Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Judas Machabæus templum ab Antiocho pollutum expurgat. Inde, vers. 9, Antiocho Epiphani vita functo succedit filius Antiochus Eupator, sub quo Ptolemæus Macer justi tenax et Judæorum amicus veneno occiditur. Adhæc, vers. 14, Gorgias a Judæis profligatur æque ac Idumæi et proditores. Denique, vers. 24, Machabæus Angelorum ductu prosternit, occiditque Timotheum, Chæream, et Apollonium, Deoque Epinicum concinit.
Textus Vulgatae: II Machabaeorum 10:1-38
1. Machabæus autem, et qui cum eo erant, Domino se protegente, templum quidem et civitatem recepit; 2. aras autem, quas alienigenæ per plateas exstruxerant, itemque delubra demolitus est, 3. et purgato templo, aliud altare fecerunt; et de ignitis lapidibus igne concepto sacrificia obtulerunt post biennium, et incensum, et lucernas, et panes propositionis posuerunt. 4. Quibus gestis, rogabant Dominum prostrati in terram, ne amplius talibus malis inciderent; sed et, si quando peccassent, ut ab ipso mitius corriperentur, et non barbaris ac blasphemis hominibus traderentur. 5. Qua die autem templum ab alienigenis pollutum fuerat, contigit eadem die purificationem fieri, vigesima quinta mensis, qui fuit casleu. 6. Et cum lætitia diebus octo egerunt in modum tabernaculorum, recordantes quod ante modicum temporis, diem solemnem tabernaculorum in montibus et in speluncis more bestiarum egerant. 7. Propter quod thyrsos, et ramos virides, et palmas præferebant ei, qui prosperavit mundari locum suum. 8. Et decreverunt communi præcepto et decreto, universæ genti Judæorum, omnibus annis agere dies istos. 9. Et Antiochi quidem, qui appellatus est Nobilis, vitæ excessus ita se habuit. 10. Nunc autem de Eupatore Antiochi impii filio quæ gesta sunt narrabimus, breviantes mala quæ in bellis gesta sunt. 11. Hic enim suscepto regno, constituit super negotia regni Lysiam quemdam, Phænicis et Syriæ militiæ principem. 12. Nam Ptolemæus, qui dicebatur Macer, justi tenax erga Judæos esse constituit, et præcipue propter iniquitatem quæ facta erat in eos, et pacifice agere cum eis. 13. Sed ob hoc accusatus ab amicis apud Eupatorem, cum frequenter proditor audiret, eo quod Cyprum creditam sibi a Philometore deseruisset, et ad Antiochum Nobilem translatus etiam ab eo recessisset, veneno vitam finivit. 14. Gorgias autem, cum esset dux locorum, assumptis advenis frequenter Judæos debellabat. 15. Judæi vero, qui tenebant opportunas munitiones, fugatos ab Jerosolymis suscipiebant, et bellare tentabant. 16. Hi vero qui erant cum Machabæo, per orationes Dominum rogantes ut esset sibi adjutor, impetum fecerunt in munitiones Idumæorum, 17. multaque vi insistentes, loca obtinuerunt, occurrentes interemerunt, et omnes simul non minus viginti millibus trucidaverunt. 18. Quidam autem, cum confugissent in duas turres valde munitas, omnem apparatum ad repugnandum habentes, 19. Machabæus ad eorum expugnationem, relicto Simone, et Josepho, itemque Zachæo, eisque qui cum ipsis erant satis multis, ipse ad eas, quæ amplius perurgebant, pugnas conversus est. 20. Hi vero qui cum Simone erant, cupiditate ducti, a quibusdam qui in turribus erant, suasi sunt pecunia; et septuaginta millibus didrachmis acceptis, dimiserunt quosdam effugere. 21. Cum autem Machabæo nuntiatum esset quod factum est, principibus populi congregatis, accusavit quod pecunia fratres vendidissent, adversariis eorum dimissis. 22. Hos igitur proditores factos interfecit, et confestim duas turres occupavit. 23. Armis autem ac manibus omnia prospere agendo, in duabus munitionibus plus quam viginti millia peremit. 24. At Timotheus, qui prius a Judæis fuerat superatus, convocato exercitu peregrinæ multitudinis, et congregato equitatu Asiano, advenit quasi armis Judæam capturus. 