Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Duas Gorgiæ acies sternit Judas, ac deinde ipsum Lysiam Syriæ proregem, qui, dum bellum reparat, Judas templum repurgat, Deique sacra restituit.
Textus Vulgatae: I Machabaeorum 4:1-61
1. Et assumpsit Gorgias quinque millia virorum, et mille equites electos; et moverunt castra nocte, 2. ut applicarent ad castra Judæorum, et percuterent eos subito; et filii, qui erant ex arce, erant illis duces. 3. Et audivit Judas, et surrexit ipse, et potentes, percutere virtutem exercituum regis, qui erant in Emmaum. 4. Adhuc enim dispersus erat exercitus a castris. 5. Et venit Gorgias in castra Judæ noctu, et neminem invenit, et quærebat eos in montibus; quoniam dixit: Fugiunt hi a nobis. 6. Et cum dies factus esset, apparuit Judas in campo cum tribus millibus virorum tantum, qui tegumenta et gladios non habebant; 7. et viderunt castra Gentium valida, et loricatos, et equitatus in circuitu eorum, et hi docti ad prælium. 8. Et ait Judas viris qui secum erant: Ne timueritis multitudinem eorum, et impetum eorum ne formidetis. 9. Mementote qualiter salvi facti sunt patres nostri in mari Rubro, cum sequeretur eos Pharao cum exercitu multo. 10. Et nunc clamemus in cœlum, et miserebitur nostri Dominus, et memor erit testamenti patrum nostrorum, et conteret exercitum istum ante faciem nostram hodie. 11. Et scient omnes gentes, quia est qui redimat et liberet Israel. 12. Et elevaverunt alienigenæ oculos suos, et viderunt eos venientes ex adverso. 13. Et exierunt de castris in prælium, et tuba cecinerunt hi qui erant cum Juda. 14. Et congressi sunt; et contritæ sunt Gentes, et fugerunt in campum. 15. Novissimi autem omnes ceciderunt in gladio, et persecuti sunt eos usque Gezeron, et usque in campos Idumææ, et Azoti, et Jamniæ; et ceciderunt ex illis usque ad tria millia virorum. 16. Et reversus est Judas, et exercitus ejus, sequens eum. 17. Dixitque ad populum: Non concupiscatis spolia; quia bellum contra nos est, 18. et Gorgias et exercitus ejus prope nos in monte; sed state nunc contra inimicos nostros, et expugnate eos, et sumetis postea spolia securi. 19. Et adhuc loquente Juda hæc, ecce apparuit pars quædam prospiciens de monte. 20. Et vidit Gorgias quod in fugam conversi sunt sui, et succenderunt castra; fumus enim, qui videbatur, declarabat quod factum est. 21. Quibus illi conspectis timuerunt valde, aspicientes simul et Judam, et exercitum in campo paratum ad prælium. 22. Et fugerunt omnes in campum alienigenarum; 23. et Judas reversus est ad spolia castrorum, et acceperunt aurum multum, et argentum, et hyacinthum, et purpuram marinam, et opes magnas. 24. Et conversi hymnum canebant, et benedicebant Deum in cœlum, quoniam bonus est, quoniam in sæculum misericordia ejus. 25. Et facta est salus magna in Israel in die illa. 26. Quicumque autem alienigenarum evaserunt, venerunt, et nuntiaverunt Lysiæ universa quæ acciderant. 27. Quibus ille auditis, consternatus animo deficiebat, quod non qualia voluit, talia contigerunt in Israel, et qualia mandavit rex. 28. Et sequenti anno congregavit Lysias virorum electorum sexaginta millia, et equitum quinque millia, ut debellaret eos. 29. Et venerunt in Judæam, et castra posuerunt in Bethoron, et occurrit illis Judas cum decem millibus viris. 30. Et viderunt exercitum fortem, et oravit et dixit: Benedictus es, salvator Israel, qui contrivisti impetum potentis in manu servi tui David, et tradidisti castra alienigenarum in manu Jonathæ filii Saul, et armigeri ejus. 31. Conclude exercitum istum in manu populi tui Israel, et confundantur in exercitu suo et equitibus. 32. Da illis formidinem, et tabefac audaciam virtutis eorum, et commoveantur contritione sua. 33. Dejice illos gladio diligentium te; et collaudent te omnes, qui noverunt nomen tuum, in hymnis. 34. Et commiserunt prælium, et ceciderunt de exercitu Lysiæ quinque millia virorum. 35. Videns autem Lysias fugam suorum, et Judæorum audaciam, et quod parati sunt aut vivere, aut mori fortiter, abiit Antiochiam, et elegit milites, ut multiplicati rursus venirent in Judæam. 36. Dixit autem Judas, et fratres ejus: Ecce contriti sunt inimici nostri; ascendamus nunc mundare sancta, et renovare. 