Cornelius a Lapide

Proverbia I

Index

Synopsis Capitis

Primo, proponit finem et scopum horum proverbiorum, sive parabolarum, qui est docere sapientiam practicam, quæ in recte operando consistit, cujus proinde initium est timor Domini. Inde secundo, vers. 8, hortatur omnes ad studium sapientiæ, utque caveant ab illecebris et insidiis insipientium, puta impiorum. Tertio, vers. 28, ipsam sapientiam prædicantem, omnesque ad se invitantem inducit, venientibus ad se ingentia præmia promittendo, respuentibus ingentes pœnas comminando.

Textus Vulgatae: Proverbia 1:1-33

1. Parabolæ Salomonis, filii David, regis Israel. 2. Ad sciendam sapientiam, et disciplinam: 3. ad intelligenda verba prudentiæ, et suscipiendam eruditionem doctrinæ, justitiam, et judicium, et æquitatem: 4. ut detur parvulis astutia, adolescenti scientia, et intellectus. 5. Audiens sapiens, sapientior erit: et intelligens, gubernacula possidebit. 6. Animadvertet parabolam, et interpretationem, verba sapientum, et ænigmata eorum. 7. Timor Domini, principium sapientiæ. Sapientiam atque doctrinam stulti despiciunt. 8. Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuæ: 9. ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo. 10. Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas eis. 11. Si dixerint: Veni nobiscum, insidiemur sanguini, abscondamus tendiculas contra insontem frustra: 12. deglutiamus eum sicut infernus viventem, et integrum quasi descendentem in lacum. 13. Omnem pretiosam substantiam reperiemus, implebimus domos nostras spoliis. 14. Sortem mitte nobiscum, marsupium unum sit omnium nostrum. 15. Fili mi, ne ambules cum eis, prohibe pedem tuum a semitis eorum. 16. Pedes enim illorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem. 17. Frustra autem jacitur rete ante oculos pennatorum. 18. Ipsi quoque contra sanguinem suum insidiantur, et moliuntur fraudes contra animas suas. 19. Sic semitæ omnis avari, animas possidentium rapiunt. 20. Sapientia foris prædicat, in plateis dat vocem suam. 21. In capite turbarum clamitat, in foribus portarum urbis profert verba sua, dicens: 22. Usquequo parvuli diligitis infantiam, et stulti ea, quæ sibi sunt noxia, cupient, et imprudentes odibunt scientiam? 23. Convertimini ad correptionem meam: en proferam vobis spiritum meum, et ostendam vobis verba mea. 24. Quia vocavi, et renuistis: extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret. 25. Despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis. 26. Ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo, cum vobis id, quod timebatis, advenerit. 27. Cum irruerit repentina calamitas, et interitus quasi tempestas ingruerit: quando venerit super vos tribulatio, et angustia. 28. Tunc invocabunt me, et non exaudiam: mane consurgent, et non invenient me: 29. eo quod exosam habuerint disciplinam, et timorem Domini non susceperint, 30. nec acquieverint consilio meo, et detraxerint universæ correptioni meæ. 31. Comedent igitur fructus viæ suæ, suisque consiliis saturabuntur. 32. Aversio parvulorum interficiet eos, et prosperitas stultorum perdet illos. 33. Qui autem me audierit, absque terrore requiescet, et abundantia perfruetur, timore malorum sublato.

Pars Prima Capitis

Versus 1: Parabolae Salomonis, Filii David

1. PARABOLÆ SALOMONIS, FILII DAVID, REGIS ISRAEL. — Est hic titulus, simul et initium libri, indicans ejus argumentum, puta quod contineat parabolas; æque ac auctorem, scilicet quod auctor ejus sit Salomon rex, Davidis filius.

Unde omnino videtur hic titulus non a collectore parabolarum, ut vult Lyranus et alii, sed ab ipso Salomone suo huic libro præfixus; sequentia enim verba, quæ Salomonis esse constat, nimirum "ad sciendam sapientiam," etc., ab hoc titulo pendent et reguntur; alioqui enim illa verba carerent supposito, æque ac sensu. Quis enim ita librum inchoaret: "Ad sciendam scientiam," nisi præmitteret, vel subderet: "Scriptus est hic liber a Salomone," vel quid simile? Salomon ergo primus fuit, qui libro huic suo nomen suum præfixit; id enim non fecit Moses, Josue, David, et auctores librorum Judicum, Regum, Paralipomenon, etc. Salomonem secutus est Isaias, qui ita inchoat: "Visio Isaiæ," cæterique Prophetæ. Addit nomen patris, scilicet quod Davidis sit filius, quia hoc cognomine a cæteris, qui nomen habebant Salomonis, secernitur, et magnam libro sibique dignitatem conciliat, quod scilicet sapientis regis sapiens sit filius et rex, ait S. Basilius. Hoc enim fidem et auctoritatem magnam ipsi tribuit. Quare improbabiliter Scholia Vatablo adscripta censent non tantum titulum hunc, sed et sequentia, totumque procemium non a Salomone, sed ab eo qui ejus sententias collegit, esse additum, operique præfixum.

Pro parabolæ, Hebraice est משלי misle; Chaldaice מתלי mitle. Chaldæi enim Hebræum ש mutant in ת, puta s in t, ut pro misle dicant mitle; sic pro scelos, id est tria, dicunt telos; sic pro sekel, id est siclus, dicunt tekel, etc., perinde ac Flandri Germanicum s mutant in t, ut pro wasser dicunt water, id est aqua; pro vas dicunt vat, id est vas; pro lassen dicunt laten, id est relinquere. Græce vocantur παροιμίαι, id est paræmiæ. Noster vertit, parabolæ; Tigurina vertit, sententiæ; Vatablus, apophthegmata et gnomæ. Hæc omnia unum idemque significant. Igitur hæ sententiæ vocantur primo, hebraice משלים mescalim, et in regimine משלי misle (a rad. משל mascal, id est dominatus est, regnavit, præfuit, dominationem et potestatem habuit, præcelluit), id est illustres sententiæ, quasi prædominantes et excellentiores cæteris, axiomata, adagia, gnomæ, sive illæ proverbia sint, sive parabolæ, sive ænigmata, sive quid aliud; quo factum est ut in Scriptura sæpe hæ voces parabola, proverbium, parœmia confundantur, et pro eodem sumantur, ut scilicet sententiam, sive ratiocinationem aliquam insignem et eminentem significent. Misle ergo significat sententias plenas sapientiæ, difficultatis, gravitatis, utilitatis, acuminis, auctoritatis, et quasi potestatis; hæ enim cæteris prædominantur et excellunt.

Rursum משל mascal per translationem significat assimilare, axiomata dictare, parabolizare, parabolam, ænigma, proverbium, adagia, sententias et scite dicta eloqui. Hinc misle significant parabolas, similitudines, comparationes, adagia, enigmata, scite dicta. Unde R. Levi: משל mascal, inquit, id est proverbium, vel parabola, est res quædam per similitudinem pronuntiata, ut animo exhibeatur forma rei de qua loquimur, ut eam facilius imaginari, comprehendere et intelligere queat.

Secundo, græce vocantur παροιμίαι, quasi sententiæ, quæ in via et trivio dicuntur (οἶμος enim est via), puta sententiæ triviales, vulgoque usurpatæ et tritæ, ut et per viam recitentur et decantentur. Adeo enim dignæ, utiles et necessariæ sunt ad mores formandos, et vitam hominis quaquaversum instruendam et dirigendam, ut ubilibet, etiam in viis et compitis, legi, cani, iterari, et continue corde oreque versari terique debeant. Ita Hesychius, in Lexico, παροιμίαν dictam putat ἀπό τοῦ οἶμος, id est ὁδός, hoc est via, quasi παροδίαν. Julius Scaliger tamen, lib. III Poetices, cap. LXXXIV, valde congrue censet παροιμίαν dici παρά τον οἶμον, quod non modo viam, sed et verbum significat, ut παροιμία idem sit quod præter vel juxta primum verbum, q. d. A primo verbo ejusque sensu alterum verbum et sensus alter. Est enim proprie parœmia oratio allegorica et metaphorica, vel alludens, aliudque innuens. Adde, etiamsi οἶμος accipias pro via, parœmiam idem significare, nimirum sententiam, quæ præter viam, id est præter communem loquendi modum (hunc enim significat Hebræus דרך derech, id est via) dicitur, sive quæ licet vulgo trita sit, tamen vulgatam loquendi consuetudinem transcendit, quia scilicet figurata est, recondita, eminens et illustris. Paræmia igitur est sermo subobscurus, etsi interim per quædam manifesta vim suam non omnino dissimulet; vel certe est sermo ejusmodi, qui prima quidem fronte facilem sensum offerre videtur, at in recessu quiddam reconditum atque abstrusum continet.

Usus est autem Salomon hoc obscuro orationis genere, ne hæc doctrina morum quasi facilis ab ignaris contemneretur, aut profanorum hominum insidiis et sannis temere exponeretur, atque ad acuendum in studiosis earum studium et investigationem.

Ita Olympiodorus in Catena Græcorum: "Scriptores profani, ait, paræmiam sermonem popularem et quasi trivialem definiunt; cujusmodi is dici haberique potest, quem iter facientes inter se conferunt. Siquidem οἶμος hominibus Græcis idem sonat, quod Latinis via. Apud eos autem qui sacra tractant, parœmia vel proverbium est sermo qui sub modica verborum obscuritate gravem aliquam sententiam complectitur, eaque ratione legentibus vel audientibus usum adfert non vulgarem. Atque illud Christus diserte confirmat: Hæc in proverbiis locutus sum vobis; venit hora, cum jam non in proverbiis loquar vobis, sed palam. Proverbialis itaque sermo non directe et perspicue, quo tendit, aperit, sed oblique et subobscure, ut cum dicitur: Dulce inexpertis bellum: Auxilium post conflictum: Stilla assiduo lapsu cavat lapidem." Etymi causam dat Didymus in eadem Catena: "Proverbialis sermo alio nomine paræmia vocatur, inquit. Nam cum initio viæ in milliaria (ut Romani appellant) necdum essent distinctæ, priscæ ætatis homines per certa itinerum intervalla signa defigebant, iisdemque aliquod problema, vel apophthegma, vel illustre aliquod dictum adscribi curabant. Faciebant id autem duplici de causa: harum una erat, ut viator hinc intelligeret quantum viæ spatium emensus esset; altera vero, ut ejusmodi sententiam animo versans, ejusdemque interpretationi inter proficiscendum insistens, melior doctiorque evaderet, simulque itineris molestiam falleret." Additque: "Paræmia est oratio occulto modo veritatem ostendens." Ac mox tertiam causam subdit: "Etenim, inquit, cum veritatis rationem non omnes curarent, ad illorum utilitatem vitæque institutionem, qui iter faciebant, gravem aliquam sententiam publicis viarum indicibus veteres sapientes adscribebant, quo vel obiter prætereuntes sensum illorum investigarent, investigandoque et hauriendo eruditiores et sanctiores evaderent; οἶμος namque græce idem significat, quod latine via. Sunt qui paræmiam hunc in modum definiant: Parœmia est dictum triviale, quod ab una aliqua notione ad plura transferri potest." Sublimiorem causam dat Hippolytus ibidem: "Paræmiæ, inquit, sunt sermones exhortatorii ad omnem vitæ viam recte instituendam commodi; siquidem iis qui mentis affectum recta ad Deum tendunt, iter ostendunt. Habent se enim instar viarum indicum, qui itineris molestia et longitudine defatigatos recreant nonnihil et refocillant." Verum, ut dixi, paræmia extenditur ad significandum quodvis proverbium, et quamvis gravem sententiam. Unde Donatus: "Parœmia, inquit, est accommodatum rebus temporibusque proverbium." Et Diomedes: "Parœmia est proverbii vulgaris usurpatio, rebus temporibusque accommodata."

Tertio, a Latino nostro interprete Græca vocantur parabolæ, id est similitudines, a παραβάλλω, id est assimilo, comparo, quasi rerum dissimilium comparatione. Unde Donatus: "Parabola, inquit, est rerum genere dissimilium comparatio." Inde extenditur parabola ad significandum exemplum, typum, figuram, fabulam, ænigma, omnemque sententiam illustrem, uti ostendi Hebr. cap. xi, vers. 19, ad illud: "Unde eum (Isaac) et in parabolam accepit." Ita S. Chrysostomus in Catena Græcorum: "Parabola, ait, est omnis sermo sapiens." Ex parabola Itali et Galli per crasin formarunt suum parola. Nam Hispani, qui multa incorruptius servarunt, dicunt palabra per metathesin, pro parabla; ex quo fit parlare et parler. Quin etiam loquacem Itali vocant parabolanum, ait Angelus Caninius in Hellenismis, pag. 8.

Ex dictis colligitur varios proverbialium harum gnomarum esse modos et species. S. Athanasius in Synopsi S. Scripturæ, cap. xiv, in lib. Prov., eas ad quatuor redigit species: Primo enim inter eas sunt parœmiæ, id est sententiæ faciles et triviales, quæ licet acutæ, tamen ita planæ sunt et claræ, ut etiam a plebeiis et rudibus intelligantur et usurpentur.

Secundo, sunt strophæ, quæ aliud in cortice litteræ sonant, sed per illud aliud significant, qualia sunt symbola Pythagoræ, Hori Apollinis et Ægyptiorum. Exemplum dat S. Athanasius illud, cap. xxiii, vers. 1: "Quando sederis ut comedas cum principe, etc., statue cultrum in gutture tuo." Et illud, cap. xxvii, vers. 25: "Aperta sunt prata, et apparuerunt herbæ virides, et collecta sunt fœna de montibus. Agni ad vestimentum tuum, et hædi ad agri pretium." Tale quoque est illud cap. v, vers. 15: "Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui. Deriventur fontes tui foras." Et cap. i, vers. 17: "Frustra jacitur rete ante oculos pennatorum." Prisci enim Hebræi sua dogmata involucris quibusdam, ut parabolis, ænigmatibus, strophis, involvebant, tum ad eorum dignitatem et venerationem, tum ad acuendum discipulorum ad ea perscrutanda studium. Ab Hebræis idem mos manavit ad Ægyptios, qui suam sapientiam celabant suis hieroglyphicis; ab Ægyptiis transiit ad Græcos. Unde Pythagoras sua dogmata tradidit per symbola. A Græcis denique manavit ad Latinos.

Tertio, sunt parabolæ, id est sententiæ comparatæ, sive similitudines; et his crebro utitur Salomon more Hebræo. Unde vulgo vocantur et inscribuntur parabolæ; permultæ enim Salomonis gnomæ vel expressam vel tacitam continent unius rei ethicæ cum alia re ethica vel physica comparationem: qua de causa acumen æque ac elegantiam et difficultatem continent; difficile enim sæpe est pervidere in quo consistat unius rei cum alia comparatio et similitudo. His addi possunt antitheses; sæpe enim una sententia hic alteri componitur per antithesin, hoc est ei opponitur: in qua oppositione acumen æque ac locus insignis elucet.

Exemplum dat S. Athanasius illud cap. xxv, vers. 13: "Sicut frigus nivis in die messis, ita legatus fidelis ei qui misit eum: animam ipsius requiescere facit." Similes sunt eodem capite vers. 14, 16, 18, 19, 20, 23, 25, etc.

Quarto, sunt gryphi et ænigmata. Exemplum dat S. Athanasius illud cap. xxx, vers. 15: "Tria sunt insaturabilia, et quartum quod nunquam dicit: Sufficit." Tale est cap. ix, vers. 1: "Sapientia ædificavit sibi domum, excidit columnas septem, immolavit victimas," etc.

Ex hisce et similibus sua symbola et ænigmata deprompsit Pythagoras, quæ veteres adeo celebrarunt, ac imprimis S. Cyrillus, lib. IX Contra Julianum, cap. II: "Pythagoras, ait, ænigmaticam manifestationem magni facit. Erat autem et aliud genus symbolorum tale: Stateram ne transeas, id est, ne avarus sis. Ne ignem gladio fodias, id est, impudentem et iratum animum asperis verbis non moveas. Coronam ne vellices, hoc est, leges ne offendas; nam civitatum coronæ scilicet erant. Ne cor edas, hoc est, ne conficias teipsum curis. Ne super chœnicem, vel modium, sedeas, hoc est, ne ignaviter vivas. Non suscipiendas hirundines in domum, hoc est, loquaces et impotentis linguæ homines non esse faciendos contubernales. Onus portantibus imponendum, non autem simul deponendum, hoc est, cooperare alteri ad laborem et virtutem, non ad vitium et ignaviam. Deorum imagines in annulis ne feras, hoc est, sententiam et sermonem de diis ne facile manifestes et divulges."

Quinto, his addi possunt apologi, quibus animalia loquentia vel docentia in scenam vel scholam inducuntur, uti ea inducit Æsopus. Talis est cap. vi, vers. 6: "Vade ad formicam, o piger, et considera vias ejus, et disce sapientiam; quæ, cum non habeat ducem, nec præceptorem, nec principem, parat in æstate cibum sibi, et congregat in messe quod comedat." Et cap. xxx, vers. 15: "Sanguisugæ duæ sunt filiæ, dicentes: Affer, affer." Et vers. 18: "Tria sunt difficilia mihi, et quartum penitus ignoro: viam aquilæ in cœlo, viam colubri super petram, viam navis in medio mari, et viam viri in adolescentia." Et vers. 24: "Quatuor sunt minima terræ, et ipsa sunt sapientiora sapientibus: Formicæ, populus infirmus, qui præparat in messe cibum sibi; lepusculus, plebs invalida, qui collocat in petra cubile suum; regem locusta non habet, et egreditur universa per turmas suas; stellio manibus nititur, et moratur in ædibus regis." Et vers. 29: "Tria sunt quæ bene gradiuntur, et quartum quod incedit feliciter: leo fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum; gallus succinctus lumbos; et aries; nec est rex qui resistat ei."

Hæc omnia enim Hebræi vocant משלי misle, id est sententias prædominantes, principes et regias, tum quia hæ sententias sunt id, quod rex inter plebeios: sicut enim rex excellit plebeiis, sic hæ præcellunt cæteris; tum quia sicut rex regit subditos iisque dominatur, sic hæ sententiæ dominantur aliis, quæ ex iisdem velut conclusiones e suis principiis educantur: quomodo Aristoteles, Analyt. poster. lib. I, cap. ix, principia scientiarum vocat ἀξιώματα, id est dignitates, quia reliquis digniora sunt, et in cæteras conclusiones, velut proles ex se genitas principantur, ac dominatum exercent: simili enim modo hæ gnomæ non tantum suis conclusionibus et particularibus gnomis, quæ a vulgo multæ ex eis educuntur, sed et moribus vitæque hominum quasi leges dominantur et imperant; tum denique quia reges, qualis erat Salomon, tales decent. Nam, ut ille ait: "Principis verba oportet esse pauca, digna, sublimia et plane regia." Eadem de causa illæ ipsæ Græce vocantur παροιμίαι, quod παρ' οἶμον, id est præter viam, hoc est morem loquendi communem, vel præter verbum commune efferantur, ac aliquid singulare et eximium contineant, ideoque omnium ore, etiam in viis et triviis celebrentur. Quocirca qui juxta eas mores suos dirigit, vitamque instituit, is vere sapiens et probus, cæteris mortalibus longe supereminet. Nam, ut ait Plato in Protagora: "Probus vir et philosophus magis præstat inter alios homines, quam rex inclytus inter plebeios."

Eadem de causa vocantur parabolæ, quia facilem, planum et vulgatum loquendi modum superant, ac sæpe aliquid parabolici, id est aliquam similitudinem, comparationem, allusionem, metaphoram, allegoriam, similemve figuram continent. Hinc et vocantur proverbia, quasi verba procul petita, puta ab antiquitate, vel re arcana, aut e cœlo accepta. Quocirca Dion Chrysostomus proverbia vocat cana verba. Sicut enim senectus homini, sic et proverbiis affert suam auctoritatem et pondus. Aut planius vocantur proverbia, quasi communia omnium verba, quæ præ foribus et in ore omnium versantur. Tantam enim fidem et auctoritatem continent, ut uno omnium sapientum ac insipientum ore velut verissima, certissima et prudentissima celebrentur. Vide Ovidium, V Fastor.:

Hac quoque de causa, si te proverbia tangunt, Mense malas Maio nubere, vulgus ait.

Et Cicero, De Senectute: "Pares enim cum paribus, veteri proverbio, facillime congregantur." Idem, De Amicitia: "Præposteris utimur consiliis, et acta agimus, quæ vetamur veteri proverbio." Hinc igitur proverbium commune et antiquum aliquod dictum omnium voce celebratum.

Denique vocantur adagia, vel prisce adagiones, quasi ad agendum apta, ait Festus. Et Donatus in Eunuchum: "Et dicta, ait, et proverbia, et adagiones, quod rem agant factis hominibus adscribuntur." Unde Plautus in Amphitr.: "Vetus est adagium: Fames et mora bilem in nasum conciunt."

Et Ausonius in præfatione Monosyll.: "Ut quod per adagionem capimus, proverbio finiamus." Idem ergo non tantum re et sensu, sed et connotato ac etymo sunt omnes hæ voces: Hebraica misle, Græcæ παροιμίαι et παραβολαί, Latinæ proverbia et adagia.

Porro hæc omnia et singula varii varie definiunt. Græci: "Paræmia, inquiunt, id est proverbium, est sermo ad vitæ rationem conducibilis, moderata quadam obscuritate multam in sese continens utilitatem;" alii: "Proverbium est sermo rem manifestam obscuritate tegens." Etsi enim non omnia sint obscura et figurata, pleraque tamen talia sunt, eaque censentur optima, quæ uti translationis pigmento delectant, ita sententiæ utilitate prosunt. Alii generalius: "Paræmia est celebre dictum, scita quapiam novitate insigne." Hinc et scita vocantur, eo quod rem scitu dignam contineant, quæ antiquitate, æque ac eruditione, gratia et elegantia commendetur, quæque e sapientum dictis sit deprompta. Nostra vero hæc Salomonis insuper sunt oracula, quia ore Spiritus Sancti ipsi velut regi sapientissimo dictata. Unde amplam, arcanam, sublimem, imo divinam, de moribus et virtutibus, vitaque recte secundum Deum et felicitatem instituenda, sapientiam continent; idque cum variarum parabolarum, ænigmatum, schematum et figurarum sale, acumine et ornatu. Siquidem ut non mediocris est artificii gemmulam, puta adamantem, includere annulo, et aurum purpuræ intexere: ita non est cujusvis paræmiam apte decenterque invenire, eamque orationi inserere; sed hoc est opus sapientum, quorum parens, fons et origo est Spiritus Sanctus. Omnia ergo hæc proverbia sunt numina et oracula, non e tripode Apollinis, sed e mente Spiritus Sancti deprompta, ideoque orbis sunt axiomata et apophthegmata, ut proinde nunquam ab ore fidelium, nunquam a corde excidere debeant.

Denique sicut nervus pondusque paræmiæ sive proverbii consistit in certa ejus fide, veritate et auctoritate: sic ejusdem venustas et gratia elucet in apta scitaque unius rei cum alia simili vel dissimili comparatione; comparatio enim fit nunc per similis synthesin et compositionem, nunc per dissimilis antithesin et oppositionem, sive ea realis sit, sive verbalis, sive potius realis et verbalis simul, quales sunt hæ: "Virgo non virgo exstitit Diana. Elcana cum Anna et Phenenna nuptiæ fuere non nuptiæ. Impiorum infelix est felicitas, piorum felix est infelicitas. Hostium dona non dona. Sanctus dicit: Portans non porto, habens non habeo, videns non video, audiens non audio. Iniquorum non metuendus metus. Non bellum bellum. Ornatus inornatus. Ingrata gratia. Elinguis loquacitas. Inopes sunt opes. Humilis est μωρόσοφος, id est stulte sapiens. Amicus est γλυκύπικρος, id est dulciter amarus." Sic enim, teste Plutarcho, suum affectum vocant amantes ex dulci et amaro mixtum, ita ut libenter contabescant.

Comparatio autem petitur nunc ab animantibus, qualis est illa Luciani: "Iracundiores catellis, timidiores leporibus, adulantiores simiis, libidinosiores asinis, rapaciores felibus, contentiosiores gallis gallinaceis." Item: "Cervo vivacior, graculo loquacior, luscinia vocalior, vipera virulentior, vulpe dolosior, echino asperior, anguilla magis lubricus, lepore timidior, limace tardior, delphino lascivior, phœnice rarior, vulture edacior, glire somniculosior, sue incostior, asello stolidior, dama pavidior, hirundine bibacior."

Nunc a personis, ut David fuit Mose mitior, Salomone sapientior, Samsone fortior, Machabæis animosior. Item: Alter est hic Nabuchodonosor, novus Goliath, noster hic Judas: Christianorum hæc Susanna, Sara, Rebecca. Nunc a rebus inanimis, ut: Castus est nive candidior, melle dulcior, oleo tranquillior, auro purior. Acedus est plumbo stupidior, stipite tardior. Ebriosus est spongia bibacior, Adria iracundior, pumice siccior. Beatus est stella lucidior, sole splendidior. Tales sunt illa Tertulliani, lib. I Contra Marcionem, cap. 1: "Nihil tam barbarum ac triste apud Pontum, quam quod illic Marcion natus est, Scytha tetrior, Hamaxobio instabilior, Massageta inhumanior, Amazonia audacior, nubilo obscurior, hieme frigidior, gelu fragilior, Istro fallacior, Caucaso abruptior, etc. Quis enim tam castrator carnis castior, quam qui nuptias abstulit? Quis tam comessor mus Ponticus, quam qui Evangelia corrosit?"

Juvat proverbiorum elegantiam carmen vel rhythmus, qualis sæpe est in hisce Salomonis, præsertim in Hebræo, ubi multa sunt ὁμοιοτέλευτα, id est similiter cadentia et desinentia.

Allegorice, Christi dogmata et sententiæ sunt משלי misle, paræmiæ et parabolæ, tum quia Christus more gentis suæ, puta more Syrorum, crebris utebatur parabolis et comparationibus, juxta illud: "Sine parabolis non loquebatur eis, ut impleretur quod dictum est: Aperiam in parabolis os meum," Matth. xiii, 34, 35; tum quia sententiæ et dogmata Christi plane sublimia et regia sunt. Unde S. Chrysostomus, orat. 10 ex ultimis tom. V: "Christus, inquit, Evangelium vocavit Evangelium regni, ceu regium quiddam toti orbi promulgavit: Christi enim dogmata omnia philosophorum placita tantum superant, quantum rex superat populum; tum quia ex Evangelio quasi ex principio principante cætera fidei morumque dogmata derivantur; tum quia Evangelium dominatur mentibus hominum easque redigit in captivitatem et obsequium fidei," II Cor. cap. x, vers. 5; tum denique quia vox parabolæ significat in hisce sententiis, sub litterali sensu multos latere mysticos et parabolicos, qui sublimius quiddam et spiritualius menti ingerant, spiritumque fidelium pascant et accendant.

