Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Demetrius, filius Demetrii, ab Arsace capitur. Simon Judæam prudenter et feliciter gubernat, ac vers. 18, cum Romanis et Spartiatis fœdus renovat. Denique facta ejus heroica recensentur, et ab Israelitis in æreis tabulis templo appensis ad æternam memoriam inciduntur.
Textus Vulgatae: I Machabaeorum 14:1-49
1. Anno centesimo septuagesimo secundo congregavit rex Demetrius exercitum suum, et abiit in Mediam ad contrahenda sibi auxilia, ut expugnaret Tryphonem. 2. Et audivit Arsaces rex Persidis et Mediæ, quia intravit Demetrius confines suos, et misit unum de principibus suis ut comprehenderet eum vivum, et adduceret eum ad se. 3. Et abiit, et percussit castra Demetrii; et comprehendit eum, et duxit eum ad Arsacem, et posuit eum in custodiam. 4. Et siluit omnis terra Juda omnibus diebus Simonis, et quæsivit bona genti suæ: et placuit illis potestas ejus, et gloria ejus, omnibus diebus. 5. Et cum omni gloria sua accepit Joppen in portum, et fecit introitum in insulas maris. 6. Et dilatavit fines gentis suæ, et obtinuit regionem. 7. Et congregavit captivitatem multam, et dominatus est Gazaræ, et Bethsuræ, et arci: et abstulit immunditias ex ea, et non erat qui resisteret ei. 8. Et unusquisque colebat terram suam cum pace: et terra Juda dabat fructus suos, et ligna camporum fructum suum. 9. Seniores in plateis sedebant omnes, et de bonis terræ tractabant, et juvenes induebant se gloriam et stolas belli. 10. Et civitatibus tribuebat alimonias, et constituebat eas ut essent vasa munitionis, quoadusque nominatum est nomen gloriæ ejus usque ad extremum terræ. 11. Fecit pacem super terram, et lætatus est Israel lætitia magna. 12. Et sedit unusquisque sub vite sua, et sub ficulnea sua, et non erat qui eos terreret. 13. Defecit impugnans eos super terram: reges contriti sunt in diebus illis. 14. Et confirmavit omnes humiles populi sui, et legem exquisivit, et abstulit omnem iniquum et malum: 15. sancta glorificavit, et multiplicavit vasa sanctorum. 16. Et auditum est Romæ quia defunctus esset Jonathas, et usque in Spartiatas: et contristati sunt valde. 17. Ut audierunt autem quod Simon frater ejus factus esset summus sacerdos loco ejus, et ipse obtineret omnem regionem et civitates in ea: 18. scripserunt ad eum in tabulis æreis, ut renovarent amicitias et societatem quam fecerant cum Juda et cum Jonatha fratribus ejus. 19. Et lectæ sunt in conspectu ecclesiæ in Jerusalem. Et hoc exemplum epistolarum, quas Spartiatæ miserunt: 20. Spartianorum principes et civitates, Simoni sacerdoti magno, et senioribus, et sacerdotibus, et reliquo populo Judæorum, fratribus, salutem. 21. Legati, qui missi sunt ad populum nostrum, nuntiaverunt nobis de vestra gloria, et honore, ac lætitia: et gavisi sumus in introitu eorum. 22. Et scripsimus quæ ab eis erant dicta in conciliis populi, sic: Numenius Antiochi, et Antipater Jasonis filius, legati Judæorum, venerunt ad nos, renovantes nobiscum amicitiam pristinam. 23. Et placuit populo excipere viros gloriose, et ponere exemplum sermonum eorum in segregatis populi libris, ut sit ad memoriam populo Spartiatarum. Exemplum autem horum scripsimus Simoni magno sacerdoti. 24. Post hæc autem misit Simon Numenium Romam, habentem clypeum aureum magnum, pondo mnarum mille, ad statuendam cum eis societatem. Cum autem audisset populus Romanus 25. sermones istos, dixerunt: Quam gratiarum actionem reddemus Simoni, et filiis ejus? 26. Restituit enim ipse fratres suos, et expugnavit inimicos Israel ab eis: et statuerunt ei libertatem, et descripserunt in tabulis æreis, et posuerunt in titulis in monte Sion. 27. Et hoc est exemplum scripturæ: Octava decima die mensis Elul, anno centesimo septuagesimo secundo, anno tertio sub Simone sacerdote magno in Asaramel, 28. in conventu magno sacerdotum, et populi, et principum gentis, et seniorum regionis, nota facta sunt hæc: Quoniam frequenter facta sunt prælia in regione nostra. 