37. Et congregatus est omnis exercitus, et ascenderunt in montem Sion. 38. Et viderunt sanctificationem desertam, et altare profanatum, et portas exustas, et in atriis virgulta nata sicut in saltu vel in montibus, et pastophoria diruta. 39. Et sciderunt vestimenta sua, et planxerunt planctu magno, et imposuerunt cinerem super caput suum. 40. Et ceciderunt in faciem super terram, et exclamaverunt tubis signorum, et clamaverunt in cœlum. 41. Tunc ordinavit Judas viros, ut pugnarent adversus eos qui erant in arce, donec emundarent sancta. 42. Et elegit sacerdotes sine macula, voluntatem habentes in lege Dei; 43. et mundaverunt sancta, et tulerunt lapides contaminationis in locum immundum. 44. Et cogitavit de altari holocaustorum, quod profanatum erat, quid de eo faceret. 45. Et incidit illis consilium bonum ut destruerent illud; ne forte illis esset in opprobrium, quia contaminaverunt illud Gentes, et demoliti sunt illud. 46. Et reposuerunt lapides in monte domus in loco apto, quoadusque veniret propheta, et responderet de eis. 47. Et acceperunt lapides integros secundum legem; et ædificaverunt altare novum secundum illud quod fuit prius. 48. Et ædificaverunt sancta et quæ intra domum erant intrinsecus; et ædem et atria sanctificaverunt. 49. Et fecerunt vasa sancta nova, et intulerunt candelabrum, et altare incensorum et mensam in templum. 50. Et incensum posuerunt super altare, et accenderunt lucernas, quæ super candelabrum erant, et lucebant in templo. 51. Et posuerunt super mensam panes, et appenderunt vela, et consummaverunt omnia opera quæ fecerant. 52. Et ante matutinum surrexerunt quinta et vigesima die mensis noni (hic est mensis Casleu) centesimi quadragesimi octavi anni; 53. et obtulerunt sacrificium secundum legem, super altare holocaustorum novum, quod fecerunt. 54. Secundum tempus et secundum diem, in qua contaminaverunt illud gentes, in ipsa renovatum est in canticis, et citharis, et cinyris, et in cymbalis. 55. Et cecidit omnis populus in faciem, et adoraverunt, et benedixerunt in cœlum eum, qui prosperavit eis. 56. Et fecerunt dedicationem altaris diebus octo, et obtulerunt holocausta cum lætitia, et sacrificium salutaris et laudis. 57. Et ornaverunt faciem templi coronis aureis et scutulis; et dedicaverunt portas, et pastophoria, et imposuerunt eis januas. 58. Et facta est lætitia in populo magna valde, et aversum est opprobrium Gentium. 59. Et statuit Judas et fratres ejus, et universa ecclesia Israel, ut agatur dies dedicationis altaris in temporibus suis, ab anno in annum, per dies octo, a quinta et vigesima die mensis Casleu, cum lætitia et gaudio. 60. Et ædificaverunt in tempore illo montem Sion, et per circuitum muros altos, et turres firmas, ne quando venirent Gentes, et conculcarent eum, sicut antea fecerunt. 61. Et collocavit illic exercitum, ut servarent eum, et munivit eum ad custodiendam Bethsuram, ut haberet populus munitionem contra faciem Idumææ.
Versus 1: Et Assumpsit Gorgias Quinque Millia Virorum
1. Et assumpsit Gorgias quinque millia virorum (peditum) ET MILLE EQUITES ELECTOS, ET MOVERUNT CASTRA NOCTE. — Gorgias erat unus ex tribus ducibus Antiochi et Lysiæ belli experientissimus, quod et hic ostendit, dum cum militibus selectis noctu invadit castra Judæ, ut ex improviso eum dormientem cum suis opprimat. Hoc enim stratagemmate Annibal cecidit Romanos, et Romani Asdrubalem fratrem Annibalis, teste Livio.
Versus 2: Et Viri Qui Erant Ex Arce Erant Illis Duces
2. ET FILII QUI ERANT EX ARCE ERANT ILLIS DUCES. — q. d. Milites Antiochi in arce Sion nati, vel educati, ideoque regionis et locorum gnari ducebant eos per vias obscuras (erat enim nox), anfractuosas et absconditas, quarum ipsi erant ignari, utpote exteri et alienigenæ.
Versus 3: Et Audivit Judas, Et Surrexit Ipse Et Potentes
3. ET AUDIVIT JUDAS, ET SURREXIT IPSE ET POTENTES (robusti duces et milites) PERCUTERE VIRTUTEM exercituum regis, — puta tota castra a Gorgia relicta. Græce tantum est δύναμιν, id est vim, robur, potentiam, exercitum et copias regis. Sed quia in his castris erant variarum gentium exercitus, satis validi et numerosi, hinc Noster vertit: «Virtutem exercituum regis.» Judas ergo per exploratores rescivit stratagema et consilium Gorgiæ, illudque in ipsum retorsit. Nam eadem nocte ipse reliqua castra Gorgiæ relicta in Emmaum, secura et dormientia invasit, et ex inopinato oppressit.