Versus 2: Ad Sciendam Sapientiam et Disciplinam

2. AD SCIENDAM SAPIENTIAM ET DISCIPLINAM, etc. — Subaudi, conscriptæ sunt, q. d. Hæ sunt parabolæ Salomonis ab eo dictatæ, vel conscriptæ et editæ, ut eas legentes discant sciantque sapientiam, etc. Unde Vatablus vertit, sententiæ Salomonis, filii Davidis, regis Israel, unde disci potest sapientia et castigatio, ad intelligendum verba prudentiæ, et percipi eruditio prudenter agendi, justitia denique, judicium et æquitates. Eaque sic explicat: "Discere sapientiam, inquit, est discere nosse Deum. Scire disciplinam, eruditionem, vel castigationem, est mortificare carnem. Ad capiendum disciplinam prudentiæ, id est ut intelligatur verbum Dei. Justitia est fides justificans. Judicium est condemnatio sui. Æquitas est id quod æquum et rectum est, quando scilicet omnia tribuimus Deo." Hæc ipse.

Quæres primo, quænam hic intelligatur sapientia, et quomodo distinguatur a disciplina? Primo, nonnulli per sapientiam accipiunt philosophiam. Aristoteles enim habitus intellectus ait esse quinque, nimirum sapientiam, scientiam, intellectum, artem et prudentiam: "Sapientia autem, ait, est rerum altissimarum cognitio; sive: Est rerum divinarum humanarumque scientia." Ita ipse, lib. VI Ethicorum, cap. III. Sic Olympiodorus in Catena Græcorum: "Sapientia, ait, ex divinis operibus hauritur; disciplina vero certis legibus et regulis descripta continetur. Rursum sapientia est corporum et corporis exortium, et providentiæ quæ in illis spectatur cognitio. Doctrina vel disciplina est animæ moderatio circa patibilem, rationisque expertem ejusdem animæ partem."

Accedit R. Levi Ben Gersom: "Sapientia, ait, est rei cognitio per proprias et intrinsecas causas."

Secundo, Hugo et Dionysius per sapientiam accipiunt fidem. Hæc enim altissima SS. Trinitatis, Incarnationis, Beatitudinis, Resurrectionis, et cætera mysteria credit et comprehendit.

Tertio, Lyranus et alii per sapientiam accipiunt contemplationem, per disciplinam actionem. Sic et Salonius hic: "Sapientia, ait, est divinarum rerum cognitio, sive fides. Disciplina est sanctæ et puræ vitæ conversatio." Verum hos sensus non esse litterales, nec genuinos, patet ex dictis. Item liquet ex decursu totius libri; in eo enim pauca, et vix ulla invenies dogmata sapientiæ philosophicæ, fidei vel contemplationis, præsertim SS. Trinitatis, Incarnationis, Resurrectionis, etc.

Quarto ergo et genuine, sapientiam hic non speculativam, sed practicam accipe, quæ est cognitio Dei et ultimi finis ac mediorum eo ducentium, puta legum divinarum earumdemque desiderium, pius affectus et amor. Unde eam ita definit Cajetanus: "Sapientia est ratio et norma humanarum actionum recta secundum altissimam causam, quæ est Deus." Et S. Basilius, hom. in Principium Prov.: "Ad dandam sapientiam, illam, ait, scilicet dignam (nobilem), pretiosam (cum Gentilium et Philosophorum sapientia sit vilis et triobolaris, ut ait S. Chrysostomus, hom. VI in epist. ad Ephes.) et veram, quæ tota in moribus sita est." Sic et Socrates ac Philosophi prisci philosophiæ nomen soli dabant Ethicæ, quæ in moribus formandis consistit. Plura de hac sapientia dixi Eccli. i, sub initium. Quocirca Salomon in hisce proverbiis sæpe inculcat Dei attributa, puta providentiam, potentiam, gloriam, etc., quæ homines ad Dei cultum inducunt. Unde cap. xv, vers. 3, ait: "In omni loco oculi Domini contemplantur bonos et malos." Et ejus operationem energiamque in creando orbe per Verbum, puta Filium, qui est Sapientia Patris, ut cap. viii: "Quando præparabat cœlos, aderam," etc. Item acrem perspicaciam, directionem ac judicium, ut cum ait cap. xv, vers. 8: "Victimæ impiorum abominabiles Domino; vota justorum placabilia. Abominatio est Domino via impii: qui sequitur justitiam, diligitur ab eo."

Disciplina vero vocatur passionum vitiorumque correctio et castigatio. Hanc enim significat Hebraice מוסר musar, a radice יסר iasar, id est corrigere, castigare. Septuaginta vertunt παιδείαν, quia παισί, id est pueris, qui sensu et concupiscentia aguntur, non ratione, proprie competit disciplina, ut lascivientes in eis sensualitatis motus refrenet et corrigat. Chaldæus vertit מרדותא marduta, id est eruditionem; Syrus, correptionem; Tigurina, castigationem; Vatablus, mortificationem carnis. Quocirca disciplina proprie competit insipientibus: horum enim est cupiditates suas domare et frangere, ut ad sapientiam et virtutem perveniant; sapientia vero competit provectis et perfectis, qui edomitis passionibus per sapientiam, velut facem legis divinæ, illico vident quid in qualibet re faciendum vel non faciendum sit. Sensus ergo est, q. d. Parabolæ hæ docent tam incipientes quam provectos, tam insipientes quam sapientes: illos enim docent disciplinam, id est passionum mortificationem; hos vero sapientiam plenamque virtutem. Sic Zeno Stoicorum princeps, ut ad suam scholam et sectam plures pelliceret, dictitabat: "In Stoa (ita vocabatur Schola a qua dicti sunt Stoici) maturos jam fructus saporem novum accipere, immaturos vero præcoces fieri," q. d. In Stoa et rudes discunt sapientiam, et docti in eadem proficiunt et perficiuntur.

Symbolice, Lyranus et alii passim (esto nonnulli putent id esse litterale) per sapientiam accipiunt vitam contemplativam, per disciplinam vitam activam; hæ enim sunt duæ partes et species adæquatæ virtutis vitæque honestæ, quam docet philosophia, id est Ethica Christiana, uti tradit S. Gregorius Nazianzenus, orat. 25. "Hæ enim, ut idem ait, orat. De Fuga sua, sunt duæ alæ quibus in altum ad Deum evolamus;" quas in S. Basilio effulsisse idem testatur, orat. 20, quæ est de laudibus ejusdem, ubi et eos qui actionem jungunt contemplationi, vocat ambidextros. Sensus ergo est, q. d. Salomon: Ecce hic sunt parabolæ sapientiæ, ad quas omnes cohortor et invito, quia illæ suos studiosos facient ambidextros, alatos et duplici oculo bene oculatos; duo enim oculi sunt actio et contemplatio, ait Nicetas in Tetrasticha Nazianz. Ita noster Salazar. In utroque consistit perfectio; perfectus enim est is, cujus contemplatio dirigit actionem, ac vicissim actio roborat et perficit contemplationem; otiosa enim et sterilis est contemplatio, quæ actionem non parit: vicissim actio languida est et inefficax, quæ contemplatione non animatur, dirigitur et roboratur. Ita Olympiodorus in Catena Græcorum: "Sapientia, inquit, est quidam divinæ virtutis et sapientiæ afflatus, aut purus quidam divinæ gloriæ et majestatis defluxus. Neque enim quidquam omnino obscurum aut caliginosum in illam cadit. Est namque splendor æternæ lucis, et impollutum divinæ virtutis speculum, expressaque divinæ bonitatis imago. Qui igitur vera sapientia imbutus est, hæc omnia explorate cognoscit. Isthæc autem comperta habere, haud aliud est quam divinæ dilectionis Filium, eamque sapientiam, quæ Christus est, nosse; Christus enim Dei virtus et Dei sapientia est. Illud vero mysterium non revelatur a carne et sanguine, sed a cœlesti Patre."

Versus 3: Ad Intelligenda Verba Prudentiae

3. AD INTELLIGENDA VERBA PRUDENTIÆ (Syrus, intelligentiæ, et Symmachus, ad percipiendum eloquia intelligentiæ plena), ET SUSCIPIENDAM ERUDITIONEM DOCTRINÆ. — Aquila, scientiæ; Symmachus, prudentiæ; Syrus, ad suscipiendam eruditionem et timorem; Arabicus, scito (si sciveris) sapientiam et disciplinam, intelliges sermones; suscipe causas sermonum, vel festum, aut celebritatem sermonum: hanc enim significat Arabicum, quod tam voce quam significato respondet חגג chagag, id est diem festum egit, solemnitatem celebravit, panegyrim habuit. Unde videtur Salomon diebus festis hæc concionatus ad populum, uti nunc in festis concionantur præcones verbi Dei, suasque ad populum turmatim in templum festi causa concurrentem habent panegyricas.

Quæritur hic secundo, quænam sint verba prudentiæ, quæ docentur hisce parabolis, et quomodo distinguantur ab eruditione doctrinæ? Primo, Dionysius per prudentiam accipit discretionem spirituum, per eruditionem doctrinæ docilitatem, q. d. Parabolæ hæ valent ad discendam discretionem spirituum et ad acquirendam docilitatem, ut scilicet libenter alios audias, sinasque te doceri.

Secundo, Lyranus per verba prudentiæ accipit verba ethica, quæ dirigunt agenda; per eruditionem vero doctrinæ accipit Grammaticam, Rhetoricam, Logicam, etc. Verum frigida est hæc expositio. Nam has scientias non tradit hic Salomon.

Tertio, R. Levi Ben Ghersom: "Sapientia, inquit, est cognitio rei per proprias et intrinsecas causas; בינה bina vero (quod Noster vertit, prudentiæ) est cognitio rei per causas extrinsecas, ut cum dicimus solem calefacere, lunam refrigerare, cum hæc tum calore, tum frigore careant."

Quarto, Hugo: "Prudentia, inquit, est quæ præcavet insidias; doctrina, quæ alios docet et erudit."

Quinto genuine, verba prudentiæ vocantur verba, quæ docent prudentiam, ut sciat quisque quid in quavis rerum peristasi et circumstantia prudenter, juxta dictamen rectæ rationis, puta juxta normam virtutis legemque Dei, agere vel non agere debeat; quam enim prius vocavit sapientiam, hic vocat prudentiam; et quam prius vocavit disciplinam, hic vocat eruditionem doctrinæ: Hebraice enim utrobique idem est verbum מוסר musar. Explicat enim quod dixit, ad sciendum sapientiam, per ad intelligenda verba sapientiæ, et ad sciendum disciplinam explicat per ad suscipiendam eruditionem doctrinæ, ut recte advertit Jansenius. Unde pro prudentiæ, hebraice est בינה bina, id est discretionis, qua scilicet prudenter discernat בין ben, id est inter bonum et malum, inter licitum et illicitum, inter utile et noxium, inter verum et falsum, inter bonum, melius et optimum. Nam, ut ait S. Basilius, hom. in Princip. Proverb.: "Vera hominis consulti prudentia, discretio est rerum quæ faciendæ sunt et non faciendæ, et velut probus numularius, quod probum est retinet, et ab omni mali specie cavet." Sicut enim numularius partim visu, partim tactu, partim pondere, partim sono monetam probam a falsa examinat et secernit: sic pariter prudens actiones bonas a pravis judicio rationis et legis divinæ dijudicat et discernit.

Eruditio vero doctrinæ est disciplina, quæ docet mores corrigere et formare juxta legem Dei; unde hebraice est מוסר השכל musar sechel, id est disciplina intelligendi, id est prudenter agenda, ut vertit Vatablus, qua scilicet homo suas passiones castigat, recteque vivendi leges sibi præfigit, hæc enim est præclarissima et sanctissima disciplina. Septuaginta pro ad suscipiendam eruditionem doctrinæ, vertunt, ad suscipiendas strophas, id est involucra, id est paræmias, ait Olympiodorus. S. Hieronymus in cap. xvi Ezech., strophas vertit, "versutias sermonum et solutiones ænigmatum," tum quia illæ docent musar sechel, id est, disciplinam intelligendi et prudenter agendi; tum quia Hebræi exercebant et acuebant suos discipulos, et quoslibet juniores proponendo eis strophas et ænigmata, ut iis exercitati idonei accederent ad ipsam S. Scripturam. Unde hanc vocabant juniorum logicam, sive rationalem doctrinam, siquidem, ut ait Basilius in Catena Græc., qui verborum strophæ, id est flexu et inversione utitur, eos quibuscum agit decipit, atque, ut vulpes et leones eludere solent canes, eos ludit; siquidem hi alio tendunt et alio se tendere confingunt. Solertia ergo et solerti logica opus est ad eam retegendam, aut ut stropham convertat in anastropham, inquit Gregorius in Catena Græcorum.

Audi Eusebium, libro XI De Præparatione Evangelica, capite III, Hebræorum in parabolis exercitationem describentem: "Hac rationali doctrina, ait, ab ineunte ætate, sacrarum rerum, et utilissimarum narratione historiarum, cantuum, epodarumque exercitio, compositione ænigmatum, et speculationis allegoricæ diserta elegantique oratione suos erudiebant. Itaque primariarum disciplinarum Deuterotas (sic enim litterarum suarum interpretes appellant) quosdam habuere, qui res ænigmatibus adumbratas, non vulgo quidem omnibus, sed iis tamen qui ad illarum intelligentiam idonei censerentur, illustriori explicatione reservarent. Hoc plane secutus sapientissimus apud eos Salomon; inde quoque Proverbiorum sui operis fecit initium, hac fere de causa ad hoc scribendi genus se adductum esse declarans, cum disertis conceptisque verbis oportere ait, quemlibet hominem scire sapientiam et disciplinam."

Allegorice, Epiphanius in Catena Græcorum: "Quæ circa Christum, ait, acciderunt, ea sermonum strophas aut inversiones hoc loco vocat. Nam et carnis expers incarnatur, et inaspectabilis sub aspectum venit, et impatibilis carne patitur, et immortalis nostri causa moritur, nempe quo immortalitatem nobis largiretur. Ejusmodi autem rerum rationumque inversiones, omnes qui in Christum credunt, simpliciter citra ullam prorsus curiositatem aut hæsitationem admittant oportet: quo hinc edocti, Dei Filium veram per hanc justitiam administrasse, verumque judicium exercuisse intelligant."

JUSTITIAM, ET JUDICIUM ET ÆQUITATEM. — Repete "ad intelligendum," vel potius, "ad suscipiendam justitiam," etc.

Quæres tertio, quid hæc tria significent, et qua ratione inter se differant?

Primo, R. Salomon per "justitiam" accipit eleemosynam; sic enim accipitur Psalm. cxi, 9: "Dispersit, dedit pauperibus; justitia," id est eleemosyna, "ejus manet in sæculum sæculi;" et alibi. Per "judicium," sinceritatem judicandi, ut ad veritatis normam judicet; per "æquitatem," æquam compositionem, ut dissidentes et litigantes ex æquo et bono componat et pacificet.

Secundo, Aben Ezra per "justitiam" intelligit cultum Dei et omne opus bonum; per "judicium," ut recte judicet inter verum et falsum, et recta in judicio proloquatur.

Tertio, Cajetanus "justitiam" proprie dictam accipit, quæ cuique tribuit jus suum, et quod ex jure ei debetur; per "judicium" accipit eruditionem judiciorum divinorum, quibus diversis modis homines affliguntur: hæc enim homines ad Dei metum cultumque impellunt; per "æquitates," sive rectitudines, accipit virtutes, quæ hominem in seipso recte componunt, ut significentur hæc tria quæ hominem recte cum Deo, cum proximo et cum seipso ordinant. Nam justitia ordinat et componit hominem cum proximo, judicium cum Deo, æquitas, sive rectitudo cum seipso: quo fit "ut sobrie, juste et pie vivamus in hoc seculo," ut monet Apostolus ad Titum II, 12: "sobrie" quoad nos, "juste" quoad proximos, "pie" quoad Deum; nobis enim debemus sobrietatem et continentiam, proximo justitiam, Deo pietatem.

Quarto, Vatablus: "Justitia," inquit, est fides justificans. "Judicium" est condemnatio sui. Hoc enim judicium facit sibi anima in tribunali mentis suæ, quo sua errata et malefacta judicat et condemnat, de quo Apostolus: "Testimonium reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus," Rom. II, 15: vide ibi dicta, et Micheæ vi, 8, per "æquitatem," id quod æquum et rectum est, quando scilicet omnia tribuimus Deo.

Quinto, Beda, Hugo et Dionysius per "justitiam" accipiunt bona opera, per "judicium" discretionem, per "æquitatem," vel, ut in Hebræo est, rectitudinem, rectam et sinceram intentionem.

Sexto, S. Ambrosius ad illud: "Feci judicium et justitiam," serm. 16 in Psalm. cxviii: "Judicii, ait, finis est justitia; in judicio est veritatis custodia, in justitia fructus æquitatis." Et S. Augustinus in Psalm. cv, super illud: "Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore": "Amat, ait, Scriptura illa duo simul ponere. Et fortasse propter vicinitatem significationis etiam alterum pro altero poni potest, vel judicium pro justitia, vel justitia pro judicio; tamen si proprie dicantur, aliquid interesse non dubito, ut judicium custodire dicatur, qui recte judicat; justitiam vero facere, qui agit."

Septimo, plane ad litteram et genuine: Hæc tria, "justitia, judicium, æquitas," in re idem significant, nimirum officium virtutis, sive id quod justum, æquum et rectum est, qui est fructus et finis eruditionis et doctrinæ, quam præmisit: sed accumulantur per exaggerationem, ut virtutis perfectio significetur, utpote quæ hæc tria in se includat et comprehendat. Sensus ergo est, q. d. Hæ parabolæ erudient vos, tradentque doctrinam, quæ doceat quid in omnibus justitia, judicium et æquitas dictent, sive quid in omnibus justum, recto judicio consonum et æquum sit, quid scilicet in qualibet re juste et cum judicio, hoc est, cum justa ratione et discretione, atque cum æquitate fieri debeat. Quare justitiam hic non particularem accipe, sed generalem, quæ est complexio omnium virtutum; hasce enim docet Salomon hisce Proverbiis. Idem ergo hæc tria significant, scilicet officium et præscriptum cujuslibet virtutis, sed connotato et etymo differunt.

Dicitur enim "justitia" respectu rei et objecti, quod in se justum est. Dicitur "judicium" respectu rectæ rationis et judicii, quæ hoc justum esse dictat et judicat, adeo ut Deus et quilibet æquus judex id justum esse definiat, et contrarium facientes judicet et condemnet. Dicitur "æquitas," vel, ut Hebraice est, מישרים mescarim, id est rectitudines, quia sunt normæ et regulæ, puta legi æternæ et divinæ, conformes, ideoque rectum est, non pravum, non obliquum et distortum. Unde Syrus pro æquitatem vertit rectitudinem; Chaldæus, directionem; Septuaginta vero mescarim, id est rectitudines, nectendo cum משפט mispat, id est judicio, pro tribus jam dictis hæc duo tantum assignant: "Ad intelligendum justitiam veram (non falsam, non fictam et hypocriticam), et judicium dirigendum, vel corrigendum," uti vertit S. Hieronymus in cap. xviii Ezech., ut scilicet judicium per omnia sit directum, correctum et rectum.

Alludit enim Salomon ad mortem Davidis patris sui, qui Psalmis identidem tam regi et judici, quam privato cuique commendat hæc duo, judicium scilicet et justitiam, ut patet Psal. ix, 5, 8, 9, Psal. xvi, 2, Psal. xvii, 23, Psal. xxxvi, 2, Psal. lxxi, 2, Psal. lxxxviii, 15, ubi ait: "Justitia et judicium præparatio," id est basis, columen et fulcrum, "sedis tuæ," q. d. Judicium, quo punis, o Domine, reos; justitia, qua innocentes absolvis, protegis et vindicas, sunt bases regni tui; judicii enim, quod exercet rex et judex, duæ sunt partes: una, reum damnare: hanc significat "judicium;" altera, insontem absolvere et vindicare: hanc significat "justitia." Jam per catachresim idem transfert ad privatum quemque; hujus enim officium in qualibet re est duplex: unum, vitium damnare et declinare, quod significat "judicium;" alterum, virtutem colere et exsequi, quod significat "justitia," juxta illud: "Declina a malo et fac bonum," Psalm. xxxvi, 37. Vitium enim in omni judicio tam divino quam humano est reum, virtus vero est innocens, imo ipsa innocentia, justitia et sanctitas. Hæ ergo sunt duæ Christianæ justitiæ, sive officii et virtutis partes, puta timere et fugere malum, ac amare et prosequi bonum; hoc enim si facias, tam tibi quam cæteris omnibus eris officiosus, et nulli injuriosus. Hoc igitur est facere judicium et justitiam. Ita noster Prado in Ezech. xviii, 4. Addit Salomon tertium, scilicet "æquitatem," hebraice rectitudines, ut significet justitiam et judicium esse æquissima et rectissima, adeoque esse ipsam æquitatem et rectitudinem moralem, quæ non est aliud quam ipsum virtutis præscriptum et officium, uti jam dixi: virtus enim est rectitudo et æquitas, vitium est obliquitas et iniquitas.

Huic accedit expositio nostri Salazar, qui per "justitiam" accipit probitatem et honestatem in genere; per "judicium," prudentiam, quæ singulis virtutibus, in quibus probitas sita est, leges juraque præscribit; per "æquitatem," vel rectitudines, ipsas singulares virtutes, vel virtutum actiones, quas cum judicio prudentiæ exsequitur vir probus.

Accedit quoque expositio Jansenii: Omnis enim virtus, inquit, justitia est, judicium et æquitas; quæ nomina eodem recidunt, congeruntur autem pro Hebræorum more ad perfectionem indicandam. "Justitia" enim est omne opus bonum, quia hoc justum est fieri. Idem est "judicium," quia illud recta ratio et lex divina faciendum decernit. "Æquitas" est et rectitudo, quia rectæ rationi consonum. Conjunguntur frequenter in Scripturis duo illa, "justitia et judicium;" per quæ quid significetur, hic insinuatur, dum additur, "æquitatem," vel, ut habent Hebræa, pluraliter rectitudines, hoc est, ea quæ recta sunt. Cæterum illorum duorum alterum est mentis decernentis quod justum est, alterum est voluntatis conformantis se in operatione cum recto judicio mentis. Itaque hæc duo conjuncta significant, nec satis esse recte judicare, nec satis esse quod rectum est agere; sed necessum esse, ut et quod recte judicamus, recte agamus; et quod rectum est, cum judicio agamus. Idem non aliud voluere S. Ambrosius et S. Augustinus paulo ante citati.

Denique huc accedit Didymus in Catena Græcorum: "Justitiæ, ait, primus gradus est, ut unicuique quod suum est integre tribuatur, maxime vero ut Deo, quod Dei est. Hinc illa: Dominum ex justis laboribus honora. Legem observa. Parentibus quod æquum præsta, et cæteris denique omnibus quod æquitatis ratio postulat, impertiri cura. Secundus, ut anima eo studio se in omni moderatione et æquabilitate conservet, ut nulla sui parte ad iniquitatem, aut ad quam omnino inæqualitatem inflecti se sinat. Judicium autem est, ut unusquisque seipsum judicare sciat, omneque consilium et votum suum ad bonum honestum dirigat."

Versus 4: Ut Detur Parvulis Astutia

4. UT DETUR PARVULIS ASTUTIA, ADOLESCENTI SCIENTIA ET INTELLECTUS. — Septuaginta, ut det innocentibus astutiam, puero autem novo sensum et cogitationem; Tigurina, quæ tradunt simplicibus solertiam, et imperitis scientiam et prospicientiam; Vatablus, quæ dant ductilibus calliditatem, et juveni intelligentiam et consilium. Pro parvulis hebraice est פתאים petaim, a radice פתה pata; unde Græcum πάθω, id est blandis verbis suadeo, pellicio, persuadeo; inde פתי peti (unde Gallicum petit) vocatur parvulus, simplex, persuasibilis, cui facile quidvis persuadeas, qui est sequaci credulitate, ac blanditiis cito inescatur et decipitur. Unde pro petaim, Septuaginta vertunt ἀκάκους, id est malitia carentibus, innocentibus; Symmachus, νεαρίας, id est parvulis; Aquila, θελγομένοις, id est iis qui se facile palpari et lactari sinunt; Theodotion, ἠπατημένοις, id est deceptis; Chaldæus et Syrus, insipientibus; Tigurina, simplicibus. Peti ergo hic vocatur parvulus, tum ætate, tum sensu et prudentia, puta simplex, qui facile quidvis primo oblatum et abblandiens credit et amplectitur, itaque seducitur et in fraudem impellitur. Tales enim solent esse pueri et parvuli, tum quia ductiles et faciles, tum quia fraudum inexperti.

Pro astutia hebraice est ערמה orma, id est astutia, attentio, providentia, cautio, circumspectio. Unde ערום arum vocatur attentus, providus, astutus, callidus, cautus, vafer, solers. Rursum arum, id est congregatus, accumulatus, convolutus; hinc serpens Genes. III, 1, decipiens Evam, vocatur arum, id est, suis dolis æque ac spiris et gyris circumplicatus et involutus: hæ enim spiræ indices erant internæ serpentis astutiæ, qua Evam implicavit et circumvenit. Tales quoque sunt strophæ et parabolæ hæ Salomonis, sed in bonum, quia arcana consilia, quibus res magnæ perficientur, tegunt, implicant et involvunt. Eo ergo alludit orma. Septuaginta vertunt πανουργίαν, id est vafritiem, calliditatem; estque vox media, quæ tam in bonam partem pro solertia, quam in malam pro fraude, dolo, malitia accipi potest, at πανουργία idem sit quod κακουργία, ait Didymus in Catena Græcorum. Unde πανοῦργος proprie significat eum, qui in omnibus rebus versatus est, a πᾶν et ἔργον, quasi ὁ πᾶσιν ἐπιβάλλων, qui scilicet omnibus rebus sese immiscet. Verum, quia talis solet esse callidus et vafer, hinc πανοῦργος vocatur prudens, solers, callidus; item fraudulentus, versipellis, ardelio, maleficus, impostor. Id fecit similitudo vitii et virtutis, ait S. Thomas, II II, Quæst. LV, art. 3, ad 4. Hic in bonum capitur. Unde S. Basilius in initium Proverb. ait, πανουργίαν aliam esse vituperio dignam, aliam vero laudabilem: "Est enim πανουργία, inquit, actio animi cum attentione quadam et arte, et studio laudabili rerum omnium agendarum." Dat exempla Hebræorum, qui astute petendo mutuo vasa aurea Ægyptiorum, spoliarunt Ægyptum, Exodi xii, 35; et obstetricum, quæ astute servarunt infantes Hebræorum, quos Pharao jusserat necari, Exodi i, 19; et Rebeccæ, quæ astute fecit, ut Jacob benedictionem et jus primogenituræ Esau fratri præriperet, Genes. xxvii, 15.

