Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Antiochus Epiphanes a Persis repulsus, audiensque suos a Juda cæsos, ex mærore ægrotat et moritur; mox, vers. 17, Lysias substituit ei filium Antiochum Eupatorem. Judas obsidet arcem Sion; contra eum ab apostatis concitatur Eupator, educitque in aciem centum millia peditum et viginti millia equitum cum 32 elephantis, cum quibus, vers. 42, Judas fortiter confligit, ac Eleazarus elephantum regium subiens, cædensque ab eo cadente opprimitur. Inde, vers. 49, Eupator obsidet Bethsuram, eamque fame capit, idem facturus arci a Juda erectæ in monte Sion, nisi avocatus Antiochiam perrexisset contra Philippum: quare cum Judæis pacem iniit, sed eam mox rumpit.
Textus Vulgatae: I Machabaeorum 6:1-63
1. Et rex Antiochus perambulahat superiores regiones, et audivit esse civitatem Elymaidem in Perside nobilissimam, et copiosam in argento et auro, 2. templumque in ea locuples valde; et illic velamina aurea, et loricæ, et scuta, quæ reliquit Alexander Philippi rex Macedo, qui regnavit primus in Græcia. 3. Et venit, et quærebat capere civitatem, et deprædari eam; et non potuit, quoniam innotuit sermo his qui erant in civitate; 4. et insurrexerunt in prælium, et fugit inde, et abiit cum tristitia magna, et reversus est in Babyloniam. 5. Et venit qui nuntiaret ei in Perside, quia fugata sunt castra, quæ erant in terra Juda: 6. et quia abiit Lysias cum virtute forti in primis, et fugatus est a facie Judæorum, et invaluerunt armis et viribus, et spoliis multis quæ ceperunt de castris, quæ exciderunt: 7. et quia diruerunt abominationem, quam ædificaverat super altare, quod erat in Jerusalem, et sanctificationem, sicut prius, circumdederunt muris excelsis, sed et Bethsuram civitatem suam. 8. Et factum est ut audivit rex sermones istos, expavit, et commotus est valde; et decidit in lectum, et incidit in languorem præ tristitia, quia non factum est ei sicut cogitabat. 9. Et erat illic per dies multos, quia renovata est in eo tristitia magna, et arbitratus est se mori. 10. Et vocavit omnes amicos suos, et dixit illis: Recessit somnus ab oculis meis, et concidi, et corrui corde præ sollicitudine; 11. et dixi in corde meo: In quantam tribulationem deveni, et in quos fluctus tristitiæ, in qua nunc sum, qui jucundus eram, et dilectus in potestate mea! 12. Nunc vero reminiscor malorum quæ feci in Jerusalem, unde et abstuli omnia spolia aurea et argentea quæ erant in ea, et misi auferre habitantes Judæam sine causa. 13. Cognovi ergo quia propterea invenerunt me mala ista, et ecce pereo tristitia magna in terra aliena. 14. Et vocavit Philippum, unum de amicis suis, et præposuit eum super universum regnum suum; 15. et dedit ei diadema, et stolam suam, et annulum, ut adduceret Antiochum filium suum, et nutriret eum, et regnaret. 16. Et mortuus est illic Antiochus rex anno centesimo quadragesimo nono. 17. Et cognovit Lysias quoniam mortuus est rex, et constituit regnare Antiochum filium ejus, quem nutrivit adolescentem; et vocavit nomen ejus Eupator. 18. Et hi qui erant in arce, concluserant Israel in circuitu sanctorum; et quærebant eis mala semper, et firmamentum Gentium. 19. Et cogitavit Judas disperdere eos; et convocavit universum populum, ut obsiderent eos. 20. Et convenerunt simul, et obsederunt eos, anno centesimo quinquagesimo, et fecerunt balistas et machinas. 21. Et exierunt quidam ex eis qui obsidebantur, et adjunxerunt se illis aliqui impii ex Israel, 22. et abierunt ad regem, et dixerunt: Quousque non facis judicium, et vindicas fratres nostros? 23. Nos decrevimus servire patri tuo, et ambulare in præceptis ejus, et obsequi edictis ejus: 24. et filii populi nostri propter hoc alienabant se a nobis, et quicumque inveniebantur ex nobis, interficiebantur, et hæreditates nostræ diripiebantur. 