Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Judaei, videntes in caelo acies militum confligentes, ex eis accipiunt omen instantium bellorum et caedium Antiochi Epiphanis. Jason ex Ammonitide reversus Jerosolymam occupat, et per caedes in cives grassatur. Mox, vers. 11, Antiochus Epiphanes Aegypto exclusus iram suam in vicinos Judaeos evomit; quare Jerosolymam capit, in eoque 80 millia trucidat, 40 millia incarcerat, et totidem divendit; templum violat et spoliat, ablatis ex eo 1800 talentis; inde rediens Antiochiam in Judaea reliquit praefectos, qui gravius quam ipse Judaeos affligunt. Quare Judas Machabaeus cum suis fugit in desertum.
Textus Vulgatae: II Machabaeorum 5:1-27
1. Eodem tempore Antiochus secundam profectionem paravit in Aegyptum. 2. Contigit autem per universam Jerosolymorum civitatem videri diebus quadraginta per aera equites discurrentes, auratas stolas habentes, et hastis, quasi cohortes, armatos, 3. et cursus equorum per ordines digestos, et congressiones fieri cominus, et scutorum motus, et galeatorum multitudinem gladiis districtis, et telorum jactus, et aureorum armorum splendorem, omnisque generis loricarum. 4. Quapropter omnes rogabant in bonum monstra converti. 5. Sed cum falsus rumor exisset, tanquam vita excessisset Antiochus, assumptis Jason non minus mille viris, repente aggressus est civitatem, et civibus ad murum convolantibus, ad ultimum apprehensa civitate, Menelaus fugit in arcem: 6. Jason vero non parcebat in caede civibus suis, nec cogitabat prosperitatem adversum cognatos malum esse maximum, arbitrans hostium et non civium se trophoea capturum. 7. Et principatum quidem non obtinuit, finem vero insidiarum suarum confusionem accepit, et profugus iterum abiit in Ammanitem. 8. Ad ultimum, in exitium sui conclusus ab Areta Arabum tyranno, fugiens de civitate in civitatem, omnibus odiosus, ut refuga legum et execrabilis, ut patriae et civium hostis, in Aegyptum extrusus est. 9. Et qui multos de patria sua expulerat, peregre periit, Lacedaemonas profectus, quasi pro cognatione ibi refugium habiturus; 10. et qui insepultos multos abjecerat, ipse et illamentatus et insepultus abjicitur, sepultura neque peregrina usus, neque patrio sepulcro participans. 11. His itaque gestis, suspicatus est rex societatem deserturos Judaeos; et ob hoc profectus ex Aegypto efferatis animis, civitatem quidem armis cepit. 12. Jussit autem militibus interficere, nec parcere occursantibus, et per domos ascendentes trucidare. 13. Fiebant ergo caedes juvenum ac seniorum, et mulierum et natorum exterminia, virginumque et parvulorum neces. 14. Erant autem toto triduo octoginta millia interfecti, quadraginta millia vincti, non minus autem venumdati. 15. Sed nec ista sufficiunt; ausus est etiam intrare templum universa terra sanctius, Menelao ductore, qui legum et patriae fuit proditor; 16. et scelestis manibus sumens sancta vasa, quae ab aliis regibus et civitatibus erant posita ad ornatum loci et gloriam, contrectabat indigne, et contaminabat. 17. Ita alienatus mente Antiochus non considerabat quod, propter peccata habitantium civitatem, modicum Deus fuerat iratus; propter quod et accidit circa locum despectio; 18. alioquin nisi contigisset eos multis peccatis esse involutos; sicut Heliodorus, qui missus est a Seleuco rege ad exspoliandum aerarium, etiam hic statim adveniens flagellatus et repulsus utique fuisset ab audacia. 19. Verum non propter locum, gentem; sed propter gentem, locum Deus elegit. 20. Ideoque et ipse locus particeps factus est populi malorum; postea autem fiet socius bonorum, et qui derelictus in ira Dei omnipotentis est, iterum in magni Domini reconciliatione cum summa gloria exaltabitur. 