29. Simon autem Mathathiæ filius ex filiis Jarib, et fratres ejus dederunt se periculo, et restiterunt adversariis gentis suæ, ut starent sancta ipsorum et lex: et gloria magna glorificaverunt gentem suam. 30. Et congregavit Jonathas gentem suam, et factus est illis sacerdos magnus, et appositus est ad populum suum. 31. Et voluerunt inimici eorum calcare et atterere regionem ipsorum, et extendere manus in sancta eorum. 32. Tunc restitit Simon, et pugnavit pro gente sua, et erogavit pecunias multas, et armavit viros virtutis gentis suæ, et dedit illis stipendia; 33. et munivit civitates Judææ, et Bethsuram quæ erat in finibus Judææ, ubi erant arma hostium antea: et posuit illic præsidium viros Judæos. 34. Et Joppen munivit, quæ erat ad mare; et Gazaram, quæ est in finibus Azoti, in qua hostes antea habitabant, et collocavit illic Judæos: et quæcumque apta erant ad correptionem eorum, posuit in eis. 35. Et vidit populus actum Simonis, et gloriam quam cogitabat facere genti suæ, et posuerunt eum ducem suum, et principem sacerdotum, eo quod ipse fecerat hæc omnia, et justitiam, et fidem quam conservavit genti suæ, et exquisivit omni modo exaltare populum suum. 36. Et in diebus ejus prosperatum est in manibus ejus, ut tollerentur gentes de regione ipsorum, et qui in civitate David erant in Jerusalem, in arce, de qua procedebant, et contaminabant omnia quæ in circuitu sanctorum sunt, et inferebant plagam magnam castitati: 37. et collocavit in ea viros Judæos ad tutamentum regionis et civitatis, et exaltavit muros Jerusalem. 38. Et rex Demetrius statuit illi summum sacerdotium. 39. Secundum hæc fecit eum amicum suum, et glorificavit eum gloria magna. 40. Audivit enim quod appellati sunt Judæi a Romanis amici, et socii, et fratres, et quia susceperunt legatos Simonis gloriose: 41. et quia Judæi et sacerdotes eorum consenserunt eum esse ducem suum et summum sacerdotem in æternum, donec surgat propheta fidelis; 42. et ut sit super eos dux, et ut cura esset illi pro sanctis, et ut constitueret præpositos super opera eorum, et super regionem, et super arma, et super præsidia: 43. et cura sit illi de sanctis: et ut audiatur ab omnibus, et scribantur in nomine ejus omnes conscriptiones in regione, et ut operiatur purpura et auro: 44. et ne liceat ulli ex populo et ex sacerdotibus irritum facere aliquid horum, et contradicere his quæ ab eo dicuntur, aut convocare conventum in regione sine ipso, et vestiri purpura, et uti fibula aurea. 45. Qui autem fecerit extra hæc, aut irritum fecerit aliquid horum, reus erit. 46. Et complacuit omni populo statuere Simonem, et facere secundum verba ista. 47. Et suscepit Simon, et placuit ei ut summo sacerdotio fungeretur, et esset dux et princeps gentis Judæorum, et sacerdotum, et præesset omnibus. 48. Et scripturam istam dixerunt ponere in tabulis æreis, et ponere eas in peribolo sanctorum, in loco celebri: 49. exemplum autem eorum ponere in ærario, ut habeat Simon, et filii ejus.
Versus 2: Et audivit Arsaces rex Persidis et Mediæ
2. ET AUDIVIT ARSACES REX PERSIDIS ET MEDIÆ QUIA (quod) INTRAVIT DEMETRIUS IN CONFINES SUOS. — Justinus, Appianus et alii Arsacem hunc vocant regem Parthorum, sed Parthi tunc dominabantur Persidi et Mediæ. Orosius, lib. V, cap. IV, Arsacem hunc proprio nomine vocat Mithridatem, eumque sextum facit a primo Arsace regni Parthorum fundatore; nam Arsacis nomen commune erat regibus Parthorum, teste Justino, lib. XLI, qui hunc Arsacem tertium vocat proprio nomine Pompatium, sive Priapatium, cujus filii duo Mithridates et Phrahates qui apud Parthos ambo postea regnarunt.