25. Et non ad nos tantum extenderunt manum, sed et in omnes fines nostros: 26. et ecce applicuerunt hodie ad arcem Jerusalem occupare eam, et munitionem Bethsuram munierunt: 27. et nisi præveneris eos velocius, majora quam hæc facient, et non poteris obtinere eos. 28. Et iratus est rex, ut hæc audivit; et convocavit omnes amicos suos, et principes exercitus sui, et eos qui super equites erant. 29. Sed et de regnis aliis, et de insulis maritimis, venerunt ad eum exercitus conductitii. 30. Et erat numerus exercitus ejus, centum millia peditum, et viginti millia equitum, et elephanti triginta duo, docti ad prælium. 31. Et venerunt per Idumæam, et applicuerunt ad Bethsuram, et pugnaverunt dies multos, et fecerunt machinas; et exierunt et succenderunt eas igni, et pugnaverunt viriliter. 32. Et recessit Judas ab arce, et movit castra ad Bethzacharam contra castra regis. 33. Et surrexit rex ante lucem, et concitavit exercitus in impetum contra viam Bethzacharam; et comparaverunt se exercitus in prælium, et tubis cecinerunt: 34. et elephantis ostenderunt sanguinem uvæ et mori, ad acuendos eos in prælium: 35. et diviserunt bestias per legiones: et astiterunt singulis elephantis mille viri in loricis concatenatis, et galeæ æreæ in capitibus eorum; et quingenti equites ordinati unicuique bestiæ electi erant. 36. Hi ante tempus ubicumque erat bestia, ibi erant; et quocumque ibat, ibant, et non discedebant ab ea. 37. Sed et turres ligneæ super eos firmæ protegentes super singulas bestias; et super eas machinæ: et super singulas viri virtutis triginta duo, qui pugnabant desuper, et Indus magister bestiæ. 38. Et residuum equitatum hinc et inde statuit in duas partes, tubis exercitum commovere, et perurgere constipatos in legionibus ejus. 39. Et ut refulsit sol in clypeos aureos, et æreos, resplenduerunt montes ab eis, et resplenduerunt sicut lampades ignis. 40. Et distincta est pars exercitus regis per montes excelsos, et alia per loca humilia; et ibant caute et ordinate. 41. Et commovebantur omnes inhabitantes terram a voce multitudinis, et incessu turbæ, et collisione armorum; erat enim exercitus magnus valde et fortis. 42. Et appropiavit Judas et exercitus ejus in prælium, et ceciderunt de exercitu regis sexcenti viri. 43. Et vidit Eleazar filius Saura unam de bestiis loricatam loricis regis: et erat eminens super cæteras bestias. Et visum est ei quod in ea esset rex: 44. et dedit se ut liberaret populum suum, et acquireret sibi nomen æternum. 45. Et cucurrit ad eam audacter in medio legionis, interficiens a dextris et a sinistris, et cadebant ab eo huc atque illuc. 46. Et ivit sub pedes elephantis, et supposuit se ei, et occidit eum; et cecidit in terram super ipsum, et mortuus est illic. 47. Et videntes virtutem regis, et impetum exercitus ejus, diverterunt se ab eis. 48. Castra autem regis ascenderunt contra eos in Jerusalem, et applicuerunt castra regis ad Judæam et montem Sion. 49. Et fecit pacem cum his qui erant in Bethsura; et exierunt de civitate, quia non erant eis ibi alimenta conclusis, quia sabbata erant terræ. 50. Et comprehendit rex Bethsuram; et constituit illic custodiam servare eam. 51. Et convertit castra ad locum sanctificationis dies multos; et statuit illic balistas, et machinas, et ignis jacula, et tormenta ad lapides jactandos, et spicula, et scorpios ad mittendas sagittas, et fundibula. 52. Fecerunt autem et ipsi machinas adversus machinas eorum, et pugnaverunt dies multos. 53. Escæ autem non erant in civitate, eo quod septimus annus esset; et qui remanserant in Judæa de Gentibus, consumpserant reliquias eorum quæ repositæ fuerant. 