Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Demetrius occiso Lysia et Antiocho Eupatore, suadente Alcimo proditore, mittit Nicanorem cum magno exercitu contra Judam et Judaeos; sed is foedus cum Juda init: aegre id fert Demetrius, jubetque ut Judam vinctum ad se mittat. Judas id praesentiens in locum tutum sese recipit: mox Nicanor iram in Judam conceptam in Raziam magni nominis virum evomit. Sed Razias trina ratione mortem violentam sibi infert, ne in ejus manus incidat.
Textus Vulgatae: II Machabaeorum 14:1-46
1. Sed post triennii tempus, cognovit Judas, et qui cum eo erant, Demetrium Seleuci cum multitudine valida, et navibus, per portum Tripolis ascendisse ad loca opportuna, 2. et tenuisse regiones adversus Antiochum, et ducem ejus Lysiam. 3. Alcimus autem quidam, qui summus sacerdos fuerat, sed voluntarie coinquinatus est temporibus commixtionis, considerans nullo modo sibi esse salutem, neque accessum ad altare, 4. venit ad regem Demetrium, centesimo quinquagesimo anno, offerens ei coronam auream et palmam, super haec et thallos, qui templi esse videbantur. Et ipsa quidem die siluit. 5. Tempus autem opportunum dementiae suae nactus, convocatus a Demetrio ad consilium, et interrogatus quibus rebus et consiliis Judaei niterentur, 6. respondit: Ipsi qui dicuntur Assidaei Judaeorum, quibus praeest Judas Machabaeus, bella nutriunt, et seditiones movent, nec patiuntur regnum esse quietum. 7. Nam et ego defraudatus parentum gloria (dico autem summo sacerdotio) huc veni: 8. primo quidem utilitatibus regis fidem servans, secundo autem etiam civibus consulens; nam illorum pravitate universum genus nostrum non minime vexatur. 9. Sed oro his singulis, o rex, cognitis, et regioni, et generi, secundum humanitatem tuam pervulgatam omnibus prospice. 10. Nam, quamdiu superest Judas, impossibile est pacem esse negotiis. 11. Talibus autem ab hoc dictis, et caeteri amici, hostiliter se habentes adversus Judam, inflammaverunt Demetrium. 12. Qui statim Nicanorem praepositum elephantorum ducem misit in Judaeam. 13. Datis mandatis, ut ipsum quidem Judam caperet; eos vero, qui cum illo erant, dispergeret, et constitueret Alcimum maximi templi summum sacerdotem. 14. Tunc gentes, quae de Judaea fugerant Judam, gregatim se Nicanori miscebant; miserias et clades Judaeorum, prosperitates rerum suarum existimantes. 15. Audito itaque Judaei Nicanoris adventu, et conventu nationum, conspersi terra rogabant eum, qui populum suum constituit, ut in aeternum custodiret, quique suam portionem signis evidentibus protegit. 16. Imperante autem duce, statim inde moverunt, conveneruntque ad castellum Dessau. 17. Simon vero frater Judae commiserat cum Nicanore: sed conterritus est repentino adventu adversariorum. 18. Nicanor tamen, audiens virtutem comitum Judae, et animi magnitudinem, quam pro patriae certaminibus habebant, sanguine judicium facere metuebat. 19. Quamobrem praemisit Posidonium et Theodotium, et Matthiam, ut darent dextras, atque acciperent. 20. Et cum diu de his consilium ageretur, et ipse dux ad multitudinem retulisset, omnium una fuit sententia amicitiis annuere. 21. Itaque diem constituerunt, qua secreto inter se agerent; et singulis sellae prolatae sunt et positae. 22. Praecepit autem Judas armatos esse locis opportunis, ne forte ab hostibus repente mali aliquid oriretur: et congruum colloquium fecerunt. 23. Morabatur autem Nicanor Jerosolymis, nihilque inique agebat; gregesque turbarum, quae congregatae fuerant, dimisit. 24. Habebat autem Judam semper charum ex animo, et erat viro inclinatus. 