Porro Demetrius a Tryphone regno Syriæ exclusus, per vicinas regiones oberrans, et auxilia undique conquirens, a Græcis et Macedonibus illis in locis degentibus invitatus fuit, ut Arsaci bellum inferret, magna ei promittentes subsidia. Fecit id Demetrius, ac confligens cum Arsace eum semel iterumque vicit; sed tandem victus captusque in Arsacis manus vivus venit. Audi Justinum, libro XXXVI, initio: « Demetrii adventum non inviti Orientis populi videre, et propter Arsacidæ regis Parthorum crudelitatem, et quod veteri Macedonum imperio, novi populi assueti, superbiam indigne ferebant. Itaque cum et Persarum, et Elymæorum, Bactrianorumque auxiliis juvaretur, multis præliis Parthos fudit. Ad postremum tamen pacis simulatione deceptus, capitur, traductusque per ora civitatum, populis qui desciverant, in ludibrium favoris ostenditur. Missus deinde in Hyrcaniam, benigne et juxta cultum pristinæ fortunæ habetur. »
Addit Justinus, lib. XXXVIII, Arsacem filiam suam Demetrio uxorem dedisse. Appianus vero in Syriaco sub finem ait Demetrium commoratum in Phraatis regia, et Rhodogunam regis sororem in matrimonium duxisse.
Versus 3: Et posuit eum in custodiam
3. Et posuit eum in custodiam. — Demetrio ab Arsace victo, vincto et incarcerato, Cleopatra Ptolemæi Philometoris filia uxorque Demetrii jam capti fratrem ejus Antiochum Sidetem Seleuciam accersivit, eique fratris regnum una cum suo conjugio obtulit. Sed e carcere liberatus Demetrius cum copiis reversus in Syriam, fratrem Sidetem tam regno quam vita spoliavit, teste Josepho, Justino, Appiano et aliis; sed de Sidete rursum agetur cap. xv.
Versus 4: Et siluit omnis terra
4. Et siluit omnis terra (Judææ et vicinarum regionum Syriæ et Asiæ) omnibus diebus Simonis — ob ejus regimen prudens, suave et forte, adeo ut nemo eum invadere auderet. Quare deinceps mira Simonis elogia et facinora recensentur.
Versus 5: Et cum omni gloria sua accepit Joppen in portum
5. ET CUM OMNI GLORIA SUA ACCEPIT JOPPEN IN PORTUM, — q. d. Simon magnam sibi ac toti Israeli conciliavit gloriam æque ac utilitatem et opes, cum expugnavit Joppen, ibique portum constituit, e quo naves mitteret ad vicinas insulas, imo per totum mare, quæ omnis generis merces inveherent et eveherent. Portus enim Joppe totius Judææ est commodissimus; unde etiamnum perdurat, adeoque omnes euntes Jerosolymam primo appellunt ad Joppen, quæ nunc Jafo dicitur. Porro urbes per portum opportunum mercatoribus et mercibus fiunt opulentissimæ, ut patet in Antuerpia, Venetiis, Lisbona, etc.
Versus 7: Et congregavit captivitatem multam
7. Et congregavit captivitatem multam, — q. d. Simon multos hostium captivos abduxit; Judæos vero multos ab hostibus captos e captivitate liberavit.
Versus 9: Juvenes induebant se gloriam
9. JUVENES INDUEBANT SE GLORIAM, (id est gloriosas et pretiosas induebant vestes quasi victores et de hostibus suis triumphantes, adeoque induebant) STOLAS BELLI, — id est vestes elegantiores quas bello acquisierant.
Versus 10: Et constituebat eas ut essent vasa munitionis
10. ET CONSTITUEBAT EAS, UT ESSENT VASA MUNITIONIS, — q. d. Simon urbes Judææ ita muris et arcibus communivit, ut essent « vasa, » id est receptacula, et valla contra hostes munitissima.