54. Et remanserunt in sanctis viri pauci, quoniam obtinuerat eos fames; et dispersi sunt unusquisque in locum suum. 55. Et audivit Lysias quod Philippus, quem constituerat rex Antiochus, cum adhuc viveret, ut nutriret Antiochum filium suum, et regnaret, 56. reversus esset a Perside, et Media, et exercitus qui abierat cum ipso, et quia quærebat suscipere regni negotia: 57. festinavit ire, et dicere ad regem et duces exercitus: Deficimus quotidie, et esca nobis modica est, et locus, quem obsidemus, est munitus, et incumbit nobis ordinare de regno. 58. Nunc itaque demus dextras hominibus istis, et faciamus cum illis pacem, et cum omni gente eorum: 59. et constituamus illis ut ambulent in legitimis suis sicut prius. Propter legitima enim ipsorum, quæ despeximus, irati sunt, et fecerunt omnia hæc. 60. Et placuit sermo in conspectu regis et principum: et misit ad eos pacem facere, et receperunt illam. 61. Et juravit illis rex et principes; et exierunt de munitione. 62. Et intravit rex montem Sion, et vidit munitionem loci; et rupit citius juramentum quod juravit; et mandavit destruere murum in gyro. 63. Et decessit festinanter, et reversus est Antiochiam, et invenit Philippum dominantem civitati; et pugnavit adversus eum, et occupavit civitatem.
Versus 1: Et rex Antiochus
1. Et rex Antiochus (Epiphanes, cum quo hucusque Judæ et Judæis fuit contentio et bellum. Hic ergo perrexit) ELYMAIDEM, (quæ alio nomine dicta est Persepolis, id est Persarum civitas, imo metropolis, II Machab. ix, ut expilaret) TEMPLUM IN EA LOCUPLES — Veneri dicatum; sed a civibus fuit repulsus. Hebræi enim Persiam vocant Elam, unde Elamitas appellant Persas, et Elymaidam, quam Græci vocant Persepolim. Sic Hebraice Bethsames a Græcis vocatur Heliopolis, a Latinis Civitas Solis. Sic Simon Hebraice vocatur Chananæus, Græce Zelotes, Latine Æmulator. Porro «templum» hoc Veneri fuisse dicatum asserit Appianus, licet Josephus et S. Hieronymus in cap. viii Daniel. putent fuisse Dianæ, Justinus vero, lib. XXXII, Jovis Dindymæi.
Versus 4: Reversus est in Babyloniam
4. REVERSUS EST IN BABYLONIAM, — ibique mœrore mortuus anno regni sui 12, qui fuit Græcorum annus 149: fuse mors ejus describitur libro II, cap. ix.
Nota: «Reversus est,» id est reverti cœpit, perrexit Babylonem, sed eo non pervenit, mortuus enim est in montibus Persidis et Mediæ juxta Ecbatanam, ut dicitur lib. II, cap. IX, 3 et 27. «Reversus» ergo significat actum inchoatum, non perfectum: unde pro ἀνοστρέψας, id est reversus est, Græca, Vaticana et Regia habent ἀποστρέψαι, id est reverti, sive ut reverteretur, hoc est, abscessit inde repetens Babyloniam, ut vertit Vatablus. Quocirca Pererius, in Daniel. cap. XI, et Salianus censent Antiochum defunctum in montibus Mediæ, licet Serarius malit eum ibi graviter ægrotare cœpisse, sed Babylone esse defunctum.
Versus 7: Et quia diruerunt abominationem
7. ET QUIA DIRUERUNT (Judas et Judæi) ABOMINATIONEM, (id est abominabile idolum Jovis Olympii, quod Antiochus super altare in templo collocarat): ET SANCTIFICATIONEM, (id est sanctuarium, sive sanctum templum) CIRCUMDEDERUNT MURIS.
Versus 12: Nunc vero reminiscor malorum
12. Nunc vero reminiscor malorum. — Ecce conscientia scelestum arguit, ut agnoscat se ob sua scelera et sacrilegia contra Deum, templum et Judæos commissa cruciari et ad mortem adigi. En quam verum: «Conscientia mille testes!» Id patet in Caino vago et profugo ob cædem fratris Abelis, Genes. IV, in fratribus Josephum vendentibus, Genes. XLII, 21, in Juda proditore, Matth. XXVII, 4. Urgente enim pœna, statim conscientia menti culpam, quasi pœnæ causam, in memoriam revocat, eamque sua increpatione castigat et pulsat.