Ac distinguens deinde πανουργίαν, sive astutiam, bonam a mala: "Astuti appellatio, inquit, duo significat: improbus quidem sensu et arte in alienis utitur damnis; laudabilis vero cito et solerter bonum proprium vestigans, dolos et insidias alienas recte cognoscit, atque evitat." Addit S. Basilius: "Vir astutus thronus est sensus," q. d. In viro astuto quasi in throno sedet astutia, id est prudentia, ratio et solertia, quæ quasi regina omnibus sensibus, animique et corporis motibus prudenter et solerter imperat, ut a malo declinent, et ad bonum omne provehantur.

Igitur Salomon ait se hæc Proverbia scribere ut per ea detur parvulis et simplicibus "astutia," id est prudentia, cautio, circumspectio. Unde S. Gregorius Nazianzenus, orat. 11, Proverbia Salomonis indigitat "sapientiam pædagogicam," id est pueros et rudes instituentem instar pædagogi; sicut Clemens Alexandrinus suos libros de moribus componendis inscripsit Pædagogum. "In pueris enim, ait Aristoteles, III Ethic. cap. 1, tacet ratio, et appetitus regit omnia;" iis ergo, utpote incautis, necessaria est cautio, quasi imperitis necessaria est peritia, quasi cupidis necessaria est prudens cupiditatum moderatio et refrenatio. Idque non tantum ut diaboli, mundi et carnis insidias illecebrasque effugiant, uti voluit Beda, Lyranus, Hugo et Dionysius, sed etiam ad prosequendum bonum virtutis, præsertim celsum et sublime, uti docet hic S. Basilius. Qui enim solers est, parvo labore magna sibi parat virtutum merita et incrementa, v. gr. multi magnas subeunt pœnitentias, et parum in aliis virtutibus proficiunt; at qui mortificat passiones suas, et qui in charitate assidue se exercet, omniaque sua facit ex amore Dei, hic brevi perfectus evadet.

Hac astutia usus videtur Apostolus dicens: "Cum essem astutus, dolo vos cepi," II Cor. xii, 16. Eamdem commendat Salomon, Proverb. xiii, 16: "Astutus, inquit, omnia agit cum consilio;" et cap. xiv, 15: "Astutus considerat gressus suos;" et Eccli. cap. i, 6: "Astutias illius quis agnovit?" Eamdem Christianis præcepit Christus Dominus: "Estote, inquit, prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbæ," Matth. x, 16, q. d. Serpens est astutus et prudens, primo, quia pro capite totum corpus objicit fustibus et gladiis: ita et tu, o Christiane, pro animæ salute totum corpus, opes et famam objice; secundo, serpens ne voces incantatorum audiat, iisque inescetur et incantetur, aurem unam terræ affigit, alteram cauda occludit: ita et tu, o Christiane, ne voces adulatorum, Sirenum, meretricum, aliorumque tibi in tuam perniciem abblandientium audias, aures instar Ulyssis claude et obtura; tertio, serpens, inquit S. Basilius, hom. 9 Hexaemer., lippientibus oculis fœniculi succo medetur: ita et tu, o fidelis, veræ prudentiæ et circumspectionis pharmaco discute omnes incogitantiæ et inconsiderationis, a qua omne malum nascitur, nebulas et caligines; quarto, serpens per angustum foramen gliscendo pellem veterem sibi detrahit, ut novam induat: ita et tu, o Philothee, mortificatione renova tuos mores et vitam: "Via enim in cœlum angusta est, et virtute semper innovanda," ait S. Augustinus, lib. II De Doctr. Christiana, cap. xvi; quinto, quia serpens hostem se fortiorem per insidias aggreditur, et occulte mordendo necat: ita et tu, o Christiane, diaboli vires supera consilio et provida solertia. Astutia hæc et solertia in bellis tum corporalibus tum spiritualibus est summi momenti; illa enim bellum conficit, et victoriam obtinet. Unde Vegetius, De Re milit.: "Dux belli, ait, callidior sit quam fortior." Sic Gedeon cum trecentis militibus astute complodens lagenas, et tubis personans, turbavit et cecidit tota castra Madian, Judic. vii, 20. Similia stratagemata passim in historiis legimus, quibus pauci imbelles ingentes hostium fortissimorum copias prostraverunt. Quocirca Hannibal "noverat astus adjungere ferro," id est, ex arte dimicare, ait Silius, lib. I; et Statius, lib. I Achilleid.:

Tu tantum providus astu Tende animum vigilem, fecundumque erige pectus.

Tales erant Athenienses, præsertim incolæ Astu oppidi eis subditi: unde ab ἄστυ hoc eorum oppido dictus est astus, astutus et astutia, aiunt Lexicographi. Hinc illud Lysandri: "Ubi quod vis non assequeris per leonis exuvium, ibi vulpinum applicandum est," q. d. Quod robore et viribus nequis, consilio et astutia perfice.

Symbolice, cum parvulis congrue opponitur et componitur astutia, quia eam rebus parvis indidit Deus, juxta illud: "Ingenio pollet, cui vim natura negavit." Hinc parva vulpes astutior est magno leone, parvus canis sagacior est magno asino, parva simia solertior est magno bove, parvæ viverræ magnos lepores ex antris suis abigunt, et in venatorum manus adigunt; parvæ aves astutiores sunt magnis, parvi homines acutiores sunt magnis. Denique quid prudentius formicis et apibus exiguis animalculis? "Vidimus, inquit S. Nilus apud Antonium in Melissa, serpentem exigui corporis magnum aliquod animal devorasse, quod quidem ita facit: ossa et nervos paulatim conterit, et contrita exsugit; sic etiam parva prudentia magnas sæpe devoravit difficultates, atque digesit paulatim mordendo;" carpendo enim unam, mox alteram, tandem totam capit et tollit.

Notum est emblema scarabæi apud Alciatum, qui abscondens se alis aquilæ, ejus ova perforavit, atque pullos sustulit. Hoc symbolo tropologice monemur in parvitate, id est humilitate, summam consistere prudentiam et sapientiam; hæc enim vincit iras, offensas, lites, bella cæterasque difficultates alias invincibiles. Unde S. Antonius, teste S. Athanasio in ejus Vita, in raptu videns totum mundum laqueis dæmonum plenum rogansque: "Domine, quis hos laqueos effugere poterit?" audivit: "Humilis et humilitas." Igitur vera prudentia et astutia est humilitas, quæ proinde omnia insuperabilia transcendit et superat. Huc faciunt Sapientum gnomæ: "Non est sapiens, qui se sapientem existimat. Maxime scias sapientem, qui talem se negat. Absque livore, absque pompa qui sapit, tuto sapit. Quo quis sapit minus, hoc magis se venditat; quo quis sapit magis, hoc minus se venditat." Exemplo tibi sit noster Salomon, qui licet Dei judicio esset omnium mortalium sapientissimus, tamen humiliter de se profitetur: "Stultissimus sum virorum, et sapientia hominum non est mecum," Prov. xxx, 2.

ADOLESCENTI SCIENTIA ET INTELLECTUS. — More Hebræo explicat quod dixit, "ut detur parvulis astutia." Hebræi enim in rhythmis et carminibus, uti videre est in Psalmis, posteriore hemistichio explicant prius. Astutia ergo est "scientia et intellectus." Unde pro intellectus hebraice est מזמה mezimma, id est cogitatio tacita, vafrities, astutia, machinatio, stratagema, tamque in bonam quam in malam partem capitur. Radix enim זמם zamam significat tacite cogitare, excogitare, concipere, machinari, formare aliquid in animo. Hinc Theodotion vertit συλλογισμόν, id est ratiocinationem; Symmachus, αἴσθησιν, id est sensum; Septuaginta, ἔννοιαν, id est cogitationem; Syrus, consilium; R. Salomon, cogitationem consilii; Tigurina, prospicientiam. Omnia hæc eodem redeunt. Sensus ergo est, q. d. Parabolæ hæ dabunt parvulis astutiam, et adolescentibus "scientiam," id est, ut Septuaginta, sensum, et "intellectum," ut scilicet discant in rebus omnibus sensate et intelligenter, id est prudenter, caute et circumspecte, agere, ne quid per imprudentiam, ignorantiam, vel inexperientiam peccent.

Nam, ut ait vir sapiens: "Quatuor reddunt adolescentiam omnium ætatum periculosissimam: 1. Quia facillima ad malum. 2. Quia sequentis totius vitæ fundamentum. 3. Quia difficillime corrigitur. 4. Quia inconstantissima in bono."

Hinc pariter "Quadruplex est adolescentum sapientia: 1. A pueritia statim pietati assuescere. 2. Statum vitæ præsentis diligenter perpendere. 3. Prompte Deo vocanti obedire. 4. Constanter in bonis cœptis perseverare."

"Quatuor adolescentum thesauri incomparabiles: 1. Virginitas corporis, a nativitate accepta. 2. Innocentia mentis in baptismo data. 3. Ætas maxime virtuti opportuna. 4. Morum modestia et verecundia."

Salomonem de more secutus Plato, et post eum Aristoteles, hæc de scientia et doctrina dedit partim dogmata, partim axiomata: "Tria dicebat pueris necessaria, ingenium, exercitationem, disciplinam. Aspectus a circumfuso aere lumen accipit, animus vero a liberalibus disciplinis. Studiorum radices amaræ, fructus autem suaves. Rogatus, quo differrent docti ab indoctis? Quo, inquit, viventes a mortuis. Eruditionem dicebat inter prospera esse ornamentum, inter adversa refugium; parentes qui liberos erudiendos curassent, longe honorabiliores esse his qui solum genuissent: eos enim vivendi tantum, illos etiam bene beateque vivendi auctores esse. Rogatus quid ex Philosophia lucratus esset? Hoc, inquit, ut injussus faciam ea quæ plerique per legum metum faciunt. Interroganti, quo pacto discipuli egregie proficerent? respondit: Si excellentiores prosequentes, tardiores non morentur." Hæc omnia Aristoteli tribuit Laertius in ejus Vita, lib. V.

Paulo aliter hæc alii explicant et distinguunt. Primo, S. Basilius in princip. Proverb. versionem Septuaginta quæ habet, ut detur puero novus sensus et cogitatio, sic explicat, q. d. Ut puero detur sensus, id est cognitio præsentium; et cogitatio, id est cognitio futurorum. Sic et Polychronius in Catena Græcorum: "Ut sensus, inquit, hoc est, omnes corporis vires ad animæ vires transferantur, serviantque menti, prudentiæ, legi Dei et virtuti." Didymus vero in Catena Græcorum: "Sensus, inquit, est cognitio historiarum, intellectus est cognitio allegoriarum."

Secundo, sagaciter noster Salazar: Aristoteles, inquit lib. VI Ethicor. cap. xii, et Magnorum Moralium, lib. II, cap. liv, tanquam prudentiæ partes enumerat industriam, et ingenium seu intellectum. Industria pertinet ad electionem et deliberationem, ingenium ad exsecutionem. Industrius (inquit Aristoteles) est qui facultate consultandi est præditus, et recte judicare ac videre aliquid potest. Itaque industria munus est mediorum efficaciam omnino perspectam habere, atque media ipsa ordinare, et bonam in seriem redigere, ut electio sit prudens. Ingenium vero sequitur electionem, spectatque ad exsecutionem: "Est, inquit Philosophus, vis quædam, quam ingenium dicunt, quæ ejusmodi est, ut efficere possit, et adipisci ea quæ ad propositum finem pertinent." Subdit Aristoteles: "Ingenium non est prudentia, sed est habitus prudentiæ, quasi oculo animi innatus;" dirigit enim prudentiam, quasi oculus ad exsecutionem, ut quod illa prudenter concepit, hoc ipsa expedite et solerter exsequatur; unde sine ea prudentia est lusca vel monocula, quia exsecutio est cæca: esto conceptio et electio fuerint oculatæ.

Tertio, Lyranus "intellectum" accipit more Philosophico pro cognitione principiorum, "scientiam" pro cognitione conclusionum non tam speculativarum quam practicarum, qualis est Ethica, de qua hic agitur.

Quarto, Dionysius: "Hæc duo, inquit, sunt dona Spiritus Sancti, nimirum donum sive spiritus scientiæ et intellectus, de quibus multa dixi Isaiæ cap. xi, vers. 1 et 2."

Nota: Salomon æque ac Siracides, suam hanc sapientiam sive Ethicam copiæ causa nunc vocat "scientiam," nunc "intellectum," nunc "prudentiam," nunc "disciplinam," nunc "eruditionem," nunc "peritiam," nunc "doctrinam," nunc "astutiam," nunc "calliditatem," nunc "consilium," nunc "judicium," nunc "veritatem," nunc "æquitatem," nunc "justitiam." Quæ omnia in re idem significant, nimirum sive Ethicam, sive cognitionem agendorum; etymo tamen et propria nominis significatione differunt, ut patet etymon cujusque intuenti vel vestiganti. Adde Ethicam, sive prudentiam, multas in se complecti partes, multosque actus consultationis sive consilii, electionis, disciplinæ, scientiæ, intellectus, etc., qui aliquando proprie et speciatim hisce nominibus significantur, aliquando vero generatim per ea totum genus prudentiæ intelligitur per synecdochen.

Versus 5: Audiens Sapiens, Sapientior Erit

5. AUDIENS SAPIENS, SAPIENTIOR ERIT (hebraice, addet sapientiam, id est, ut Rabbi Levi, cumulabitur sapientia) ET INTELLIGENS, GUBERNACULA POSSIDEBIT. — "Audiens," scilicet has meas parabolas, easque ruminans, et in praxin deducens, per eas evadet sapientior. Unde Septuaginta vertunt, hæc enim audiens sapiens, sapientior erit; Vatablus, quas (parabolas sive sententias hasce) qui audit sapiens, cognitione promovebit, q. d. Dixi hæc mea Proverbia valere, ut parvulos et simplices doceant prudentiam; nunc addo ea quoque profutura sapientibus, ut in sapientia proficiant. Proprie ergo Salomon loquitur de suis hisce Proverbiis, ut recte notat S. Basilius; a pari tamen vel simili idem vult extendi ad dicta cujuslibet sapientis, uti extendit Beda, Hugo et Lyranus. Unde Noster indefinite vertit, audiens sapiens, q. d. Quicumque sapiens, etiam infidelis et Gentilis, qui vel hæc mea, vel cujuslibet alterius sapientis dogmata audierit, iisque obedierit, evadet sapientior, ut se et familiam, quin et rempublicam prudenter gubernare valeat.

Nota to audiens: significat enim modum pertingendi ad sapientiam esse, avide et humiliter eam audire. Nam, ut Aristoteles: "Auditus est sensus disciplinæ;" superbi enim, qui se sapere putant, nolunt alios audire, ab iisque discere, ideoque in sua superba remanent insipientia. Significat hic primo Salomon, se hujus suæ Ethicæ discipulum requirere attentum et audiendi avidum. Nam, ut ait Isidorus Pelusiota, lib. III, epist. 343: "Auris auditoris desiderium est sapientis. Neque enim multos labores magistro exhibet, siquidem ad cultum et segetem ingenii sagacitas sufficit." Nam, ut ait Philosophus: "Animus in ipsis hospitatur auribus. Audire ac tacere rerum est omnium arduissimum."

Secundo, sapientis esse libenter audire et discere, atque audire plus, minus loqui, nimirum ut ait Seneca, epist. 77: "Tamdiu audiendum et discendum est quamdiu nescias, et si proverbio credimus, quamdiu vivas," et in Proverb. asserit, "eumdem finem esse discendi atque vivendi." Et alius: "Nulla ætas videri sera ad discendum potest. Litteras Græcas senex didicit Cato. Nulli fuit pudori discere quidquam a Barbaris. Tamdiu cuique est discendum, quamdiu quid nesciat. Admitte in aures cuncta, et disce ab omnibus. Alias quod es docturus, ante discito. Discunt facillime qui libenter audiunt. Multa indies addiscentes senescimus. Quotidie aliquid addiscens fit senex Solon."

Alfonsus Aragonum rex audiens regem quemdam dixisse principi non convenire audire et discere, iratus exclamavit: "Bovis, non hominis, illa vox;" ita Lipsius, Monit. polit. lib. II, cap. vii. Carolus IV imperator ad quatuor horas magistros in scholis Pragensibus audivit; cum id purpurati ægre ferrent, suggererentque horam cœnæ effluxisse: "Mihi, inquit, minime effluxit; nam cœna hæc mea est." Ita Æneas Sylvius, lib. IV Gestorum Alfonsi. Hoc est quod David rex ait Psal. L: "Auditui meo dabis gaudium et lætitiam."

Et S. Augustinus in Psal. xlix: "Qui vis audiri, prior te audi, et dic illud Psal. lxxxiv: Audiam quid loquatur in me Dominus. Qualis ergo ego, qui non audio quod in me loquitur, et volo ut alii audiant quod per me loquitur, etc. Admonet illum ut audiat, non ut deponat prædicationem, sed ut assumat obedientiam." Quinimo S. Augustinus jam Episcopus a quolibet, ac præsertim a S. Hieronymo audire, edoceri et discere cupivit et postulavit, ut patet epist. ad eumdem 12 et 15, in qua ait: "Lædes me, si mihi tacueris errorem meum, quem forte inveneris in factis, vel in dictis meis." Et epist. 28: "Quanquam te multo, inquit, quam ego sum ætate majorem, tamen ipse etiam jam senex consulo; sed ad discendum quod opus est, nulla mihi ætas sera videri potest; quia etsi senes magis decet docere quam discere, magis tamen discere quam quid doceant ignorare."

B. quoque Cyrillus Alexandrinus, lib. I in Joan., cap. ii: "Canes, ait, venaticos imitatur sapiens huc illuc feram quærentes. Ipse enim non intellectam rem sæpe ac multum investigans interrogansque tandem assequitur." Denique S. Jacobus, cap. i, vers. 19: "Sit, ait, omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum." Vide ibi dicta.

Hujus sententiæ elegans exstat vulpis et corvi apologus, nervosis scitisque gnomis interstinctus, apud Cyrillum, lib. I Apol. moral. cap. i, cujus titulus est: Semper disce, et in extremis horis sapientiæ magis stude. Ubi sic ait: "Vulpes decrepita ardens cupidine plus sciendi, quærebat magistrum. Huic senectutis quidem infirmitate prægravatæ, aviditate tamen sciendi peragili, cum corvus astutior occurrisset, peracto mutuo salutationis officio, satis læta subjunxit: Vere voluntas Dei fuit, ut cito mihi occurreret quod volebam. Te namque, qui cœli cardines perambulas, et multa consideras, ut me disciplinæ sitibundam instrueres perquirebam. Cui ille respondit: O antiqua calliditatis magistra, quid amplius quæris scire? Hoc certe tantum tibi restat, ut peccatum tuum finem habeat. Ad hæc discipula facta doctrix, ita dicitur respondisse: Numquid, frater mi, scriptum a Salomone est (Prov. cap. i, vers. 5): Audiens sapiens sapientior erit? et quare hoc dixit, nisi quod sapientiæ non est numerus?" Ex quibus deinde colligit alteram gnomen: "Unde semper oportet addiscere, et in extremis horis studium sapientiæ desiderabilius indagare. Finis enim prudentis sapientia est, et ob hoc quanto huic fini viciniores sumus, tanto majore impetu ad amplectendum eum avidiores, cum natura curramus: virtutis enim motus naturalis in fine fortior est, et cum visus senio ingrossatur, aspectus ex parte rationis acuitur. Dignum ergo est, ut quando plus viget mentis judicium, disciplinæ tunc plus operam impendamus. Nam dum hic vivimus, nunquam in eodem statu manemus. Quare si non proficimus, mox deficimus. Sic enim perspicimus etiam accidere in mutabilibus rebus: quoniam sol, cum ultra non procedit, revertitur, et statim dies diminuitur, dum non crescit. Similiter cum non magis protenditur ætatis cursus, mox in senium inclinatur. Igitur donec in semita fueris, semper disce, nec unquam putaveris satis esse; quia si steteris, retrocedis. Nihil nimirum organorum nostrorum natura post, sed ante tantum composuit, ut in virtutis actibus non retrocedentes, imo semper procedentes crescamus. Plures enim sensuum nostrorum ante situati sunt, ubi etiam sunt manus et pedes. Quo dicto discessit."

ET INTELLIGENS GUBERNACULA POSSIDEBIT. — Pro gubernacula Septuaginta vertunt κυβέρνησιν, quod Complutenses vertunt ad verbum, gubernationem; Romani, rationem gubernandi. Hebraice est תחבולות tachbulot, quod primo significat consilia, quibus scilicet se et alios gubernet. Unde Vatablus vertit, et qui judicio pollet, industria consilia consequetur; secundo, proprie significat gubernationem et gubernacula, ut vertit Noster et Septuaginta. Radix enim חבל chabal significat colligare et funibus constringere: חבל chebel enim est funis. Inde חבל chibbel vocatur malus sive arbor navis, a funibus dicta, quibus circumquaque in summitate colligatur, ut illis retineatur dirigaturque, per quos חובל chobel, id est nauclerus vel gubernator, navem gubernat. Inde תחבולה tachbula a navis gubernatione ad quamlibet aliam publicam gubernationem transfertur, quæ consilio, industria, experientia et prudentia regenda est. Tachbula ergo non significat funes, nec funambulos, sed gubernacula, et funose, id est consilia, quibus gubernacula diriguntur, uti passim vertunt S. Hieronymus, Septuaginta, Chaldæus et Rabbini: esto a funibus sumpta sit translatio et metaphora, eo quod funibus velum mali, quo dirigitur navis, gubernetur. Quia ergo tachbulot duo significat, scilicet consilia et gubernacula, quæ utraque instar funium inter se connexa et implexa sunt, hinc duplex est hic versio, duplexque sensus.

Prior R. Levi et Aben Ezra, quos sequitur Vatablus, q. d. Salomon: Qui hasce meas parabolas attente audierit, si sit sapiens, id est sapientiæ studiosus et inchoate sapiens, evadet sapientior; qui vero eas penitus intellexerit et perspexerit, hic tachbulot, id est consilium, solersque ingenium acquiret.

Secundo, et potius, tachbulot significat gubernacula naucleri, indeque sapientis. Sicut enim nauclerus malo et clavo regit navem, sic sapiens prudentia et consilio regit rempublicam illi per omnia bene consulens, eamque recte dirigens et promovens.

Sensus ergo est, q. d. Qui hæc mea aliave aliorum sapientum proverbia audit et intelligit, is addiscet magnam prudentiam, multaque consilia et praxes, quibus non tantum se, sed et domum, collegium, congregationem, civitatem et rempublicam sapienter regere queat, ideoque cum perspecta fuerit ejus hæc prudentia et sapientia, facile gubernaculis collegii vel reipublicæ admovehitur, eique gubernator ad eam moderandam præficietur. Ita videmus in republica ad magistratus et præfecturas promoveri eos, qui sapientia et prudentia regendi pollent, quique in Ethica et Politica versati sunt. Ita S. Basilius, Beda, Hugo et alii.

Audi S. Basilium: "Prudens navarchus, ait, est qui de recto ac firmo naturæ proposito iis utitur quæ accidunt, nec elatus in prosperis, nec rursus in calamitatibus demissus," nimirum quia tachbulot, id est, prudentiam et sana consilia mentis suæ, quæ hoc libro traduntur, velut funes mali, quibus regenda est navis publica vel privata, constanter tenet, ut iis se et suos in hoc mari procelloso tueatur, et dirigat ad portum salutis.

Unde S. Basilius hoc loco, scilicet hom. 12, triplex assignat mare mysticum, in quo navis humanæ vitæ a prudentia regitur, et ad portum dirigitur: primum est hoc sæculum, in quo fortunæ lusus dominatur, dum hos extellit, illos deprimit: in hoc ergo mari navis est quilibet homo, et hominis sors prospera vel adversa; secundum mare est cor, quod variis passionibus, cogitationibus et desideriis velut maris æstibus assidue agitatur et fluctuatur: in hoc mari navis est ipsa mens et voluntas; tertium est vitæ cursus viaque, qua pergimus in cœlum, quam obsident dæmones quasi piratæ, ut navim cum mercibus, id est animam cum bonis operibus, prædentur vel mergant. Idcirco ait in plurali, "intelligens," id est prudens, lectitans hunc librum, vel legi audiens, tachbulot, id est gubernacula, "possidebit;" quia multiplici prudentia quasi gubernaculo opus est, ut triplex hoc mare illæsi sulcemus, et ad portum salva nave et mercibus appellamus. Hinc rursum non ait: Habebit, nec tenebit; sed: "Possidebit," quia continua prudentia opus est, ut nunquam consiliorum funes e manu dimittere, sed eos firmiter et jugiter usurpare, ac quasi hæreditatem possidere debeamus.

Adde quartum mare, quod est provinciarum cœtuumque hominum in mundo varietas, quæ variis populorum nutibus et motibus agitatur et fluctuat quasi mare. In hoc mari navis est quælibet respublica, uti docet Plutarchus in Polit., Plato, lib. II De Legib., S. Chrysostomus, homil. 6 ad Pop., et alii; quare navarcho indiget, id est gubernatore solerti et prudenti, qui eam velut ingentem populorum navem apte moderetur et regat, ut scilicet inter cives pax et concordia constet, ut vicini vel amici sint vel subditi, ut schismata, seditiones, conjurationes, hæreses, pravi mores caveantur vel extirpentur. In hac ergo navi anchora est religio, funes sunt leges, vela sunt sortes et opes civium, quæ vento secundo, id est fortunæ faventi, pandenda sunt, adverso constringenda.

Igitur docet hic Salomon gubernatorem reipublicæ debere imitari nauclerum. Primo, sicut nauclerus sedet ad gubernaculum, puta ad clavum navis, ut eum possidere videatur: ita gubernator reipublicæ sedeat et possideat justitiam, ut eam tueatur et cuique administret; hæc enim est in republica id quod clavus in navi. Sicut enim clavus recta in portum dirigit navem, ita rectitudo justitiæ dirigit rempublicam ad pacem et prosperitatem. Unde Sigismundus Imperator: "Velut is qui in puppi, inquit, sedens flectit gubernacula, simul navem ipsam flectit reflectitque: ita ad reipublicæ clavum constitutus, eam regit dirigitque." Cumque quispiam magistratibus præferret tribunos militum, excandescens: "Tace, ait, o Thraso; nulla nobis militia foret opus, si suas quisque civitates et imperia juste recteque gubernaret." Notum est illud: "Sat probe gubernatori clavum rectum si tenet."