25. Rogavitque eum ducere uxorem, filiosque procreare. Nuptias fecit, quiete egit, communiterque vivebant. 26. Alcimus autem, videns charitatem illorum ad invicem et conventiones, venit ad Demetrium, et dicebat Nicanorem rebus alienis assentire, Judamque regni insidiatorem successorem sibi destinasse. 27. Itaque rex exasperatus, et pessimis hujus criminationibus irritatus, scripsit Nicanori, dicens graviter quidem se ferre de amicitiae conventione, jubere tamen Machabaeum citius vinctum mittere Antiochiam. 28. Quibus cognitis Nicanor consternabatur, et graviter ferebat, si ea, quae convenerant, irrita faceret, nihil laesus a viro: 29. sed, quia regi resistere non poterat, opportunitatem observabat, qua praeceptum perficeret. 30. At Machabaeus, videns secum austerius agere Nicanorem, et consuetum occursum ferocius exhibentem, intelligens non ex bono esse austeritatem istam, paucis suorum congregatis, occultavit se a Nicanore. 31. Quod cum ille cognovit fortiter se a viro praeventum, venit ad maximum et sanctissimum templum: et sacerdotibus solitas hostias offerentibus, jussit sibi tradi virum, 32. quibus cum juramento dicentibus nescire se ubi esset qui quaerebatur, extendens manum ad templum, 33. juravit, dicens: Nisi Judam mihi vinctum tradideritis, istud Dei fanum in planitiem deducam, et altare effodiam, et templum hoc Libero patri consecrabo. 34. Et his dictis, abiit; sacerdotes autem protendentes manus in coelum, invocabant eum, qui semper propugnator esset gentis ipsorum, haec dicentes: 35. Tu, Domine universorum, qui nullius indiges, voluisti templum habitationis tuae fieri in nobis. 36. Et nunc, Sancte sanctorum omnium Domine, conserva in aeternum impollutam domum istam, quae nuper mundata est. 37. Razias autem quidam de senioribus ab Jerosolymis delatus est Nicanori, vir amator civitatis, et bene audiens: qui pro affectu pater Judaeorum appellabatur. 38. Hic multis temporibus continentiae propositum tenuit in Judaismo, corpusque et animam tradere contentus pro perseverantia. 39. Volens autem Nicanor manifestare odium quod habebat in Judaeos, misit milites quingentos, ut eum comprehenderent. 40. Putabat enim, si illum decepisset, se cladem Judaeis maximam illaturum. 41. Turbis autem irruere in domum ejus, et januam disrumpere, atque ignem admovere cupientibus, cum jam comprehenderetur, gladio se petiit; 42. eligens nobiliter mori potius, quam subditus fieri peccatoribus, et contra natales suos indignis injuriis agi. 43. Sed, cum per festinationem non certo ictu plagam dedisset, et turbae intra ostia irrumperent, recurrens audacter ad murum, praecipitavit semetipsum viriliter in turbas: 44. quibus velociter locum dantibus casui ejus, venit per mediam cervicem; 45. et cum adhuc spiraret, accensus animo, surrexit: et cum sanguis ejus magno fluxu deflueret, et gravissimis vulneribus esset saucius, cursu turbam pertransiit: 46. et stans supra quamdam petram praeruptam, et jam exsanguis effectus, complexus intestina sua, utrisque manibus projecit super turbas, invocans dominatorem vitae ac spiritus, ut haec illi iterum redderet: atque ita vita defunctus est.
Hoc caput et sequens connexum est cum cap. VII libri I.
Versus 1: Sed Post Triennii Tempus
1. Sed post triennii tempus, — id est, tertio anno a morte Antiochi Epiphanis, puta anno 150 Graecorum, ut dicitur vers. 4. Supponit enim Auctor hujus libri II Antiochum Epiphanem defunctum esse anno 148 Graecorum; licet enim mortuus sit anno 149, juxta computum Judaicum, tamen annus hic 149 erat 148, juxta computum Antiochenum, ut dixi superius; ac consequenter annus hic 150 Graecorum juxta computum Antiochenum erat 151 juxta computum Judaicum.