Versus 15: Et dedit ei
15. Et dedit ei (Philippo sibi intimo) DIADEMA ET STOLAM SUAM, ET ANNULUM, — ut ea quasi regis insignia deferret ad filium suum Antiochum Eupatorem puerum, eumque educaret et dirigeret, quasi pædagogus, ac sibi in regno substitueret curando, ut ipse regnaret, ne Demetrius ejus consobrinus regnum invaderet, uti re ipsa fecit.
Versus 17: Et cognovit Lysias quoniam mortuus est rex
17. ET COGNOVIT LYSIAS, QUONIAM (quod) MORTUUS EST REX ANTIOCHUS (Epiphanes), ET CONSTITUIT REGNARE (ut regnaret, hoc est regem proclamavit) ANTIOCHUM FILIUM EJUS (novennem, ait Appianus in Syriaco), ET VOCAVIT NOMEN EJUS EUPATOR, — id est bono et felici patre natus, magnis natalibus ortus; Epiphanis, id est illustris patris generosus et illustris filius. Sic εὐπατρία vocatur generosa filia. Et εὐπατρίδαι dicti sunt a Theseo nobiles Atheniensium, teste Plutarcho in Theseo, qui et in Publicola Patricios Romanorum vocat εὐπατρίδας, idemque nomen Budæus in epist. Doctor. Venetis attribuit. Aliter Pagninus in nomin. Hebraicis: «Eupator,» inquit, idem est quod «bonus pater,» id est bonus Princeps. Hic enim subditos amat quasi filios, eisque se benignum et beneficum quasi patrem exhibet. Prius etymon videtur aptius et verius. Nam Syri, ait Appianus in Syriaco, Antiocho cognomen addiderunt Eupatori propter patris virtutem, quasi dicerent eum felicem, cui talis pater contigisset.
Versus 18: Et hi qui erant in arce
18. Et hi qui erant in arce, — q. d. Milites Antiochi occupantes arcem Sion, scientes Judam cum copiis abesse, excurrendo continuo vexabant præsidiarios paucos, quos Judas in arce vicina priori objecta ad eos compescendum collocarat; quin et CONCLUSERANT ISRAEL IN CIRCUITU SANCTORUM, (ut extra suam arcem et templum pedem efferre non auderent: atque hac ratione augebatur semper) FIRMAMENTUM GENTIUM, — hoc est, robur et fortitudo Antichistarum. Quare Judas cum toto exercitu eos arcemque Sion obsedit anno 150 Græcorum, qui fuit annus secundus Eupatoris.
Versus 21: Et adjunxerunt se illis aliqui impii ex Israel
21. Et adjunxerunt se illis aliqui impii ex Israel, — invidentes gloriæ Judæ, qui proinde regem Antiochum Eupatorem adierunt, excitantes eum ut Judam contereret, sperantes se in locum Judæ ab eo substituendos, ut Judææ forent præfecti et domini. Erant ergo hi apostatæ et proditores Israelis.
Versus 28: Et iratus est rex
28. ET IRATUS EST REX — Antiochus Eupator juvenis, imo puer excitatus a Lysia et suis consiliariis, qui proinde contra Judam collegit centum millia peditum et 20 millia equitum cum 32 elephantis qui erant DOCTI AD PRÆLIUM.
Versus 31: Et exierunt
31. Et exierunt (Judæi obsessi ex sua arce Bethsura), et succenderunt eas (machinas ab Eupatore contra se erectas) et pugnaverunt viriliter, — fortiter se suamque Bethsuram propugnando.
Versus 34: Et elephantis ostenderunt sanguinem
34. ET ELEPHANTIS OSTENDERUNT SANGUINEM (succum sive liquorem, puta rubentem instar sanguinis) UVÆ ET MORI (ex arbore moro) AD ACUENDOS EOS IN PRÆLIUM, — ut viso quasi sanguine concitarentur et efferarentur ad sanguinem hostium fundendum. Licet enim elephantes, tauri, leones non egeant hac provocatione, cum dracones aliaque animalia sibi infesta cernunt, ea tamen indigent in prælio hominum: nam cum hominibus non habent antipathiam.