Secundo, nauclerus sedens ad clavum circumspicit totam navim, omnibusque et singulis tam personis quam rebus prospicit providetque: ita gubernator reipublicæ omnia et singula in republica lustret et circumspiciat, tam bona quam mala et pericula, ne quid eum lateat, ut bona promoveat, mala avertat. Unde summa lex gubernatorum est, "posse somnum vincere."

Tertio, nauclerus multos habet nautas administros, sibique subordinatos et subservientes, ac maxime peritos sedulosque sibi seligit, quibus pro cujusque talento injungit et partitur navigandi officia. Unde illud: "Optimos gubernatores juvant remigum manus." Idem faciat gubernator reipublicæ ut incorruptos, sapientes et fortes deligat officiales, quibuscum curas et officia gubernandi partiatur pro cujusque aptitudine. "Navarchus, inquit Plutarchus in Politicis, optimos quærit nautas: ita princeps eos asciscat amicos, qui ad rempublicam administrandam sint idonei." Atque hæc est potissima ratio et modus bene gubernandi. Dum enim princeps solus per se non possit obire omnia reipublicæ munia et officia, necessum est ut ea obeat per alios; quare deligat oportet viros fidos, strenuos, magni judicii et spiritus. Quod si his neglectis consanguineos vel amicos minus aptos, aut adulatores officiis admoveat, illi vel expilabunt rempublicam, vel sua superbia, imprudentia, libidine eam perdent.

Ita faciebat Mediolani S. Carolus Borromæus Archiepiscopus, ac proinde optime tantam rexit Ecclesiam. Ita faciebat Romæ Gregorius XIII, qui quatuor viros integros spectatæ prudentiæ, virtutis et zeli totius Ecclesiæ Romanæ regimini præfecit, inter eos operas et officia pro cujusque talento partitus, ac per eos tanta quanta legimus, imo conspicimus, effecit. Utinam omnes reges, principes, Pontifices et Prælati officiales graves fidosque, qui non sua, sed quæ boni sunt communis spectant, quærerent! sane invenirent; quos si adhiberent gubernaculis, et suæ conscientiæ, et Deo, et reipublicæ satisfacerent, optimeque eam regerent. Ita fecit Moses secutus consilium Jethro jussu Dei, Exodi xviii, 24, atque hac ratione tot milliones Judæorum adeo durorum et præfractorum, tanta facilitate et felicitate gubernavit. Scitum est illud: "Imperare vis secure? judices statue optimos." Tales fere sunt qui magistratum detrectant. Quocirca Alexander Severus Imperator ambientes magistratu arcebat, dicens: "Inviti, non ambientes, in republica collocandi sunt." Ita Lampridius in Alexandro. Nam "bene imperat, qui non libenter imperat."

Quarto, nauclerus maxime attendit navis clavo et velo: inde enim pendet tota navis directio et salus; clavum per se regit, velum per nautas, qui per nauticos funes velum ad ventum quemlibet continua translatione obvertunt, nuncque illud plane explicant, nunc contrahunt et sinuant, nunc plane stringunt et complicant. Ita gubernator reipublicæ ad clavum sedens sua circumspectione et vigilantia omnia dirigat, ac officiales jubeat velum accommodare vento, id est, consilia modumque regendi, et officia sua obeundi, accommodare occasioni et tempori. Alia enim gubernatio instituenda est tempore pacis, alia tempore belli, alia apud cives benevolos, alia apud malevolos, etc. Hinc navis passis velis sulcans mare, est quasi avis passis alis sulcans aera, et qua facilitate id facit avis, eadem facit et navis, si vela rite pandantur. Unde poetæ vocant "remigium alarum." Talis plane, tamque facilis et felix est prudens gubernatio reipublicæ.

Quinto, nauclerus eminus providet et prospicit venientes tempestates, piratas et fluctus, atque prudenter nunc se eis opponit, ac vi superat, nunc cedit et declinat. Idem faciat gubernator reipublicæ. Tritum est illud: "Maxime ars gubernatoris tempestate cernitur;" et: "Regnare nescit, odia qui nimium timet. Peritus nauclerus, etiam scisso velo navigat."

Sexto, nauclerus non suum, sed vectorum spectat commodum, ideoque navi dirigendæ incumbit. Idem faciat rex, princeps, episcopus, etc., ut non suum, sed reipublicæ spectet bonum, ideoque ejus regimini totus invigilet, totumque se ejus saluti devoveat. Nam, ut ait Damascenus in Historia Barlaam et Josaphat, cap. xxxvi: "Sicut in navigantibus quando nauta fallit, modicam vectoribus affert læsionem; quando vero gubernator, totius navis efficit ruinam: sic in republica si quis privatus delinquit, non tam populo quam sibimet nocet; si vero rex, omnis operatur conversationis detrimentum."

Septimo, nauclerus licet non sequatur jussa, vel placita vectorum; scitum enim est illud: "Vectoribus, nauclere, si pares, peris," cuique tamen pro sua capacitate respondet et satisfacit: sic rector non sequatur regendorum cupiditates, sed tamen quemque pro sua indole et inclinatione gubernet, eique quoad potest se accommodet. Prudenter noster B. Franciscus Borgia: "Qui cæteris, ait, præesse volunt, non una omnes, qui parent, regula metiri oportet; sed bonos milites imitari, qui pro fistulæ captu machinam bellicam sulphureo pulvere implent." Ita Ribadeneira, lib. IV Vitæ ejus, cap. viii.

Hinc illud Titinnii apud Nonium: "Sapientia nauclerus navem torquet, non valentia." Et illa vulgo celebrata: "Si diu imperare quæris, leniter impera, amore, non metu. Quisquis imperat recenter, non bene imperat. Non regit navim magister vi mera, sed leni manu. Qui vult amari, languida regnet manu. Regendi inhabile est, quidquid excedit modum. Juvenem facilius quam seniorem rexeris." Hinc illud S. Pauli monitum ad Timoth. epist. I, cap. v, vers. 1: "Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem; juvenes, ut fratres; anus, ut matres; juvenculas, ut sorores in omni castitate."

Octavo, nauclerus optimus est qui alteri perito prius servivit, ab eoque navim regere didicit. Item qui navarcho totius classis prompte obtemperat, ac seipsum flectere et regere novit. Sic prorsus se res habet in gubernatore reipublicæ vel Ecclesiæ. Nam, ut ait Gregorius in Pastor.: "Ars artium est regimen animarum;" longo ergo usu et labore discatur oportet. Hinc illa regendi præcepta omnium ore vulgata: "Non potest bene imperare, qui male ante serviit. Nescit imperare, qui imperium alterius ferre nequit. Tam malum est regnare multos, quam regnare neminem. Alios regit feliciter, qui ipse se regit. Sibi imperare maximum imperium omnium est. Qui se rexerit, totum orbem rexerit. Regere potest nemo, nisi qui potest regi. Regi potest nemo, nisi regere qui potest. Nemo fert se regi ab ullo, qui seipsum regere nequit. Qui modeste paret, dignus est qui aliquando imperet. Expertus utrumque regi quam regere mavult. Promptius pauca et parva, quam multa et magna regas."

Nono, nauclerus sæpe in tempestate, ventis et procellis ad cœlum et stellas, præsertim polares, respicit, ut discat ubi terrarum sit, ac juxta eas cursum dirigat. Ita qui gubernat rempublicam vel Ecclesiam, crebro, præsertim in difficultatibus, Deum invocet, ab eoque consilium et auxilium ad bene regendum flagitet: "Nam omnium optime gubernat, cui gubernator est Deus." Quin et Homerus censuit neminem recte gubernare nisi ex Deo; hinc et reges bonos vocat διοτρεφέες, id est a Jove enutritos. "Quis ergo optime gubernet? Qui vim habet numinis."

Quocirca symbolice Origenes in Catena hoc loco, per "gubernacula" accipit peculiarem Dei gubernationem: "Hanc enim, ait, si sapiens semel nactus fuerit, nihil amplius grave patietur. Talis enim homo recta navigat ad Deum, tutoque ad voluntatis illius portum appellet. Qui autem ita comparatus non est, is utique naufragium patietur, aut circa spem, aut circa charitatem, aliamve virtutem, ut jure exclamet: Ad maris profunda deveni, tempestas demersit me," Psalm. lxviii.

Versus 6: Animadvertet Parabolam et Interpretationem

6. ANIMADVERTET PARABOLAM, ET INTERPRETATIONEM, VERBA SAPIENTUM ET ÆNIGMATA EORUM. — Explicat quod dixit versu præcedenti: "Audiens sapiens, sapientior erit;" quia scilicet hasce meas sententias et dogmata audiendo, "animadvertet," id est cognoscet, "parabolam, verba sapientum," etc. Unde pro animadvertet hebraice est להבין lehabin, id est ad intelligendum "parabolam," hebraice mascal, id est gravem et sapientem quamlibet sententiam, uti dixi versu 1; unde "parabolam" explicans subdit: "Verba sapientum;" et "interpretationem," ut scilicet parabolas et verba tam mea quam aliorum sapientum, ac præsertim "ænigmata," scite et acute interpretari valeat. Nam sicut vox parabolam refert et explicat per "verba sapientum," sic vox interpretationem refert et explicat maxime per "ænigmata;" hæc enim quia involuta et obscura, acrem requirunt interpretandi vim. Unde Septuaginta pro interpretationem vertunt, σκοτεινοῦ λόγον, id est obscurum sermonem: hujus enim fit interpretatio: ea enim clarus sermo non indiget. Interpretatio ergo connotat et involvit obscurum sermonem.

Hinc pro interpretationem hebraice est מליצה melitsa, quod a מלץ malats significante in niphal dulcescere, derivatur; quia sicut dulcis cibus, ut mel, ori suaviter sapit, sic menti sapit, dulcis et jucunda est melitsa, id est interpretatio ænigmatis et rei obscuræ. Alii derivant a לוץ luts, id est risit, derisit; unde aliqui vertunt cavillos, q. d. Sapiens adeo facile res obscuras interpretabitur, ut quasi ridens per lusum et jocum id faciat, utque proponentes ænigmata irrideat et deludat: melitsa enim, id est interpretationem, ad ænigmata pertinere patet ex illo Habacuc II, 6: "Numquid non omnes isti super eum parabolam sument, et loquelam ænigmatum ejus?" Nam pro loquelam hebraice est melitsa. Melitsa ergo tam obscuram loquelam, ut vertunt Septuaginta et Noster ibidem, unde et Symmachus vertit, problema, quam interpretationem ejus, uti Noster et Aquila vertunt hoc loco (unde Vatablus vertit, eloquentiam), significat. Hinc Heraclitus vocatus est σκοτεινός, id est obscurus, tenebrosus, quod in dictis et scriptis suis affectaret obscuritatem.

Vere S. Augustinus in Psalm. cv, concione 2: "Quod difficilius quæritur, ait, solet dulcius inveniri; nec putetis ista vobis obscuritate subtracta, sed difficultate condita." Ab obscuritate sententiæ ergo nascitur dulcedo interpretationis, cum mentis dentibus volvitur teriturque. Dulcius enim sapit, quod labore ceu sale conditur; sub labore ergo et difficultate delitescunt deliciæ, sicut diffracta nuce gustatur nuclei suavitas. Unde S. Hieronymus, epist. 13 ad Paulinum: "Totum, ait, quod legimus in divinis libris, nitet quidem et fulget etiam in cortice, sed dulcius in medulla est." Et S. Gregorius, homil. 6 in Ezech.: "Magnæ, ait, utilitatis est ipsa obscuritas eloquiorum Dei, quia exercet sensum, ut fatigatione dilatetur, et exercitatus capiat, quod capere non potest otiosus. Habet adhuc quoque aliud majus, quia S. Scripturæ intelligentia, si in cunctis esset aperta, vilesceret. In quibusdam locis obscurioribus tanto majore dulcedine inventa reficit, quanto majore labore fatigat animum quæsita."

Porro prisci sapientes gaudebant ænigmatibus, tum ut iis arcanam sapientiam velarent, tum ut suum acumen ostenderent, tum ut suorum ingenium exercerent.

Talia sunt illa Ausonii, pia æque ac gravia, ac acuta præ cæteris:

Quænam summa boni? Mens quæ sibi conscia recti. Id est, quid optimum? Animus bene sibi conscius.

Pernicies homini quæ maxima? Solus homo alter. Id est, homo homini lupus et dæmon.

Quis dives? Qui nil cupiat. Quis pauper? Avarus. Dives est non qui multa habet, sed sorte sua contentus. Avarus omnis pauper, qui omnia quæ habet, non habet.

Quæ dos matronis pulcherrima? Vita pudica. Mulier, indotata etiam, satis dotata est, si casta est.

Quæ casta est? De qua mentiri fama veretur. Casta sæpe non est, de qua fama turpiter loquitur.

Quod prudentis opus? Cum possit, nolle nocere. Proprium prudentis est, cum possit, nolle tamen ulcisci.

Quod stulti proprium? Non posse et velle nocere. Malus, etiam cum non possit, optat tamen lædere.

Et illa Thaletis. Thales enim rogatus quid esset omnium vetustissimum, respondit: "Deus." Cur ita? ou genetos, hoc est, quia ingenitus, nunquam esse coepit. "Quid esset pulcherrimum?" ait: "Mundus;" est enim opus Dei, quo nihil pulchrius. "Quid maximum? Locus;" capit enim omnia. "Quid velocissimum? Mens;" discurrit enim per universa hominis cogitatio. "Quid robustissimum? Necessitas," sive fatum; superat enim omnia, cui ne Dii quidem resistunt. "Quid sapientissimum? Tempus;" nam invenit omnia, et in lucem profert.

Versus 7: Timor Domini Principium Sapientiae

7. Timor Domini (Arabicus, Dei) principium sapientiae. Sapientiam atque doctrinam stulti despiciunt. Procedit Salomon ordine disciplinae, qui est ut in tradendis scientiis incipiatur ab ejus principiis; assignat hic ergo principia sapientiae. Pro principium hebraice est ראשית reschit, quod tam principium, quam caput (radix enim ראש ros significat caput) et principatum significat. Unde vertas, principatus sapientiae est timor Domini, q. d. In sapientia primas et principatum obtinet timor Domini, qui cetera sapientiae dogmata edocet et imperat. Sic "principium" sumitur pro principatu, Psalm. cix: "Tecum principium," id est principatus (hunc enim significat Hebraeum נדבות nedabot) "in die virtutis tuae."

Igitur aliqui "principium" hic proprie capiunt pro initio. Et hi per "timorem" accipiunt servilem, vel initialem; timor enim Dei vindicis est principium sapientiae, id est justificationis. Ita S. Gregorius Nazianzenus, orat. 28, ubi et quaedam addit, quae in textu non habentur; sic enim habet: "Unam hanc sapientiam scio, quae in timore Dei sita est. Nam et principium sapientiae timor Domini; et finis sermonis: Omnia audi, Deum time. Haec sapientissimi illius Salomonis verba sunt." Et S. Augustinus in epist. S. Joannis, tract. 9: "Coepit, inquit, aliquis credere diem judicii; si coepit credere, coepit et timere; sed quia adhuc nondum habet fiduciam in die judicii, nondum est in illo perfecta charitas. Numquid tamen desperandum est? In quo vides initium, cur desperes finem? Quod initium? Audi Scripturam: Initium sapientiae, timor Domini. Coepit ergo timere diem judicii, timendo corrigit se, vigilat adversus hostes suos, id est peccata sua, incipit reviviscere interius, et mortificare membra sua, quae sunt super terram." Sic quoque hunc locum de timore servili S. Augustinum de more secutus explicat S. Prosper, lib. 1 De Vocat. Gentium, cap. xxvii, et S. Gregorius, lib. II in Ezech., homil. 19, S. Bernardus, homil. 23 in Cant., Magister cum Scholasticis in III, dist. 34.

Alii "principium" capiunt pro principatu. Et hi "timorem" intelligunt filialem et perfectum, qui non est aliud quam charitas. Haec enim quia summe amat Deum, hinc summe timet eum offendere. Charitas ergo obtinet principium, id est principatum, in regno sapientiae, id est justitiae et virtutis. Septuaginta explicationis gratia, ne quis putet hic agi de sapientia speculativa, ex Psalm. cx, 10, addunt: "Intellectus bonus omnibus facientibus eum," q. d. Illi vere intelligentes et sapientes sunt, qui sapientiam hanc non tantum mente concipiunt et intelligunt, sed et voluntate ac opere perficiunt et exsequuntur. Deinde quis timor hic significetur, explicant addendo: "Pietas autem est principium sensus." Pro pietas, graece est eusebeia, id est religio. Unde Clemens, lib. II Stromat., legit, sapientia ergo initium est religio. Et S. Basilius, homilia I Hexam., principium sapientiae timor Domini: "Est enim, ait, hic reverentiae erga Deum timor ad perfectionem contendenti velut fundamentum." Et Tertullianus: "Principium, ait, sapientiae metus in Deum." Hinc et Vatablus sic explicat, q. d. Qui sapientes ac docti vere sunt, hi timent Dominum. Alii: Fundamentum et basis verae scientiae est timor Domini; aut: Prima et praecipua scientia est timor Domini. Hanc ergo sententiam: "Timor Domini principium sapientiae," Septuaginta explicant per duas quas adjungunt. Prior est: "Intellectus bonus omnibus facientibus eum;" posterior: "Pietas autem est principium sensus." Cetera quae ad explicationem hujus sententiae pertinent, recensui Eccli. 1, 16. Ubi pariter ostendi quod timor hic sit amor et charitas, ac proinde quod ipse sit principium, medium et culmen, sive perfectio sapientiae, id est virtutis.

Porro Olympiodorus in Catena Graecorum: "Sicut timor Domini, inquit, initium est sapientiae, sic pietas in Deum initium est sensus, id est judicii secundum intellectum. Exercet ea enim sensuum organa ad discretionem; vel quia sensuum appetitioni dominatur, eosdemque secundum spiritum vivere compellit."

Tropologice et anagogice Gregorius in eadem Catena: "Agit hic, ait, de interioris hominis sensu, secundum quem et veram illam lucem cernimus, et abdita Dei eloquia audimus, et vitali esca pascimur, et fragrantiae Christi participes efficimur, et verbum vitae apprehendimus. Hujusce autem gustus vel sensus radix et causa est, pietas in Deum." Et Evagrius: "Quemadmodum, ait, mens per sensus fertur in sensibilia, ita per virtutes in eorum contemplationem, quae soli intellectui sunt obvia; cujusmodi sunt coelestia et spiritualia; eapropter sapiens Salomon illorum quoque sensuum rationem habere nos voluit. Porro pietatem in Deum illius sensus causam vel initium asserit, qui est secundum intimum hominem, per quem omnia videmus quae sub intelligentiam veniunt, et vitae adhuc verbum attingimus."

Sapientiam atque doctrinam stulti despicient. Apte subjungit hoc praecedenti sententiae. Ejus enim est antithesis, q. d. Quia timor Dei est initium sapientiae: hinc pii et timentes Deum reverentur sapientiam, eique se addicunt; stulti vero, id est impii, quia timore Dei destituti, despiciunt sapientiam, cujus initium, imo essentia, est ipse Dei timor. Unde pro doctrinam, Syrus vertit correctionem; Septuaginta et Chaldaeus, disciplinam. Pro stulti Symmachus, Aquila et Theodotion vertunt, aphrones, id est insipientes, id est, ut Septuaginta vertunt, asebeis, id est impii. Clemens Alexandrinus legit atheoi, athei, sine Deo. Atheismus enim est centrum impietatis et peccati; summa enim insipientia et stultitia est impietas ac peccatum. Ita Olympiodorus: "Pii homines, ait, disciplinam et sapientiam avide consectantur; qui autem Dei timore (qui interioris sensus radix et causa est) destituuntur, illi nullum disciplinae aut sapientiae gustum hauriunt, quin potius studio miraque aversantur."

Pro despiciunt hebraice est בזו bazu, id est spernunt, contemnunt, aversantur. Et ita legunt Septuaginta, Noster, Chaldaeus, Syrus ac passim Graeci et Latini: hoc enim significat radix baza. Verum aliqui aliis punctis legunt בזזו bazzu, id est depraedantur, a radice בזז bazzaz, id est spoliavit, rapuit, praedatus est, huncque dant sensum, q. d. Stulti, id est impii et athei, non tantum spernunt, sed et spoliant ac depraedantur sapientiam, quia virtutem, ejusque arma et jura et vires denudant, exarmant et inermes reddunt, juxta illud Leonis Imperatoris: "Jura exarmat impietas." Verum legendum est בזו bazu, uti jam ostendi.

Pars Secunda: Hortatur ad Studium Sapientiae

Versus 8: Audi, Fili Mi, Disciplinam Patris Tui

8. Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem (Vatablus, directionem) matris tuae. Pro disciplinam, Syrus vertit legem; Chaldaeus, eruditionem. Pro ne dimittas, Syrus vertit, ne obliviscaris; Chaldaeus, ne erres; Septuaginta, ne repellas statuta matris tuae; aliqui vertunt, ne evellas legem matris tuae. Verum Hebraeum נטש natash non significat evellere (quod significat נתש nathas per ת), sed dimittere, non curare, relinquere, abjicere, uti vertit S. Hieronymus, Septuaginta, Vatablus et Hebraei.

Postquam assignavit principium sapientiae, puta timorem Dei, nunc utriusque dogmata et praecepta tradere incipit. Inter quae primum sancit obedientiam, ut scilicet filius monita sana honesti patris et matris reverenter audiat, iisque humiliter obediat; idque primo, quia pietati in Deum proxima est pietas in parentes. Unde et in Decalogo post tria praecepta primae tabulae, quae spectant pietatem in Deum, illico primum secundae tabulae praeceptum subjungitur de pietate in parentes; quia parentes sunt viva imago Dei, qui est pater omnium, "ex quo" proinde "omnis paternitas in coelis et in terra nominatur," Ephes. III, 15. Porro apte patri tribuit "disciplinam," quia patris educatio est severior: matri legem, quia matris educatio est lenior et blandior; matres enim amant filios dulcius, sed patres fortius, ait Aristoteles in Oecon. Hinc Cicero tres Officiorum libros filio dicavit. Totidem Consiliorum libros Leo Imperator filio scripsit et inscripsit. Et S. Augustinus de matre sua S. Monica loquens in Confessionibus: "Praecepta, ait, vitae quae in animo plantaverat verbo, rigabat lacrymis, alebat exemplis."

Salomonem sequitur Siracides, qui ethica sua praecepta ita orditur: "Filii sapientiae, ecclesia justorum; et natio illorum, obedientia et dilectio. Judicium patris audite, filii, et sic facite ut salvi sitis," Eccli. III, 1. Vide ibi dicta.

Secundo, quia prima optimaque ratio bonis et honestis moribus seipsum imbuendi est, si a puero quis suscipiat disciplinam patris et matris, cum scilicet pater et mater fideles sunt, et probis moribus, aut certe satagunt filios ad omnem probitatem erudire, quales erant in Israel. Alludit Salomon ad Davidem patrem suum, qui, cum esset sanctus et sapiens, sancte et sapienter educavit Salomonem, caeterosque suos filios. Idem fecit Bersabee mater Salomonis. Alludit quoque ad Roboam caeterosque filios suos, quos ipse in disciplina et Dei timore educavit. Ierum sub nomine patris et matris symbolice Salomon hic intelligit seipsum, qui, cum velit hic juvenes erudire, eosque docere timorem Dei et sapientiam, nunc personam patris filium erudientis, nunc personam paedagogi et doctoris filium docentis et dirigentis induit. Unde vers. 10 et seq., saepe lectorem et discipulum blande nomine filii compellat, uti solent facere benigni praeceptores discipulorum amantes.

Sensus ergo est, q. d. Me paroemiasten, modo quidem fidi parentis et paedagogi personam sustinentem, modo rursus sedulum virtutis et sapientiae doctorem, agentem attente audite, praeceptaque et documenta quae trado, a sapientia mihi coelitus indita, quasi a matre profecta, avide haurite, uti filii solent haurire monita matris dilectissimae: ita fiet ut gratia quasi corona addatur capiti vestro. Sic Paulus ait Galatis, cap. IV, 19: "Filioli mei, quos iterum parturio (quasi mater dolore, quia amore vestri plena), donec formetur Christus in vobis." Et S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. VII: "Dulcius, ait, ac vehementius simul vos diligo quos Evangelio genui, quam si conjugio suscepissem; nam vehementior ac dulcior est ad amorem gratia quam natura." Ita Vatablus, Jansenius, Baynus, Peltanus et alii.

Porro B. Antiochus, homil. De inobedientia, hanc gnomen sic legit: "Filius solers obedit patri suo, filius autem inobediens in perditione erit;" subditque: "Vitemus istius inobedientiae perniciem. Quid enim ad te resilit emolumenti, si virginitatem quidem indelibatam conservasti corporis, ac animam daemoni per inobedientiam prostituisti?"

Mystice Didymus in Catena Graec., Beda, Hugo, Lyranus per patrem accipiunt Deum, qui pater est universorum; per matrem Ecclesiam, cujus sponsus est Christus; statuta vero et leges ejus sunt Apostolicae diatyposes et constitutiones: Ecclesia enim instar matris nos regeneravit, et nutricis lacte nos potat, coelestique doctrina et divinis praeceptis pascit molliterque enutrit. Idem faciunt Superiores religionum, Pastores, Confessarii, Praedicatores, qui fidelium sunt patres et matres spiritales.

Versus 9: Ut Addatur Gratia Capiti Tuo

9. Ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo. Hebraice גרגרתיך gargerotecha, id est gutturibus tuis, quia guttur multis annulis quasi ansulis constat, ait R. Salomon. Pro gratia, Syrus vertit, decori enim sunt; Chaldaeus, decor gratiae; Hebraice est לוית חן liviat chen, id est additio, vel copulatio gratiae, q. d. Lex patris et matris, si eam audieris et feceris, comparabit et copulabit gratiam capiti tuo, quia lex instruit intellectum, ut concipiat ea quae intelligere oportet aeque ac eloqui, ait R. Levi. Et Aben-Ezra: Ita, inquit, lex et disciplina apta erunt capitis tui ornamenta, ac si aliquid gratiam concilians copulatum esset capiti tuo. Optime Septuaginta liviat chen vertunt, coronam gratiarum, quia in corona annulus annulo, flos flori nectitur, copulatur, intexitur et implectitur; sic enim habent, coronam enim charitum, id est gratiarum, recipies capiti tuo, et torquem aureum circa collum tuum; Aquila, quoniam accessio gratiae sunt capiti tuo, et peritrachelia, id est ornamenta colli tui; Vatablus, ea enim gratiam addent capiti tuo, et vice torquis erunt collo tuo, q. d. Si hasce meas leges et monita susceperis, opereque exercueris, illa te condecorabunt et exornabunt, perinde ac corona solet caput, et torques aureus collum exornare. Sicut enim corona ex nexu florum vel circulorum, torques ex nexu annulorum plectitur et contexitur: sic et obedientiae ac virtutum coronis decor et perfectio ex varia et continua earumdem operatione et exercitatione plectitur et contexitur.