Demetrium Seleuci. — Seleucus hic erat senior Antiochi Magni filius; junior vero filius ejusdem erat Antiochus Epiphanes. Quare Demetrio, utpote senioris fratris filio, debebatur regnum Asiae et Syriae. Demetrius ergo Romae obses, audiens patruum suum Antiochum Epiphanem vita functum, petiit a Romanis licentiam redeundi ad suos, regnumque jure sibi debitum occupandi. Verum Romani illam ei negarunt, eo quod eum magis metuerent, quam Eupatorem Epiphanis filium, utpote puerum. Quare Demetrius clam Roma aufugiens venit in Syriam, ubi a suis in regem coronatus, occisis Eupatore et Lysia, regnum occupavit, uti dixi lib. I, cap. VII.
Versus 3: Alcimus Pseudo-Pontifex Apostata
3. Alcimus autem. (De hoc Alcimo pseudo-pontifice et proditore dixi lib. I, cap. VII, 7,) sed voluntarie coinquinatus est temporibus commixtionis; (cum scilicet Antiochus Epiphanes juberet Judaeos misceri Gentilibus, et a Judaismo ad Gentilismum apostatare, tunc apostavit et Alcimus: quare) considerans nullo modo sibi esse salutem, neque accessum ad altare, — tum quia Judaei eum ut apostatam a templo exclusissent, tum quia Judas Machabaeus jam fungens Pontificatu et principatu, nullo modo Alcimum quasi aemulum passus fuisset; quocirca Alcimus rogavit Demetrium ut Nicanorem contra Judam mitteret, itaque sibi Pontificatum conferret.
Versus 4: Corona Aurea, Palma et Thalli
4. Offerens ei coronam auream (qua novo regi Demetrio novum regnum gratulabatur) et palmam, (qua eidem victoriam contra Judam caeterosque hostes apprecabatur,) et thallos, (id est, ramos ex olea arbore, quibus pacem flagitabat: olea enim symbolum est pacis, sed haec sacrilegus abstulerat e templo. Unde sequitur:) qui templi esse videbantur. — Porro hi rami et palmae, aeque ac corona, erant ex auro fabrefactae.
Versus 6: Assidaei et Judas Machabaeus
6. Ipsi qui dicuntur Assidaei, (quinam hi fuerint dixi lib. I, cap. VII, 13,) quibus praeest Judas Machabaeus. — Hinc patet Judam religione et pietate fuisse Assidaeum, imo Assidaeorum primatem et principem.
Versus 18: Nicanor Comites Judae Metuit
18. Nicanor tamen audiens virtutem comitum Judae, etc., sanguine judicium facere metuebat, — id est praelio decertare, litemque armis definire metuebat; timebat enim a Juda vinci et caedi; quare legatos ad eum pacis causa misit, pacemque cum eo iniit.
Versus 24: Nicanor Judam Charum Habet
24. Habebat autem Judam semper charum ex animo. — Graece εν πρόσωπον, id est in facie, q. d. Nicanor semper habebat Judam prae oculis quasi sibi amicum et familiarem.
Et erat viro inclinatus, — id est propensus et benevolus in Judam. Aliqui contrarie explicant to «in facie,» q. d. Nicanor exterius simulabat se amicum Judae; sed interius eum ut ducem belli fortissimum, cui aequari non posset, oderat, ideoque suadebat ei uxorem ducere, ut per eam effeminaretur, et spiritus bellicos deponeret; sicut Samson per suam Dalilam effeminatus est, et fortitudine spoliatus. Verum hic sensus repugnat Vulgatae, quae ait: «Habebat Judam charum ex animo.»
Versus 25: Judas Uxorem Ducit
25. Rogavitque eum (Judam) uxorem ducere, filiosque procreare, — ut prolem sibi similem procrearet, in eamque suam fortitudinem et virtutem bellicam transfunderet; nam ut ait Lyricus:
Fortes creantur fortibus et bonis. Est in juvencis, est in equis patrum Virtus, nec imbellem feroces Progenerant aquilae columbam.
Ita Horatius, lib. IV carm. ode IV. Gorionides addit Judam ex uxore filium masculum genuisse; sed ille videtur mox interiisse aeque ac Judas, qui sequenti anno in praelio occubuit; nam nulla filii ejus in Scriptura fit mentio.