21. Igitur Antiochus, mille et octingentis ablatis de templo talentis, velociter Antiochiam regressus est, existimans se prae superbia terram ad navigandum, pelagus vero ad iter agendum deducturum propter mentis elationem. 22. Reliquit autem et praepositos ad affligendam gentem: Jerosolymis quidem Philippum genere Phrygem, moribus crudeliorem eo ipso, a quo constitutus est; 23. in Garizim autem Andronicum et Menelaum, qui gravius quam caeteri imminebant civibus. 24. Cumque appositus esset contra Judaeos, misit odiosum principem Apollonium cum exercitu viginti et duobus millibus, praecipiens ei omnes perfectae aetatis interficere, mulieres ac juvenes vendere. 25. Qui cum venisset Jerosolymam, pacem simulans, quievit usque ad diem sanctum sabbati; et tunc feriatis Judaeis, arma capere suis praecepit. 26. Omnesque qui ad spectaculum processerant, trucidavit; et civitatem cum armatis discurrens, ingentem multitudinem peremit. 27. Judas autem Machabaeus, qui decimus fuerat, secesserat in desertum locum, ibique inter feras vitam in montibus cum suis agebat; et feni cibo vescentes, demorabantur, ne participes essent coinquinationis.
Hoc caput, a vers. 11, ad finem aeque ac caput vi et vii, ordine temporis quo gesta sunt, collocandum est in fine cap. I, lib. I, ante initium capitis II.
Versus 1: Antiochus Profectionem Paravit in Aegyptum
1. EODEM TEMPORE ANTIOCHUS (Epiphanes) SECUNDAM PROFECTIONEM PARAVIT IN AEGYPTUM, — ut eam armis subjugaret; sed a Romanis prohibitus, rediens in Judaeam vicinam, indignationem suam effudit. Idipsum ante trecentos et plures annos Gabriel praenuntiarat Danieli, cap. xi, 25 et seq. Vide ibi dicta.
Versus 2: Equites Discurrentes per Aera
2. CONTIGIT AUTEM PER UNIVERSAM JEROSOLYMORUM CIVITATEM VIDERI DIEBUS 40 PER AERA EQUITES DISCURRENTES, — inter se gladiis districtis, et telorum jactibus confligentes, uti verbis sequentibus valde efficacibus auctor exaggerat; quae omnia fuerunt prognostica ingentis cladis Judaeae imminentis, ut sequitur.
Porro haec portenta fuere ab Angelis jussu Dei in aere effecta per vaporum et exhalationum certam dispositionem, motum et concursum, quae speciem acierum confligentium prae se ferret, ut per ea Deus Judaeis praesignificaret stragem eis mox ab Antiocho Epiphane inferendam, ac praelia quae cum eo gesturus erat Judas Machabaeus. Sic antequam Titus et Romani obsiderent et caperent Jerosolymam 21 die mensis maii, ait Josephus, lib. VII De Bello, cap. xii: «Post dies festos ante solis occasum visi sunt per inane ferri currus totis regionibus, et armatae acies tranantes nubila, et civitati circumfusae.» Idem accidit tempore S. Gregorii, cum Longobardi invaderent Italiam. Audi eum, hom. 1 in Evangelium: «Priusquam Italia Gentili gladio ferienda traderetur, igneas in caelo acies vidimus, ipsum qui postea humani generis fusus est sanguinem coruscantes.» Julius Obsequens, lib. De Prodigiis ad Aug. Caesarem, cap. vi et vii, refert L. Opimio et Q. Posthumio Consulibus, Consae arma in coelo volare visa; et C. Mario et Horo Consulibus, Arimini canem locutum, arma coelestia ab ortu et occasu visa pugnare, et ab occasu vinci. Lucio Scipione et Caio Norbano Consulibus per Syllana tempora, inter Capuam et Vulturnum, ingens signorum sonus, armorumque horrendo clamore auditus, ita ut viderentur duae acies concurrere per plures dies. Pansa item et Hirtio Consulibus cum adversus Antonium dimicaretur, armorum telorumque species a terra visa cum fragore ad coelum ferri. Eutropius, lib. VI historiae, cum Caesar adversus Pompeium dimicaret, refert tantum in aere armorum strepitum fuisse, ut Antiochiae quasi adventu hostium in muris concurreretur.
