptolemæo Lagi, et postea a Mithridate, uti narrat Josephus lib. XII, cap. 1, et lib. XVIII, cap. ult. quos a pietate et religione laudat S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. XL. Sic Legio Thebæorum, duce S. Mauritio, potuisset resistere Maximiano Imperatori; sed noluit, ac projectis armis permisit se instar ovium occidi, quia legionarii fideles malebant esse martyres, quam milites. Sic Carthusiani ex voto abstinent carnibus, ut malint mori, quam vesci carnibus, etiam ubi medicus eas judicat necessarias ad sanitatem et vitam conservandam. Nam religio et observantia regularis potior est sanitate et vita.
Versus 39: Et Cognovit Mathathias
39. ET COGNOVIT MATHATHIAS. — Hic quasi Pontifex interpretatus est legem sabbati tali casu, quo scilicet quis invaditur ab hoste non obligare, dixitque satius esse pugnare pro Deo et lege, ne omnis Dei populus interficeretur: itaque Ecclesia et Dei cultus periret. Unde hoc ejus responsum cæteri secuti, statuerunt die sabbati invadentes se armis repellere, ut patet versu 41.
42. TUNC CONGREGATA EST AD EOS SYNAGOGA ASSIDÆORUM (male nonnulli legunt « Judæorum ») FORTIS VIRIBUS EX ISRAEL, OMNIS VOLUNTARIUS IN LEGE.
Quæres quinam sint Assidæi. Respondent primo Hugo, Lyranus, Dionysius, Glossa ac S. Thomas in cap. XIV, Assidæos dictos ab assiduitate, quasi assiduos in Dei cultu. Verum Assidai est vox Hebræa; quare habet etymon Hebræum, non Latinum. Secundo, Serarius in cap. VII, Josephus, Stephanus hic in Proœmio p. 5, Genebrardus, Torniellus, Salianus et Delrio in Adagialibus, cap. X, XXX, censent Assidæos esse Essenos, aut Essenorum affines, et ejusdem cum Essenis instituti et professionis. Verum obstat primo, quod tunc necdum erant Esseni. Hi enim paulo ante Christum exorti sunt, uti docet Baronius. Secundo, quod Esseni non erant fortes viribus, quia abstinentia et jejuniis quotidianis vires enervabant. Tertio, quod Esseni soli Deo vacabant per orationem, lectionem et contemplationem. Unde: « Apud eos, ait Philo, lib. De Essenis, nemo tela, gladios, galeas, thoraces, scuta fabricat, nec machinas, nec aliud quidquam bello utile. » Assidæi autem his abundabant, utpote non choro, ut Esseni, sed bello addicti. Vide quæ de Essenis dixi Actor. IV, 2. Dico ergo Assidæos fuisse milites belli sacri, qui scilicet pro lege et Synagoga nomen dabant militiæ sacræ, quales postea fuere milites templi, ac nunc sunt Ordines militares equitum Melitensium, S. Joannis, S. Stephani, Teutonicorum et similium, qui pro Ecclesia Dei contra Turcas, Saracenos et hæreticos generose depugnant. Cum enim Antiochus satageret evertere Dei legem, templum et Synagogam, Deus excitavit Assidæos, qui se militiæ sacræ devoverent, ac pro templi legisque tutela pugnarent, seque omnibus belli periculis ultro offerrent. Id ita esse patet primo ex voce « Synagoga, » id est cœtus, collectio, congregatio militum pro Synagoga tuenda. Secundo, ex voce « fortis viribus. » Tertio, ex voce « voluntarius in lege, » qui scilicet voluntarie ex zelo legem defenderet et propugnaret. Quare Assidæi junxerunt se Judæ Machabæo, quasi duci belli sacri, ac ejus præcipui fuere milites, per quos tot tantasque obtinuit victorias. Id patet ex lib. II, XIV, 6: « Ipsi, inquit, qui dicuntur Assidæi Judæorum, quibus præest Judas Machabæus, bella nutriunt et seditiones movent, nec patiuntur regnum esse quietum. » Sunt hæc verba hostium, qui Assidæos quasi seditiosos accusabant apud Demetrium regem. Et ex cap. VII, 12, ubi Assidæi, quasi primi cum congregatione scribarum tractant de pace communi cum Bacchide et Alcimo ineunda. Unde liquet eos fuisse viros unos in Israel honoratos et primarios.