Communiterque vivebant, — scilicet Judas et Nicanor sibi mutuo erant familiares. Aliter Serarius Graecum εκοινώνησε βίου vertit: Communem egit vitam, sive communiter vivebat, scilicet Judas, q. d. Judas nil habebat proprium; sed quasi Assidaeus, sive Essenus, cum sociis vivebat in communi, uti nunc vivunt religiosi.
Versus 26: Alcimus Nicanorem Accusat
26. Alcimus autem, etc., q. d. Alcimus Judae aemulus apud Demetrium regem accusavit Nicanorem, quod cum hoste suo Juda foedus iniisset, eumque regni insidiatorem successorem (Graece διάδοκεν, id est vicarium) sibi (qui scilicet loco suo castris praeesset) destinasset; — unde iratus Demetrius jussit Nicanori ut Judam caperet, captumque ad se mitteret; Judam enim regno suo insidiari.
31. Fortiter (Graece generose) se a viro (Juda) praeventum. — Generosi enim est prudenter praevidere insidias futuras et pericula, eaque praecavere, ac se suaque in tuto collocare, uti fecit hic Judas.
Versus 37: Razias Pater Judaeorum
37. Razias autem quidam de senioribus (id est, unus e Senatoribus et Primoribus Jerosolymitanis,) qui pro affectu (pro amore in suos cives et patriam) pater Judaeorum appellabatur.
38. Hic multis temporibus continentiae propositum tenuit in Judaismo, — «continentiae,» scilicet ab uxore, id est castitatis, aut celibatus: ita aliqui. Aut potius continentiae, scilicet in vera Dei fide et cultu, q. d. Razias semper etiam in persecutione continuit se in Judaismo et avita religione, nec se cum multis ab ea ad Gentilismum sub Epiphane apostantibus commiscuit: hoc enim significat Graecum ακρασίας, id est incommixtionis; et hoc notat to «propositum continentiae tenuit in Judaismo,» nimirum perseverantiam constantem usque ad mortem in Judaismo; unde idipsum mox explicans subdit: Corpusque et animam tradere contentus pro perseverantia in avita Judaeorum religione. Addit Gorionides Raziam professione fuisse Assidaeum.
Versus 40: Captura et Mors Raziae
40. Putabat enim, si illum decepisset. — Salianus censet legendum «cepisset;» Graece enim est συλλαβών, id est, «si illum comprehendisset.»
42. Eligens nobiliter (Graece εύγενως, id est generose) mori potius quam subditus fieri peccatoribus et contra natales suos (natus ergo fuit Razias nobilibus parentibus) indignis injuriis agi. — Graece: Et propria nobilitate indigne contumeliis affici. Hic fuit sensus Raziae, uti fuit aliorum nobilium hujus saeculi, qui generosum putant mori potius, quam ludibria indigna pati. Verum alius est sensus fidelium et Christianorum, praesertim Apostolorum et martyrum, de quibus proinde dicitur Act. V: «Ibant Apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.»
Versus 44: De Morte Raziae Sibi Illata
44. Venit per mediam cervicem. — Graece per medium ventrem, q. d. Cecidit in terram non prono capite, sed in ventrem, ita ut mediam cervicem ad humum allideret. Razias ergo trina morte se confecit: primo enim gladio se confodit; secundo, ex muro se praecipitavit; tertio, ambabus manibus viscera in turbam projecit.
Quaeres an Razias occidendo se peccarit. Suppono ex communi sententia S. Augustini, Lactantii, S. Thomae caeterorumque Ecclesiae Doctorum non licere homini se occidere ad vitandam infamiam, violationem pudicitiae, peccandi periculum, aliamve ob causam. Ratio a priori est quod Deus solus sit vitae nostrae dominus, qui ut eam dedit, sic et repetit, recipitque quando ei libuerit. Quare injuriam Deo facit, qui se occidit; quia rem Deo propriam, puta vitam suam illi eripit. Vide S. Augustinum, lib. I De Civitat. Dei a cap. XX, usque ad XXIV.