Versus 14: Et confirmavit omnes humiles populi sui
14. ET CONFIRMAVIT OMNES HUMILES POPULI SUI, — q. d. Simon Judæos sive ab hostibus, sive ab æmulis, sive alia quapiam causa et modo afflictos solatus est, erexit et confirmavit, afflictionem eorum, vel tollendo, vel minuendo, vel per media subsidia toleratu facilem reddendo.
Versus 15: Sancta glorificavit
15. ET SANCTA GLORIFICAVIT, (id est magnum ornatum, splendorem et gloriam addidit sanctuario sive templo, ejusque sacrificiis sacrisque ritibus; et) VASA (quibus opus erat ad sacrificandum, thurificandum, aliisque modis Deum colendum,) MULTIPLICAVIT. — Fuere ergo sub Simone duce et Pontifice aurea Israelis secula, ut aurea Salomonis pax et opulentia sub eo et per eum rediisse videatur.
Versus 20: Spartianorum principes
20. SPARTIANORUM PRINCIPES. — Recensentur hic Epistolæ fœderis, quod Spartiatæ cum Simone inierunt, æque ac inierant cum Juda et Jonatha.
Versus 22: Et scripsimus quæ ab eis erant dicta in conciliis
22. ET SCRIPSIMUS QUÆ AB EIS ERANT DICTA IN CONCILIIS POPULI, — scilicet in publicis actis, et libris in quibus populi nostri gesta, historiæ, fœdera cæteræque res omnes describuntur.
Versus 24: Clypeum aureum magnum, pondo mnarum mille
24. CLYPEUM AUREUM MAGNUM, PONDO MNARUM MILLE, — hoc est centum millium aureorum. Mna enim est quasi libra auri, quæ valet centum aureos; mille ergo mnæ faciunt centies mille aureos, hoc est centum millia aureorum.
CUM AUDISSET AUTEM POPULUS ROMANUS SERMONES ISTOS, DIXERUNT: 25. QUAM GRATIARUM ACTIONEM REDDEMUS SIMONI ET FILIIS EJUS. — Vox « Romanus, » inquit Sanchez, abest a Græcis omnibus et Latinis, præterquam Vulgata; et improbatur a Vatablo et Serario, et omnino videtur ex margine, ubi ea vox explicandi causa ab homine minime malo posita fuerat, in textum irrepsisse. Porro sequentem orationem non esse Romanorum, sed Judæorum ex eo patet, quod responsio Romanorum, in qua de hoc dono agitur, habetur cap. seq., vers. 16. Deinde tota oratio Hebraici ritus est, et nihil sapit Romanum morem. Nec enim Romani rerum domini solebant agere gratias populis minorum gentium, multo minus Judæis.
Sic ergo sensus erit, q. d. Cum populus Judaicus de pace Judææ a Simone reddita exultans audiret litteras Spartiatarum, excitus spiritu gratitudinis ait: « Quam gratiarum actionem reddemus Simoni, et filiis ejus? Restituit enim ipse fratres suos. » Verum quia Biblia Latina Romæ correcta ac Complutensia et Regia, item Pagninus, Lyranus et alii constanter legant vox « Romanus, » hocque apte respondeat legationi Simonis ad Romanos quæ immediate præcessit: hinc apte sic exponas, ut auctor hujus libri legationi Simonis ad Romanos voluerit breviter subjungere responsionem et gratulationem Romanorum, fusius deinde eam enarraturus cap. seq., vers. 16. Nam quod sequitur: « Restituit enim ipse fratres suos, » et cætera quæ deinceps sequuntur, non populi Romani, ut patet intuenti, sed auctoris libri hujus sunt verba. Voluit enim auctor causas subjungere cur populus Romanus gratias egerit Simoni; nimirum propter heroica ejus facta et ingentia in Jerusalem cæterosque vicinos Romanis subditos merita, utpote quibus Simon sua prudentia, fortitudine pacem et tranquillitatem communem crearat, itaque tam se et vicinos quam Romanos bellis liberarat. Ita Lyranus, Sanchez, Torniellus et alii.