Versus 4: Adhuc Enim Dispersus Erat Exercitus A Castris
4. ADHUC ENIM DISPERSUS ERAT EXERCITUS A CASTRIS, — q. d. Adhuc milites Gorgiæ non erant collecti, et in ordines aciesque suas distributi in castris, sed palabundi vagabantur, sensim colligebant ordinabantque se in castris. Judas, id sciens, dispersos et inordinatos agressus facile prostravit.
Versus 5: Et Venit Gorgias In Castra Judæ Et Neminem Invenit
5. ET VENIT GORGIAS IN CASTRA JUDÆ, ET NEMINEM INVENIT, — quia Judas cum suis eadem nocte iverat in Emmaum, ut relictos a Gorgia cæderet, ut dixi.
Versus 6: Et Apparuit Judas In Campo Cum Tribus Millibus
6. ET CUM DIES FACTUS ESSET, APPARUIT JUDAS IN CAMPO CUM TRIBUS MILLIBUS VIRORUM (peditum) TANTUM, QUI TEGUMENTA (id est loricas, sive thoraces ferreos et scuta) ET GLADIOS NON HABEBANT, — scilicet, sicut volebant, ut addunt Græci multique Latini codices, q. d. Non habebant gladios politos, acutos, latos et longos, quales ipsi optabant, et quales habebant hostes; sed impolitos, rubigine obductos, hebetatos, strictos et breves; multi etiam non gladiis, sed perticis, fustibus, malleis, ligonibus, falcibus aliisque armis rusticis duntaxat, quæ domi, vel in agro repererant, armati incedebant. Eo major fuit Dei virtus et militum fortitudo, ac victoria. Hoc est quod ait Josephus, lib. XII, cap. xi: «Ducens tria millia virorum non satis instructa armis propter inopiam.» Ita Dionysius Carthusianus et Josephus, Stephanus hic, qui et addit multos ex iis fuisse fundibularios, qui gladiis uti non solebant, ut liberi essent in librandis lapidibus ex fundis. Minus probabiliter Tyranus pro «qui» legens «quia» sic explicat, q. d. Ideo Judas tria duntaxat millia armatorum et gladiatorum eduxit in aciem, quia cæteri Judæi non habebant gladios et clypeos, ut pugnare possent. Porro eos habuisse gladios liquet ex v. 15, ubi dicitur: «Novissimi autem eorum ceciderunt gladio,» et ex eo quod paulo ante Judæi spoliaverunt castra Apollonii; indeque tulerunt gladios et arma cætera.
Versus 7: Et Viderunt Castra Gentium Fortes Et Loricatos
7. ET VIDERUNT CASTRA GENTIUM VALIDA, ET LORICATOS ET EQUITATUS. — Nota: Judas et Machabæi pugnabant pedites, nec habebant equites; nulla enim equorum fit mentio, cum hostes copiosum haberent equitatum æque ac peditatum. Causæ fuere variæ. Prima, quia Deus, Deuter. xvii, 16, vetuerat Judæis copiam equorum, ne in eis, sed in ipso confiderent. Ita S. Basilius et alii, quos ibidem citavi, licet Abulensis id negare videatur. Secunda, quia Judæa est montosa et prærupta; unde equis et equitibus vix pervia et ad pugnam incommoda. Tertia, quia Judæa carebat equorum abundantia, ac eorum loco utebatur asinis et mulis, equos vero ex Ægypto (uti fecit Salomon) accersebat: ibi autem eos emere, indeque in Judæam deducere, Machabæis nimis erat onerosum et sumptuosum. Quarta, volebat id Deus, ut magis ostenderet suam potentiam, ac virtutem et robur Machabæorum, quod scilicet ipsi soli Deo nixi, uti fatetur hic Judas, ejus ope implorata, pauci cum multis, pedites cum equitibus, inermes fere cum armatis confligentes, eos tamen prosternerent juxta illud Davidis: «Hi in curribus et hi in equis; nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus,» Psal. xix, 8.
Versus 10: Et Nunc Clamemus In Cœlum
10. Et nunc clamemus in cœlum, — dicentes: Mi camocha baelim Jehova, id est: «Quis similis tui in fortibus, Domine?» Exodi xv. Hoc enim erat emblema et tessera Judæ; unde ex versus illius litteris initialibus junctis, dictus est Machabi, id est Machabæus, ut satis ex hisce ejus verbis et similibus colligitur. Nam Judas ubique spem victoriæ non in armis, nec in militibus, sed in Deo unico reposuit, eumque invocavit, atque hac confidentia et supplici prece semper victoriam obtinuit, excepto ultimo prælio, in quo vulneratus occubuit, eo quod non legatur ante prælium Deum invocasse, uti alias facere solebat.