Hoc quoad thesin, nunc ad hypothesin descendamus, et disquiramus an Razias hic et nunc se occidendo peccarit, an non.
Primo, S. Augustinus, lib. II Contra epist. Gaudentii, cap. XXIII, magis propendet eo, ut censeat eum peccasse, praesertim ob Circumcelliones, qui Raziae exemplum imitantes se ipsos necabant, quasi hoc esset honestum; imo quoddam martyrium. Quare laudari quidem hic Raziam a probitate, continentia, auctoritate et amore patriae, non tamen a sui occisione: «Humilitatem, inquit, inter manus inimicorum non valens ferre, non plane sapientiae, sed insipientiae dedit exemplum, non Christi martyribus, sed Donati Circumcellionibus imitandum.» Et inferius: «Unde illi tanquam homini subrepsit humilitatis impatientia, ut prius mori vellet, quam hostibus subjici. Dictum est quod elegerit nobiliter mori; melius vellet humiliter, sic enim utiliter. Illis autem verbis historia gentium laudare consuevit, sed viros fortes hujus saeculi, non martyres Christi. Dictum est quod se viriliter de muro praecipitavit in turbas, nec nos dicimus eum hoc fecisse muliebriter, quanquam vos qui multum exemplo isto profecistis, etiam feminas vestras hoc facere docuistis. Sed fatemur etiam ipsas hoc non facere muliebriter, sed viriliter; non tamen salubriter, quia non fideliter.»
Secundo, Franciscus de Victoria, Relect. de Homicidio, et S. Thomas respondent Raziam non peccasse, eo quod ex Spiritus Sancti instinctu voluntariam sibi mortem consciverit. Sed hujus instinctus nulla hic apparet scintilla, praesertim quia non solet Spiritus Sanctus inspirare, ut quis se occidat ad vitandam ludibrii infamiam, uti fecit hic Razias; hoc enim in se inhonestum et illicitum est.
Tertio, ergo dico Raziam hic a peccato excusari per ignorantiam inculpatam, qua ignorabat sui occisionem tali casu esse illicitam, imo ipse eam licitam, honestam, nobilem et generosam esse arbitrabatur, ut dicitur vers. 42. Sicut enim olim multi veterum tam philosophorum, quam Doctorum Ecclesiae, putarunt mendacium quandoque esse licitum, sic idem censuerunt de sui occisione. Haec enim fuit sententia Stoicorum quam saepius inculcat Seneca, epist. 12, 17, 24, 58, 59, 71, 78. Eamdem indicat Cicero, lib. I, epist. 12 et 22, ac Plinius. Eadem fuit sententia aliquorum Hebraeorum apud Josephum, lib. XII, cap. V, et lib. XV, cap. VIII. Eadem fuit S. Hieronymi in cap. I Jonae, versus finem, ubi sic ait: «Unde in persecutionibus non licet propria perire manu absque eo ubi castitas periclitatur;» ubi plane indicat quod in periculo castitatis liceat seipsum occidere. Sic S. Ambrosius, lib. III De Virgin., ante medium, et Eusebius, lib. VIII Histor. cap. XII et XVII, et Palladius in Lausiaca, cap. CI, laudant feminas, quae se occiderunt ne violarentur. Namque id tribuunt divinae inspirationi, sed laudant factum tanquam honestum ob talem finem. Simili modo D. Soto excusat S. Apolloniam, lib. V De Justitia, Quaest. I, art. 5, in fine: Nam se occidere ob patriae salutem, aut pudicitiae custodiam non est ita evidens esse malum quin inculpate possit ignorari, et putari esse licitum, uti putarunt viri doctissimi jam citati, quos secutus Cato Romanorum sapientissimus seipsum occidit, ne Caesari victori se dedens foret ludibrio. Sic ergo et Razias per ignorantiam excusandus videtur a peccato, praesertim quia ipse erat quasi caput senatus, et princeps Israelis; unde ludibria illi ab Antiocho irroganda senatui et toti Israeli irrogata fuissent; maluit ergo mori, quam se totumque Israelem injuriis et ludibrio regis idololatriae exponere. Adde, potuisse regem fingere Raziam a Judaismo apostatasse, et ad suam