Versus 26: Restituit enim ipse fratres suos
26. RESTITUIT ENIM IPSE FRATRES SUOS, — q. d. Simon Israelitas et contribules suos animis viribusque collapsos et in servitutem quasi redactos ob Tryphonem, Demetrium aliosque hostes eos invadentes, restituit pristinæ magnanimitati, fortitudini, opulentiæ et libertati. Unde Græca habent: Firmavit vel stabilivit ipse, et fratres ejus, et domus patris ejus (Israelem) et expugnaverunt inimicos Israel ab eis: scilicet ab Israelitis inimicos eorum expellendo et propulsando.
Et statuerunt ei libertatem, — q. d. Israelitæ statuerunt ut Simon ob sua merita liber esset ab omni tributo, onere, subjectione, utque cæteri omnes ei quasi Principi suo essent subjecti. Græci nonnulli legunt in singulari: « Statuit ei libertatem, » ac de Simone sic explicant, q. d. Simon sua sapientia, fortitudine et victoriis libertatem peperit, eumque a jugo Græcorum exemit, ut dictum est cap. xiii, vers. 41.
Versus 27: Et hoc est exemplum scripturæ
27. ET HOC EST EXEMPLUM SCRIPTURÆ (quam populus, non Romanus, sed Judaicus, ut patet, pro elogio Simonis in tabulis æreis templo appensis descripsit) OCTAVA DECIMA DIE MENSIS ELUL, (qui est sextus, et respondet nostro augusto), ANNO 172 (Græcorum) ANNO TERTIO SUB SIMONE SACERDOTE Magno (summo Pontifice) IN ASARAMEL. — Nam primus annus Simonis fuit 170 Græcorum; quare tertius annus Simonis fuit 172 Græcorum. Illud autem « in Asaramel, » vel, ut habent Græca, Saramel, Vatablus vocem corruptam putat, et legendum: in Jerusalem. Serarius ait retentam vocem Hebræam, qua significetur in principe Deo, ut Simon dicatur sacerdos magnus in Domino Deo, sive Domini Dei. Syrus pro « Asaramel » vertit Israel, et per eum non locum, sed majores natu, sive seniores et senatores Israelis intelligit, qui hoc elogium Simoni dederunt et scripserunt. Forte « Asaramel » vocatus est locus synedrii, sive aula magni concilii, in qua hoc decretum editum fuit.
Versus 29: Ut starent sancta ipsorum
29. Ut starent sancta ipsorum, — puta sanctum templum, sancta religio, sanctæ victimæ, sanctusque Dei cultus, quæ ab impio Antiocho Epiphane, ejusque sequacibus prostrata fuerant, hæc Simon et fratres ejus erexerunt.
Versus 30: Et congregavit Jonathas gentem suam
30. ET CONGREGAVIT JONATHAS GENTEM SUAM, — q. d. Jonathas Israelitas collegit, et factus est illis sacerdos magnus, et appositus est ad populum suum, id est mortuus est. Inscriptio Jonathæ munus commemorat antequam narret quomodo inimici eorum regionem calcare et atterere voluerunt, et quomodo Simon pro gente sua pugnare surrexit.
Versus 31: Calcare et atterere regionem ipsorum
31. CALCARE. — Græce αὐθριζοσαι, id est invadere, penetrare, pervadere, pessumdare.
Versus 34: Et quæcumque apta erant ad correptionem
34. ET QUÆCUMQUE APTA ERANT AD CORREPTIONEM. — Videtur legendum ad « correctionem, » id est instaurationem; hanc enim significat Græcum ἐπανόρθωσιν. Ita Vatablus, Sa, Salianus et alii.
Versus 36: Et inferebant plagam magnam castitati
36. ET INFEREBANT PLAGAM MAGNAM CASTITATI, — id est munditiæ et puritati templi, illud suis idolis, spurcitiis et libidinibus profanando, polluendo, violando. Loquitur de arce Sion, ex qua milites Seleucidarum excurrebant in Jerosolymam et Judæos, eos deprædantes, verberantes, vulnerantes, occidentes, ac feminas eorum violantes; nam gymnasium luxuriæ sub arce jam sublatum erat a Juda templum expurgante, ut dictum est cap. IV et lib. II, cap. x, vers. 2.