Igitur exstat sapienti gloriae corona; exstant rursum voluptati et deliciarum serta: exstat tandem justitiae diadema. Gratiarum corona nihil aliud est quam virtutum catenae. Enimvero cum quis virtutem quampiam perfecte adeptus est, a reliquis immunis esse omnino non potest, adeoque ex omnibus quasi unam coronam texit; hoc autem serto interioris hominis vertex induitur. Ita Diodorus et Chrysostomus virtutum orbem (quod hae sibi mutuo cohaerere soleant) gratiarum coronam appellat. Quin variis quoque donis et charismatibus ornati sint oportet, qui salute certe potiri volunt. Ita Auctor Catenae Graecorum.

Nota: Idem est addere gratiam capiti, quod addere torquem collo; est enim paroemeia, significans gratiam obedientiae ita ornare obedientem, perinde ac corona ornat caput et torques collum: posteriori enim hemistichio aliis verbis, et alia similitudine more Hebraeo idem significatur, quod priori. Symbolice tamen Diodorus: "Per verticem et collum, ait, mentem designat, per torquem vero aureum notitiam spiritalemque animi ornatum. Aut certe torques aureus obedientiam, quam Deo debemus, denotat, aut illud praesidium quo ex sacris eloquiis peti consuevit." Et Eusebius: "Quemadmodum mens per verticem et cervicem, ait, ita divinarum rerum notitia per coronam et torquem exprimi solet."

Porro multiplex gratia et corona gratiarum hoc loco obedientiae, et obedienti promittitur: Prima est gratia Dei et hominum, q. d. Si hisce meis disciplinis obedieris, conciliabis tibi primo gratiam, id est magnum decorem et pulchritudinem: ob eamque gratiam et favorem Dei, angelorum et hominum tibi accerses.

Secunda est corona gratiarum, id est virtutum omnium: has enim vel imperat, vel suadet et consulit obedientia; illa enim imperat actum nunc religionis, nunc sobrietatis, nunc jejunii, nunc poenitentiae, nunc modestiae, nunc humilitatis, nunc eleemosynae, nunc charitatis, nunc caeterarum virtutum. Quare qui obedientiae studet, continuam ex omnium virtutum exercitio sibi plectit coronam et torquem intorquet. Torques enim est indeficiens virtutum operatio, et continua earum connexio, cum scilicet una alteri innectitur et intorquetur assidue. Ita Beda ex S. Gregorio: "Sola, inquit, virtus est obedientia, quae ceteras virtutes menti inserit, insertasque custodit." Ita Joannes Abbas moriturus, rogatus a suis quaenam esset compendiosa ad perfectionem via, qua ipse ad illam pervenisset, respondit: "Nunquam feci voluntatem propriam, nec aliquem docui quidquam, quod ego prius ipse non fecerim," uti refert Cassianus, lib. V Instit. cap. xxviii. Ita Paulus Simplex, discipulus S. Antonii, simplici obedientia ad culmen virtutum omnium evasit.

Unde et plura ac potentiora per eum miracula operabatur Deus, quam per S. Antonium; ipse enim Deo erat in deliciis. Quocirca S. Antonius eum omnibus proponebat in exemplum, ut discerent voluntatem propriam abnegare, et studerent alacri obedientia, si cito ad perfectionem pervenire satagerent. Ita Ruffinus in Vitis Patrum lib. II, cap. LI, in Vita Pauli Simplicis.

Tertia corona est copia et plenitudo (corona enim significat complementum) gratiarum, quam Deus obedientiae remunerator obedienti infundit: illum enim omnibus suis donis, gratiis et influxibus cumulare solet. Insuper filios parentibus obedientes donat longa vita, sanitate, opulentia, bona fama, omnique prosperitate, uti inferius docebit; et patet Eccli. III, 9: "In omni, ait, opere et sermone honora patrem tuum, ut superveniat tibi benedictio ab eo." Unde in Vitis Patrum lib. V, libello 14, de obedientia, num. 11, Abbas Hyperichius ait: "Ministerium monachi est obedientia, quam qui possidet, quod poscit exaudietur, et cum fiducia crucifixo adstabit; etenim Dominus sic venit ad crucem, factus scilicet obediens usque ad mortem." Ita hanc Salomonis coronam fuse explicat Ecclesiasticus, cap. 1, vers. 11, et cap. III, vers. 1 usque ad 19. Vide ibi dicta.

Quarta est corona triumphi et regni coelestis, de qua dicitur: "Vir obediens loquetur victoriam," Prov. XXI, vers. 28; et Sapient. V: "Accipient regnum decoris, et diadema speciei de manu Domini." Ita de P. Petro Fabro, qui primus fuit Ignatii de Loyola discipulus, ac deinde socius, narrat in Vita ejus, lib. II, cap. xxviii, Orlandinus, quod post mortem cuidam religioso apparuerit redimitus corona obedientiae, eo quod ipse tam in vita, quam in morte victima exstitisset obedientiae. Mortuus enim est, eo quod Romam vocatus in summis aestatis caloribus, illam iisdem ingressus sit, cum sciret se certum adire vitae periculum, malens vitam perdere quam obedientiam, uti perdidit Christus suam.

Quocirca in Vitis Patrum lib. V, libello 14, de obedientia, num. 19, narratur quemdam vidisse quatuor ordines in coelo: primum, infirmorum et gratias agentium Deo; secundum, hospitalitatem sectantium; tertium, in solitudine conversantium; quartum, obedientium: "Utebatur autem, ait, ordo obedientium torque aurea et corona, et majorem quam alii gloriam habebat: quia alii faciunt sua, secundum propriam voluntatem; obediens autem omnes voluntates suas abjiciens pendet ad Deum, et ad jussionem patris spiritualis: propterea et majorem gloriam aliis habet." Unde adhortando concludit: "Obedientia salus est omnium fidelium. Obedientia est genitrix omnium virtutum. Obedientia regni coelorum inventrix est. Obedientia coelos aperit, et homines de terra elevat. Obedientia cohabitatrix angelorum est. Obedientia Sanctorum omnium cibus est. Ex hac enim ablactati sunt, et per hanc ad perfectionem venerunt."

Dignum sane est ut caput, quod obediens submisit obedientiae, exaltetur, ac corona et torque condecoretur. Quocirca Beda putat hic alludi ad coronas et torques, quae victoribus in agone certantibus donabantur, q. d. Filius qui patri et matri per omnia obedit, tanquam pugil in certamine victor, corona et torque donabitur. Et noster Salazar fuse hic censet alludi ad agones et coronas pueris agonem obeuntibus propositas, de quibus Plinius, lib. XXXIV, cap. viii, et Plutarchus in Eumene: "Ablata est, ait, pueris pentathlis corona proposita." Quin et Clemens Alexandrinus, lib. II Strom.: "Sicut in certaminibus gymnicis, ait, et in Ecclesia sunt coronae virorum ac puerorum." Sane obediens magnam subit luctam, ut voluntatem et judicium suum domet, ac Superiori substernat. "Hinc est enim, ait S. Gregorius, quod potenter dimicantibus in munere torques datur: ut quia signa virtutum gestant, majora semper exerceant, et debilitatis crimen incurrere metuant, dum in semetipsis jam fortitudinis est praemium, quod ostentant. Unde recte in laude sapientiae auditori cuilibet per Salomonem dicitur: Coronam gratiarum accipies capiti tuo, et torquem auream collo tuo." Ita ipse, lib. XXXI Moral. cap. XI.

Hinc nonnullis illustrioribus Martyribus, qui obedientia, disciplina, fortitudine et charitate praecelluerunt, hanc gratiam datam legimus, ut caput recisum a cervicibus manibus gestarent, aut illud ipsum pro sanguine lac funderet. Qua de causa? an ut caput testaretur se in vita obedientiae et legis Dei fuisse studiosissimum? an ut caput velut martyrii victimam et holocaustum Deo offerrent? an ut caput velut post mortem, imo in ipsa morte redivivum, quasi victoriae de hostibus deque ipsa morte trophaeum, in signum triumphi gestarent?

Ita S. Dionysius Areopagita, plexus capite, "se erexit, ait Hilduinus in ejus Vita, sanctaque manu caput a corpore truncatum, angelico ductu gressum regente, et luce coelesti circum fulgente, pendulis caput brachiis vectitare. Et facta est comes multitudo coelestis exercitus exanimi ejus corpori caput proprium, ab ipso monte (qui inde dictus est Mons Martyrum) ubi fuerat decollatus, per duo fere milliaria deportanti, usque in locum in quo nunc Dei dispositione et sua electione requiescit humatum, sine cessatione hymnis dulcisonis Deum laudans. Sed et coelos petentia divinorum spirituum innumerabilia agmina sunt audita, canore inaestimabilis suavitatis alternis choris modulantia: Gloria tibi, Domine, adjuncto frequentius Alleluia. Quod videntes et audientes innumeri populi, et multi etiam persecutorum, in Dominum crediderunt: non credentes autem nimio terrore perculsi, quisque in suas partes fugerunt." An non fuit hic coelestis S. Dionysii triumphus? an non hic addita fuit gratia et gloria capiti ejus?

S. Dionysii assecla B. Severinus Boetius senatus Romani princeps, ejusque ac fidei orthodoxae acerrimus propugnator, a Theodorico rege Ariano capite mulctatus, caput suum abscissum utraque manu sustulit, rogatusque a quonam foret percussus, respondit: "Ab impiis;" cumque in vicinum templum venisset, et flexis genibus sacram synaxim sumpsisset, expiravit. Ita habet ejus Vita, et ex ea Baronius ad annum Domini 526.

S. Ursicinus medicus, ad martyrium corroboratus a S. Vitali, caput praecisum suis manibus detulit ad locum sepulturae. Ferunt nonnulli tres palmae ramos ex ejus collo exortos, seque a S. Ursicino Episcopo cum capite in manibus, ac tribus palmis ex collo orientibus, prout viderat, depictum fuisse. Ita Hieronymus Rubeus, lib. I Histor. Ravennatis, qui haec ex monumentis ejusdem Ecclesiae accepit.

S. Domneo Bergomas nobilis, cum Maximiano Imperatori crudelitatem in Christianos, et impietatem in Deum per litteras gravissime exprobrasset, ab eodem capite plexus est. Ferunt Bergomates illum caput suum propriis manibus acceptum usque ad eum locum, juxta quem ecclesia S. Andreae exstructa est, gestasse: in qua ecclesia corpus ejus conditum asservatur, ita ex Officio Ecclesiae Bergomensis Philippus Ferrarius in Catal. Sanct. Italiae, ad diem 16 julii.

S. Donninus cubicularius ejusdem Maximiani Imperatoris ab eodem ob Christi fidem decollatus apud Juliam in agro Parmensi (quod nunc Burgum S. Donnini nominatur), caput suum manibus trans Sisteronem amnem ad jactum lapidis gestavit, post multum temporis aperto tumulo caput intra ulnas tenens, suavemque spirans odorem, repertus est per miraculum splendoris coelestis. Ita Surius et Philippus Ferrarius ad diem 9 octobris. Qui pariter ad diem 5 februarii narrat S. Gemulum Martyrem apud Gannam in agro Mediolanensi, caput sibi amputatum sustulisse, coque cervici aptato ad Episcopum (cujus nepos erat) pervenisse, ab eoque fuisse sepultum. Sic et caput suum sustulisse narrat S. Proculum Martyrem Bononiensem, et S. Regulum Episcopum et Martyrem Populoniae sub Totila.

S. Emygdius, Episcopus Asculanus in Piceno creatus a S. Marcello Papa sub Diocletiano Imperatore, capite plexus quod multos ad Christum convertisset, caput suum manibus sublatum ad trecentos passus in proximum montem gestavit, ibique conditus est nonis augusti. Ita ex monumentis Ecclesiae Asculanae Philippus Ferrarius ad diem 5 augusti.

Porro caput S. Pauli, a Nerone praecisum, pro sanguine lac fudit, ac tres in terra dedit saltus, quibus tres fontes elicuit, qui etiamnum perennant, et magno advenarum studio visuntur: qua de re plura dixi in prooemio epist. S. Pauli, cap. vi.

S. Secundina virgo et martyr Anagniae, sub Decio Imperatore cum acriter caederetur, in symbolum innocentiae et virginitatis pro sanguine lac fudit, et odorem suavissimum exhalavit. Quo viso, populus virginem rogavit ut pro ipsis apud Deum intercederet; cumque virgo oraret, tonitruo ingenti personante, spiritum Deo reddidit; cujus animam virgineam Angeli concinentes: "Veni, sponsa Christi, accipe coronam quam tibi Dominus praeparavit in aeternum," cum triumpho deduxerunt in coelum. Ita ex monumentis Ecclesiae Anagninae Phil. Ferrarius ad diem 15 januarii.

S. Aemilianus Episcopus Trebiae et Martyr sub Diocletiano, post superatas ardentes faces, equuleum, feras, saxa et rotas, capite truncatus est. Ex cujus corpore lac pro sanguine fluxisse, arboresque flores et fructus emisisse ferunt. Ita ex monumentis Ecclesiae Spoletinae et Trebiatis Philippus Ferrarius ad diem 29 januarii.

Denique S. Gregorius, lib. III Dialog. cap. XIII, narrat S. Herculanum Perusii Episcopum, a Totila capite truncatum, quadragesimo die a morte et sepultura inventum fuisse integrum et incorruptum: "Et quod, inquit, est magna admiratione venerandum, caput ejus unitum erat corpori, ac si nequaquam fuisset abscissum; sic videlicet, ut nulla sectionis vestigia apparerent. Cumque et hoc in terga verterent, exquirentes si quod signum vel de alia monstrari incisione potuisset, ita sanum atque intemeratum omne corpus inventum est, ac si nulla hoc incisio ferri tetigisset."

Claudant agmen SS. Ursus et Victor cum sociis e Thebaeorum legione, qui capita sibi praecisa manibus gestarunt usque ad locum sepulturae, ibique flexis genibus orantes ea deposuerunt, quasi reipsa dicerent: "Haec requies nostra in saeculum saeculi." Unde eodem in loco ecclesia in ipsorum honorem fabricata est; ita Surius, tom. VII, ad diem 30 septembris, qui et addit: "Venientesque surdi, caeci, claudi, paralytici, et quacumque infirmitate detenti, tangebant corpora Sanctorum, et subitam recipiebant sanitatem, aeque ac energumeni. Et usque hodie, si fides petentium non titubet, per Dei gratiam curantur."

Annon horum omnium capiti insignis addita fuit gratia et gloria?

Simplicius et congruentius alii censent hanc coronam et torquem praemium esse ingenuae et probae indolis, sapientiae, virtutis et obedientiae filialis. De ea enim hic agitur, non de fortitudine agonistica athletarum; nam nihil magis probam indolem pueri ostendit et decorat, quam obedientia erga parentes. Unde Maximus, serm. 23 ex Euripide: "Suos, ait, colens parentes est Deo gratus, vivus simul et mortuus. Nihil enim est quod magis decorum et ingenuum sit liberis, quam si a patre bono nati sint, et ipsi genitoribus dignam referant gratiam."

Porro quod corona et torques olim fuerint praemium sapientiae, liquet ex Daniel. v, 16, ubi Baltassar expositionem manus in pariete scribentis: Mane, tekel, phares, a Daniele reposcens, haec ei promittit:

"Purpura vestieris, et torquem auream circa collum tuum habebis, et tertius in regno meo princeps eris." Et III Esdrae III, 5, tres pueri disputantes de eo quod esset fortissimum; primus enim dicebat: "Forte est vinum;" secundus: "Fortior est rex;" tertius: "Fortiores sunt mulieres, super omnia autem vincit veritas;" vincenti haec praemia statuunt: "Cujuscumque, inquiunt, apparuerit sermo sapientior alterius, dabit illi Darius dona magna, et purpura cooperiri, et in auro bibere, et super aurum dormire, et currum aureo freno, et cidarim byssinam, et torquem circa collum; et secundo loco sedebit a Dario propter sapientiam suam, et cognatus Darii vocabitur."

Hinc etiamnum viris doctis, cum in academiis creantur Doctores, datur pileus caput coronans, et torques aureus collum ornans. Unde Lyranus: Antiquitus, inquit, sapientes utebantur torque aurea, et bulla ad pectus demissa in sapientiae symbolum, quae in pectore claudi existimatur. Sic et S. Gregorius Nyssenus, hom. in Cant.: "Audi, fili, leges patris tui, etc. Ut infans, inquit, prompto et alacri animo attendat parentibus, pollicetur ex disciplinis ei ornamenta fore puerilia. Est enim ornamentum puerile torques aureus in collo resplendens, et quae jucundis ex floribus corona nectitur."

Significat ergo hic Salomon juvenes ingenuos, praesertim nobiles et regios, disciplina, obedientia et virtute eximios, corona et torque donari solitos. Idem sectati sunt Graeci: hi enim pueros elegantes et optimis moribus praeditos coronabant, uti de Lysi testis est Plato in Lysi. Sic et Pythagoram ob insignem sapientiam aurea corona redimiri solitum, eamque publico suffragio illi decretam narrat Aelianus, lib. XII Var. Hist. cap. xxxii. Idem pluribus confirmat Carolus Paschalius, lib. V De Coronis, cap. ix, et lib. VI, cap. xxix. Cum enim sapienti et probo datur corona, ipsa sapientia et probitas coronatur. Unde Apoc. cap. IV, seniores 24 ob sapientiam et virtutem coronis aureis coronantur.

Hinc secundo, apposite Lyranus: Ut addatur, inquit, corona, scilicet pontificia, aut regalis aut ducalis, capiti tuo, q. d. Ob sapientiam quam obediendo disces a me, mereberis creari pontifex, rex, dux aut princeps: vox enim לוית liviat, id est additio, corona, alludit ad nomen Levi, id est additus vel auctus; sic enim eum vocavit mater Lia, eo quod jam tres filios peperisset, et marito addidisset, Genes. xxix, 34. In tribu enim Levi fuit corona sapientiae et pontificatus, q. d. Si parenti et disciplinae obedieris, vocaberis erisque Levi, id est additus auctusque corona doctori et pontifici debita. Sic Joseph obediendo parentibus meruit donari sapientia et dono prophetiae, ob quam creatus est a Pharaone princeps Aegypti: Pharao enim ob praevisam septem annorum sterilitatem et fertilitatem, coronam capiti ejus imposuit, et torque aurea collum ejus exornavit, Genes. XLI, 42. Corona enim potestatis et principatus, torques sapientiae est insigne. Cum ergo potestati copulatur sapientia, tunc jure ei datur corona cum torque.

Addunt aliqui coronam annorum et longaevitatis hic accipi, qua pueri, apud Graecos, triennes et septennes coronabantur, quod jam discrimina mortis evasissent. Verum haec corona Gentilium fuit, non Hebraeorum; naturae, non virtutis et gratiae, ut patet ex Philostrato in Heroicis, in Protesilao.

Denique pro gratia Septuaginta vertunt stephanon chariton, id est coronam charitum, sive gratiarum, q. d. Omnes gratiae et Charites Dei suis gratiis et donis te condecorabunt. Hinc finxerunt Gentiles tres esse Charites sive Gratias, Jovis et Veneris filias, puta Aglaiam, Thaliam et Euphrosynen, quae gratiam gratiae adderent, imo rependerent. Sic iidem, ait Tertullianus, lib. De Corona militis, finxerunt Pandoram (q. d. Omne donum) esse mulierem gratiosissimam ac deam, cui caeteri dii et deae dona dederint, nimirum Pallas sapientiam, Mars fortitudinem, Diana castitatem, Mercurius eloquentiam, Venus pulchritudinem. Ergo Charitum sive Gratiarum corona, et omnium virtutum et dotum, puta justitiae, prudentiae, fortitudinis, temperantiae, pulchritudinis, eloquentiae, etc., confluxus et conventus.

Porro Aristophanes pandoram ait esse symbolum terrae, eo quod terra omnia ad vitam necessaria nobis suppeditet ac donet. Verius Pandoram dixeris esse B. Virginem, utpote cui Deus omnia Angelorum et hominum dona contulerit, adeoque in qua ornanda certarit S. Trinitas: Deus enim Pater ei contulit suam paternitatem, ut unigenito suo esset tam vice patris quam matris. Filius eam acceptavit in matrem, Spiritus Sanctus in sponsam, ac ut sponsam omnibus suis charismatibus eam honestavit. Ipsa enim S. Trinitatis, aeque ac parentum suorum disciplinae et legibus per omnia obedivit et obsecundavit.

Versus 10: Fili Mi, Si Te Lactaverint Peccatores

10. Fili mi, si te lactaverint (Cajetanus vertit, incitaverint; Syrus, adulando deceperint; Chaldaeus, blanditi fuerint) peccatores, ne acquiescas eis. Syrus, ne obedias eis; Septuaginta, fili, ne te seducant viri impii, neque velis; Vatablus, fili, si te decipere studeant peccatores, ne consentias, ita ut eorum consilia ne quidem in mentem et voluntatem admittas, imo nec in aures, nedum in manus et opera. Congrue hoc monitum subnectit praecedenti de audienda disciplina patris et matris, q. d. Jussi te audire et obedire monitis patris et matris, eaque quasi lac maternum haurire, ut eo enutriaris ad omne robur virtutis: quocirca nunc te hortor ut caveas a blanditiis impiorum, quibus ipsi fraudulenter quasi lacte fallaci te inescare, et ad omnem impietatem pellicere satagunt. Parentibus opponit non extraneos, sed peccatores: quia praesupponit parentes esse bonos, ac fungi officio parentum recte instituendo filium, ait Cajetanus. Pro lactaverint, hebraice est יפתו jephattu, id est allicere, pellicere, decipere, seducere. Unde פתי peti vocatur parvulus, qui facile pellicitur, illicitur et decipitur: quem proinde hic praemonet Salomon, ut blanditias hasce devitet. Noster apposite vertit lactare, quia alludit ad lac disciplinae maternae, et quia lactare per metaphoram idem est, quod blanditiis et promissis velut lacte aliquem inescare, allicere et decipere. Unde Comicus: "Nisi me lactasses amantem, et falsa spe produceres." Et: "Imperitos rerum in fraudem illicis sollicitando, et pollicitando eorum animos lactas." Dicit ergo: Lactet te mater pia, non vero te lactent impii. Suscipe cum lacte physico lac morale doctrinae maternae, non adulterinae praedonum: lac enim est sanguis concoctus, et primum infantis nutrimentum. Quocirca "adnata sunt lac et genitura," ait Aristoteles, lib. III Histor. animal. cap. xx; imo "lac quibusdam pro genitura est, ut piscibus: quae vero lac habent, omnia mammis id continent. Mammae autem datae iis sunt, quae animal et intra se concipiunt, et in lucem edunt, etc. At quae ova pariunt, haec et mammis carent et lacte, ut pisces et aves. Lac tenuissimum cameli est, mox equae, tum asinae: crassissimum bubulum est." Idem lib. IV, cap. x: "Leo minus lacte abundat; cibum enim quem raro assumit, quoniam carnivorus est, in corpus absumit." Quale ergo lac puer haurit, talis et indole et moribus evadit. Hinc Tartari nonnulli suos infantes lactant lacte canino, ut evadant feri, pugnaces, rixosi instar canum.

Lac igitur maternum est symbolum purae, sincerae, utilis et commodae doctrinae: haec enim nutrit animam, sicut lac carnem. Lac tale est doctrina legis divinae, quam olim docuit Moses, deinde Christus. Quocirca S. Augustinus in Psal. xxx, conc. 1: "Christus, ait, sapientiam suam ut lac nobis faceret, carne indutus venit ad nos." Idem, Psal. LXVII: "Lac, ait, significat gratiam; manat quippe ex abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili parvulis gratis infunditur." Et in Psal. cxxx: "Dominus, ait, noster Jesus Christus panis, se fecit nobis lac incarnatus, et apparens mortalis, ut in eo finiretur mors, et non aberraremus a verbo, credentes in carnem, quod factum est Verbum. Hinc crescamus, ipso lacte nutriamur: antequam validi simus ad capiendum verbum, non recedamus a fide lactis nostri." Et inferius: "Sic nos Deus vult nutriri lacte, ut non ibi remaneamus, sed crescendo per lac ad solidum cibum perveniamus." Idem, lib. De Quantitate animae, cap. xxxiii, tom. I, ostendens quam utile sit lac Apostolicae doctrinae, quam Apostolus Paulus parvulis se potum dedisse praedicavit, I Cor. III: "Quod alimentum, ait, accipere, cum quis a matre nutritur, utilissimum est; cum jam grandis est, pudendum; respuere, cum opus est, miserandum; reprehendere aliquando aut odisse, sceleris et impietatis; tractare autem ac dispensare commode, laudis et charitatis plenissimum est."

Hoc ergo lac doctrinae legalis et Evangelicae, avide parvulo hauriendum a parentibus, tum corporalibus, tum spiritualibus. Ex adverso lac peccatorum illi contrarium, utpote veneno peccati infectum, omnino declinandum est, ac cane pejus et angue fugiendum. Sicut enim venenum lacti immixtum perniciosissimum est planeque lethale, tum quia cum lacte facile citoque permeat per totum corpus; tum quia lac, utpote liquidum et molle, totam veneni vim imbibit, ipsumque fit venenum: sic prorsus, si blanditiis et lenociniis suis virus peccati occulte misceant impii, illudque propinent juveni inexperto, et blanditiarum avido, virus hoc plane in totam juvenis animam penetrat, illamque inficit et occidit: putat enim se lac quod videt, quodque ambit haurire, non virus quod non videt. Quocirca S. Augustinus De Verbis Domini secundum Matth. hom. 19, in fine: "Majorem praedam, ait, a viduabus blandimenta eliciunt quam tormenta;" fere enim omnes virgines et viduae, quae naufragium castitatis faciunt, id faciunt illectae blanditiis, cum tormentis multae usque ad mortem restiterint, et etiamnum resistant.

Et S. Gregorius, lib. IV Moral. xxv, explicans illud Jobi: "Cur lactatus uberibus?" "Enervis animus, ait, ad quaedam se solatia falsae consolationis inclinat. Unde fit ut incessanter crescat culpa favoribus nutrita. Curari autem vulnus negligitur, quod dignum praemio laudis videtur. Unde bene per Salomonem dicitur: Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas eis. Peccatores etenim lactant, cum vel perpetranda mala blandimentis inferunt, vel perpetrata favoribus extollunt. An non lactatur, de quo per Psalmistam dicitur: Quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae, et qui iniqua gerit benedicitur? Difficile enim emendatur peccatum, quod linguis pravorum nutritur."