ET MEMOR ERIT TESTAMENTI PATRUM NOSTRORUM, — q. d. Memor erit Deus pacti et fœderis cum patribus nostris initi, ut scilicet nos eum colamus, quasi Deum nostrum, et ipse vicissim noster sit Deus, id est protector, provisor, tutor et custos; ideoque nos a tot tantisque hostibus liberet, eosque coram nobis prosternat.
Versus 15: Novissimi Autem Omnes Ceciderunt In Gladio
15. Novissimi autem (fugientium) omnes ceciderunt — cæsi a Juda et sociis, qui fugientes persequebantur, et caudam hostium carpebant ultimosque cædebant.
Versus 17: Nolite Concupiscere Spolia
17. DIXITQUE JUDAS: NON CONCUPISCATIS SPOLIA, QUIA BELLUM CONTRA NOS EST. — Vide hic prudentiam militarem Judæ, qua suos sub signis continuit, nec spolia hostium rapere permisit, ne hostes fugientes, id videntes, se rursum colligerent, ac Judæos palantes, et spoliis onustos invaderent et prosternerent. Sic enim hoc sæculo vidimus Germanos et Transylvanos, cum multa Turcarum millia cecidissent, ab iisdem fuisse cæsos, eo quod præpropere ad spolia dilapsi, Turcis se in montibus colligendi, et spoliis onustos invadendi mactandique ansam dedissent.
Ita Tomyris regina Scytharum, fugam simulans, castra epulis et vino referta, Cyro et Persis diripienda reliquit: at mox regrediens eosdem vino somnoque sepultos ad unum omnes obtruncavit, teste Justino, Herodoto et aliis. Fridericum, Bohemiæ regem, Boleslaus II triplici prælio fudit. Sed dum militi in diripienda præda locum dat, nec victoriam prosequitur; Fridericus, collecto milite, triplici tumentem victoria vicit, et in exilium redire compulit. Ita Delrius, lib. XIII, plura exempla de Alexandro, Annibale, Tiberio. Vide apud Frontinum, lib. II, cap. v.
Avaritia ergo, et prædæ aviditas decipit prudentiam, ac victoribus victoriam extorquet, eamque in victos transfert, facitque ut fiat locus cædis, qui paulo ante fuerat victoriæ. Quare sapientes belli duces milites a præda cohibent, et in acie armatos continent, hostesque fugientes persequuntur, donec plena de iis sit victoria; tunc enim secura est prædatio et spoliatio. Hac de causa duces bello victi, ut hostem insequentem morentur, eamque effugiant, pecunias et res pretiosas post se spargunt, ut iis colligendis hostis occupatus persequi desistat.
Ita Tryphon rex Syriæ victus, per totum iter fugiens, aurum et argentum dispersit, et hac ratione equites Antiochi sectantes moratus evasit, teste Julio Frontino, lib. II De Stratagematis cap. xiii, qui et addit idem fecisse Gallos cum Attalo pugnantes. Idem fecisse Mithridatem victum a Lucullo et Romanis, ac per gazam regiam Romanis objectam eorum insequentium manus effugisse tradit Plutarchus in Lucullo. Sic castor e venatorum manibus elabitur, resecta virilia eis objiciens; ob hæc enim eos se venari cognoscit, ut e suis virilibus castorium medicis assignent. Audi Polybium, libro X: «Et quoniam plurimi prædæ inhiant, atque victoriam plenam obtinere nequeunt, fit ut de summa rerum periclitentur. Multis hoc accidit ut, licet facti sint voti compotes, et vel in castra hostium irruerint, vel civitatem ceperint, attamen non solum ejecti sint, sed et totius causæ periculum et detrimentum incurrerint.»
Tropologice nos cum dæmonibus assidue luctantes spolia terrena relinquere debemus, ne, si eis incubemus, ab illis occupemur et superemur: «Nudi ergo cum nudis luctemur,» ait S. Gregorius.
Versus 20: Et Incenderunt Castra Igni
20. Et succenderunt castra. — Judas succendit castra, id est tentoria hostium, ut Gorgias eminus e monte rem spectans sciret suos esse cæsos, ideoque castra a Juda esse succensa, itaque metuens sibi et suis fugam capesseret. Quod et factum est.
Versus 23: Hyacinthum Et Purpuram Marinam
23. Hyacinthum (id est vestes hyacinthini, vel violacei coloris) et purpuram marinam, — quæ fit ex succo conchyliorum marinorum, ac præsertim pisciculi, qui purpura vocatur, idque maxime in Tyro; unde vocatur purpura Tyria, et Sarranum (Tyrus enim Hebraice dicitur Sor) ostrum, teste Plinio, lib. IV, cap. xxxviii et xxxix; nam purpura, quæ fit ex violis aliisque herbis, pallet, nec cum Tyria comparari potest; hæc enim est ardens, et quasi ignea. Unde Virgilius, Æneid. IV: «Tyrioque ardebat murice lana.»