Versus 37: Et collocavit in ea viros Judæos
37. ET COLLOCAVIT IN EA VIROS JUDÆOS AD TUTAMENTUM REGIONIS ET CIVITATIS, — q. d. Simon præsidium gentilium ab arce expulit, virosque Judæos illic collocavit ad regionem et civitatem tuendam, murosque Jerusalem exaltavit. Rex deinde Demetrius Simoni summum sacerdotium statuit, eum amicum suum fecit et gloria magna glorificavit, quia audierat Judæos a Romanis amicos, socios et fratres appellatos esse.
Versus 41: Donec surgat propheta fidelis
41. DONEC SURGAT PROPHETA FIDELIS, — scilicet Christus summus Israelis Dux et Pontifex. Decernunt ergo Simonem ejusque posteros continua successione esse Israelis Duces et Pontifices, usque ad Christum, idque ita fere factum est. Nam Simonis progenies præfuit Israeli usque ad Herodem sub quo natus est Christus.
Versus 42: Et ut sit super eos dux
42. ET UT SIT SUPER EOS DUX, ET UT CURA ESSET ILLI PRO SANCTIS. — Declaratur hic summa potestas data Simoni a populo, eaque duplex, nimirum ut in civilibus et bellicis sit populi Dux, atque in sacris et ecclesiasticis sit Pontifex; huic enim « cura » incumbit « pro sanctis, » scilicet pro Sancto et Sancto sanctorum, proque sanctis sancti Dei victimis, ritibus, cæremoniis, etc.
Quæres cur Auctor toto hoc capite tam impense et magnifice laudet Simonem, cum non ita laudarit Judam et Jonatham, qui Simone fuerunt priores, et ut videtur fortiores? Respondeo, prima causa est quod Simon sua prudentia et valore pacem plenam Judææ contulerit, quam Judas et Jonathas præstare non potuerunt, ideoque Simon aureum quasi sæculum, indeque novam Æram apud Judæos induxit.
Secunda, quod Simon diutius laborarit: nam Judam et Jonatham assidue adjuvit, ilsque mortuis solus ipse superstes pondus belli et Reipublicæ sustinuit, ac præliis omnibus per optatam omnibus pacem finem imposuit.
Tertia, quod sub Simone et cum Simone laudet Judam et Jonatham, qui hujus felicitatis et pacis principium per assidua bella dederunt, quorum virtute Simon tam felicem eis per publicam quietem finem imposuit. Unde Græca, vers. 26, habent: Firmavit enim ipse, et fratres ejus, et domus patris ejus (Israelitas), et debellavit inimicos Israelitarum.
Quarta, quod Auctor hujus libri, ut dixi in Proœmio, videatur fuisse Jonathas Hyrcanus Simonis filius, qui proinde filiali affectu patri suo merito hanc elogiorum coronidem pertexit, itaque ei parentat, eo quod ipse sibi suisque posteris usque ad Christum Principatum et Pontificatum Israelis consignarit.
Versus 43: Et ut scribantur in nomine ejus omnes conscriptiones
43. ET UT SCRIBANTUR IN NOMINE EJUS OMNES CONSCRIPTIONES IN REGIONE. — Græce omnes syngraphiæ, puta omnia instrumenta, edictorum, pactorum, contractuum, fœderum, conjugiorum et actorum omnium, ut scilicet singula hæc consignentur, juxta annos Principatus et Pontificatus Simonis, uti re ipsa hic inchoatum est vers. 27 et cap. xiii, vers. 42.
Versus 48: Et scripturam istam ponere in tabulis æreis
48. Et scripturam istam (puta decreta populi de Ducatu et Pontificatu Simonis propagando in posteros usque ad Christum in tabulis æreis conscripta) dixerunt (id est jusserunt Israelitæ,) PONERE (insculpere) IN TABULIS ÆREIS (ut sit indelebilis et æterna:) ET PONERE EAS (tabulas æreas cum hac Scriptura) in peribolo sanctorum, — id est in porticu templi, quæ templum circumquaque ambiebat.
Versus 49: Exemplum autem eorum ponere in ærario
49. EXEMPLUM AUTEM EORUM PONERE IN ÆRARIO, (id est in Gazophylacio templi, in quo inter gazam opesque templi servabantur publica instrumenta quasi in Archivio), UT HABEAT SIMON ET FILII EJUS, — ut si quando eo indiguerint, illud inde accipere queant.