25. Machabæus autem, et qui cum ipso erant, appropinquante illo, deprecabantur Dominum, caput terra aspergentes, lumbosque ciliciis præcincti, 26. ad altaris crepidinem provoluti, ut sibi propitius, inimicis autem eorum esset inimicus, et adversariis adversaretur, sicut lex dicit: 27. Et ita post orationem, sumptis armis, longius de civitate procedentes, et proximi hostibus effecti, resederunt. 28. Primo autem solis ortu utrique commiserunt; isti quidem victoriæ et prosperitatis sponsorem cum virtute Dominum habentes; illi autem ducem belli animum habebant. 29. Sed, cum vehemens pugna esset, apparuerunt adversariis de cœlo viri quinque in equis, frenis aureis decori, ducatum Judæis præstantes; 30. ex quibus duo Machabæum medium habentes, armis suis circumseptum incolumem conservabant; in adversarios autem tela et fulmina jaciebant, ex quo et cæcitate confusi et repleti perturbatione cadebant. 31. Interfecti sunt autem viginti millia quingenti, et equites sexcenti. 32. Timotheus vero confugit in Gazaram præsidium munitum, cui præerat Chæreas. 33. Machabæus autem, et qui cum eo erant, lætantes obsederunt præsidium diebus quatuor. 34. At hi qui intus erant, loci firmitate confisi, supra modum maledicebant, et sermones nefandos jactabant. 35. Sed cum dies quinta illucesceret, viginti juvenes ex his qui cum Machabæo erant, accensi animis propter blasphemiam, viriliter accesserunt ad murum, et feroci animo incedentes ascendebant; 36. sed et alii similiter ascendentes, turres portasque succendere aggressi sunt, atque ipsos maledicos vivos concremare. 37. Per continuum autem biduum præsidio vastato Timotheum occultantem se, in quodam repertum loco peremerunt; et fratrem illius Chæream et Apollophanem occiderunt. 38. Quibus gestis, in hymnis et confessionibus benedicebant Dominum, qui magna fecit in Israel, et victoriam dedit illis.
Potior pars purgati templi, a versu 1 ad 9 ordine temporis collocanda est, lib. I, cap. IV, post vers. 35. Caetera hujus capitis, imo et capitis XI ac XII, inserenda sunt lib. I, cap. XVI, ante vers. 18. Purgatio enim templi facta a Juda, licet hic post mortem Antiochi Epiphanis narretur, tamen ante eam contigit, nimirum anno Graecorum 148, ut patet lib. I, cap. IV, vers. 52. Antiochus vero mortuus est anno 149 Graecorum, ut dictum est lib. I, cap. XVI, vers. 16.
Versus 3: Et de Ignitis Lapidibus Igne Concepto
3. Et de ignitis lapidibus igne concepto sacrificia obtulerunt. — Per ignitos lapides Salianus et Mariana intelligunt silices et similes, ex quibus inter se collisis facile ignis excutitur in subjectum fomitem, exceptusque accenditur, uti naturaliter quotidie facimus. Verum Graece est πυρώσαντες λίθους, id est ignorantes libras, id est ignientes lapides, et ea iis ignem excipientes. Silices autem collisi non igniuntur, sed scintillas ignis duntaxat emittunt. Quare verius videtur precibus Judae et sacerdotum ignem e coelo evocatum ignivisse lapides; indeque sacerdotes ignem accepisse, quo sacrificia cremarentur. Sic enim ante Judam fecerat Nehemias et sic statuerat Deus Levit. VI, 12, ut igne non communi, sed coelesti et divino hostiae cremarentur, atque hac de causa Judas festum dati, vel potius redditi a Deo ignis instituit ut audivimus, cap. I, vers. 19 et sequent. Ita Serarius, Sanchez et alii.
Sic et Gorionides, lib. III, cap. XIII: «Cum, inquit, composuissent ligna non invenerunt ignem sanctum, sed clamaverunt ad Dominum, et exsiliit ignis e lapide, qui erat altari suppositus, adjicientes ei ligna. Duravit ille ignis ad captivitatem tertiam,» quae facta est a Tito et Vespasiano, cum templum fuit combustum.
Post biennium. — Inchoandum non a profanatione templi, ut volunt nonnulli (ab hac enim fluxerat triennium), sed a principatu Judae, ut dixi lib. I, cap. IV, vers. 34. Ita Serarius, Salianus et alii. Mirum est nonnullos viros doctos hoc biennium computare a morte Antiochi; nam Antiochus post templi purgationem et sacrificationem mortuus est, ut dixi in synopsi capitis.