Porro elephantes hos fuisse enormes et robustissimos liquet ex eo quod erant Indici; nam Indum habebant magistrum: Indici autem sunt maximi et validissimi, longeque Lybios superant, teste Livio, lib. XXXVII. Rursum ex eo quod quilibet elephas dorso gestaret turrim celsam et validam in eaque 32 armatos cum telorum armorumque copia. Insuper ex eo quod cuilibet elephanti assisterent quingenti equites, ita ut 32 elephantis universim assisterent sedecim millia equitum cum elephantis et pro elephantis depugnantium. Eo major fuit virtus Judæ et Judæorum cum tantis monstris generose dimicantium.
Insuper cuique elephanto assistebant mille pedites, quare 32 elephantis assistebant 32 millia peditum. Nota primo priscos elephantis usos, et etiamnum Indos uti in præliis ob causas quas recenset Vegetius, lib. III De re milit. cap. xxiv: «Elephanti, inquit, in præliis magnitudine corporum, barritus horrore, formæ ipsius novitate, homines equosque conturbant. Hos contra Romanum exercitum primus in Lucania rex Pyrrhus eduxit. Postea Annibal in Africa, rex Antiochus in Oriente, Jugurtha in Numidia copiosos habuerunt adversus quos diversa excogitata sunt genera armorum:» his adde primo fœtorem, qui in elephantis tam gravis est ut equi hostium eum ferre non valentes aufugiant, nisi illi prius assueverint; secundo, elephantem præ aliis animalibus esse docilem, adeo ut proxime ad docilitatem, prudentiam et sagacitatem hominum accedat, ut docent Plinius, lib. VIII, cap. 11, Aristoteles, lib. IX Hist. anim. cap. xlvi. Docetur ergo præliari, et quomodo in prælio se gerere, quæque munia obire debeat. Recenset ea Ælianus, lib. XII et XXII; tertio, elephantes æque ac tauros objectu sanguinis irritari, efferari et concitari, ut in hostem ruant, uti docet Valesius S. Philos. cap. LXXXII. Ex adverso noster Sanchez censet colorem sanguineum uvæ et mori elephantis fuisse ostensum, ut meminissent se hoc succo a vulneribus curatos, et rursum si in prælio vulnerentur fore curandos. Vulnera enim et morbos elephantis a rectoribus curari vino nigro tradit Ælianus, lib. XI, cap. vii, Arrianus et Strabo. Id quod apte congruit tropologiæ. Si enim sanguis uvæ accendit elephantem, ut memor beneficii et curationis per illum ab hero acceptæ pro eo depugnet et in gladios hastasque proruat, quid nos facere oportet intuentes Christum qui pro nobis omnem suum sanguinem vitamque in cruce profudit? Addit Ælianus, lib. III De animalibus, vinum dari elephantis ad potandum, ut eo accensi, quasi ebrii in enses armaque ruant. Idem apud Judæos factum docet lib. III Machab. cap. v: «Jussit, inquit, Hermon elephantorum præfectus, ut proxima die thus largis manipulis cum vino mero plurimo potui daretur elephantis omnibus numero quingentis, ut potui affatim præbito efferati ad mortem Judæis afferendam introducerentur.» Thus enim vino immixtum sensus hebetat, eisque stuporem immittit. Sic vinum epotum a tauris aliisque animalibus eos facit animosos et audaces, imo feroces et furiosos, ut in obvios quosque irruant.
Versus 35: Mille viri in loricis singulis elephantis astiterunt
35. ET ASTITERUNT SINGULIS ELEPHANTIS MILLE VIRI IN LORICIS CONCATENATIS, — quæ scilicet instar retis, annulis seu hamulis inter se connectebantur, unde et hamatæ et squamatæ dicebantur, quali indutus erat Goliath duellans cum Davide, I Reg. cap. xvii, 5.