Quæres secundo unde vocentur Assidæi. Respondeo Hebraice vocantur חסידים chasidim, quod aliqui derivant a חסידה chasida, id est ciconia, vel milvus, eo quod quasi milvi in hostes insilirent et prædas agerent. Alii chasidim interpretantur venatores a צוד tsud, id est venari, eo quod venarentur hostes Israelis, sicut venator venatur cervos et lepores. Melius Pagninus, Sanchez, Serarius et alii chasidim interpretantur pios, misericordes, religiosos, sanctos, a חסד chesed, id est pietas, misericordia, eo quod pium bellum gererent pro Israelitis. Audi nunc S. Chrysostomum in Ps. XLIII: « Quando grave bellum ingruebat, nec quidquam Machabæi possent facere quod prodesset, se abscondebant; nam hoc quoque fecerunt Apostoli. Non enim semper apparentes in media irruebant pericula; sed nonnunquam et fugientes et latentes secedebant. Postquam autem parum respirarunt, tanquam generosi quidam catuli ex antris exilientes, et e latebris emergentes, statuerunt non se amplius solos servare, sed etiam alios quotcumque possent, et civitates, et omnem regionem obeuntes collegerunt quotquot invenerunt adhuc sanos, et integros, et multos etiam qui laborabant et corrupti erant, in statum pristinum redegerunt, eis persuadentes redire ad leges patrias. »
Versus 44: Et Percusserunt Peccatores
44. ET PERCUSSERUNT PECCATORES, — id est apostatas, qui a Judaismo ad Antiochum et Gentilismum transfugerant. Hoc enim summum erat peccatum, summaque iniquitas, quo tota religio, fides et virtus prodebatur et perdebatur.
46. ET IN FORTITUDINE; — repete: « Circumciderunt pueros incircumcisos, quotquot invenerunt in finibus Israel, » q. d. Per vim circumciderunt pueros, etiam invitis parentibus, eo quod parentes essent Israelitæ, itaque obligarentur circumcidere filios, ideoque a Mathathia quasi Duce et Pontifice ad idipsum cogi possent; sicut nunc Ecclesia cogit fideles, ut filios suos offerant ad Baptismum. Quod si qui inter eos erant filii infidelium, eos quoque quasi jam suos et jure belli captos, ac a parentibus separatos circumcidebant. Et quamvis Lyranus dicat solum id fecisse in filiis Judæorum, tamen Scriptura absolute loquitur; et quamvis Dominicus Soto in IV tract. De Baptismo dicat: Si Mathathias id fecit in filiis gentium, fecit quidem secundum scientiam; hoc tamen de insigni et sanctissimo viro non recte dictum videtur: melius ergo asseritur eos, cum jam essent jure belli in servitutem redacti, et a parentibus separati, jure circumcidi potuisse, sicut nos etiam nunc jure baptizamus filios Saracenorum in bello captos, ait Suarez, III part. tom. III, Quæst. LXVII, art. X, disp. XXV, sect. 4.
Versus 48: Obtinuerunt Legem De Manu Gentium
48. OBTINUERUNT LEGEM DE MANU GENTIUM, — q. d. Dei legem et cultum ab Antiocho et gentibus ablatum per arma Israeli restituerunt feceruntque ut Dei lex et cultus pristinam suam dignitatem et venerationem obtineret. ET NON DEDERUNT CORNU PECCATORI, — q. d. Non permiserunt cornua, id est superbiam, robur, et vires Antiocho crescere; sed hæc illi, si non amputarunt, certe resecuerunt et valde imminuerunt, ut more solito grassari et sævire non posset, nec auderet. Disce hic cornua superbis, æque ac tauris cornupetis esse resecanda: qui enim illa superbo et feroci non demit, addit et auget; quare qui potest, debet ea demere, ne iis ferocientes multos feriant et prosternant.