Unde S. Bernardus, epist. 2 ad Fulconem: "Avunculus, ait, tuus quaerit animam tuam, qui jam perdidit suam; verba oris ejus iniquitas et dolus, etc. Blanditur, sed sub lingua ejus labor et dolor. Lacrymatur, sed insidiatur. Sperne blandimenta, contemne promissiones. Promittit magna, sed ego majora. Offert plura, sed ego plurima. Dimittes ergo pro terrenis coelestia, pro temporalibus aeterna." Et epist. 78 ad Sugerium: "Blanda, sed periculosa laus, cum laudatur peccator in desideriis animae suae, et iniquus benedicitur." Et inferius: "Veri isti sunt laudatores, qui ita bona laudare soleant, ut lactare in malis non noverint. Sunt enim ficti laudatores, veri autem detractores, quos Scriptura commemorat dicens: Vani filii hominum, mendaces filii hominum in stateris, ut decipiant ipsi de vanitate in idipsum. Hi plane sunt devitandi, juxta consilium Sapientis dicentis: Fili, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas eis."

Porro duobus modis, ait Beda, lactant peccatores eos quos decipiunt, quia aut ad facienda scelera blandimentis alliciunt, aut facta jam favoribus quasi laudabiliter acta sustollunt. Istae sunt lamiae, de quibus mystice dicitur Thren. IV: "Sed et lamiae nudaverunt mammam, lactaverunt catulos suos," uti ibidem exponit S. Hieronymus.

Habent ergo et lac et oleum peccatores suave quidem, sed venenosum, sed mortiferum. Molliti sunt, inquit, sermones ejus, hoc est adulatoris, super oleum, et ipsi sunt jacula. Habet oleum et justus, sed misericordiae, sed sanctificationis, sed laetitiae spiritualis." Et post nonnulla: "Quaerant sibi jam in parvulis Babylonis dulces, sed truces matres, quibus lac mortis emulgeant, quos blandis mulceant favoribus, ac flammis nutriant sempiternis. Nam Ecclesiae alumnus ex uberibus sapientiae lactis melioris expertus dulcedinem, jam in eo coepit crescere in salutem, jam et eo satiatus eructat dicens: Meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis. Et hoc ad matrem. Verum item gustato ac probato quam suavis est Dominus, ut vere patrem dulcissimum, ait ad ipsum: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te!"

Versus 11: Si Dixerint: Veni Nobiscum

11. Si dixerint: Veni nobiscum, insidiemur sanguini, abscondamus tendiculas contra insontem frustra. Sic et Aquila, Symmachus et Theodotion. Verum Septuaginta, si advocaverint te dicentes: Veni nobiscum, particeps esto sanguinis, abscondamus autem in terram virum justum injuste; Vatablus, si dixerint: I nobiscum, insidias struemus sanguini, absconditi latitabimus contra insontem absque causa; Chaldaeus, abscondamur; Pagninus, abscondamus nos contra innocentem gratis; Syrus, abscondamus justo contritionem et perniciem; R. Levi, in latebris abdamus et occultemus.

Dat exemplum clarum et obvium praedonum, in quo ad oculum ostendit quibus artibus et lenociniis impii lactent et decipiant simplices. Solent enim adolescentes, cum sua luxuriose abligurierunt, fieri fures et praedones, ut more solito licenter et deliciose vivere queant, ita R. Levi. Est mimesis; praedonum enim voces et gestus imitatur et repraesentat, quibus illi in suam societatem pellicere student adolescentes, proponendo eis multas praedandi illecebras. Prima est: "Veni nobiscum," q. d. Non primus, non solus praedam invades, nos tibi duces erimus, tu nos duntaxat sequeris, aut comitaberis, ideoque sub alis nostris latitabis; nos enim et viribus et armis et animis praevalidi, te contra omnes viatorum incursus tutabimur. Ita nobiscum ages vitam liberam et licentiosam, ages quidquid volueris, delicate vives, non ex labore duro, sed ex rapto et obvio. Nos enim vivimus vitam libertinam, omnis jugi legisque expertem, ideoque felicem.

Secunda est: "Insidiemur sanguini," id est vitae: haec enim consistit in sanguine; vel "sanguini," id est ad sanguinem effundendum, ait R. Salomon, q. d. Non aperto marte, indicto bello vel duello, viatores aggrediemur: hoc enim nobis durum et periculosum foret, nec sine nostrorum sanguine, caede et praeda potiremur; sed in silvis, vel antris angulisque latitantes ex insidiis incautos, imparatos et inermes adoriemur, itaque certo eos conficiemus sine ulla nostrorum clade, vel strage. Unde idipsum iterant et exaggerant, addentes: "Abscondamus tendiculas contra insontem frustra." Vox tendiculas non est in Hebraeo, sed subintelligitur in verbo abscondamus. Tendicula enim est laqueus, quem avibus et feris tendunt et abscondunt venatores, ut eas illaqueent et capiant. Simili modo hi praedones tendiculas, id est laqueos et insidias, struunt viatoribus. Sic Cicero pro Caecinna ait: "Tum aucupia verborum et litterarum tendiculas in invidiam vocant." Efficaciores erunt hae praedonum illecebrae, si verba omnia ex Hebraeo cum Vatablo vertas per futurum: insidiabimur sanguini, abscondemus tendiculas, deglutiamus vivum, etc.

Magna ergo illecebra facinoris sunt insidiae et latebrae, quae scelus quasi velant et contegunt, ut videatur non esse. Quod enim secretum est populo, videtur non esse: "Vitia, inquit Synesius, lucem fugiunt, tenebras amant, et ut securius lateant, sub terras ire solent." Hinc latro dicitur quod a latere adoriatur; vel a latendo, quod latenter insidietur, ait Festus. Sic et fur a furvo, id est ab atris tenebris quas sectatur, nomen accepit.

Tertiam illecebram suggerit to frustra, quod primo Vatablus, Jansenius et alii passim vertunt, sine sua culpa, scilicet sine insontis noxa et merito. Unde Septuaginta vertunt, adikos, id est injuste. Verum hic sensus illecebram non ponit, sed elidit et infringit. Innocentia enim et innoxia vita viatoris arcet homines, etiam barbaros, a nocendo. Quocirca Emmanuel Sa respondet, to frustra non a praedonibus dici, sed a Salomone interloquente esse additum. Multo magis impertinens est aliorum expositio, q. d. Abscondemus illi tendiculas, sed frustra; Dei enim tutela et ope eas evadet is qui insons est et innoxius.

Secundo, apposite Cajetanus, q. d. Invademus insontem "frustra;" hebraice gratis, id est absque ulla causa, absque ullo litigio vel irritatione; itaque eum occidemus improvidum, antequam se defendere queat, imo antequam sciat se suamque vitam peti.

Tertio, planior et nervosior erit illecebra, si to frustra referas ad innocentem, cui cohaeret, q. d. Ne dicas insidias has tendi "contra insontem," Deumque esse innocentiae vindicem; nos tibi asserimus ipsum esse insontem "frustra," id est ipsum frustra studere innocentiae: Deum enim non curare an quis nocens sit vel innocens; sed omnia permittere fortunae et naturae, qua fit ut qui fortior et sagacior est, uti nos sumus, infirmiorem et simpliciorem superet et devoret. Quare statuimus Deum non defensurum insontem, nec ejus innocentiam remuneraturum, imo permissurum ut in manus nostras cadat et pereat. Nec ergo innocentia, nec Deus eum tutabitur a nostris viribus, adeo armatis et insidiosis.

Quarto, noster Salazar to frustra exponit fraudulenter, dolose: sic enim dicimus frustrari hominem pro decipere et fallere, q. d. Abscondamus tendiculas frustra, id est fraudulenter et dolose. Verum hebraice est חנם chinnam, id est gratis, sine causa, quod procul abest a to dolose.

Porro minus apte Cajetanus censet hos latrones vere non intendere, sed simulare tantum caedem, utpote ingens scelus quod juvenis statim exhorreret: igitur dicere se minaturos duntaxat necem viatori, ad hoc ut eum liberius spolient, ab eoque aurum extorqueant. Nam to insidiemur sanguini clare significat eos meditari effusionem sanguinis, id est necem, sed per insidias; volunt enim eum spoliare bonis, sed secreto, ut nemo factum resciscat, ideoque eum occidere destinant. Si enim vivum dimitterent, is dimissus scelus et scelestos proderet, imo reos apud judices perageret: utigur hoc caveant praedones, eum primo occidunt, deinde spoliant. Scelus ergo, quia secretum, nihili aestimant, et ludum jocumque lanistarum vocant, ac sanguinem quasi aquam effundere se dictitant, imo jactitant.

Versus 12: Deglutiamus Eum Sicut Infernus Viventem

12. Deglutiamus eum sicut infernus viventem, et integrum (Chaldaeus et Syrus, immaculatum; hunc enim significat quoque Hebraeum תמים tamim) quasi descendentem in lacum. Syrus, in foveam; Vatablus, in voraginem. Hebraice est jorede bor, tritum de plane pereuntibus, imo perditis. Aliqui pro infernus vertunt sepulcrum, q. d. Deglutiamus eum sicut sepulcrum deglutit corpus nuper viventis, jam mortui. Tigurina, Lyranus et alii vertunt barathrum eodem sensu. Verum Hebraice שאול scheol proprie infernum significat, itaque hic constanter vertunt Septuaginta, Chaldaei, Noster, Vatablus, Pagninus et alii passim. Vide Belrio, adagio 197. Et major est energia in devoratione inferni quam sepulcri: nam "infernus insatiabiliter cava guttura pandens," innumeros homines absorbet, et tamen perinde semper hiat, ac si nullum absorpsisset.

Alludit ad Core, Dathan et Abiron, qui vivi descenderant in infernum, Num. XVI. Ad quos pariter David, quem sequitur hic Salomon, alludit Psal. CXXIII, 3, dicens: "Forte vivos deglutissent nos," q. d. Sicut hosce tres vivos absorpsit infernus, ita "integri descenderunt in lacum infernalem, ita pariter nos hunc deglutiamus vivum et integrum, ut nostram sceleris gulam humano sanguine expleamus."

Nota: To deglutiamus notat primo, aviditatem et voracitatem, q. d. Esurimus et sitimus insontis sanguinem, vitam et opes adeo avide, ut optemus eum vivum et integrum glutire, sicut lupus integras vivasque gallinas deglutit. Unde S. Chrysostomus, hom. 9 in I ad Cor., ingluviem latronum describens: "Horum ora ferarum sunt, inquit, vel potius saeviora quam ferarum; avidius devorant, crudelius laniant, virulentius mordent."

Secundo, notat facilitatem sceleris patrandi, q. d. Tam facile eum conficiemus, quam facile infernus conficit homines. Ita Jansenius. Unde pro deglutiamus hebraice est נבלעם niblaem, id est deglutiemus eos subito et facillime.

Tertio, notat occultationem sceleris. Solet enim pudor juvenes a scelere deterrere. Hunc ergo abstergunt dicendo scelus fore occultum: se enim insontem quoad corpus sepulturos in sepulcro, quoad animam eum transmissuros in infernum, ita ut nulla ejus pars, mentio aut memoria, quae sceleris sit indicium, exstet. Unde Septuaginta vertunt, deglutiamus eum sicut infernus viventem, et tollamus ejus memoriam de terra.

Est haec ergo quarta peccati illecebra, quam impii proponunt juveni, ut eum ad sui societatem pertrahant.

Est catachresis: deglutire enim ponitur pro plane perdere et occidere. Occisor enim morali aestimatione usuque loquendi videtur ob aviditatem irae, invidiae vel avaritiae, haurire et glutire sanguinem et vitam occisi, sicut cetus glutivit Jonam vivum et integrum. Unde illae phrases in Scriptura: "Gladius devorabit carnes, Percussit eos in ore gladii" (os enim gladii est os occidentis gladio), "De cruore occisorum bibet." Ita Olympiodorus in Catena Graecorum: Phrasi Scripturae, ait, deglutire vel abolere idem est quod funditus abolere, prorsusque dejicere et superare. Qui et mystice sic exponit, q. d. Impii: Deglutiamus virum justum, id est, eum dejectum debellatumque in nostros amores transferamus, ita ut perinde ac nos aliud nihil sapiat, aliud nihil sectetur, aliud nihil ambiat, nisi terrena et tartarea, idque vivus, id est sciens et volens. Sic possessionem ejus, id est omnes quos Christo lucrifecerat, pessumdabimus. Sic et Evagrius et Polychronius ibidem.

Est quoque metonymia: deglutiri enim dicuntur homines cum eorum opes, fruges et cibi, ex quibus pendebat eorum vita, deglutiuntur. Unde parabolice, inquit Jansenius, notantur hic praesides, monopolae, usurarii et similes, qui suis artibus et fraudibus rempublicam et miseros expilant per monopolia, usuras, iniquos contractus, etc., qui quo sint fortiores, in suam societatem multos pertrahere student. Hinc illud Psal. XIII, 4: "Qui devorant plebem meam, sicut escam panis." Et Jerem. II, 3: "Omnes qui devorant eum." Et Marci XII, 40: "Qui devorant domos viduarum."

Nota to quod aiunt impii: Sicut infernus; cum potuissent dicere: Sicut lupus, sicut cetus. Quid enim homines scelesti et infernales aliud, quam scelus et infernum cogitent, loquantur, operentur? Jure ergo se inferno comparant, utpote quorum tanta est cum inferno vicinitas et cognatio, eoque tacite ominantur se in infernum ituros, utpote quem suis sceleribus deberi non ignorant. Tanta est vis conscientiae, etiam impiae.

Denique haec maxime ad Judaeos occisores Christi, qui insontium fuit innocentissimus (ejus enim sanguinem vitamque sitierunt, et glutierunt quasi lupi et leones infernales), pertinere, de eisque prophetice esse dicta et praedicta, censet S. Augustinus, lib. XVII De Civitate, cap. xx, Hieronymus, Beda, Hugo, Jansenius et alii passim. Unde Septuaginta et Noster vertunt in singulari, deglutiamus eum, esto in Hebraeo sit plurale eos. Simile est Sapient. II, 12, quod citat quoque et de Christo explicat S. Augustinus loco jam citato.

Versus 13: Omnem Pretiosam Substantiam Reperiemus

13. Omnem pretiosam substantiam (Symmachus, divitias; Septuaginta, possessionem) reperiemus, implebimus domos nostras spoliis. Est haec quinta, eaque summa peccati illecebra, q. d. Occiso hero invademus ejus armaria et sarcinas; in eis sine labore illico reperiemus aurum, argentum, gemmas et quaslibet res pretiosas, quibus quasi spoliis domos nostras replebimus. Hebraeum enim מלא male significat implere duntaxat, non evacuare vel evertere, uti norunt omnes hebraice periti. "Omnem," id est omnis generis, ut vertit Vatablus: est enim distributio pro generibus singulorum, non pro singulis generum, quam vocant logici. Efficacius vertunt Septuaginta, omnem possessionem pretiosam katalabometha, id est occupemus, vel recipiamus: impleamus domos nostras spoliis, q. d. In promptu est opima praeda, qua nos nostrosque sine labore ditemus, tantum eam recipere et occupare oportet, ultro nobis offertur, sponte nobis in manum se dat, imo in sinum nostrum incurrit; aperiamus eum, ac tantas opes acceptemus. Singula verba habent pondus et emphasim, q. d. Non aliquam, sed omnem; non qualem qualem, sed pretiosam; non transcuntem, sed solidam substantiam; non magno labore vel pretio comparabimus, sed ultro oblatam reperiemus, eaque tanta est, ut non solum nos, sed et liberos, uxores domosque nostras illa simus non ornaturi, sed prorsus repleturi.

Similem illecebrae fucum peccatori objicit daemon, caro et mundus, cum eum ad superbiam, avaritiam, gulam, aliudve scelus sollicitat; quidquid enim in peccato speciosum est et sensibus gratum, homini objicit; quidquid vero in eo deforme est, periculosum et noxium, ut periculum infamiae, carceris, vitae, gehennae, etc., subticet et occultat.

Versus 14: Sortem Mitte Nobiscum

14. Sortem mitte nobiscum, marsupium unum sit omnium nostrum. Hebraice, sortem tuam cadere fac in medio nostri; loculus unus erit omnibus nobis; Tigurina, sortire nobiscum; Vatablus, consors noster sis; Septuaginta, sortem mitte in nobis, et marsupium unum sit nobis. Ita Complutenses. Addunt Romani, communem crumenam possideamus omnes. Verum, ut iidem notant, haec verba videntur esse altera interpretatio sententiae jam positae: "Marsupium unum sit nobis." Sic Judas commune cum Judaeis marsupium habuit, Act. I, 18, inquit Evagrius in Catena Graecor. Qui et mystice addit impios cum daemonibus habere foedus, et commune marsupium iniquitatis, ideoque et commune marsupium damnationis in gehenna cum eis habituros. Sic et Georgius ibidem: Sors, inquit, est recta voluntatis electio justaque actio, q. d. Missa sancta et pia illa conversatione, qua usus es hactenus, conspira nobiscum ad liberam et licentiosam. Verum haec mystica sunt.

Ad litteram ergo primo, sensus est, q. d. Subi nobiscum communem fortunae aleam; sors tua sit sors nostra, ut et unum nobis omnibus sit marsupium, in quod injiciamus quidquid praedati fuerimus, q. d. Communis tibi nobiscum erit omnis praeda, commune omne lucrum. Ita Jansenius. Unde aliqui sic vertunt, sortem tuam dejicies, vel mittes inter nos, id est particeps eris omnium quae nobis praedando comparabimus.

Secundo, q. d. "Tuam sortem," id est, tuas opes commisce cum nostris, ut communes sint omnium fortunae et loculi. Hoc enim exigit lex societatis arctae, qualis est inter praedones foederatos.

Est haec sexta sceleris illecebra, nimirum communio praedae opum quas habent socii praedones. Ubi recte notat noster Salazar verba haec videri speciosa, sed dolum continere. Saevi enim et dolosi isti latrones, juvenem simplicem satagentes bonis spoliare, suadent, ut ea, quae habet, in commune conferat, ut cum primum contulerit, ipsi abripiant. Rursum ex communione loculorum tacite inducunt ad communionem scelerum: ex illa enim haec sequitur, imo illa ob hanc fit et initur. Quare hic verum est illud elegans Hebraeorum proverbium בכים בכוס בכעס backis, baccos, baccaas, id est in loculis, in poculis et in flammulis, sive in ira; supple, cognoscitur indoles et ingenium hominis: Hebraeum enim כים kis, quo utitur hic Salomon, significat loculos, crumenam, marsupium, sacculum, in quem pecuniae quaelibet injiciuntur, ut asserventur et custodiantur. Igitur qui communem cum praedonibus habet bursam, is omnium praedationum et scelerum, quae ipsi per hanc bursam communem committunt, fit reus et particeps: perinde ac primi Christiani olim, et Religiosi nunc omnia sua in commune conferentes, participes fiunt omnium bonorum operum, quae per hanc communionem opum, vitamque communem et socialem efficiuntur. Plus enim valet efficitque nummus, aeque ac homo, sive pius, sive impius, in societate multorum sibi similium, quam si solus sit: perinde ac ciphra 0 sola nil valet, sed si eam subnectas unitati, facit decem; si denario, facit centum; si centenario, facit mille, et ita consequenter, juxta illud Eccli. IV, 9: "Melius est duos esse simul, quam unum: habent enim emolumentum societatis suae," etc. Vide nostrum Hieronymum Platum, libro I De Bono status Relig. cap. xxvii.

Aliter Baynus, q. d. Capta praeda sortes jaciemus, et quod sorte obtigerit tibi, id dabimus. Sin aliter mavis: "Marsupium unum sit omnibus nobis," id est, omnia in commune conferamus, ut communes sint loculi, communis mensa, communes expensae, communis vita, ita ut alter altero nihil magis habeat, ait R. Levi. Sic et R. Salomon Isacides, q. d. Si voles, nobiscum spolia partieris; si etiam magis placebit, sociali communique marsupio nobiscum vives.

Porro dementiam eorum qui sociis animantur ad scelus, apposito piscium duorum apologo repraesentat Cyrillus, lib. II Apologorum Moralium, cap. xvii, cui titulus: Contra superbientes ex amicorum multitudine, quibus etiam animantur in malum. "Piscis quidam septem ordinibus dentium armatus, cum vidisset alium piscem gladiati oris armatura munitum, dixit: O utinam naturae illius mirabilis ars, quae tam disparibus formis, vena sapientiae cuncta fudit, mihi satis intus dentibus armato, hanc etiam deforis fortitudinem addidisset! Cui alius: Quid, inquit, ageres eo gladiolo? Mox ille: Illud quod cum meo dente facio. Quo audito, alter subjunxit: Postquam certe velles eo uti in superbiam et ad praedam, carere tibi eo est melius quam habere. Praestat enim privari bono, quam uti in malum bono. Malae enim voluntati licentia iniquitas est. Complet enim hujusmodi habita tanto iniquitatem celerius, quanto hanc agere sperabat avidius. Et propter hoc sulphur rogo, et gladius fatuo et iniquo, quid exspectatur inde, nisi ira, saevitia, violentia atque praeda?" Deinde idipsum novo ursi et bovis apologo confirmat: "Dicam ergo (ne turberis charissime) illud quod olim bos urso dixit cornua appetenti: Amice, bona sunt cornua, sed non tibi. Quin imo longe melius esset tibi postquam naturalibus armis abuteris, ut omnino dentibus privareris. Cum enim tuum cor saeviret iracundia, vires deficerent; et cum sanguinem durus venter appeteret, dens nequitiae deesset, et sic facultatis orbatio, aut iniquitatem corrigeret, aut sopiret. Quin etiam potestatis subtractio saepe iram in mansuetudinem verteret, et in virtutem quidem necessitatem mutaret. Attamen cordi pessimo debet deesse organum tam armatum. Potestas enim superbiendi suscitat ausum invadendi, et mox quemlibet actum praeparat nocendi, et quantum potest complet effectum male faciendi. O certe miserum, cui peccare licebit, quia ad facinus se armat! vah, qui amicitiam vel potentiam omnia vincentem trahit in superbiam, aut praedam, aut violentiam! Hinc profecto bonum malum est, et amicitia fit inimicitia, lux tenebrae, potestas calamitas, et dira calamitas fit fortuna. Quibus elucidatis secessit."

Versus 15: Fili Mi, Ne Ambules Cum Eis

15. Fili mi, ne ambules cum eis: prohibe pedem tuum a semitis eorum. R. Levi: "Ne vel una vice tantum, ait, cum illis iter habeas, ne illorum scelerata exempla in animum demittas," q. d. Adeo noxium et pestilens est praedonum commercium, ut non tantum cavenda sit societas cum eis, et sors communis jam dicta; sed ne quidem ambulandum sit cum eis, nec commune iter cum eis habendum; idque primo, quia iter eorum tendit ad latrocinia et rapinas: qui ergo iter cum eis init, pergit cum eis ad latrocinia et rapinas; imo esto ipse id nescit, tamen data occasione facile praedationis vel rapinae alicujus fit particeps, qua inescatus discet furari et praedari, habitumque furandi et praedandi induet, quem postea dediscere et deponere nequibit: inhaeret enim et serpit instar gangrenae furandi consuetudo, uti docet B. Antiochus, hom. 41. Hanc rationem innuit Salomon cum subdit: "Pedes enim illorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem." Hujus rei rarum est naturae exemplum et symbolum in lupo, cujus rapiendi et nocendi tanta est vis et noxa, ut scribat Plinius, lib. XXVIII, cap. x, vestigia lupi ab equo calcata, illi afferre torporem et noxam: perinde ac torpedo pisculus manum piscatoris torpidam efficit. Tanta est societatis vis et contagio.

Secundo, quia cum eis versari et ambulare, est infame et probrosum. Audit enim cum eis versans socius furum, comes latronum, id est fur et latro.

Tertio, quia cum praedonibus ambulans in perpetuo versatur metu et periculo, ne aut ab iis ipsis ob avaritiam, iram vel vindictam occidatur; aut certe a judicibus ceterisque, qui praedones insectantur, capiatur, et publico supplicio quasi fur et latro afficiatur, uti in Belgio subinde factum vidimus. Hinc sumpsit gnomen suam Ben Sira alphabeto 1, littera phe: "Averte faciem tuam a sociis malis, ne habeto cum eis iter. Cohibe pedem tuum ab eis, ne capiaris reti ipsorum."

Versus 16: Pedes Enim Illorum Ad Malum Currunt

16. Pedes enim illorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem. Syrus, festinant ad oppressionem. "Malum" accipe, primo culpae. Unde Septuaginta vertunt, malitiam, q. d. Praedones currunt ad latrocinia et rapinas quasi ad opima spolia.

Secundo, accipi potest malum poenae, q. d. Praedones praedando ruunt in suam perniciem, currunt ad malam crucem: haec enim eos exspectat. Ita R. Salomon Isacides: "Decurrent illi, ait, ut sui exitii sint artifices, adeoque in rerum ignoratione versantur, ut id non animadvertant." Prior sensus magis genuinus est; sequitur enim: "Et festinant ut effundant sanguinem," scilicet alienum: esto Salazar explicet suum, q. d. Ipsi occasionem praebent, ut sanguis ipsorum effundatur per judices, quorum est plectere fures et latrones. Hinc rursum sumpsit gnomen suam Ben Sira, alphabeto 2, litt. resch: "Procul recede a vicinis malis, et ne annumereris societati eorum. Nam pedes eorum ad malum currunt, et properant effundere sanguinem."

Versus 17: Frustra Jacitur Rete Ante Oculos Pennatorum

17. Frustra autem jacitur rete ante oculos pennatorum. Syrus, ante aves; Chaldaeus, ante volucrem pennatam; Arabicus, retia non extenduntur alatis tyrannice, vel cum tyrannide. Aves enim non advertunt ad quid retia sint expansa; unde nihil formidant, sed ad escam, quae juxta retia jacet, avide advolant, inquit R. Salomon Isacides: ita impii quod abripiunt, intuentur, cum inquiunt: Omnem substantiam pretiosam reperiemus; verum retia, quibus inambulant, non pervident, juxta illud: "Immisit in rete pedes suos," Job. XVIII, 8. Hinc dicitur frustra jaci, respectu avium et impiorum, quia ipsi licet videant rete sibi jaci, illud tamen non cavent, nec fugiunt: frustra ergo jacitur illis, cum nullum ex ejus visu commodum, sed ingens damnum, percipiant.

Porro haec sententia a variis varie exponitur: Prima, Cajetanus et noster Mariana, q. d. Sicut rete videntibus avibus frustra expanditur, nam continuo avolant: sic plerumque artes nocendi, et insidiae furandi praedandique deteguntur, tum quia divites eas indagant, ut se suaque tutentur; tum quia Deus pios protegit, ut evadant incolumes. Dei ergo protectio, aeque ac justorum virtus et justitia, justis pro pennis est.