Versus 36: Ubicumque erat bestia, ibi erant
36. Hi ante tempus ubicumque erat bestia, ibi erant, — q. d. Hi mille viri, cum celeritatem gressus elephantis æquare non possent, præibant elephantem; quare ante tempus, quo bestia ad certum locum adveniebat, ipsi illam in eodem præveniebant: dum enim cernerent bestiam ad certum locum contendere, ipsi per semitas breviores et directas, eodem procurrebant, et bestiam prævertebant.
Versus 37: Sed et turres ligneæ super eos firmæ
37. SED ET TURRES LIGNEÆ SUPER EOS FIRMÆ, — habentes sua valla et loricas, quibus erant «protegentes» tum ipsos milites, tum eorum machinas.
ET SUPER SINGULAS (turres) VIRI VIRTUTIS (id est strenui et fortissimi), TRIGINTA DUO QUI PUGNABANT DESUPER (in subjectos hostes; unde eos facile sternebant): ET INDUS MAGISTER (rector) BESTIÆ, — unde liquet hos elephantes fuisse Indicos, qui longe grandiores et robustiores sunt Africanis; hi enim vix sex, vel septem armatos portant. Ita ex Livio, Plinio, Solino et aliis Gesnerus et Aldrovandus in elephante.
Versus 39: Ut refulsit sol in clypeos aureos
39. ET UT REFULSIT SOL IN CLYPEOS AUREOS ET ÆREOS, RESPLENDUERUNT MONTES AB EIS, (tum quia exercitus hic in suos ordines distributus, sole clypeos eorum reverberante, intuentibus totidem videbatur in se exhibere montes ære et auro splendentes; tum quia ordines hi erant in vallibus, ut habet Græcus; quare ex vallibus fulgor in clypeis radiis solis excitatus, reverberabatur in vicinos montes, ut illi toti fulgidi et splendentes apparerent,) SICUT LAMPADES IGNIS, — id est accensæ et ignitæ, præsertim quia, ut sequitur, pars exercitus regii per montes, pars per valles incedebat. S. Ambrosius, lib. I Offic. xli, hæc ad elephantos refert: «Hi enim, inquit, ad ortum solis, velut montes quidam armorum corusco, tanquam lampadibus ardentibus refulgebant.»
Versus 42: Et ceciderunt de exercitu regis sexcenti viri
42. ET CECIDERUNT DE EXERCITU REGIS SEXCENTI VIRI. — Judas ergo statim initio prælii prostravit sexcentos milites Antiochi, ac mox quatuor millia, ut dicitur, lib. II, cap. xiii, vers. 18.
Versus 43: Et vidit Eleazar filius Saura unam de bestiis
43. ET VIDIT ELEAZAR FILIUS SAURA UNAM DE BESTIIS. — Hic Eleazar fuit frater Judæ Machabæi, ait Josephus, cap. 11, vers. 5, cognominatus est Avaron vel Abaron, unde pro «Saura» Josephus legit Auran, Codex Basilii Abaran. Nam in Græco non est τοῦ «filius,» sed tantum Eleazar Avaran. Unde Vatablus vertit: Eleazar, qui vocatur Avaran, id est fortis eorum. Sic et Gorionides, Serarius, Salianus et alii. Addit Gorionides eum hortatu fratris sui Judæ aggressum esse elephantem. Hinc et Eleazari fratris Judæ nulla fit mentio, uti fit Jonathæ, et Simonis et Joannis fratrum Judæ. Videtur ergo hic Eleazar fuisse frater Judæ, qui hic generose sub elephante occubuit.
Dices: Quomodo ergo Vulgata habent «filius Saura?» Respondeo, Eleazar erat filius Mathathiæ, qui cognominatus est «Saura,» vel, ut Græca habent, Avaran, vel Abaran, id est fortis eorum. Ipse enim vexillum fortitudinis contra Antiochum primus erexit. Porro cognomen hoc Abaron Mathathias ad filium suum Eleazarum transtulit ob egregiam ejus animi corporisque fortitudinem. Erant enim Hebræi polyonomi et plura a variis dotibus, vel eventis sortiebantur nomina, vel potius agnomina: forte ex שאבירון seabbiron vel seavaran, id est cui est fortitudo, per crasin factum est «Saura,» sicut Genes. XLIX pro Silo, id est Messias, Septuaginta legerunt שלו Selo, id est quæ illi, scilicet Christo reposita sunt, puta regnum æternum et gloria æterna. Simili enim modo plura nomina propria usu contracta, imo corrupta et detorta videmus; Sanchez tamen negat Eleazarum hunc fuisse fratrem Judæ.
