Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Antiochus Eupator, duce Lysia, bellum contra Judam instaurat cum 110 millibus peditum et 5 millibus equitum, ac Menelaum pseudo-pontificem ex alto praecipitat. Eupatori, vers. 10, Judas sese opponit, ac invocato Deo noctu castra ejus ingressus multos cecidit. Inde, vers. 18, Eupator Bethsuram obsidet, et deditione occupat. Denique, vers. 22, confligens cum Juda victus est: unde audiens rebellare Philippum pacem a Juda poposcit et obtinuit.
Textus Vulgatae: II Machabaeorum 13:1-26
1. Anno centesimo quadragesimo nono, cognovit Judas Antiochum Eupatorem venire cum multitudine adversus Judaeam, 2. et cum eo Lysiam procuratorem et praepositum negotiorum, secum habentem peditum centum decem millia, et equitum quinque millia, et elephantos viginti duos, currus cum falcibus trecentos. 3. Commiscuit autem se illis et Menelaus: et cum multa fallacia deprecabatur Antiochum, non pro patriae salute, sed sperans se constitui in principatum. 4. Sed Rex regum suscitavit animos Antiochi in peccatorem: et suggerente Lysia hunc esse causam omnium malorum, jussit (ut eis est consuetudo) apprehensum in eodem loco necari. 5. Erat autem in eodem loco turris quinquaginta cubitorum, aggestum undique habens cineris: hac prospectum habebat in praeceps. 6. Inde in cinerem dejici jussit sacrilegum, omnibus eum propellentibus ad interitum. 7. Et tali lege praevaricatorem legis contigit mori, nec terrae dari Menelaum. 8. Et quidem satis juste: nam quia multa erga aram Dei delicta commisit, cujus ignis et cinis erat sanctus, ipse in cineris morte damnatus est. 9. Sed rex mente effrenatus veniebat, nequiorem se patre suo Judaeis ostensurus. 10. Quibus Judas cognitis, praecepit populo ut die ac nocte Dominum invocarent, quo, sicut semper et nunc, adjuvaret eos: 11. quippe qui lege, et patria, sanctoque templo privari vererentur; ac populum, qui nuper paululum respirasset, ne sineret blasphemis rursus nationibus subdi. 12. Omnibus itaque simul id facientibus, et petentibus a Domino misericordiam, cum fletu et jejuniis, per triduum continuum prostratis, hortatus est eos Judas ut se praepararent. 13. Ipse vero cum senioribus cogitavit, prius quam rex admoveret exercitum ad Judaeam, et obtineret civitatem, exire, et Domini judicio committere exitum rei. 14. Dans itaque potestatem omnium Deo mundi creatori, et exhortatus suos ut fortiter dimicarent, et usque ad mortem pro legibus, templo, civitate, patria et civibus starent, circa Modin exercitum constituit. 15. Et dato signo suis Dei victoriae, juvenibus fortissimis electis, nocte aggressus aulam regiam, in castris interfecit viros quatuor millia, et maximum elephantorum cum his qui superpositi fuerant: 16. summoque metu ac perturbatione hostium castra replentes, rebus prospere gestis, abierunt. 17. Hoc autem factum est die illucescente, adjuvante eum Domini protectione. 18. Sed rex, accepto gustu audaciae Judaeorum, arte difficultatem locorum tentabat: 19. et Bethsurae, quae erat Judaeorum praesidium munitum, castra admovebat; sed fugabatur, impingebat, minorabatur. 20. His autem, qui intus erant, Judas necessaria mittebat. 21. Enuntiavit autem mysteria hostibus Rhodocus quidam de Judaico exercitu, qui requisitus comprehensus est et conclusus. 22. Iterum rex sermonem habuit ad eos qui erant in Bethsuris: dextram dedit, accepit, abiit; 23. commisit cum Juda, superatus est. Ut autem cognovit rebellasse Philippum Antiochiae, qui relictus erat super negotia, mente consternatus, Judaeos deprecans, subditusque eis, jurat de omnibus quibus justum visum est: et reconciliatus obtulit sacrificium, honoravit templum, et munera posuit. 24. Machabaeum amplexatus est, et fecit eum a Ptolemaide usque ad Gerrenos ducem et principem. 25. Ut autem venit Ptolemaidam, graviter ferebant Ptolemenses amicitiae conventionem, indignantes ne forte foedus irrumperent. 26. Tunc ascendit Lysias tribunal, et exposuit rationem, et populum sedavit, regressusque est Antiochiam; et hoc modo regis profectio et reditus processit.
Hoc caput collocandum est lib. I, cap. VI, vers. 28; ibi enim usque ad finem capitis fuse narrantur eadem, quae hic. Unde colligas alium hujus libri secundi alium libri primi fuisse auctorem, ut liquet ex diversitate narrandi.
Versus 2: Peditum Centum Decem Millia
2. Peditum centum decem millia, equitum quinque millia, et elephantos viginti duos. — Dices: lib. I, cap. VI, vers. 30, numerantur centum millia peditum et 20 equitum, ac 32 elephanti. Respondeo variis diebus varius fuit copiarum numerus; hunc enim aliae accedebant, nunc veteres missae alio abscedebant.