idololatriam apostatasse: quae res multos Judaeorum commovisset, ut ejus exemplum sequerentur, et apostatarent. Insuper poterat metuere Razias ne acerbitate tormentorum victus cederet Antiocho, et vere a fide apostataret, quod ingens fuisset toti Israeli scandalum. Quare prudenter videbatur sibi facturus, si haec omnia pericula et damna voluntaria morte abscinderet. Sic in Historiis Indicis apud Hieronymum Osorium, lib. VIII De Gestis Eman. post initium, legimus Joannem Machiadum Lusitanum virum fidelem duos filiolos suos ex pietate occidisse, ut eos periculo Mahometismi, indeque damnationis aeternae eriperet. Jam enim capiendi erant a Mahometanis, et ab eis in perfidia sua educandi. Ita Raziam per ignorantiam excusat Lessius, lib. II De Justitia, cap. IX, dubio 6, num. 23; idque confirmatur ex eo quod Razias hic a virtute et probitate eximia commendetur, qui utique non se occidisset, nisi id putasset esse licitum, imo honestum et generosum. Unde et expirans vers. 46, actum fidei et spei in Deum elicuit, «invocans dominatorem vitae ac spiritus, ut haec illi iterum redderet,» in beata resurrectione.
Supposita hac Raziae ignorantia heroicus fuit hic ejus actus fortitudinis, quo se pro honore patriae, et avita religione conservanda occidit, ideoque, vers. 42, de eo dicitur: «Eligens nobiliter mori.» Longe enim difficilius est seipsum occidere, quam necem ab alio illatam sustinere; quare posita ignorantia quod eo casu liceat seipsum occidere, Razias summum fortitudinis actum se non semel, sed tertio feriendo et interimendo elicuit. Natura enim summe amat se suamque vitam; quare generosissimae fortitudinis est hunc naturae affectum transcendere, ac sponte pro Deo vitam ponere.
Hinc discant fideles quam fortiter tormenta et mortem pro fide et pietate inflicta sustinere debeant. Si enim Razias Judaeus, obscuram habens resurrectionis fidem et spem, seipsum pro ea occidit, cur non Christianus post Christi aliorumque resurgentium exempla necem pro illo irrogatam ultro amplectatur, cum certus sit se per illam ad beatam et aeternam vitam transmitti? Fixum enim est illud Christi oraculum, pariter et promissum: «Qui perdiderit animam (vitam) suam propter me, inveniet eam,» Matth. X, 39. Rursum cur non concupiscentiam et carnem suam mortificet, quam per mortificationem credit vivificandam et liberandam in coelis? mortificatio enim est quasi viva quaedam mors, qua homo carnales appetitus in se vivos per serium voluntatis contrariae propositum abdicat et resecat. Unde hanc resecationem ad vivum sentit, doletque perinde ac si dens sibi evelleretur. Audi S. Ambrosium, lib. III De Virgin., miris elogiis celebrantem S. Pelagiam virginem quindecim annorum, quae se cum matre et sororibus in flumen injecit, mersitque ne violaretur: «Consertis manibus, tanquam choros ducerent, in medium progrediuntur alveum, ubi unda torrentior, ubi profundum abruptius illo vestigia dirigentes. Nulla pedem retulit, nulla suspendit incessum, nulla tentavit ubi gressum figeret; anxiae cum terra occurreret, offensae vado, laetae profundo. Videres piam matrem stringentem nodo manus, gaudere de pignore, timere de casu; ne sibi filias vel fluctus auferret. Has tibi, inquit, hostias, Christe, immolo, praesules virginitatis, duces castitatis, comites passionis.» Porro Ecclesia has feminas, quae se pro castitate tuenda occiderunt, colit ut martyres, quia ipsae ad hoc quasi compulsae fuerant. Unde cum ipsae in eo facto non peccaverint secundum moralem aestimationem censentur ab ipsis persecutoribus occisae, et sic sunt martyres. Si quis idem dicere velit de Razia, non repugnabo.