Porro milites Chaldæi æque ac Persæ utebantur vestibus purpureis et coccineis tum ad ornatum. Unde Xenophon, lib. IV Cyrop.: «Erant, ait, milites armati omnes iisdem armis, quibus Cyrus, puniceis tunicis;» tum ut in prælio vulnerati sanguinem diffluentem, vulneraque tegerent per concolorem tunicam purpuream, ne socios consternerent et hostibus audaciam adderent, uti testatur Valerius Maximus, lib. II, cap. vi; et Ælianus, lib. VI, cap. vi.
Versus 24: Et Conversi Hymnum Canebant
24. Et conversi hymnum canebant, — puta epinicion Deo, victoriam illius opi et virtuti non suæ assignantes; qua gratitudine Deum sibi devinciebant, ut novas eis daret victorias; victoria enim est donum Dei, qui illud gratis largitur, ingratis negat, vel datum aufert. Hinc Christiani, parta victoria, canunt: «Te Deum laudamus.»
Versus 25: Et Facta Est Salus Magna In Israel
25. ET FACTA EST SALUS, id est victoria, MAGNA IN ISRAEL; — victoria enim hæc salutem dedit Israeli. Metonymice ergo ponitur causa pro effectu. Vide dicta cap. III, 6. Adde: salus, sicut et pax Hebræis omne beneficium, omnem felicitatem, omne bonum significat. Unde illud Psalm. xvii: «Magnificans salutes, id est beneficia et dona regis ejus;» hinc eas mox vocat «misericordiam,» sive gratiam.
Versus 28: Et Sequenti Anno Congregavit Lysias
28. ET SEQUENTI ANNO CONGREGAVIT LYSIAS VIRORUM (peditum) ELECTORUM SEXAGINTA MILLIA ET EQUITUM QUINQUE MILLIA, — quæ Judas cum paucis Deo nixus pari fortitudine et felicitate prostravit, vers. 34.
Versus 32: Da Illis Formidinem
32. DA ILLIS FORMIDINEM, (immitte eis terrorem panicum, ut putent contra se venire, vel militum, vel Angelorum formidabiles acies, itaque perculsi fugiant, imo se invicem invadant, putantes commilitones suos esse hostes, itaque) COMMOVEANTUR CONTRITIONE SUA, — ut se mutuo conquassando conterant, se proterant et trucident, uti factum est Madianitis sub Gedeone, qui mutua cæde se truncabant. Judicum vii, 22.
ET TABEFAC (Græce τῆξον, id est liquefac, sicut cera dissolvitur et liquefit coram igne) AUDACIAM VIRTUTIS EORUM.
Versus 35: Ut Vidit Autem Lysias Fugam Suorum
35. Videns autem Lysias fugam suorum, et Judæorum audaciam, et quod parati sunt aut vivere, aut mori fortiter, — generose tam ad «vivere» quam ad «mori» referendum est; vivit autem fortiter in prælio is qui vincit; moritur vero fortiter qui vincitur a numero hostium, sed fortiter pugnando occiditur.
ABIIT ANTIOCHIAM. — Prudenter abiit Lysias, quia cum resolutis et desperatis periculosissima est pugna, uti ostendi in libro Judicum et Regum. Quare Judas habens milites, quibus deliberatum erat aut vincere, aut mori, omnes hostium acies protrivit, et admirandas obtinuit victorias. Hæc enim militum resolutio facit eos impertorritos et animosos, quasi leones, ut per tela, per saxa, per ignes involent in hostem, velut fulmina, eosque percellant, sternant et dissipent.
Versus 36: Ecce Contriti Sunt Inimici Nostri
36. DIXIT AUTEM JUDAS ET FRATRES EJUS: ECCE CONTRITI SUNT INIMICI NOSTRI, ASCENDAMUS NUNC MUNDARE SANCTA, — puta sanctum templum, sancta altaria et vasa, ut ea a Gentibus per idola et superstitiones profanata et polluta expiemus ac renovemus, id est, pristino nitori, honori et decori, Deique cultui restituamus. Vide hic pietatem æque ac solertiam Judæ, qui otio a bellis sibi a Lysia concesso utitur ad negotium sanctum, ut templum expiet, in eoque Dei sacrificia, cultumque restauret. Imitantur Judam nostri duces et milites, ut cum fortitudine bellica, Dei timorem, cultum et pietatem conjungant: itaque a Deo victoriis, omnibusque bonis præsentibus et æternis cumulabuntur.
Versus 38: Et Viderunt Sanctificationem Desertam
38. ET VIDERUNT SANCTIFICATIONEM (id est sanctuarium, sive templum; puta Sanctum et Sanctum sanctorum) DESERTAM ET PASTOPHORIA DIRUTA. — Pastophoria erant cubicula sacerdotum annexa templo, in quibus vestes, opesque templi asservabantur; unde et gazophylacia vocabantur et thalami, Ezech. xl. παστός enim est thalamus, et exedra, quod in eis essent sedes ad sedendum et quiescendum.