Versus 3: Commiscuit Autem Se Illis et Menelaus
3. Commiscuit autem se illis et Menelaus, — qui ab Antiocho Epiphane constitutus erat Judaeorum pseudopontifex, petens ab Eupatore Epiphanis filio, ut hunc Pontificatum, et consequenter Principatum (tunc enim Pontifex simul erat princeps) sibi confirmaret. Vide dicta cap. IV, vers. 23 et ultimo.
4. Sed Rex regum (Deus) suscitavit animos Antiochi in peccatorem (id est in apostatam et patriae proditorem Menelaum, ut indignans eum pro meritis castigaret) suggerente Lysia hunc esse causam omnium malorum, — id est omnium seditionum et bellorum, quae Judaei movebant Antiocho, eo quod Menelaum pseudopontificem insolentem et sacrilegum pati non possent. Ita Josephus.
Jussit (ut eis est consuetudo) apprehensum in eodem loco necari, — puta ex alta turri praecipitari. Sic enim Syri solebant proditores, sacrilegos et scelestos plectere, de quo plura vers. seq.
Versus 5: Turris Quinquaginta Cubitorum
5. Erat autem in eodem loco turris quinquaginta cubitorum aggestum undique habens cineris. — Videtur Interpres noster aliud habuisse Graecum exemplar; nam modernum sic habet: Est autem eo in loco turris 50 cubitorum, plena cinere, aggestum habens in fundo cineris copiam. Hac autem instrumentum habebat rotundum undique praeceps in cinerem; hic sacrilegii reum, et quorumdam aliorum malorum principem, sive excessum habentem, omnes protrudunt in interitum. Tigurina sic: Eo in loco plena pulvere 50 cubitorum turris erat, qua machinam habebat circumversatilem, in pulverem undique declivem. Ibi eum, qui damnatus esset sacrilegii, aut qui aliud quodcumque malum insigne patrasset, omnes protrudebant ad interitum.
Hoc supplicii genus adinvenit Darius Ochus rex Persarum, ut plecteret conjurationis auctores quos se ferro non occisurum juraverat. Nam ut ait Valerius Maximus, lib. IX, cap. II: «Septum altis parietibus locum cinere complevit, suppositoque ligno, prominente benigno cibo et potione, exceptos in eo collocabat, ex qua somno sopiti in illam insidiosam congeriem decidebant.» Idem docet Ovidius in Ibin.
Utque necatorum Darii fraude secundi, Sic sua succedens devoret ossa cinis.
Versus 6: Inde in Cinerem Dejici Jussit Sacrilegum
6. Inde in cinerem dejici jussit sacrilegum. — Vide hic justam congruamque talionis poenam a Deo vindice Menelao inflictam: fecit enim eum cineribus profanis obrui et sepeliri, eo quod ipse cineres altaris Dei dispersisset, et suis sacrilegiis contaminasset, uti expresse dicitur, vers. 8.
9. Sed rex (Antiochus Eupator) mente effrenatus (indignans et furens in Judaeos sibi rebellantes) veniebat nequiorem (truculentiorem) se patre suo (Antiocho Epiphane crudelissimo) Judaeis ostensurus.
10. Quibus Judas cognitis praecepit populo ut die ac nocte Dominum invocarent; — per triduum ut sequitur. Ecce hic est praeludium, et quasi origo litaniae publicae, sive orationis continuae, tam noctu quam diu per 40, imo 72 horas. Haec fuere arma spiritualia Judae, quibus semper de hostibus triumphavit.
14. Dans itaque potestatem omnium Deo, — q. d. Judas se suosque committens, et resignans Dei quasi omnium Domini beneplacito, noctu invasit castra Antiochi, ut vel vinceret, vel pro Deo et patria occumberet, prout Deus voluisset.
Versus 15: Dato Signo Suis Dei Victoriae
15. Et dato signo suis Dei victoriae, — q. d. Judas suis hoc dedit militare signum, sive tesseram, nimirum «Deus victor,» vel «Dei victoria,» vel «Deus adjutor.» Hoc enim signum quasi omen victoriae suis dare solebat, ut patet cap. VIII, vers. 23. Unde Judas Deo duce mox cecidit quatuor millia hostium, caeterosque perculit, ut de obitu cogitarent.
Versus 18: Arte Difficultatem Locorum Tentabat
18. Sed rex accepto gustu audaciae Judaeorum, (cum scilicet gustasset, id est sensisset, et reipsa expertus esset Judae audaciam, qua cum paucis in castra sua irrumpere, et quatuor millia trucidare ausus fuerat, veritus ne plura et majora auderet, a vi conversus ad astum) arte difficultatem locorum tentabat, — id est per solertiam, dolum et proditionem difficiliora ad expugnandum Judaeae loca occupare tentabat. Quocirca,
19. Bethsurae, etc., castra admovebat, sed fugabatur, impingebat, minorabatur. — Vatablus atterebatur, tum fame, tum morbis, tum ab armis obsessorum aeque ac Judae in eum ex improviso irruentium. Bethsura erat arx munitissima in petra et rupe sita (Bethsur enim Hebraice idem est quod domus petrae); unde Josephus, lib. XIII, cap. IX, Bethsuram ait fuisse locum totius Judaeae munitissimum. Erat ad meridiem Jerosolymae, ab ea distans quinque stadiis, hoc est 624 passibus, ut eam contra Idumaeorum aliorumque hostium incursiones defenderet. Quare Antiochus Bethsuram vi expugnare non potuit, praesertim cum Judas adesset et obsessis assidue alimenta et subsidia submitteret, ut sequitur.