Audi et Plinium, lib. II, cap. lvii: «Armorum crepitus et tubae sonitus auditos e coelo Cimbricis bellis accepimus, crebroque et prius et postea. Tertio vero consulatu Marii ab Amerinis et Tudertibus spectata arma coelestia, ab ortu occasuque inter se concurrentia, qui ab occasu erant.» Similia Caesaris caedem praecessere signa, de quibus Appianus, lib. IV Civilium: «Hominum, inquit, immanes voces, armorum strepitum, equorum cursus inspectante nemine audiebantur.» De eodem tempore Ovidius, lib. XV Metamorph.:
Signa tamen luctus dant non incerta futuri, Arma ferunt inter nigras crepitantia nubes, Terribilesque tubas auditaque cornua coelo Praemonuisse nefas.
Similia portenta recenset Seneca in Quaest. natural., Augustus Niphus in Meteorologicis, Cornelius Gemma Frisius in Cosmocriticis, Conradus Lycosthenes licet in fide heterodoxus, lib. De Prodigiis, pag. 489, 210 et 228. Memini mihi in Belgio, cum puer essem, similia in coelo ostenta fuisse ostensa sub initium bellorum Belgicorum, quae proinde Belgio instare ex hisce signis viri sapientes jam tum praenuntiabant, et eventus docuit docetque adhuc praenuntiationem fuisse verissimam.
Denique astrologi, ac nominatim Ptolemaeus in Centiloquio, cap. ix, censet haec fieri naturaliter vi astrorum, ac praesertim vi astri Persei; sic et Augustus Niphus, lib. I Meteor. fol. 31, pag. 4; sed verius est haec fieri a providentia speciali Dei per Angelos, qui tamen astris, ventis et vaporibus ad haec spectra producenda utuntur, ut figuras cladis praesignificent. Vide Christophorum a Castro, lib. I Prolegom. in Minores Prophetas, cap. xvii.
Versus 4: Omnes Rogabant in Bonum Monstra Converti
4. QUAPROPTER OMNES ROGABANT IN BONUM MONSTRA (Graece exodon, id est apparitionem, visa, ostenta acierum in aere confligentium, quae conflictus in Judaea fore acres praemonstrabant) CONVERTI. — ut scilicet Judaei in hisce conflictibus forent superiores, neque vincerentur, sed vincerent, uti de facto Antiochum Epiphanem vicerunt Judas ejusque fratres Machabaei.
Versus 5: Jason Aggressus Est Civitatem
5. SED CUM FALSUS RUMOR EXISSET TANQUAM VITA EXCESSISSET ANTIOCHUS (Epiphanes), ASSUMPTIS JASON NON MINUS MILLE VIRIS, REPENTE AGGRESSUS EST CIVITATEM, (puta Jerosolymam. Jason hic frater Oniae sancti Pontificis data pecunia emerat Pontificatum ab Epiphane; itaque Pontificatu extruserat fratrem Oniam; sed Menelao plus pecuniae offerenti Epiphanes Pontificatum tradidit, excluso Jasone. Jason ergo audiens rumorem de morte Epiphanis, cum jam ejus offensam et potentiam non metueret, ex Ammonitide, ubi exsulabat, armatis mille viris rediens, Jerosolymam invasit et occupavit, ut Pontificatum recuperaret. Quocirca) MENELAUS, (qui Jasonem extruserat, ex urbe) FUGIT IN ARCEM — montis Sion.