Versus 40: Et Tubis Signorum Clamaverunt
40. ET EXCLAMAVERUNT TUBIS SIGNORUM; — vocantur tubæ «signorum,» quia per earum clangorem significabantur dies festi et populi convocatio, sive conventus, Num. x, 1 et 10. Verius tamen videtur has tubas non fuisse sacras templi; has enim jam abstulerant milites Antiochi, templum profanantes, sed profanas castrorum et belli. Hæ vocantur «signorum,» quia significabant militi, quid agendum foret, ac præsertim adesse hostem, ut ad prælium contra eum se pararet. Erant enim hæ tubæ Judæ ducis, ejusque militum, ut inter hostes constituti tubarum clangore convocarentur, et excitarentur ad vigilandum et ad præliandum eo tempore, quo sacerdotes et eorum asseclæ mundabant templum, ne Antiochi satellites arcem Sion insidentes, ex ea in templum decurrerent et mundantes obtruncarent. Ita Sanchez; unde explicans subdit:
Versus 41: Constituit Judas Viros Qui Pugnarent
41. TUNC ORDINAVIT JUDAS VIROS, UT PUGNARENT ADVERSUS EOS QUI ERANT IN ARCE, DONEC EMUNDARENT SANCTA — templi loca, atria et vasa. Arcem Sion enim obtinebant hostes, scilicet Antiochi milites, nec inde eos expellere potuit Judas hoc anno 148 Græcorum, sed post biennium anno 150 Græcorum arcem obsidere cœpit, ac per 23 annos eam obsedere Machabæi, quibus expletis eam tandem expugnarunt, anno 171 Græcorum, ut dicitur cap. xiii, 50.
Versus 42: Voluntatem Habentes In Lege Dei
42. VOLUNTATEM HABENTES IN LEGE DEI. — «Voluntatem,» id est pium affectum, desiderium, studium legis et cultus Dei promovendi.
Versus 43: Et Tulerunt Lapides Contaminationis
43. ET TULERUNT LAPIDES CONTAMINATIONIS, — e quibus Gentiles idololatræ construxerant sua idola, aras, statuas, etc., quibus tam lapides, quam templum contaminarant et profanarant, cap. i, 50 et lib. II, cap. x.
IN LOCUM IMMUNDUM, — puta in Tophet, sive Gehennam, ubi cremabant infantes idolo Moloch. Hic enim locus erat immundissimus et execrabilis, IV Reg. xxiii, 10. Sic olim aræ et templa idolorum a Christianis fuere plane diruta et eversa usque ad S. Gregorium, qui libro IX, Epist. 71 ad Mellitum decernit, ut illa non diruantur, sed expientur, et ab idolorum cultu ad Dei cultum transferantur.
Versus 44: Et Cogitavit De Altari Holocaustorum
44. Et cogitavit de altari holocaustorum (quod olim Esdras et sacerdotes in reædificato templo erexerant) quod profanatum erat (per idolum Jovis Olympii, quod in eo collocarant Antiochistæ) QUID DE EO FACERET, — an illud emundaret ad usum, an vero amoveret, quasi indignum ad usum.
Versus 45: Et Cecidit Illis Consilium Bonum
45. ET INCIDIT ILLIS CONSILIUM BONUM, UT DESTRUERENT ILLUD, NE FORTE ILLIS ESSET IN OPPROBRIUM, — ne idololatræ eis exprobrarent, quod in altari per idolum Jovis Olympii polluto sacrificarent, quodque non Deo, sed Jovi sacrificarent; Jovis enim idolum in eo fuerat collocatum.
Versus 46: Et Reposuerunt Lapides In Monte Domus
46. ET REPOSUERUNT LAPIDES IN MONTE DOMUS (id est in monte Sion, in quo domus Dei, sive templum fabricatum erat) DONEC VENIRET PROPHETA — aliquis, præsertim Messias; hunc enim avide a multis sæculis exspectabant Judæi, et jam imminebat ejus adventus. Nam ab anno 148 Græcorum, quo hæc gesta sunt, usque ad ortum Christi fluxere anni 159 duntaxat. Hinc disce hoc tempore Machabæorum nullum fuisse prophetam in Israel; nam ultimi fuere prophetæ, Zacharias et Malachias. Dices: Cur Judas, cum esset Pontifex, non consuluit Deum per oraculum Ephod, sive per Urim et Thummim? Respondet Josephus oraculum hoc ducentis annis ante Christum siluisse et desiisse. Ita ipse, lib. III, cap. xi. Idem censent Abulensis et alii. Aut certe Ephod hoc dans oracula jam ablatum erat ab Antiochi ministris, ac præsertim a pseudopontifice Jasone, Menelao, Alcimo apostatis et proditoribus, ut Judas eo uti, et per illud Deum consulere non posset. Ita Sanchez.