49. CASTIGATIO, etc. ET IRA INDIGNATIONIS, — scilicet Dei, qua Deus iratus et indignans peccatis nostris, nos tam atrociter per Antiochum castigat, laxans ei habenas sæviendi et ferociendi contra nos. Sic Attila rex Hunnorum, vastans Galliam et Italiam, rogatus a S. Lupo Trecensi Episcopo, quis esset et quid vellet, respondit se esse flagellum Dei ad castigandum scelera fidelium: sic flagellum Dei fuit Tamerlanes, et nunc sunt Ottomanni. Sic Nabuchodonosor ostensus fuit Jeremiæ, cap. I, per speciem virgæ vigilantis.
Versus 50: Et Date Animas Vestras Pro Testamento
50. ET DATE ANIMAS (id est vitas) VESTRAS PRO TESTAMENTO, — id est fœdere, puta pro lege Dei: lex enim fuit conditio fœderis ab Abraham, Mose et populo cum Deo initi.
51. ET ACCIPIETIS GLORIAM MAGNAM, — non tantum in hoc mundo apud homines, hæc enim vana est, brevis et exilis, sed et in cœlo coram Deo, Angelis et sanctis immensam, cœlestem et æternam.
52. ABRAHAM NONNE IN TENTATIONE, qua Deus tentavit ejus fidem et obedientiam, jubendo ut sibi immolaret unigenitum suum Isaac, per quem ei promiserat copiosam posteritatem, imo Christum, INVENTUS EST FIDELIS, fideliter Deo offerens filium, certa fide sperans et credens quod Deus eum post immolationem a morte suscitaret: ET REPUTATUM EST EI AD JUSTITIAM, — q. d. Hic Abrahæ actus obedientiæ et oblationis Isaac, computatus et æstimatus est a Deo esse actus magnæ justitiæ, id est magnæ virtutis et sanctitatis; ac proinde Abraham, qui jam erat justus, per eum meruit magnum gratiæ et justitiæ augmentum, factusque est coram Deo multo justior et sanctior. Vide dicta Roman. cap. IV, vers. 3. et Gene XV, 6.
53. JOSEPH IN TEMPORE ANGUSTIÆ SUÆ (quam passus est in carcere) CUSTODIVIT MANDATUM quintum Decalogi: « Non mœchaberis, » quia sollicitanti heræ suæ noluit commisceri; ET (idcirco) FACTUS EST DOMINUS ÆGYPTI. — Præclare S. Cyprianus, tract. De mortalitate: « Adversa non sint tibi scandala, inquit, sed prælia; nec debilitent, aut frangant Christiani fidem, sed potius ostendant in colloctatione virtutem, cum contemnenda sit omnis injuria malorum præsentium, fiducia futurorum bonorum. Nisi præcesserit pugna, non potest esse victoria; cum fuerit in pugnæ congressione victoria, tunc datur vincentibus et corona. Gubernator in tempestate dignoscitur, in acie miles probatur. » Et inferius: « Nos adversa non avocant a virtutis et fidei veritate, sed corroborant in dolore. Quanta sublimitas inter ruinas generis humani stare erectum! » etc.
Versus 54: Phinees Pater Noster
54. PHINEES PATER NOSTER (Hinc patet Mathathiam et Machabæos prognatos esse ex tribu Levi et Phinees Pontificis, ideoque deficientibus cæteris ad eos Pontificatum jure successionis spectasse) ZELANDO ZELUM DEI, (occidendo Principem sacrificantem Beelphegor), ACCEPIT TESTAMENTUM, (id est Dei promissionem et pactum) SACERDOTII ÆTERNI, — quod scilicet Pontificatus in ejus posteris duraret usque ad finem Synagogæ et Judaismi, puta usque ad Christum. Vide dicta Num. XXV.