Versus 7: Principatum Non Obtinuit
7. ET PRINCIPATUM (sacrum, puta Pontificatum, eique annexum Principatum politicum quem maxime ambiebat Jason; tunc enim Pontifex simul erat dux et princeps populi) QUIDEM NON OBTINUIT, (quia a confluente civium multitudine ipse quasi hostis et tyrannus cum suis urbe expulsus fuit. Quid enim poterant mille ejus viri, et insidiae contra centena et plura civium millia? Unde) PROFUGUS ITERUM ABIIT IN AMMANITEM, — indeque errans et vagus instar Caini profugit in Arabiam; sed cum ibi Arethae regi de proditione, vel regni ambitione esset suspectus, captusque fugiens abiit in Aegyptum: quia Ptolemaeus rex Aegypti hostis erat Epiphanis, sed pace inter utrumque conciliata, Jason, ne Epiphanes eum a Ptolemaeo ad necem deposceret, ex Aegypto profugit ad Spartanos, quasi veteres Judaeorum amicos et cognatos; ibique misere in exilio vitam finiit, mortuusque humana caruit sepultura, sepultusque est sepultura asini in sterquilinio.
Versus 8: Ut Refuga Legum
8. UT REFUGA LEGUM, — Graece ut a legum apostates, id est transgressor et apostata, utpote qui a Judaismo ad Gentilismum apostatasset, et caeteros apostatare compelleret.
Versus 11: Suspicatus Est Rex Societatem Deserturos
11. SUSPICATUS EST REX (Epiphanes) SOCIETATEM DESERTUROS (secum initam) JUDAEOS. — Causae suspicandi erant: prima, quia sciebat eos sibi offensos, eo quod ipse ademisset Oniam Pontificem sanctum, eique surrogasset impios et sacrilegos pseudopontifices, Jasonem, Menelaum et Lysimachum, qui eos a Judaismo ad Gentilismum traducere satagebant. Secunda, quia Antiochus a Romanis ex Aegypto cum infamia expulsus putabat se jam Judaeis fore contemptui, illosque vicinorum Aegyptiorum et sociorum Romanorum ope fretos jugum suum excussuros, uti excusserant Aegyptii. Tertia, quia ipse sciebat se ob avaritiam et crudelitatem Judaeis exosum. Quarta, quia Judaei Lysimachum a se Pontificem constitutum lapidarant. Quinta, quia ipsi sparserant falsum rumorem de ejus morte, vers. 5. Addit Gorionides ipsos de ea exultasse: «Venerunt, inquit, e gente nostra impii ad regem, et dixerunt: Ecce visa sunt Jerosolymis ostenta quaedam, et dixerunt cives: Mortuus est Antiochus, iidemque de domini nostri regis exitio gavisi sunt.» Sexta, quia redeunti Antiocho ex Aegypto Jerosolymitae parabant se ad illi resistendum; unde mox advenienti portas occluserunt. Haec omnia resciebat Epiphanes per suos exploratores et amicos, et praesertim per Menelaum, cui post lapidatum Lysimachum ejus fratrem ipse Pontificatum restituerat. Hic omnia Judaeorum contra Epiphanem consilia, acta dictaque ipsi prodebat, vers. 43. Atque his de causis Epiphanes, portas urbis sibi occlusas vi perfringens, tanta crudelitate et barbarie in Judaeos saeviit, ut spatio trium dierum occideret 80 millia, 40 venderet, et totidem capta vinciret, ut sequitur.
Versus 17: Alienatus Mente Antiochus
17. ITA ALIENATUS MENTE (Graece elatus animo) ANTIOCHUS — putabat se Judaeos supplantasse, ut eis quasi mancipiis uteretur, eorumque templum sacrilege violaret et spoliaret, ablatis ex eo 1800 talentis, vers. 21.
Versus 19: Propter Gentem Locum Deus Elegit
19. VERUM NON PROPTER LOCUM, GENTEM: SED PROPTER GENTEM, LOCUM DEUS ELEGIT, — q. d. Deus non propter locum Judaeae gentem Judaeorum elegit, sed propter gentem ipsorum olim sub Davide et Salomone fidelem et sanctam, locum Judaeae elegit, ut in eo sibi conderet domum, puta templum, in quo quasi sanctissimus inter sanctos cives, servos et filios suos habitaret. At jam ob peccata grandia Judaeorum Deus templum deseruit, illudque praedae dedit Antiocho, sed ut speramus eodem rursus redibit, cum Judaei paenitentes ad Deum suum conversi fuerint, illique pie et sancte servierint, uti ante fecerunt.