Secundo, R. Levi: Frustra, inquit, id est sine culpa et noxa avium, tenditur eis rete, q. d. Sicut aucupes innoxiis avibus tendunt retia: sic praedones illi innocentibus struunt insidias.

Tertio, noster Salazar tres ingeniosas affert expositiones. Prima est: Frustra, inquit, id est dolose, tenditur avibus rete: sic praedones dolose insontibus tendunt insidias. Verum Hebraeum chinnam significat gratis, frustra, immerito, non dolose. Et latine, licet apud priscos nonnullos frustra habere sit idem quod frustrari et decipere, tamen nullum scio classicum scriptorem, qui frustra nudum pro dolose usurpet. Secunda est, sententiam hanc legendam esse per interrogationem, hoc modo: Frustrane jacitur rete ante oculos pennatorum? q. d. Minime vero. Nam quantumvis libere per aera pennatae aves ferantur, aliquando tamen sese ad terram demittunt, et cassibus implicantur. Cum igitur aves liberae aucupum dolis captari soleant, haud sperent illi fures et praedones se evasuros, quantumvis liberi sibi videantur: tandem enim instar avium capientur et strangulabuntur. Verum Latini codices omnes, aeque ac Graeci et Hebraei, hanc sententiam legunt assertive sine nota interrogationis, idque exigit to autem, quod habent Latini, et to gar, id est enim, quod habent Graeci. Tertia, quam caeteris praefert, est opes quas praedones abripiunt, hic comparari avibus pennatis, q. d. Frustra praedones sperent se opibus furto raptis ditandos, aut se iis diu fruituros, quia opes male partae sunt quasi aves alatae, quae ab injusto possessore avolant, eumque eludunt, juxta illud cap. XXIII, vers. 5: "Ne erigas oculos tuos ad opes, quas non potes habere," scilicet juste, "quia facient sibi pennas quasi aquilae, et volabunt in coelum." Hic sensus sane ingeniosus et subtilis est, ideoque magis symbolicus quam litteralis videtur, praesertim quia ad litteram videntur hic homines comparari avibus, non opes.

Quarto, Beda, Lyranus, Hugo, Dionysius, Jansenius, et alii passim hanc sententiam et paroemiiam ad praecedentia referentes, sic plane et clare explicant, q. d. Fili, cave praedonum illecebras; imitare aves, quae videntes rete sibi tendi, illico avolant, juxta illud Ovidii: "Quaeque nimis patent retia, vitat avis." Ita ergo et tu hisce meis monitis instructus, statim eorum retibus te expedi et avola, praesertim alis coelestibus, scilicet timore et amore Dei, in coelum.

Unde S. Gregorius libro XVI Moral. cap. x, in fine: "Frustra, ait, jacitur rete ante oculos pennatorum. Pennati quippe sunt bonorum spiritus, qui dum ad altiora per spem veritatis evolant, apposita pravorum hominum deceptionis retiacula declinant." Et Salonius: "Frustra, ait, rete, id est laqueus diaboli, objicitur sanctis et electis viris; quia facile superare possunt insidias diaboli, qui suam conversationem habent in coelis." Audi et Lyranum: "Frustra, ait, laqueus persecutionis aut mortis tenditur electis qui pennas habent spei, charitatis et aliarum virtutum, quibus et coelestia dum vivunt, desiderent, et post mortem contingant. Habent et oculos mentis, quibus mala quae patiuntur, transitura; et bona, quae merentur, mansura in aeternum provideant; et reproborum superbiam finiendam, tormenta vero in aeternum mansura." Nimirum viri spiritales sunt mysticae quaedam aves oculos considerationis habentes, quibus retia daemonum videant, et pennas auxiliorum coelestium, et cooperationis propriae, quibus longius avolent. Quare frustra daemon ante illas laqueos obtendit, quos resistentes suae nequitiae non potest ad se pertrahere.

Unde S. Bernardus, serm. 52 in Cantic., per pennatos accipit contemplativos et exstaticos. "Frustra, ait, jacitur rete ante oculos pennatorum. Quid enim formidatur luxuria, ubi nec vita sentitur?

Excedente quippe anima (in exstasi), etsi non vita, certe vitae sensu, necesse est etiam ut nec vitae tentatio sentiatur. Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam?" Hic sensus uti communis, ita planus et probabilis est. Tantum illi obstat quod pleraeque aves non fugiant retia, imo retibus capiantur ab aucupe, ut passim fieri videmus.

Quocirca quintus, et quarto fere contrarius sensus, isque profundior et involutior, sed conformior Hebraeo et Graeco, est Hebraeorum, qui hanc paroemiiam non ad praecedentia, sed ad sequentia referunt: Hebraeum enim to ki, id est quoniam, autem, porro, verum enim vero, significat hic novam incipere orationem, similitudinem et parabolam, quae applicatur et explicatur vers. seq. 18 et 19. Nam pro ipsi quoque hebraice est והם vehem, id est sic ipsi (ו enim cum copulat similia, idem valet quod sic), ubi clarum est esse redditionem, sive explicationem similitudinis de reti et avibus, paulo ante propositae. Rursum to sic semitae, etc., est postparabola, quae parabolam retis et pennatorum clare ipsis praedonibus applicat et explicat: solet enim Scriptura et Christus in Evangeliis, parabolas et similitudines a se propositas mox applicare et explicare in postparabola, uti parabolam invitatorum applicat et explicat subnectendo: "Sic omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur," Luc. XIV, 11. Et parabolam operariorum vocatorum ad vineam applicat dicens: "Sic erunt novissimi primi, et primi novissimi; multi enim sunt vocati, pauci vero electi," Matth. XX, 16. Idem videre est in parabola pastoris requirentis ovem perditam, Matth. XVIII, 14; et servi nolentis dimittere debitum conservo, ibidem vers. 35; et seminantis ac seminis, Matth. XIII, 49 et 37.

Sensus igitur est, q. d. Fili mi, cave ab istis praedonibus, quia ipsi in suam et tuam perniciem scientes et volentes ruunt. Ipsi enim tendunt quidem aliis retia et insidias, sed Deus illa ipsa retia ipsismet tendit, eaque convertit in perniciem ipsorum, ut illi quasi aves rapaces (hisce enim, utpote noxiis maxime tendi solent retia, aeque ac feris noxiis, ut apris, lupis, etc.) capiantur. Sicut enim frustra tenditur rete avibus, frustra, inquam, quoad aves, licet non frustra quoad aucupes, eo quod aves ita stolidae sint, ut licet retia expansa videant, tamen non cogitent ea sibi tendi, ideoque ad escam juxta rete sparsam advolent, itaque reti involvantur et capiantur: sic pariter praedones isti, etsi videant sua furta, praedas et caedes passim detegi, ac periculum esse ne ob ea a judice, vel a vicinis oppidanis, vel a viatoribus capiantur et plectantur; tamen ipsi ita insipientes et stolidi sunt, ut id non curent, sed continue furari et praedari pergant, quo fit ut scientes et volentes in sua praedarum retia ruant, atque ob illas capiantur et suspendantur. Sic explicat R. Salomon Isacides initio citatus, et noster Emmanuel Sa.

Sensus est, inquit, q. d. "Ut aves in rete cadunt ante ipsas expansum, sic isti videntes perniciem pereunt." Sic dicimus vulgo: Frustra gladium vel furcam minaris latroni, quia ipse eam non curat, nec ob eam praedari cessat; rete enim hic est quasi furca avium. Hoc volunt Septuaginta, ideoque vertunt negative, ut explicent vim vocis Hebraeae chinnam, quae ambigua est, et nunc privationem fructus vel effectus, nunc privationem culpae significat, ideoque nunc idem est quod frustra, sine fructu vel effectu, nunc idem quod sine culpa, immerito, injuste. Noster prius significatum secutus, vertit frustra. Estque pulchra antithesis ad id quod dixit vers. 11: "Abscondamus tendiculas contra insontem frustra," q. d. Praedones isti censent, dicuntque justum frustra et sine spe mercedis colere justitiam. At errant, quin vero ipsimet potius frustra sunt injusti, ipsi frustra injustas praedas et caedes exercent: quia nullum ex iis fructum capiunt, nisi rete, quo capiantur, et laqueum, quo suspendantur. Septuaginta vero utrumque significatum complexi sunt. Utrumque enim significat adikos, q. d. Sicut avibus rapacibus adikos, id est frustra, ostenditur rete, quia ipsae illud non curant, nec cavent; at non adikos, id est non injuste, non sine culpa, quia ipsae suis furtis et rapinis meruerunt laqueum: sic pariter praedonibus istis adikos, hoc est frustra, ostenditur praedarum rete, id est supplicium et furca, quia ipsi eam non curant, nec cavent; at non adikos, id est non immerito, non injuste, quia ipsi suis praedationibus eam meruerunt. Igitur quod ait: "Frustra jacitur rete ante oculos pennatorum," est proverbium significans frustra impiis ostendi supplicium, frustra furibus comminari carcerem et patibulum. Sic enim illud explicat Salomon dum subdit:

Versus 18: Ipsi Quoque Contra Sanguinem Suum Insidiantur

18. Ipsi quoque (Hebr. et ipsi, id est sic ipsi) contra sanguinem suum (minus feliciter Tigurina, Aben-Ezra, et R. Levi pro suum vertunt illorum, scilicet avium) insidiantur (quia insidiae eorum ducunt eos ad necem et sanguinis vitaeque effusionem, dum propter eas saepe temporalem, semper aeternam mortem incurrunt. Unde explicans addit) et moliuntur fraudes contra animas suas, q. d. Fraudes, quas moliuntur aliis, recidunt in ipsorummet animas, dum eis periculum mortis praesentis et aeternae creant: to enim moliuntur significat non intentionem praedonum: non enim intendunt procurare sibi crucem; sed effectum et consecutionem, puta supplicium, quod ex scelere eorum sequi natum est. Et mox:

19. Sic semitae omnis avari animas possidentium rapiunt. Est epiphonema, et postparabola sive applicatio parabolae, q. d. Sicut aves advolantes ad escam in reti propositam eo implicantur et capiuntur: sic semitae, id est actiones, puta furta et praedae, quas avari isti praedones committunt, animas eorumdem, qui illas possident, capiunt et rapiunt, dum propter illas rapiuntur ad carcerem, indeque ad patibulum. "Avaritia ergo occidit animam, et saepe corpus avari." Unde pulchre Aben-Ezra: "Quae rapina sublata sunt, inquit, raptorem ipsum rapiunt." Hinc Syrus et Chaldaei vertunt, sic sunt viae operantium iniquitatem, et anima dominorum suorum capiunt. Furta ergo sunt retia, quae ipsosmet fures illaqueant, et judici capiendos offerunt. Ita Vatablus: Sicut, inquit, aves tametsi sparsum rete ante se videant, non propterea avolant, et periculum effugiunt, esca nimirum attenta, illisque est exitio ea esca: sic pecunia ei solet esse auctor necis, qui furto aut rapto est eam consecutus.

Confirmat hunc sensum experientia, qua videmus aucupes non frustra tendere retia avibus: nam eo plurimas capiunt; aves enim pleraeque exceptis passeribus, cum sint simplices et stolidae, nesciunt rete sibi in laqueum parari, unde ad illud secure advolant. Itidem praedones advolant ad suas praedas, quibus capiuntur. Dices: Aves cum vident ante se jaci rete, avolant, esto cum jam jactum est, ad praedam revolent. Respondeo: Avolant non ob rete, sed ob motum et sonitum, quem facit auceps jaciendo rete, quemque aves vident et audiunt, sicut avolant si quis alium quemvis strepitum motumve excitet. Rursum, quae propinquae sunt avolant, non quae remotae. Denique hebraice non est praesens זרה zara, id est jacitur, sed praeteritum מזורה mezora, id est jactum, vel expansum est rete. Porro apte praedones comparat cum avibus pennatis, Hebraice בעל כנף baal kanaph, id est dominis alae, vel pollentibus ala, hoc est egregie alatis, ac in volando velocibus et strenuis, quales sunt aves rapaces, quae ideo aduncos habent pedes, aeque ac rostrum, ad praedam comprehendendam. Hae enim partim natura, partim continuo usu et exercitio velocissime et fortissime in praedam involant. Idem faciunt praedones.

Quocirca Auctor Catenae Graecae, cum Septuaginta legens, haud enim frustra retia alatis tenduntur, sic explicat, q. d. Non injuria, inquit, sempiterni ignis supplicium praeparatum est illis, sed aequissima ratione: utpote omnis generis malorum et flagitiorum magistris, et ducibus pessimisque consultoribus. Retis nomine multiplex animarum poena ad alatarum, hoc est justorum male enatorum, interitum et exustionem ordinata denotatur. Pennatorum autem voce insinuantur homines animi fastu, alisque superbiae usque ad nubes volantes; vel certe homines, qui alis sublatis ab impiorum consortio, si velint, sejungere sese possunt. Haec ipse.

Igitur deterret Salomon juvenem a societate praedonum, eo quod eorum insidiae diu latere nequeant, sed tandem prodantur, itaque eos illaqueent et perdant: quare stultos esse, qui hisce laqueis sese ingerunt. Et hoc significat adagium: "Frustra jacitur rete ante oculos pennatorum," q. d. Frustra furaci et stolido praedoni minaris crucem si furetur, frustra ei ostentas patibulum: ipse enim ita praedae est avidus et assuetus, ut impotenter et stolide in periculum crucis et patibuli sese conjiciat, inserat et inferat. Similes paroemeiae sunt hae: "Turdus viscum sibi egerit;" ex excrementis enim turdi fit viscus, quo ipse capitur. "Captantes capti sunt. Sibi parat malum, qui alteri parat. Nemo laeditur nisi a seipso. Sibi malum reperit. Faecem bibat, qui vinum. Qui in altum mittit lapidem, super caput ejus cadet: et plaga dolosi dividet vulnera. Et qui foveam fodit, incidet in eam: et qui statuit lapidem proximo, offendet in eo: et qui laqueum alii ponit, peribit in illo," Eccli. XXVII, 28; vide ibi dicta.

Hanc gnomen juxta communem plurium expositionem paulo ante recensitam, apologo corvi et vulpis festive illustrat, et quasi exhilarat Cyrillus, lib. I Apolog. Moral. cap. V, cujus titulus est: "Dum mortalis es, time ubique et semper." Corvum famelicum, inquit, circumcirca volitantem vulpes aeque famelica in antro latitans contemplata, ut eum ad se rostro feriendum alliceret caperetque pedibus extensis procubuit quasi mortua; at corvus dolum metuens, astute pectus vulpis aspiciens, ex ejus respiratione et motu deprehendit in vulpe vitam et fraudem. Quare "ore sumpto lapillo, ipsum super aurem jacentis projiciens, dixit: Scito non minus vidisse corvinum oculum, quam vulpinum. Nam si tuus subtiliter comperit famem meam, et meus oculus rimatus est fraudem tuam; sed ut amplius dicam, pluries oculum fodi sic jacentis. Ad haec vulpes respondens ait: Egoque saepius laeta collum tenui descendentis. Tunc corvus subjungit: Utquid haec facere voluisti? an putabas minus me tolerare posse esuriem, cum et magis sobrietas me relevet? nam crapula gravat, sobrietas tollit mentem; et ut magis te arguam, nimis offuscat prudentiam fraus furibunda. At illa querulo dixit: Dudum haec didici, sed plus novi, ut quandoque bonus dormitat Homerus, id est Philosophus. Nam non semper ingenium rutilat, nec pari modo mentis est validitas semper apta. Siquidem vice praediti periere quam plurimi, et parum gnaris saepe diligentia saluti fuit. Sic serpens callidus negligentia perit, et mus vigilantia ungulam murilegi astutioris effugit, ac frustra jacitur rete ante oculos pennatorum (Proverb. I, 17). Sed si scire volueris quare tibi fraudis laqueos tetenderim, disce quoniam inter fures, cum possibilitas aderit, non est fides. Vade igitur, et donec mortalis es semper time, et ubique timens circumspectus attendas. Quo dicto, divisi sunt."

Pars Tertia: Sapientia Omnes ad Se Invitat

Versus 20: Sapientia Foris Praedicat

20. Sapientia foris (Septuaginta: in exitibus) praedicat, in plateis dat (Syrus, exaltat) vocem suam. Septuaginta parresian agei, quod Complutenses vertunt, audaciam sermonis habet; Romana, cum libertate agit, liberam scilicet emittit vocem.

21. In capite turbarum (Pagninus, tumultuantium) clamitat, in foribus portarum urbis profert verba sua. Pro sapientia hebraice est חכמות chacmot, id est sapientiae in plurali, quia licet sapientia complexe sit una, evoluta tamen est multiplex; multas enim continet partes, dogmata et praecepta. Ob amplitudinem ergo, aeque ac majestatem, sapientia usurpat nomen plurale, perinde ac Deus hebraice in plurali vocatur Adonai, id est Domini, quia ipse est Rex regum et Dominus dominantium; et Elohim, id est judices, vel gubernatores, quia ipse est judex judicum et gubernator gubernatorum. Imo per "sapientiam" hic accipi potest ipse Deus sapientissimus, ut mox dicam. Sic Job cap. XL, vers. 40 et 20, elephas ob vastitatem corporis vocatur pluraliter behemot, id est bestiae, quia instar multarum bestiarum est. Addit Vatablus: Utitur, inquit, plurali, eo quod sapientia a multis doceatur, scilicet a Mose et Prophetis.

To foris opponitur voci insipientium et impiorum, qui in angulis et domibus secreto sua venena spargunt, dicentes: "Veni nobiscum, insidiemur sanguini," vers. 11: insipientia enim et impietas male sibi consciae fugiunt lucem, quaerunt latebras; sapientia vero et sapientes de veritate confisi et audaces, libere et publice aperta fronte et clara voce in plateis praedicant. "Foris" ergo et "in plateis," id est palam, ubique et apud omnes praedicat. Hebraeum enim רחוב rechob, et Graecum et Latinum platea, a latitudine dicitur, idemque est quod lata. Unde mystice Salonius: Sapientia, inquit, id est Christus, praedicat in plateis, id est in latitudine orbis, gentiumque omnium. Arctius R. Salomon: Foris, inquit, id est in scholis.

Pro praedicat hebraice est תרנה taronna, id est jubilat. Jubilus significat tum laetitiam, tum suavitatem, tum claritatem praedicationis sapientiae. Unde Vatablus vertit, voce perstrepit; R. Levi, vocem suam extollit; Aben-Ezra, clamat, et ut praeco insonat; alii, elata sublimique voce vocat. Radix enim רנן ranan significat exclamare ex laetitia, ovare, acclamare, gratulandi causa vociferari. Septuaginta vertunt hymnizat, quod cum sit verbum medium, tam active vertas, hymnizat, id est canit, laudat, quam passive hymnizatur, id est canitur, laudatur. Olim enim paroemiiae solebant a vulgo decantari in viis et plateis. Unde Syrus vertit, sapientia in plateis laudatur. Sic et S. Hilarius et Tertullianus mox citandi. Melius vertas active; ipsa enim sapientia hic hymnizat, id est quasi cantilando suaviter praedicat et concionatur. Unde Chaldaeus vertit, sapientia vicatim cantat.

Per sapientiam accipi potest primo, increata, quae est ipse Deus; hic enim per praedicatores, per angelos, perque omnes creaturas, quin et per inspirationes internas, puta per illuminationes intellectui inditas, et impulsus voluntati immissos, potenter hominibus praedicat sui timorem et amorem. Unde Hebraice est חכמות chacmot, id est sapientiae, in plurali, quia omnes scientiae et sapientiae inclusae sunt in eminentissima et simplicissima Dei sapientia. Unde R. Levi: Haec omnia, inquit, eo spectant, ut divina sapientia in rebus creatis patefiat mirabili quadam evidentia, cum animadvertetur incredibilis sapientiae ratio, qua in rebus condendis est usus; haec enim in omnium oculos et mentes statim incurrit.

Secundo, post Verbi incarnationem accipi potest sapientia incarnata, quae est ipse Christus; Christus enim circuivit vicos, pagos et castella, praedicans ubique regnum Dei. Hanc enim sapientiam incarnandam tempore Salomonis praevidit Spiritus Sanctus et per eum ipse Salomon. Vide dicta Eccli. 1, 1. Ita Beda. Et S. Hilarius, in Psalm. CXVIII, littera daleth, in fine, ad illud: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum: "Via ad vitam, ait, est angusta et tribulata, quia per multas tribulationes aditur. Sed sapientia in exitibus canitur, in plateis cum libertate agit. Ergo sapientia, quae Christus est, in via illa, in qua nobis ex multis egressus est, canitur; in latitudinibus autem cum libertate agit, in quibus non solum habitare, sed etiam deambulaturam se esse promisit. Ergo viam Domini Propheta libere currit, posteaquam dilatato corde esse coepit. Non enim ante potuit viam Dei currere, quam ipse illa digna et ampla Deo efficeretur habitatio."

Et Tertullianus in Scorpiaco, VII, haec explicans de Martyribus, intrepide Christum coram populis et judicibus praedicantibus: "Sophia, inquit, in exitibus canitur hymnis: cantatur enim et exitus Martyrum. Sophia in plateis constantiam agit: bene enim filios suos jugulat. Super summos autem muros confisa dicit, cum quis secundum Isaiam hic exclamat: Ego Dei sum. Et hic vociferatur: In nomine Jacob. Et alius: In nomine Israelis. O bonam matrem! Opto et ipse in filios ejus redigi, ut ab ea occidar. Opto occidi, ut filius fiam."

Porro Salvianus, lib. IV ad Eccles. Cathol.: "Sapientia, ait, in exitu canitur, cur eam non dixit cani in pueritia, non in juventute, non in statu rerum incolumium, non in prosperitatibus secundorum? scilicet, quia in his omnibus quidquid laudatur incertum est. Quamdiu enim quis subiacet mutationi, non potest cum securitate laudari, et ideo ait: Sapientia in exitu canitur. Exiens enim quis de incertis periculorum, certum merebitur evasa omni rerum varietate suffragium; quia tunc stabilis et firma laus est, quando meritum non poterit jam perire laudati. Sapientia, ait, in exitu canitur. Quid est, quaeso, sapientia Christiani? Quid, nisi timor et amor Christi? initium enim, inquit, sapientiae, timor Domini. Et alibi: Perfecta, inquit, dilectio foras mittit timorem. Ergo, ut videmus, initium sapientiae est in timore Christi, perfectio in amore. Itaque, si sapientia Christiani timor est atque amor Domini, ita demum vere sapientes sumus, si Deum semper ac super omnia diligamus; et hoc cum omni tempore, tum praecipue in exitu nostro, quia sapientia in exitu canitur."

Tertio, cum Lyrano, Jansenio, Salazar et aliis plane accipi potest sapientia creata, puta ipsa prudentia, honestas et virtus, ut sit prosopopoeia: Salomon enim hic inducit sapientiam quasi personam subsistentem, imo quasi doctricem et concionatricem toto mundo praedicantem. Simile est cap. IX, vers. 1.

Porro sapientia tempore Salomonis praedicabat in vicis et synagogis ad quas conveniebant turbae populorum, per Levitas, Sacerdotes, Pontifices, Scribas et legis doctores: uti Esdras scriba legit et praedicavit Dei legem publice in platea, ante portam Aquarum per septem dies, II Esdrae, cap. VIII, vers. 3 et 18. Tempore Christi vero ipse Christus et Apostoli virique Apostolici praedicaverunt in compitis, vicis, foris, tribunalibus, uti praedicavit Paulus coram Felice Praeside, Act. XXIV, et S. Malachias Archiepiscopus Hiberniae, teste S. Bernardo in ejus Vita, S. Dominicus, S. Franciscus; ac idipsum Patribus Dominicanis et Franciscanis indulsit Benedictus undecimus, Extrav. Inter cunctas, de privilegio, et Sixtus IV in Compend. privileg.

Hic ergo modus praedicandi in plateis et compitis est priscus et Apostolicus, quem proinde hoc saeculo Romae, in Hispania, Lusitania, India, etc., a viris religiosis renovatum et revocatum magno cum fructu cernimus. Vide Franciscum Suarez, tomo IV De Religione, libro IX De Societate Jesu, cap. I, num. 25.

In capite turbarum clamitat. Aquila, Symmachus et Theodotion, dabit vocem suam. Caput turbarum vocat locum, quo caput, id est praecipuum et quasi summa populi et turbarum confluit, qui proinde turbarum est quasi caput. Caput ergo est locus capitalis, id est primus et praecipuus populi, qualis est forum, nundinae, compita, synagoga, palatia principum, etc. Est climax sive gradatio, q. d. Sapientia non tantum in plateis, sed et in foris, nundinis, populique coetibus praeconis voce et more proclamat sua dogmata.

Secundo et pressius, caput turbarum est locus altior, uti caput membris eminet, ex quo praeco vel orator ad turbam subjectam verba facit, uti Romae erant rostra, apud Judaeos et Christianos sunt pulpita, cathedrae, suggestus. Unde e locis editis praeconizant, ut ab omnibus exaudiantur. Hinc et praecones verbi Dei pulpitis et cathedris concionantur. Ac S. Franciscus rogatus quis esset, respondit: "Praeco sum magni Dei." Septuaginta pro הומיות homiot, id est turbarum, legentes חומות chomot, id est murorum, vertunt, super summos muros clamitat instar praeconis; hoc enim est unguentosa. Hinc et Chaldaeus vertit, in capite arcium praeconizat; Syrus, in vicorum principiis concionatur.

In foribus portarum urbis profert verba sua. Syrus, in aditu portarum arcium; Chaldaeus, in introitu portarum per urbes, quo scilicet confluit omnis turba rusticorum et viatorum, aeque ac civium. Olim enim judicia fiebant in portis, ut exteri et advenae libere ad ea accederent. Judices ergo sedebant in portis, quasi loco publico, libero, et omnibus tam advenis quam indigenis obvio. Ita S. Hieronymus in Amos cap. V, qui et causam addit: "Ut nec agricola, inquit, ad causam veniens, frequentia civitatis, et novo terreretur aspectu; nec urbis habitator longe ab urbe properaret, et subvectionem quaereret jumentorum." Unde Septuaginta Complutensium vertunt, in portis civitatis considens dicit; Septuaginta vero Romae correcti addunt, et in portis dynastarum assidet; ut sit unius sententiae Hebraeae duplex versio, quod et alibi subinde factum videmus. Mystice S. Hieronymus in Amos cap. V, per portas accipit virtutes; hae enim sunt portae animae credentis, per quas ad credentes Christus ingreditur.