Versus 55: Jesus, Dum Implevit Verbum
55. JESUS (Josue successor Mosis), DUM IMPLEVIT VERBUM, (id est mandatum, quo Deus per Mosen jussit ei lustrare Chananæam, Num. XIV; debellare Amalec, Exod. XVII; post Mosen capessere curam populi, Josue 1), FACTUS EST DUX IN ISRAEL — Mosi in ducatu populi succedens.
Versus 56: Caleb, Dum Testificatur In Ecclesia
56. CALEB, DUM TESTIFICATUR IN ECCLESIA (contra socios exploratores, dicentes Chananæam ob incolas gigantes et urbes munitas esse inexpugnabilem, illam Dei ope posse expugnari, et reipsa ab Hebræis expugnandam, uti Deus promiserat), ACCEPIT HÆREDITATEM, — peculiarem in Hebron, Num. XIV et Josue XIV, 12. Vide elogia Josue et Caleb. Eccli. L.
Versus 57: David In Sua Misericordia
57. DAVID IN SUA MISERICORDIA, (id est per meritum suæ misericordiæ, qua tum in alios, tum in Saulem se persequentem fuit pius et misericors, nolens eum lædere, cum eum haberet in manu sua), CONSECUTUS EST SEDEM REGNI IN SÆCULA, — ut solium regale obtineret, et ad posteros transmitteret, tamdiu eis duraturum, quamdiu duraret regnum Israelis et Juda, scilicet usque ad captivitatem Babylonicam. Æternum enim hic non absolutam perpetuitatem, sed respectivam et limitatam significat, scilicet durationem perpetuam per totum statum, regnumque Judæ; ut quamdiu hoc duraret, tamdiu in eo duraret regnum Davidis.
Versus 58: Elias, Dum Zelat Zelum Legis
58. ELIAS, DUM ZELAT ZELUM LEGIS, (occidendo omnes prophetas et sacerdotes Baal, seque opponendo Achab, Jezabeli et Baalitis, III Reg. XVIII) RECEPTUS EST IN CŒLUM, — eo raptus curru igneo IV Regum II.
Versus 59: Ananias, Azarias Et Misael Credentes
59. ANANIAS, AZARIAS ET MISAEL CREDENTES in Deum verum, et pro hac fide se flammis offerentes, credentes Deum posse ipsos ab iis eripere, LIBERATI SUNT DE FLAMMA. — Daniel. III.
Versus 60: Daniel In Sua Simplicitate
60. DANIEL IN SUA SIMPLICITATE, id est integritate, candore, constantia adorandi solum Deum verum persistens, ejus merito, LIBERATUS EST DE ORE LEONUM. — Daniel. VI.
Versus 62: Et A Verbis Viri Peccatoris Ne Timueritis
62. ET A VERBIS VIRI PECCATORIS (a minis impii Antiochi) NE TIMUERITIS, QUIA GLORIA EJUS STERCUS ET VERMIS EST, — ut corrumpatur, computrescat et fœteat, dum paulo post per Dei vindictam omnis ejus gloria in ignominiam, omnis fama in infamiam vertitur, uti factum esse Antiocho liquet lib. II, cap. IX.