Versus 22: Reliquit Praepositos ad Affligendam Gentem
22. RELIQUIT AUTEM ET PRAEPOSITOS AD AFFLIGENDAM GENTEM, — q. d. Antiochus rediens Antiochiam, quasi ad regni sui sedem regiam, reliquit in Judaea homines saevos et feros, qui magis quam ipse Judaeos afflixerunt, nimirum Philippum, Andronicum et Menelaum pseudopontificem omnis malitiae suggestorem et incentorem.
Versus 24: Apollonius Missus cum Exercitu
24. CUMQUE APPOSITUS (nonnulli legendum putant «oppositus,» unde Graeca habent: apechthe, id est, inimicam contra Judaeos habens intentionem) ESSET CONTRA JUDAEOS, q. d. Cum Antiochus cor suum apposuisset, id est statuisset, stabilivisset et obfirmasset contra Judaeos, ut eos perderet et annihilaret, si posset, MISIT ODIOSUM (Judaeis exosum) PRINCIPEM APOLLONIUM CUM EXERCITU, (nimirum cum) 22 MILLIBUS, PRAECIPIENS EI OMNES PERFECTAE AETATIS INTERFICERE. — Hic est ille Apollonius qui, Antiocho Magno contra Romanos pugnante, dextrum ejus cornu ducebat, cum sinistrum duceret Hannibal, teste Livio, lib. xxxvii. Idem paucis post annis ab Epiphane missus contra Judam Machabaeum ab eodem victus est et occisus, I Mach. iii, 11.
Versus 26: Omnes ad Spectaculum Processerant Trucidavit
26. OMNESQUE QUI AD SPECTACULUM (ad spectanda sacrificia, sacraque officia festo sabbati a Judaeis celebrari solita) PROCESSERANT, TRUCIDAVIT.
Versus 27: Judas Secesserat in Desertum
27. JUDAS AUTEM MACHABAEUS, QUI DECIMUS FUERAT, — id est futurus erat decimus Pontifex computando a Jaddo, qui Pontifex fuerat tempore Alexandri Magni. Ita Salianus et Mariana. Lycanus et Dionysius, Simplicius alii censent Judam vocari decimum, quia tum in ordine sacerdotum erat decimus. Aut potius fuerat Judas decimus, id est decemvir, sive unus e decem primoribus et principibus sacerdotum, qui populum regebant. Porro ex Graeco simpliciter vertas: Judas autem decimus factus, hoc est, Judas aggregavit sibi novem socios paris fidei et virtutis, quorum ipse erat decimus, cum quibus ipse in montes secessit, vivens herbis inter feras. Sic sanctus Bruno cum sex sociis secessit in asperos Carthusiae montes, ibique Carthusianorum ordinem instituit. Sic noster S. Ignatius aggregavit sibi novem socios, quorum ipse erat decimus, cum quibus secedens Societatem Jesu instituit. Ita Judas cum novem Assidaeis illius aevi religiosis, de quibus libro I, cap. vii, vers. 43, in montes recessit, ibique herbis victitans austeram egit vitam. Ita Salianus et alii. Judas ergo cum suis parentibus, fratribus et asseclis fugiens tantam persecutorum rabiem.
SECESSERAT IN DESERTUM LOCUM, IBIQUE INTER FERAS VITAM IN MONTIBUS CUM SUIS AGEBAT; ET FENI (id est olerum, herbarum radicumque) CIBO VESCENTES DEMORABANTUR, NE PARTICIPES ESSENT COINQUINATIONIS, — ne se contaminarent convictu, alloquio, familiaritate Apollonii, ejusque militum Gentilium, qui acerrime Judaeos persequebantur, cogebantque eos vesci suis cibis idolo immolatis, imo idolis suis sacrificare, ut patebit capitibus vi et vii.