Versus 48: Et Ædificaverunt Sancta
48. ET ÆDIFICAVERUNT (ab idololatris diruta, vel disrupta restaurarunt) SANCTA, id est, priorem partem templi, quæ vocabatur «Sanctum» vel «Sancta» in plurali, uti hic vocatur, ET QUÆ INTRA DOMUM ERANT INTRINSECUS, — id est et quoque ea, quæ erant in posteriori et interiori parte templi quæ dicebatur «Sancta sanctorum,» id est sanctissima. In Sancto erat mensa panum propositionis, candelabrum aureum et altare thymiamatis, quæ ab Antiochi satellitibus ablata fuere; unde nova fabricavit Judas, ut dicitur vers. 49. In Sancto sanctorum tantum erat Arca cum Cherubim et Propitiatorio; sed hæc paulo ante excidium Jerusalem per Chaldæos e templo extulit Jeremias et abscondit. Unde Hebræi asserunt in secundo templo, reædificato post reditum e Babylone per Zorobabel, non fuisse Arcam. Alii dicunt fuisse Arcam, non a Mose fabricatam, hanc enim extulit Jeremias, sed aliam Mosaicæ similem a Judæis post reditum efformatam, de quo plura lib. II.
ET ÆDEM ET ATRIA SANCTIFICAVERUNT. — Ædes vocatur Sanctum sanctorum, quod præcessit; unde τὸ «ædem» non est in Græco: «atria» erant vicina templo circumcirca, in quibus populus degebat et spectabat sacrificia; hæc omnia ab idololatris contaminata et polluta Judas sanctificavit, id est ab idolis et superstitione purgavit, aqua lustrali expiavit, ac Deo rursum solemni benedictione dedicavit.
Versus 52: Quinta Et Vigesima Die Mensis Noni
52. QUINTA ET VIGESIMA DIE MENSIS NONI (HIC EST MENSIS CASLEU, — qui nostro partim novembri, partim decembri respondet. Hebræi enim utebantur mensibus lunaribus, cum nos utamur solaribus. Quare hac eadem die 25 Casleu Judæi celebrabant quotannis festum Encæniorum, sive dedicationis templi, eadem die hoc loco facta a Juda. Causa festi fuit beneficii, indeque lætitiæ magnitudo, ideoque per octo dies celebrabatur.
Audi II Machab. x, 3: «Qua die autem templum ab alienigenis pollutum fuerat, contigit eadem die purificationem fieri vigesima quinta mensis, qui fuit Casleu; et cum lætitia diebus octo egerunt in modum Tabernaculorum, recordantes quod ante modicum temporis diem solemnem Tabernaculorum in montibus et in speluncis more bestiarum egerant. Propter quod thyrsos et ramos virides, et palmas præferebant ei qui prosperavit mundari locum suum, etc.» Et Josephus, lib. XII: «Tanta vero lætitia ob reductos ritus patrios et priscam religionem occupavit gentis animos, maxime quod ea felicitas ex insperato obtigerat, ut lex lata sit ad posteros, quæ juberet quotannis hoc festum reparati cum cæremoniis templi, per octo dies celebrari; et ex eo tempore mos hic apud nostros obtinuit, vocamusque hanc festivitatem luminum, opinor ideo, quod ex insperato nobis illuxerit tanta felicitas,» etc.
Tropologice festo Encæniorum significatur festum quod agunt Angeli et Sancti de peccatore pœnitentiam agente, cum ipse templum animæ suæ, quod per peccatum profanarat, per contritionem expurgat, rursumque Deo dedicat. Vide Riberam, lib. V De Templo, cap. xvii.
Versus 54: Secundum Tempus Et Secundum Diem
54. SECUNDUM TEMPUS ET SECUNDUM DIEM, (id est, eodem plane die, scilicet 25 Casleu,) IN QUA CONTAMINAVERUNT ILLUD GENTES, — ante triennium, cap. i, 62. q. d. sicut anno 145 Græcorum, die 25 mensis Casleu, Antiochus profanavit templum, ut dictum est cap. i, 62; ita Judas post triennium, puta anno 148 Græcorum, eadem die 25 mensis Casleu templum diserte repurgavit, rursumque Deo dedicavit, uti dicitur lib. II, cap. x, 5. Idem ergo dies fuit profanationis et dedicationis, desolationis et consolationis, luctus et gaudii. Porro Judas dedicavit templum anno 148 Græcorum, vivente adhuc Antiocho; nam hic mortuus est anno sequenti 149 Græcorum, ut dicitur cap. vi, 16.
ET CYTHARIS ET CINYRIS. — Hæc duo instrumenta musica vicina erant et sola magnitudine, ac forte fidium numero inter se distincta, uti apud Italos sunt violæ vel violini. Unde Noster II Paralip. ix, 11, et alibi pro cinyris, ut habet Græcus, vertit «citharas,» cithara enim Hebraice vocatur כנור kinnor, id est cinyra.