Versus 64: Vos Ergo Filii, Confortamini
64. VOS ERGO FILII, CONFORTAMINI ET VIRILITER AGITE IN LEGE (tuenda et propugnanda), QUIA IN IPSA GLORIOSI ERITIS, — tum pugnando et vincendo; tum pro ea gloriose occumbendo, uti pro ea omnes occubuerunt, nimirum Judas, Jonathas et Simon. Quid enim gloriosius, quam pugnare et mori pro lege, pro patria, pro Deo? Animat Mathathias filios ad acria certamina, quæ eis cum Antiocho imminebant, ideoque priscorum heroum exempla iis objicit, ut illa imitentur, et similem illis gloriam consequantur; nil enim ita in rebus arduis animat, ac majorum exempla. Unde Ovidius lib. IV Trist. Eleg. 3: « Materiamque tuis tristem virtutibus imple, Ardua per præceps gloria vadit iter. Hectora quis nosset, felix si Troja fuisset? Publica virtutis per mala facta via est. Ars tua, Typhi, jacet, si non sit in æquore fluctus; Si valeant homines, ars tua, Phœbe, jacet. Quæ latet, inque bonis cessat, non cognita rebus, Apparet virtus, arguiturque malis. Utere temporibus, quorum nunc munere freta es, Et patet in laudes area lata tuas. »
Versus 65: Et Ecce Simon Frater Vester
65. ET ECCE SIMON FRATER VESTER, SCIO QUOD VIR CONSILII SIT, IPSUM AUDITE SEMPER, ET IPSE ERIT VOBIS PATER, — ut suis consiliis vos dirigat, sicut pater dirigit filios. Rursum ut domum et familiam meam gubernet quasi pater. Hinc Josippus, filius Gorion, et Annius Viterbiensis putant Simonem fuisse primogenitum Mathathiæ. Sed Josephus, Seder-Olam minor, et Hebræi tradunt Judam fuisse primogenitum; unde et illi patri in Ducatu et Pontificatu successit; secundogenitum fuisse Joannem; tertiogenitum fuisse Jonatham; quartum denique fuisse Simonem.
Versus 66: Et Judas Machabaeus Princeps Militiae
66. ET JUDAS MACHABÆUS FORTIS VIRIBUS A JUVENTUTE SUA SIT VOBIS PRINCEPS MILITIÆ. — Hinc patet Judam non tantum in senio patris, cum ipse vexillum paulo ante mortem contra Antiochum sustulit, sed et in juventute sua præclara in bellis edidisse facinora, Dei ope nixum, ideoque vexillis suis inscripsisse: Machabi, hoc est mi camocha baelim Jehova, id est: « Quis similis tui in fortibus (Diis), Domine? » indeque Machabæum fuisse cognominatum. Sic enim eum vocat hic pater moriturus, ideoque eum belli ducem statuit. Vide dicta in Proœmio.
Versus 70: Et Defunctus Est Anno 146
70. ET DEFUNCTUS EST ANNO 146. — Nimirum eodem anno, quo se Antiocho opposuit, et Ducatum cum Pontificatu iniit. Opinantur nonnulli eum ex vulnere in bello accepto obiisse, cum enim paulo ante occiderit Judæum, et præfectum Antiochi, omnesque Judæos circumeundo excitarit, collegeritque in castra contra Antiochum, pluraque similia gesserit, quæ magnam corporis, æque ac animi fortitudinem requirunt, non videtur tam cito ex senio viribus deficere et mori potuisse, sed ex præliis continuis accepisse vulnus, indeque mortuus, vel certe ex laboribus assiduis, et fatigatione nimia exhaustus obiisse.
Mathathiam fuisse sacerdotem omnes consentiunt, an Pontificem fuisse negant Josephus, Eusebius et Sigonius; verum Pontificem eum fuisse asserunt Hebræi et Chaldæi Cantic. VI, 6, multisque id probat Serarius. Sane in Pontificatu, æque ac Ducatu patri successit Judas, deinde Jonathas, denique Simon, indeque Simonis filii usque ad Herodem et Christum. Porro Mathathias inclytus heros defunctus est anno 146 Græcorum, qui fuit 158 a morte Alexandri Magni, et 164 ante nativitatem Christi. ET SEPULTUS EST IN SEPULCRIS PATRUM SUORUM IN MODIN. — Sepulcrum hoc postea magnifice exornavit Simon ejus filius, ut patet cap. XIII, 27; ac fatetur S. Hieronymus illud sua ætate adhuc exstitisse. PLANCTU MAGNO. — « Planctus magnus, non in exanimatione plangentium, sed in pompa funeris et exsequiarum frequentia intelligendus est, » ait S. Hieronymus, epist. 25 ad Paulam.