Versus 44: Et dedit se
44. ET DEDIT SE (in pugnam contra elephantem, ideoque in certam mortem hoc fine primario,) UT LIBERARET POPULUM SUUM) ab invasione regis Antiochi Eupatoris; secundario, ut) ACQUIRERET SIBI NOMEN ÆTERNUM, — tum in terra apud homines, ut eos suo exemplo incitaret ad similia heroica facinora, tum potius in cœlo apud Deum et S. Angeles. Atque utrumque consecutus est. Nam ut ait S. Ambrosius loco mox citando: «Rex territus unius fortitudine pacem rogavit.»
Versus 46: Et ivit sub pedes elephantis
46. ET IVIT SUB PEDES ELEPHANTIS, — ut ventrem ejus perfoderet, itaque eum faceret ruere, ac ruina sua regem opprimere, qua tamen se quoque opprimendum sciebat. Intendebat ergo directe regem occidere, indirecte vero intendebat permittere se quoque eadem ruina opprimi, sine qua regem occidere non poterat. Sic milites in acie primum locum ambiunt, ut primi in urbem, vel hostem insiliant, etiamsi sciant plerosque eorum cadendos et occubituros, hancque mortem putant suam esse gloriam. Sic Samson concussis columnis domum evertit, ut satrapas Philisthæorum ruina domus obrueret, etiamsi eadem se obruendum sciret, Judic. xvi, 29. Vide ibi dicta. Quocirca Eleazarum a robore et zelo laudant S. Ambrosius, S. Gregorius, Serarius, Salianus et alii passim. Simile facinus narrat Xenophon, lib. VII Cyropæd. de quodam, qui ventre equi Cyri transfixo Cyrum dejecit. Audi S. Ambrosium, libro I Offic. cap. xl: «Quanta igitur virtus, inquit, animi, primo ut mortem non timeret; deinde ut circumfusus legionibus inimicorum, in confertos raperetur hostes, medium penetraret agmen, et contempta morte ferocior, abjecto clypeo, utraque manu vulneratæ molem bestiæ subiret ac sustineret; post infra ipsam succederet, quo pleniori feriret ictu. Cujus ruina inclusus magis quam oppressus, suo est sepultus triumpho. Nec fefellit opinio virum, quamvis regius fefellerit habitus. Tanto enim virtutis spectaculo defixi hostes, irruentis bestiæ, sic trepidaverunt, ut impares se omnes unius virtuti arbitrarentur.» Et mox: «Itaque Eleazarus hæredem virtutis suæ pacem reliquit.» ET CECIDIT (elephas) SUPER IPSUM (Eleazarum, qui se ei supposuerat), ET MORTUUS EST ILLIC. — Eleazarus, oppressus ab elephante supra se cadente. Symbolice S. Gregorius, lib. XIX Moralium cap. xiii: «Eleazar, ait, in prælio elephantem feriens stravit; sed sub ipso, quem exstinxit, occubuit. Quos ergo iste significat, quem sua victoria oppressit, nisi eos, qui vitia superant, sed sub ipsa, quæ subjiciunt, superbiendo succumbunt? Quasi enim sub hoste, quem prosternit, moritur, qui de culpa quam superat, elevatur.»
Versus 47: Et videntes virtutem regis diverterunt se
47. Et videntes (Judas et Judæi) VIRTUTEM REGIS, (id est exercitum regis tam validum et copiosum, ut ipsi pauci eum prosternere non possent, prudenti consilio ad tempus) DIVERTERUNT SE AB EIS, — et perrexerunt ad obsidendum arcem in monte Sion ab Antiochistis occupatam. Similiter rex tot suorum a Juda cæsis territus se subduxit, nec ausus fuit Judam abeuntem insequi, sed Bethsuram obsedit. Nota: In hisce libris per «virtutem» intelligitur validus exercitus; hunc enim significat Græcum δύναμις.