Versus 59: Et Statuit Judas
59. Et statuit Judas, etc. — q. d. Judas quasi Pontifex instituit festum Encæniorum quotannis celebrandum die 25 Casleu in memoriam purgationis et dedicationis templi, ab illo eodem die factæ. Hujus festi meminit S. Joannes in Evang. cap. x, 22. Vide de hoc festo Riberam, lib. V De Templo, cap. xvii. Hinc solemne semper apud fideles fuit festum dedicationis Ecclesiæ, ut patet ex homiliis, quas in ea habuerunt S. Augustinus, S. Gregorius, S. Chrysostomus, Beda, Bernardus et alii. Sane Constantinus Magnus omnes Episcopos convocavit ad dedicationem templi Jerosolymitani. Quin et Michael Archangelus dedicavit Ecclesiam in monte Gargano; cujus rei memoriam quotannis celebramus die 29 septembris. S. Petrus sibi Ecclesiam dedicavit Londini in Anglia, ut habet vita Eduardi regis Angliæ apud Surium. Denique Christus ipse dedicavit Ecclesiam S. Dionysii Parisiis. Rem gestam enarrat Robertus Gaguinus, lib. III De gestis Francorum.
Versus 60: Et Ædificaverunt Monte Sion
60. ET ÆDIFICAVERUNT MONTEM SION. — q. d. In monte Sion construxerunt arcem oppositam arci hostili, ut hostes cohiberent, ne templum sua excursione infestarent. Licet enim vers. 40, Judas constituerit milites, qui arcerent eos qui purgabant templum, necdum tamen arcem eis construxerat; quare illam hic construit. Ex hoc loco originem habuisse videntur milites ad templi custodiam deputati, eorumque præfecti, qui «magistratus templi» vocantur Act. iv, 1, et Luc. xxii, 4, quos Chrysostomus vocat «Duces militum templi;» Beda, «Prætores templi;» Syrus, «Præfectos templi;» Græce vero vocantur στρατηγοὶ τοῦ ἱεροῦ, id est milites templi, Luc. xxii, 51. Videntur hi fuisse Levitæ e tribu Levi, quorum immensus erat numerus: ad hos enim cura templi et sacrorum spectabat, ac proinde per arma et milites suos cavere debebant, ne quis tumultus fieret in templo. Levitæ enim et Sacerdotes quotidie manus cruentando mactatione et laniatione victimarum assuescebant sanguini, discebantque mactare homines templi inimicos. Ad horum similitudinem Jerosolymis a Christianis recuperatis, anno post Christum 1130, instituti sunt Jerosolymitani equites, dicti Templarii, sive milites templi, quorum munus erat itinera ad templum ab infidelium et prædonum incursu tuta servare, uti docet Guilielmus Tyrius, lib. XII De bello sacro, cap. vii. Exstat ad hos insignis sermo S. Bernardi qui illo sæculo vixit, ad milites templi, ubi, cap. ix, asserit eos habitasse juxta templum. Verum cum tandem ipsi imperium Patriarchæ Jerosolymitani, a quo instituti fuerant, detractarent, atque ob ingentes opes insolescerent, a Clemente V, instigante Philippo Pulchro Franciæ rege, exstincti fuere anno Domini 1311, uti in ejus vita narrat Platina, Genebardus et Volaterranus, lib. XXII Anthr. et patet ex Concilio Viennensi in quo sententia damnationis contra Templarios lata est una cum decreto exstinctionis Ordinis ipsorum.
Versus 61: Custodire Bethsuram
61. AD CUSTODIENDAM BETHSURAM. — Bethsura fuit alia munitio constructa a Juda contra Idumæos, quinque stadiis distans ab arce Sion et a Jerosolymis (stadium continet 125 passus) intra montium fauces, instar Thermopylarum, ait Josephus: unde «Bethsura,» Hebraice idem est quod domus rupis. Audi Adrichomium in Descriptione tribus Juda, num. 61: «Bethsur vel Bethsura S. Hieronymi ætate erat oppidum, vel, ut alii, præsidium et castrum totius Judææ munitissimum; et quoniam erat undique circumvallatum montibus, ab eo nomen accepit. Interpretatur enim Bethsur domus rupis, petræ, aut fortitudinis. Impositum erat claustris montium ad vallem Raphaim, distans uno milliario a Jerusalem, sita super via publica, quæ a Jerusalem ducit Gazam, ut quidam volunt. Firmavit locum hunc ædificiis Roboam Rex Judæ, et iterum Judas Machabæus; Lysias oppugnavit; Antiochus Eupator deditione cepit per fraudem, Jonathas Machabæus recepit. Apud hoc castellum reges Syriæ cum vim Judæis intentarent, sæpe cæsi et profligati sunt. Ipse postremo Simon Machabæus occupatum, contra omnes hostium irruptiones fortissime communivit præsidiis. Erat tempore Hieronymi fons ad radices Bethsur, qui ab eadem, qua gignebatur, humo sorbebatur, in quo fonte quidam putant Eunuchum Candacis reginæ a Philippo baptizatum, atque inde nomen accepisse Fons Æthiopis.»