Versus 6: Cum Laetitia Diebus Octo Egerunt in Modum Tabernaculorum
6. Et cum laetitia diebus octo egerunt in modum tabernaculorum, q. d. Celebrarunt festum Encaeniorum per octo dies eodem ritu et plausu, quo juxta legem celebrant quotannis festum Tabernaculorum die 15 mensis Tisri, idque in gratiarum actionem, eo quod Deus eos urbi Jerosolymae, suisque domibus restituisset, cum ipsi paulo ante fugientes persecutionem Antiochi in sylvis et montibus delituissent, ibique sibi tuguria et tabernacula e ramis arborum construxissent.
Versus 7: Propter Quod Thyrsos et Ramos
7. Propter quod thyrsos et ramos. — Thyrsi erant frondes et virgulta, quibus milites parta victoria, se suasque hastas et arma vestiebant. Hinc apud Gentiles thyrsus erat hasta aculeata hederis obtecta, quam in Orgiis (sacris) Bacchi quatiebant; unde Bacchus dictus est thyrsigerus.
Versus 11: Constituit Super Negotia Regni Lysiam
11. Hic (Antiochus Eupator filius Epiphanis) etc. Constituit super negotia regni (id est constituit suum in regimine vicarium et proregem, sive, ut Graeca habent, Protarchum) Lysiam.
Versus 12: Nam Ptolemaeus, Qui Dicebatur Macer
12. Nam Ptolemaeus, qui dicebatur Macer. — To «nam» innuit Ptolemaeum ante Lysiam negotia regni administrasse; sed per calumniam accusatum de proditione apud Eupatorem gradu suo excidisse. Hic Ptolemaeus videtur esse ille idem qui, cap. VIII, vers. 8, vocatur dux Coelesyriae et Phoenicis, misitque Nicanorem contra Judam et Judaeos; sed mox videns eorum innocentiam, Deumque pro eis pugnare, coepit Judaeis favere et patrocinari; ideoque accusatus fuit apud Eupatorem quasi proditor, quod ab eo ad Judaeos defecisse videretur, eo quod eorum causam tueretur.
Versus 13: Veneno Vitam Finivit
13. Veneno vitam finivit. — In quibusdam Graecis additur Ptolemaeum prae infirmitate animi ultro ad venenum confugisse, sponteque illud hausisse, eo quod calumniam et infamiam proditionis sibi impactam audire et sustinere non posset. Non enim firmi magnique, sed infirmi pusillique est animi frangi hominum dicteriis, ideoque se occidere; fortis enim est haec omnia viriliter sustinere et magnanimitate virili superare, juxta illud Martialis:
Fortiter ille facit qui miser esse potest.
Narrat hunc casum Ptolemaei S. Scriptura, ut significet Judaeos tanto amico et patrono orbatos fuisse; ideoque novis cum Eupatore bellis implicitos fuisse.
Versus 14: Gorgias Autem, Assumptis Advenis
14. Gorgias autem, etc., assumptis advenis. — Advenas vocat milites ex Thracia, Aegypto, Africa aliisque exteris regionibus conscriptos. Unde vers. 24, vocantur «exercitus peregrinae multitudinis.» Indigenae enim erant Asiatici et Syri.
Versus 15: Judaei Vero Qui Tenebant Opportunas Munitiones
15. Judaei vero qui tenebant opportunas munitiones fugatos ab Jerosolymis suscipiebant et bellare tentabant, q. d. Judaei aliquot munitiones Gorgiae et Antiochianis eripuerunt, in easque admittebant socios suos Judaeos, qui Jerosolyma e suis sedibus ab hoste pellebantur: ex quibus multi ad Judam confluentes ejus copias augebant, ut audacter Antiochianos invaderet, et feliciter sterneret, sicut paulo post viginti millia eorumdem prostravit. Ita Sanchez.
Verum pro «Judaei» legendum videtur Idumaei, uti legunt Codices graeci: Idumaeorum enim munitiones hae vocantur vers. seq.; vult enim significare duos Judaeorum hostes, Gorgiam scilicet et Idumaeos. Sensus ergo est, q. d. Idumaei perpetui Judaeorum inimici occuparunt aliquot Judaeorum munitiones, in quas suscipiebant Judaeorum apostatas et transfugas, nimirum eos qui a Jerosolymis ob apostasiam et scelera ad se profugiebant, atque cum iis «bellare,» et bellum Jerosolymae et Judaeis inferre «tentabant.» Sed Judas Deo invocato in has Idumaeorum munitiones armata manu irrupit et viginti millia interemit, ut sequitur. Ita Serarius, Salianus et alii.