Versus 49: Et fecit pacem cum eis qui erant in Bethsura
49. ET FECIT PACEM CUM EIS, QUI ERANT IN BETHSURA, (cum pacto, ut eos fame morientes sineret egredi et alimenta quærere, ipse vero Bethsuram occuparet:) QUIA SABBATA ERANT TERRÆ, — id est quia erat annus septimus, sive sabbaticus, quo nec serere, nec metere licebat, sed terræ danda erat sua quies juxta legem Exodi xxiii. Simili ratione Herodes fame cepit Jerosolymam in anno sabbatico, uti narrat Josephus, lib. XIV, cap. xxviii.
Versus 51: Et convertit castra
51. ET CONVERTIT (rex Antiochus Eupator) CASTRA AD LOCUM SANCTIFICATIONIS, (ut templum et arcem, quam juxta illud ad tutelam erexerat Judas, cap. IV, vers. 60, expugnaret:) ET STATUIT ILLIC BALISTAS, etc., ET SCORPIOS, (quæ erant machinæ, sive catapultæ) AD MITTENDAS SAGITTAS ET FUNDIBULA, — Græce σφενδόνας, id est fundas, sive balistas majores, quæ lapides grandes fundebant et jaculabantur in urbem, de quibus vide Vegetium, Lypsium, Valtrinum et alios.
Versus 55: Et audivit Lysias quod Philippus
55. ET AUDIVIT LYSIAS QUOD PHILIPPUS, etc. — Lysias, qui regebat Eupatorem regem, utpote puerum, timens Philippum, ne se suo loco graduque extruderet, eo quod Philippus a patre Antiocho Epiphane moriente constitutus fuisset gubernator regni æque ac filii Eupatoris, suasit Eupatori pacem facere cum Judæis, ac contra Philippum pergere, ne is regnum invaderet; itaque factum est: unde II Mach. xiii, 22, hæc supplentur et adduntur, quæ valde Judæ fortitudinem et victoriam commendant: «Iterum rex sermonem habuit ad eos qui erant in Bethsuris: dextram dedit, accepit: abiit, commisit cum Juda: superatus est. Ut autem cognovit rebellasse Philippum Antiochiæ, qui relictus erat super negotia, mente consternatus Judæos deprecans, subditusque eis jurat de omnibus quibus justum visum est: et reconciliatus obtulit sacrificium, honoravit templum, et munera posuit, Machabæum amplexatus est, et fecit eum a Ptolemaide usque ad Gerrenos ducem et principem.»
Versus 62: Et rupit citius juramentum
62. Et rupit citius juramentum, (quia arcem erectam a Juda ad templi tutelam curavit everti, dum, ut sequitur, MANDAVIT DESTRUERE MURUM (arcis) IN GYRO. Sed mox regem perfidiæ suæ pænituit, qui cupiens uti auxilio, et robore Judæ et Judæorum contra Philippum, cum eo fædus renovavit, Judamque amplexatus fecit eum ducem et principem, uti jam dixi ex II Machabæorum xiii.
Versus 63: Et pugnavit adversus eum
63. Et pugnavit adversum eum (Philippum sibi rebellantem, eumque captum occidit) ET OCCUPAVIT CIVITATEM — Antiochiam, adjutus valde auxiliis Judæ et Judæorum, uti narrat Josephus et Gorionides. Porro Antiochia est metropolis Syriæ, urbs celeberrima, quam Orontes fluvius interfluit, postea a Justiniano Imperatore dicta Theopolis, id est Dei civitas. In ea primum sedit Petrus Apostolus, ibique primum fideles appellati sunt Christiani. Dicta est Antiochia ab Antiocho, sicut Epiphania ab Epiphane, Alexandria ab Alexandro, Roma a Romulo, Constantinopolis a Constantino fundatore. Porro Antiochiam condidit Seleucus Nicanor, qui primus post Alexandrum Magnum in Asia et Syria regnavit, eamque ex nomine patris sui Antiochi Antiochiam nuncupavit, et Syriæ caput constituit, ait S. Isidorus, lib. XV Origin. cap. i.