Versus 21: Enuntiavit Mysteria Hostibus Rhodocus
21. Enuntiavit autem mysteria (hoc est arcana, sive secreta) hostibus Rhodocus: — probabiliter Salianus opinatur mysteria haec fuisse secretas quasdam vias, et modos quibus alimenta Bethsurae suggerebantur, quae perfidus Rhodocus hostibus patefecerit, transfugere ad eos destinans: sed re patefacta) inquisitus inventusque, in carcerem conjectus est. Id ita esse colligitur ex sequenti versu.
Versus 22: Iterum Rex Sermonem Habuit
22. Iterum rex sermonem habuit ad eos qui erant in Bethsuris: dextram dedit, accepit, abiit, — q. d. Rex primo allocutus milites Bethsurae, ut se dederent, ab eis repulsus fuit, eo quod Judas per occultas vias obsessis alimenta subministraret. At ubi has vias per Rhodocum proditorem Antiochus agnovit, et obstruxit, iterum milites allocutus eos jam fame laborantes ad deditionem inflexit.
Versus 23: Commisit Cum Juda; Rebellio Philippi
23. Commisit (praelium) cum Juda: superatus est. — q. d. Antiochus, capta Bethsura, perrexit ad vicinam Jerosolymam; sed ibi a Juda repulsus et superatus est, vide dicta libro I, cap. VI, vers. 51. Ita Sanchez, licet Salianus haec referat ad quatuor millia in castris Antiochi a Juda, vers. 15, caesa, antequam caperetur Bethsura.
Ut autem cognovit rebellare Philippum, — cui Antiochus Epiphanes moriens annulum et diadema tradiderat, filiumque Eupatorem cum regno commiserat. Hic audiens Lysiam tutorem esse Eupatoris, et regnum administrare, utrique rebellavit, et Antiochiam occupavit. Quare Lysias ut eum Antiochiae obsideret, caperetque et occideret, pacem cum Juda et Judaeis petiit, et impetravit. Vide dicta lib. I, cap. VI, vers. 14 et 55.
Judaeos deprecans subditusque eis. — Vatablus liberalius rem exaggerans sic vertit: «Perturbatus suppliciter se summisit Judaeis, juravit in quascumque conditiones, pacem iniit, sacrificium fecit, honorem detulit templo, locum benignitate prosecutus est, et Machabaeum amplexatus est,» etc.
Versus 24: A Ptolemaide Usque ad Gerrenos Ducem
24. Et fecit eum (Judam) a Ptolemaide usque ad Gerrenos (id est Gerasenos) ducem et principem. — Graece: Reliquit Judam belli ducem a Ptolemaide usque ad Gerrenorum principatum, ut nomine Antiochi quasi prorex illas regiones administraret.
25. Ut autem venit Ptolemaidam, graviter ferebant Ptolemenses amicitiae conjunctionem, indignantes ne forte foedus irrumperent. — Graece, Indignabantur pro eo quod irrita facere voluerant foedera: quod nonnulli sic exponunt, q. d. Ptolemenses indigne ferebant quaedam ab Antiocho concessa Judaeis, ob quae ipsi Ptolemenses voluerant foedera pacis irrita facere. Sed hic sensus non consentit cum Latina vulgata, quae plane metum rumpendi foederis Judaeis attribuit, q. d. Ptolemenses indignabantur hoc foedus ab Antiocho cum Judaeis initum, ac praesertim Judae Machabaeo, quasi proregi se ab eo subjectos fuisse, eo quod metuerent ne Judas et Judaei jam potentiores facti insolescerent, ac foedus cum rege initum abrumperent, atque sese quoque et vicinas regiones, utpote jam Judae subditas, secum eidem rebellare compellerent. Erant enim Ptolemenses Judaeorum hostes, ut patet ex eo quod ipsi Jonatham Judae fratrem per proditionem captum cum suis occiderint, ut dictum est libro I, cap. XII, vers. 48.
Versus 26: Tunc Ascendit Lysias Tribunal
26. Tunc ascendit Lysias tribunal (quasi suggestum altum et elevatum, ex quo ab omnibus videri et audiri posset), et exposuit rationem (cur hoc foedus initum esset, scilicet quod expediret, tam regi, quam ipsis, cum Juda et Judaeis, utpote viris fortissimis, felicissimis, justissimis et fidelissimis pacem colere, itaque) populum (tumultuantem) sedavit.