Versus 17: Viginti Millibus
17. Viginti millibus. — Graecus habet novem millia.
Versus 19: Josepho
19. Josepho. — Hic est Josephus Judae, Jonathae et Simonis frater, de quo cap. VIII, vers. 22.
Versus 20: Hi Vero Qui Cum Simone Erant Cupiditate Ducti
20. Hi vero qui cum Simone erant cupiditate (avaritia) ducti, etc., 70 millibus didrachmis (argenti, quae si Atticae fuerunt, faciunt aureos 5833; sin Hebraicae, duplo plus) acceptis dimiserunt quosdam (hostium in turribus conclusorum) effugere.
21. Cum autem Machabaeo nuntiatum esset, etc. Accusavit quod pecunia fratres vendidissent adversariis eorum dimissis. — Salutem enim civium prodit qui hostes eorum captos vel jamjam capiendos dimittit; dimissi enim rursum cives invadent, spoliabunt et occident, praesertim ut lytrum, quod pro se solverunt recuperent.
Versus 29: Apparuerunt Adversariis Viri Quinque in Equis
29. Apparuerunt adversariis viri quinque in equis, frenis aureis decori, ducatum Judaeis praestantes.
30. Ex quibus duo Machabaeum medium habentes, armis suis circumseptum incolumem conservabant; in adversarios autem tela, et fulmina jaciebant, ex quo et caecitate confusi, et repleti perturbatione cadebant. — Erant hi quinque Angeli pro Juda et populo fideli jussu Dei dimicantes. Sic Angeli pugnarunt pro Theodosio contra Eugenium, dum militum ejus tela in ipsosmet jacientes retorserunt, teste Theodoreto, lib. V, cap. XXIV. Sic pro S. Wenceslao, ut habet ejus Vita, duellante cum Radislao Duce Curimense pugnavit Angelus Ducemque perculit, ut prostratus veniam vitamque peteret. Sic pro Constantino Magno certarunt Angeli, qui, ut ait Panegyricus VI, «flagrabant verendum nescio quid umbone corusci, et coelestium armorum lux terribilis ardebat. Tales enim venerant ut tui crederentur. Haec ipsorum sermocinatio, hoc inter audientes ferebant: Constantinum petimus, Constantino imus auxilio.» Plura exempla recenset Serarius hic, pag. 676.
Versus 32: Timotheus Vero Confugit in Gazaram
32. Timotheus vero confugit in Gazaram. — Gorionides censet esse «Gazam,» sed alii cum Serario haec duo distinguunt. Vide hic assiduas Judae victorias illi a Deo concessas, praesertim quibus occidit 20 millia Timotheanorum, sicut paulo ante occiderat viginti millia Idumaeorum, ac tandem ipsum Timotheum cum Chaereas et Apollophane interemit.
Versus 35: Viginti Juvenes Accensi Animis ob Blasphemiam
35. Viginti juvenes accensi animis ob blasphemiam. — Vide hic quid efficiat juvenum animus et ardor. Vide rursum quam stultum et periculosum sit hostium animos et iras subsannando et blasphemando irritare et accendere.
Sic Alexander Magnus, uti narrat Curtius sub finem libri VII, obsidens petram abscissam et abruptam, quam Arimazes Sogdianus cum triginta millibus armatorum insidebat, petensque ut se dederet ab eo irrisus fuit, rogatusque volarene posset? quo scommate ictus Alexander: Ostendam, inquit, proxima nocte Macedones etiam volare; quare trecentos juvenes maximis praemiis et promissis accendit, ut a tergo per loca inaccessa noctu in petram scanderent, cum ipse a fronte, qua via patebat, petram invaderet. Juvenes accensi in petram maximis laboribus penetrarunt memores istius dicti Alexandri: «Nihil tam alte natura constituit, quo virtus non possit eniti.» Quare perculsus Arimazes se cum propinquis Alexandro dedidit, qui omnes verberibus affectos sub ipsis radicibus petrae crucibus jussit affigi.
Versus 37: In Quodam Repertum Loco
37. In quodam repertum loco, — Graece lacu.