Tropologice Polychronius in Catena Graecor.: "Haec, ait, summatim indicant sapientiam ubique praestare, ubique vim suam exercere, nec non omne hominum genus ad sui communionem et societatem invitare. Significant ad haec, sapientiam in anima a malitia immuni percelebrem reddi; in ea porro anima sedem adeptam, quae omni virtutum genere ornata et exculta est, admirabilia planeque stupenda operari, idque magna cum audacia et libertate. Tertio insinuatur sapientiam, dum apud sapientem abdita latet, justa laude frustrari; exitum autem per orationem sapientis sorticam, magnifice commendari, magnaque operari; siquidem per exitus et plateas illius splendor et nobilitas denotatur; per muros autem ejusdem utilitas, et ad omnem vitae usum vis et energia; similiter per dynastas significantur doctores, verbo opereque potentes."

Versus 22: Usquequo, Parvuli, Diligitis Infantiam

22. Usquequo, parvuli, diligitis infantiam, et stulti ea quae sibi sunt noxia, cupient, et imprudentes odibunt scientiam? Chaldaeus et Syrus, usquequo, insipientes, diligitis insipientiam? etc. R. Salomon, R. Levi et Aben-Ezra, usquequo, simplices, seducti ab impostoribus diligitis infantiam, id est, vos ab iis seduci placido animo fertis? In Hebraeo est elegans et efficax paronomasia; nam pro parvuli Hebraeum est פתאים petaim, pro infantia est פתי peti, q. d. Usquequo, parvuli, diligitis parvitatem? usquequo, parvuli, vultis esse et manere semper parvuli? usquequo, infantes, non vultis avelli ab infantia et nugis infantilibus? usquequo, simplices, non excutitis vestram simplicitatem, dum per fraudulentorum lactationes, adulationes et fraudes sinitis vos decipi, ac in fraudem et ruinam induci instar puerorum? Infantes enim et pueri prorsus nolunt avelli a matris uberibus et lacte, cui assueverunt. Unde matres ubera oblinunt sinapi, ut pueri acorem sapientes, ubera fastidiant, discantque uti solidiore cibo, itaque viribus et animo corroborentur et crescant. Pari modo homines carnales et pueriles nolunt a sua vita carnali et puerili avelli, donec per tribulationes Deus eam ipsis faciat molestam et exosam.

Secundo, pueri amant suas nuces et crepundia, eaque praeponunt nummis aureis et argenteis, quia illas comedere possunt, sentiuntque suaves, nummos vero gustare nequeunt; omnis enim sapientia puerorum est in ore et sapore. Ita carnalis homo non sapit quae spiritus sunt, sed quae carnis, donec gustato spiritu desipiat illi caro. Certum et determinatum est tempus infantiae, in quo infantibus nugas tractare et infantire permittitur, donec disciplinae capaces sint, cum scilicet firmiore sunt corpore et cerebro, quo facto, pueriles nugae eis adimuntur, et ad seria traducuntur. Ita pariter nonnulla tironibus in Ecclesia et monasteriis permittuntur, quae maturioribus vetantur, uti docet Apostolus, Hebr. V, 13.

Tertio, pueri amant libertatem et lusum: "Ludere par impar, equitare in arundine longa," fabricare domos luteas, ex aqua et smigmate per fistulam sufflando bullas excitare, quae mox tenues vanescant in auras. Unde impius Lysander apud Plutarchum in Apophthegmat. dicit: "Jurejurando viros, talis pueros oportet fallere." Ita major pars hominum ludicras et pueriles nugas amat. Quid enim sunt opes, deliciae, honores hujus mundi, si cum coelestibus et aeternis comparentur, nisi lusus et nugae puerorum? Merito ergo Salomon patrem Davidem, Psalm. IV, secutus, admirans eorum simplicitatem et stoliditatem, commiserando exclamat: "Filii hominum, usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium?" Diligis speciosas domos, feminas, mensas? diligis vanitatem. Mentitur femina se esse speciosam, cum intus sit latrina stercorum et sordium. Mentitur honor se coli et esse in pretio, cum honoratus a paucis, a multis vilipendatur et probris afficiatur. Mentitur vinum se oblectare gulam, cum mox stomachum degravet, caput affligat, hominemque ad omnia, quae hominis sunt, ineptum faciat. Usquequo ergo, o pueri, diligitis infantiam, infantiles nugas, umbras, fraudes et mendacia?

Quarto, pueri cupiunt sibi noxia, v. g. mel, saccharum, poma, quae in cruditates et vermes vertuntur, ideoque eis stomachi dolores et morbos conciliant. Rursum pueri arsenicum, quia simile, pro saccharo comedunt, itaque eo, utpote veneno, se enecant: sic oleum hauriunt pro melle, vinum pro lacte, itaque illo stomachum, hoc caput inebriant et destruunt: simili modo carnales amant pueriles voluptates, quae noxam corpori et animae tum praesentem, tum aeternam creant. Hinc illa trita: "Puer glaciem: Puero glacium."

Quinto, pueri oderunt scholas et scientiam, ne cogantur manum ferulae, oculos libro, mentem disciplinae subjicere et alligare. Nota est astutia pueri, qui jussus a magistra praecunte recitare alphabetum, ac dicere A, B, C, nunquam magistrum subsequi voluit, nec dicere A, B, C. Rogatus causam cur rem tam facilem detrectaret, respondit: "Nolo dicere, ne cogar discere." Ita carnales nolunt subjicere se severae disciplinae virtutis et legis divinae, sed vivere libertine et ad libitum, in quos convenit illud: "Bis pueri senes." Hinc et apud Gentiles vera Dei fide destitutos, sapientia semper fuit infans. Quocirca per infantiam Lyranus et Hugo accipiunt bona delectabilia; Jansenius, bona fortunae; Salazar, levitatem morum; studia ludicra, irrisiones et ludibria, quae pueris familiaria esse solent. Unde pro eo quod nos habemus: "Et stulti ea quae sibi sunt noxia cupient," Hebraeum est, et derisores derisionem desiderabunt sibi. Insipientes enim, aeque ac pueri, sunt ridiculi, amantque derisiones, id est res ridiculas et nugaces, quae ipsis sunt noxiae; unde eas ipsimet in aliis derident. Quocirca Vatablus vertit:

usquequo, stolidi, stoliditatem diligitis, et illusores sibi illusione placent (gaudent illudi, imo sibi ipsis illudere), et stulti scientiam odio habent? Pagninus, usquequo, simplices, diligitis simplicitatem, etc.

Porro Septuaginta to petaim vertunt simplices, id est innocentes, ideoque justos, ac peti vertunt innocentiam, id est justitiam: sic enim habent, quanto tempore innocentes inhaeserint justitiae, non erubescent. To non erubescent non est in Hebraeo, sed Septuaginta ad explendum sensum suum id subaudiri censuerunt. Haec versio licet prima fronte alio abire videatur, tamen in fine eodem quo nostra Latina redit, q. d. Pueri, qui suis naeniis puerilibus semper inhaerent, confusionem et probrum subeunt; igitur fiant petaim, id est simplices, sed alio sensu, scilicet fiant innocentes et justi: sic enim nunquam probro et confusioni subjacebunt, sed omnis probri expertem vitam agent; innocentia enim et justitia probro vacat, laude abundat.

Hujus sententiae veritatem festivo sanguisugae et formicae apologo pulchris exemplis corroborato demonstrat Cyrillus, lib. III Apolog. moral. cap. XVI: "Membris infirmi, corruptis humoribus aggravati, sitibunda sanguinis apposita sanguisuga sibi gratulari coepit, quod ad fontem venarum venisset a se diutius exoptatum. Cum igitur acumen oris per cutis poros, thesauri vivifici venam attigisset, et totis nisibus deliciosa aviditate id quod sitiverat affatim biberet, arte mirabili nocivum ab utili sequestratum, natura diligenti sagacitate promanante, malis male cupida plena facta est. Cum autem lethalis haustus in ipsam totam perfusum virus inciperet ebullire, ac quantocius pararet virus mortem venenatam cum ingenti dolore accersere; coepit cum ingenti clamore disrumpens singultire. Ad cujus dolentis vocem mox accurrit formicula granum trahens, quae dixit: Quid est quod accidit tibi? Cui illa: Amatum quippe sanguinis potavi alimentum, et exhausi venenum: cupidam enim decepit me propinator avarus, qui retinens sibi commodum, sugentis in perniciem dedit virus. Tunc formica subjunxit: Bene video, quod stulti ea quae sibi sunt noxia cupiunt (Proverb. I, 22). Et adjungens ait: Nescivisti quod qui alienum sanguinem sugit, propriam perditionem sumit? Et dum male quod cupiverat, rapit, hoc lethaliter postmodum evomit, et se sibi charissimum perdit?"

Deinde idipsum exemplo draconis, crocodili et raptorum evincit: "Hac etiam draco callidus peste cupiditatis illuditur, qui, ut naturales tradunt, dum hostiliter concupitum elephantis sanguinem avidius sugit, eodem se perimit, et non tam jucunde bibit, quam dolorose se exstinguit. Totum enim quod rapitur, raptori virus est. An ignoras, quod avarus raptor, dum lupinis dentibus et crocodilico morsu alienam rem devorat, propriam alienat, totum se dissipat, et cor vastat? quoniam quod congregat, raptoribus parat. Sic Chaldaeus Assyrium, Persa Chaldaeum, Graecus Persam, ac praedonem Graecum praedo exspoliavit Romanus. Gaudeo igitur quod nullius sanguinem sugo, sed res meas providentia curo, diligentia quaero, justitia congrego, sapientia servo." Quo dicto sanguisuga simul cum vita cruorem raptum evomuit.

23. Convertimini ad correptionem (Pagninus et Vatablus, increpationem) meam: en proferam vobis spiritum meum, et ostendam vobis verba mea. Pro proferam hebraice est אביעה abbia, id est eructabo, emanabo, scaturire faciam. Aquila et Theodotion, avallion, id est effundam; Septuaginta, proesomai, id est praemittam vobis spiritus mei dictionem; Tigurina, en efflo vobis spiritum meum; Vatablus, en depromo mentem meam. Sensus ergo est, ait R. Levi et Aben-Ezra, q. d. Filii hominum, relinquite nugas pueriles, sat infantiae datum; convertite vos ad meam disciplinam et meliorem frugem, date vos severiori vitae, abdicate carnales voluptates, sectamini spirituales. En vobis impendam cordis et influxus mei scaturiginem, praestabo ut spiritus meus in vos affluenter derivetur, ut vobis perennes sapientiae et virtutis influxus inde dimanent, ad eum modum quo e fonte aquae scaturiunt.

Igitur "proferam vobis spiritum meum," id est, ut sequitur, "ostendam verba mea," quae mente concepi, nimirum eloquar spiritus, id est mentis meae sensa, ita clare, sincere, copiose ac libere, perinde ac e fonte aqua clara, limpida, copiosa et libera emanat, ita ut nulla vi aut obturatione sisti vel inhiberi queat: imo quo magis obturatur, eo majore vi et conatu erumpit. Talis enim debet esse doctor et praeco sapientiae, ut nullis blanditiis vel minis ejus libertas docendi veritatem, arguendi vitia, monendi et exhortandi impediatur, sed contra omnia obstacula fortius eluctetur et erumpat.

Insuper Beda per spiritum accipit iram et vindictam; irati enim iras spirant et naribus efflant, q. d. Nisi convertamini, depromam in vos spiritum, id est indignationem et vindictam meam, atque "ostendam," id est re ipsa exhibebo, et opere complebo minas meas, quas verbis meis vobis saepe comminatus sum. De vindicta enim proxime sermonem subnectit. Spiritus enim significat vim, impetum aestusque animi nunc miserantis, nunc indignantis, nunc dolentis, nunc luctantis, quales fuere in Eliu dicente: "Plenus sum sermonibus, et coarctat me spiritus uteri mei. En venter meus quasi mustum absque spiraculo, quod lagunculas novas disrumpit. Loquar et respirabo paululum: aperiam labia mea, et respondebo," Job XXXII, 18. Hosce affectus hic induit sapientia, ideoque ingenti spiritu concionatur. Nunc enim miseretur hominum infantiam et stoliditatem, nunc indignatur, nunc blanditur, nunc comminatur, ut ostendat verba sua esse vera, salutaria, necessaria ad felicitatem. Eosdem induat concionator et sapientiae praeco, ut magno spiritu et efficacia concionetur, ac auditores in omnes partes quaquaversum exagitet, donec eorum corda contundat, molliat et flectat ad timorem et amorem Dei.

Versus 24: Quia Vocavi, et Renuistis

Hebraice, qui attenderet: Septuaginta, quoniam vocabam, et non obedistis; et extendebam verba, et non attendistis; Syrus et Chaldaeus, quia vocavi, et non credidistis, elevavi manus meas; Syrus, extuli vocem meam, et non auscultastis; Arabicus, quia vocavi vos, et non obedistis mihi; garrivi (visus sum garrire vobis) multos sermones, et non auscultastis eis. Alloquitur impaenitentes, qui in sua infantia et insipientia, puta concupiscentia et peccatis, persistere volunt. Hisce enim indignatur, quod suam vocationem, opem et consilium despiciant, ideoque eis minatur miserias praesentes et aeternas.

Porro vocat Deus, tum exterius per verba sacra Scripturae, per doctores et praedicatores, per praeceptores et viros pios, etc.; tum interius et praecipue per gratiam excitantem, puta objiciendo intellectui statum periculosum, in quo peccator versatur, damna peccati, gehennae tormenta impiis parata, ac gaudia coeli piis decreta. Igitur hinc liquet Deum peccatores vocatione et gratia sua excitante praevenire, ut resipiscant et convertantur; sed in peccatorum libero arbitrio situm esse, ut vocationi et gratiae Dei consentiant vel dissentiant pro libito, uti ex S. Augustino docet Concilium Tridentinum, sess. VI.

Jam vocare proprium est verbi et vocis: hinc appropriatur Verbo, id est Filio Dei, qui ante incarnationem per verba mentibus hominum immissa, eos vocabat ad poenitentiam et salutem; haec enim verba creata manant a Verbo increato, ejusque formam gerunt, et ab eo vim suam accipiunt, uti docet S. Augustinus, tract. 1 in Joan. Post incarnationem vero, per os et vocem humanam a se assumptam, praedicando omnes vocavit ad se et ad salutem, dicens: "Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos," Matth. XI, 28. Apostolos vero virosque apostolicos vocavit, et etiamnum vocat ad apostolatum, dicens: "Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum," Matth. IV, 19. Mundus, inquit S. Bernardus, vocat et lactat, ut inficiat; diabolus vero, ut etiam interficiat, ac tanquam lupus mactet et perdat; ego autem cur, nisi ut reficiam? Reficiam enim vos interno pastu, qui vestra satiet desideria, sitim exstinguat, qui requiescere vos faciat, ut non sit ultra quod cupiatis; in me enim sunt pascua vitae, in me verissima et gratissima mentis refectio.

Jam extensio manus multa hic subindicat: illa enim multis de causis fieri solet. Primo ergo Cajetanus censet hic quatuor gratiae Dei beneficia et efficacia concionetur, ac auditores in omnes quatuor hisce membris denotari. In vocatione beneficium excitandi: in extensione manus oblationem auxilii: in consilio instructionem ad eligendum bona: in increpatione monitionem ad fugiendum mala: ut enim a mala vita convertamur, bene vivamus et salvemur, necesse est primo, ut a Deo ad veteris vitae detestationem, et novae desiderium excitemur; secundo, ut ab eodem ad id perficiendum, per crebras excitationes et gratias corroboremur et adjuvemur; tertio, ut conversi ad malum non recidamus; quarto, ut bona opera studiose exerceamus, in iisque perseveremus usque ad finem vitae. Hinc verbum Dei in Scriptura vocatur brachium, quia ita vocat et suadet, ut simul et brachio manuque potenter juvet ad id quod jussit exsequendum, ut inexcusabilis sit homo, si Dei vocationem non acceptet, et manum Dei ad opitulandum extensam non arripiat. Hoc est quod ait Isaias LII, 10: "Paravit Dominus brachium sanctum suum, in oculis omnium gentium, et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri."

Secundo, Lyranus censet Deum manus extendere, ut peccatorem in barathro peccatorum demersum et sepultum potenter extrahat, et ad lucem gratiae ac justitiae educat: sic enim ei, qui in foveam profundam lapsus est, manum porrigimus, ut eum ex illa extrahamus.

Tertio, R. Salomon et Baynus censent sapientiam extendere manus, ut hoc signo omnes ad se advocet, ad hoc, ut in disciplinam suam, imo in sinum maternum se tradant. Sic enim mater exporrecta manu advocat et attrahit ad se filiolum, ut eum in sinum et ad ubera recondat. Unde Septuaginta et Syrus vertunt, extendi verba et vocem meam.

Quarto, Jansenius censet Deum manum extendere, ut indicet viam salutis, quae est lex Dei. Sic enim extenta manu et digito viatori ignaro viam demonstramus.

Quinto, Vatablus censet Deum manum extendere, ut hoc signo silentium indicat, ut scilicet omnes silenter sapientiam loquentem audiant.

Sexto, Martinus de Roa, lib. I Singular. cap. III: Manus, inquit, signum est, quo Deus et sapientia suos ad militiam evocat, juxta illud Isaiae XLIX, 22: "Levabo ad Gentes manum meam, et ad populos exaltabo signum (vexillum militare) meum." Hinc et olim inter Romana signa erant quaedam in formam crucis, et supra eam manus extensa: manus enim est symbolum amicitiae, aeque ac pugnae et belli pro amico. Deus enim, cum adhuc in alienis castris sub hostili principe et signo stipendia faceremus, summa cum benignitate nos vocavit, venientes cum majore recepit. Huc referri potest illud Prov. 1: "Extendi manum, et non fuit qui aspiceret." Queritur enim, quod, cum multos ad se veluti sublato signo evocasset, nemo nomen illi dederit: haec Roa. Huc pertinet quod manus extendere sit vacisci et reconciliari volentis, q. d. Deus: Ego injuriarum mihi a vobis illatarum oblitus, prior extendi dexteram invitans vos ad meam reconciliationem, utque vos vicissim in signum renovati foederis dexteram vestram meae consereretis: at vos me extendentem manum respuistis, vestramque retraxistis.

Septimo, Beda: Extendere manum, inquit, est beneficia offerre et conferre, imo incogitanti ea ingerere et obtrudere. Juxta hanc phrasin ait Ecclesiasticus IV, 36: "Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, sed ad dandum collecta." Hinc Artaxerxes Longimanus, teste Plutarcho in Apoph. regum, dicebat, sibi quasi principi (qui est Dei imago in terra) manum ad dandum, puta dexteram, esse longissimam, alteram vero ad detrahendum, puta sinistram, contractam esse et brevissimam. "Regalius enim esse addere, quam adimere." Sic Deus ad dandum est longimanus, ad accipiendum vero brevimanus, imo nullimanus. Quocirca S. Paulus celebrat hanc Christi sententiam: "Beatius est magis dare quam accipere." Actor. XX, 35. Vide ibi dicta.

Octavo, extensio manus signum est comminantis: sapientia enim minatur iis, qui se vocantem respuunt, poenas gravissimas, uti mox audiemus.

Denique extensio manus signum est summi amoris et desiderii, quo Deus et sapientia homines omnes expansis charitatis brachiis complecti, stringere sibique agglutinare satagunt. Hac de causa Christus in cruce brachia extendit, ut iis totum mundum amantissime complecteretur, imo extendit manus quasi rogans et obsecrans, ut ad eum accedamus. Extendimus enim manus cum Deum oramus et obsecramus, uti multis ostendi I Timoth. II, 8. Hoc est quod queritur Christus Isaiae LXV, 2, et Roman. X, 21: "Expandi manus meas tota die ad populum incredulum, qui graditur in via non bona post cogitationes suas."

Nota: Haec primo et proprie ad primam vocationem, qua peccator ex peccato evocatur ad sapientiam, id est justitiam et virtutem, pertinent: quia enim hanc respuunt impii suis cupediis addicti, idcirco eis perditionem comminatur. Secundario tamen et consequenter possunt adaptari secundae vocationi, qua quis ex minori justitia vocatur ad majorem, v. g. ad perfectionem, vel ad vitam religiosam. Haec enim vocatio licet non sit praeceptum, sed consilium, tamen quia a Deo manat, nullo modo respuenda est, ne ejus sapientiam, bonitatem et majestatem spernere et despicere videamur, quod sane Deo est injurium. Spernitur enim ejus sapientia, cum ejus vocantis ad se consilio posthabito mundi consilium sequimur. Spernitur ejus bonitas, cum ejus gratiae, quam tam liberaliter vocato offert, bona saeculi caduca anteponimus. Quocirca Deus hanc sui injuriam solet graviter punire et ulcisci, poenis tam praesentibus quam aeternis.

Memorabile et huic loco proprium est, quod narrat S. Antonius, III part., tit. 24, cap. IX, § 7. Cum quidam aliquando Franciscani Ordinis votum suscepisset, postea vero mutato consilio factus esset Canonicus, post paucos menses incidit in morbum lethalem: quam ob causam admonitus a suis de anima per confessionem expianda, respondit nil esse opus, quoniam ostensum sibi esset se esse damnatum; quare ne amplius sibi molesti essent, quia non posset confiteri. Apparuit enim mihi, inquit, Dominus iratus, dicens: "Vocavi et renuisti; ideo vade ad poenas inferni;" quo dicto expiravit. Simile est quod in Vita S. Bernardi legimus de fratre ejus Gerardo: hic enim cum Bernardi monita de saeculo deserendo, juventutis, novaeque militiae fervore calidus obstinate respueret, Bernardus prophetico spiritu jam tum impulsus, digito in ejus latus intento: "Veniet, ait, dies et cito veniet, cum lancea huic tuo lateri infixa pectus aperiet salutaribus consiliis, quibus nunc est clausum." Quod ut dixit, ita evenit: paucos enim post dies eo ipso loco vulneratus in pugna, captus etiam ab hostibus, cum recordatus esset fraternae praedictionis, clamare coepit se monachum esse Cisterciensem. Plura recenset P. Platus, lib. III De Bono status Religiosi, cap. ult.

Denique Lucas Abbas S. Cornelii (exstat tom. I Biblioth. sanctorum Patrum) in Summariolis ad Comment. Aponii in Cant. hanc gnomen sic legit: "Clamabam, et non exaudiebatis; extendebam verba mea, et non intendebatis. Itaque et ego vestram perditionem ridebo. Haec terribilis (pergit Lucas) locutio, quae liquefaciet animam contemnentem Dei praecepta, lacrymabiliter demonstrat, qualia perpessa sit, eo quod pulsanti Christo aperire contempserit."

Versus 25: Despexistis Omne Consilium Meum

Gravis est haec querela sapientiae et Dei, de sui despectu. Despicere enim plus est quam spernere vel contemnere: despicere enim est quasi infra se, et ad pedes suos projectum aspicere et aspernari; ex adverso suspicere est sursum aspicere et venerari, quasi supra nos aspiciamus aliquem esse collocatum, quem revereamur. Unde pro despexistis hebraice est תפרעו tiphreu, id est evacuastis, otiosum et irritum fecistis; Septuaginta, ἀκύρους ἐποιεῖτε, id est exauctorata fecistis, auctoritatem eis ademistis, irrita et cassa fecistis, ut scilicet apud vos nullum pondus, nullam vim obtinerent; Symmachus et Theodotion, dissipastis; R. Salomon, abolevistis; Pagninus, cessare fecistis; Tigurina, negligitis; Chaldaeus, commutastis. Pro neglexistis hebraice est לא אביתם lo abithem, id est non voluistis; Septuaginta, rebelles fuistis; Complutenses, non intendistis. Omnia haec eodem redeunt, q. d. Despexistis consilia sana, quae ego vobis in vestrum bonum et salutem suggessi, et pro eis amplexi estis consilia noxia, quae vos in ruinam agunt, ut rebus frivolis vacaretis, atque somno et desidiae vestrae indulgeretis, ne in obtinenda sapientia aliquid laboris impenderetis; atque ut id videremini ratione et jure agere, commutastis nomina sapientiae et insipientiae, puta virtutum et vitiorum: ut virtutes quas ego suggessi vobis, diceretis esse vitia; ex adverso vitia, quae amabatis, virtutum nomine palliaretis et decoraretis. Sic enim mundani "fortem," inquit Nazianzenus, orat. 20, "appellant temerarium; prudentem et circumspectum, timidum; temperantem, agrestem et inhumanum; justum, asperum." Sic humilem vocant pusillanimem et abjectum; prodigum vocant liberalem; avarum, frugalem; iracundum, magnanimum; gulosum, jovialem, dicacem, eloquentem; superbum, excelsum. Ex adverso: "Quidam, inquit S. Hieronymus ad Demetriadem, superbiam libertatis loco ducunt, adulationem pro humilitate suscipiunt, malitiam prudentiae vice amplectuntur, et stultitiae simplicitatis nomen imponunt, ac demum fallaci et pessima similitudine decepti vitiis pro virtutibus gloriantur. Nonne hi aureos nummos cum adulterinis commutant?"

Versus 26: Ego Quoque in Interitu Vestro Ridebo

Hebraice, cum venerit כענה pachdechem, id est pavor, horror, stupor vester, id est, cum venerit terribilis clades quam pavebatis, horrebatis et cujus vehementiam obstupescitis. Pro in interitu hebraice est באידכם beedechem, id est in confractione, vel contritione vestra; Aquila, in inundatione; Septuaginta, in perditione; Symmachus, in collocatione; Arabicus, propterea ridebo exitium vestrum; Tigurina, ego ad vestri perniciem ridebo; Vatablus, in calamitate vestra; S. Augustinus in tract. 33 in Joan. legit superridebo, id est effuse ridebo: "Inter desperationem, ait, et spem fluctuat animus. Metuendum est ne te occidat spes, et cum multum speras de misericordia, incidas in judicium. Metuendum est rursus ne te occidat desperatio, et cum putas jam tibi non ignosci, quia gravia commisisti, non agas paenitentiam, et incurras in judicem sapientiam, quae dicit: Et ego vestrae perditioni superridebo." Sic quoque legit S. Cyprianus, lib. De Singularit. cleric., sub initium. Pro subsannabo, Septuaginta vertunt, gaudebo; Lucifer Calaritanus, Apol. pro S. Athanasio et S. Cypriano, legit, gratulabor adversum vos; B. Antiochus, homil. 38 De inobedientia, legit: "Quia vocavi, et non obedivistis, sed irrita fecistis consilia mea, igitur et ego vestrae perditioni insultabo;" Syrus, exultabo, cum venerit super vos vastitas et perditio repentina; Hebraice est אלעג elag, id est subsannabo, vel balbutiendo et blaese loquendo vos irridebo: laag enim significat blaesitatem et balbutiem, indeque irrisionem, quae per ea fieri solet. Vide dicta Isaiae XXVIII, 11. Porro subsannare est sannas, irrisiones et probra velut stulto irrogare. Unde Caelius Rhodiginus, lib. XV Antiq. lect. cap. XXII: "Apud Craunum, ait, sannas fatuum significat; unde et sanna, verbum Latinis frequens, puto defluxit, etiamsi a narium sonitu Grammatici opinentur dictum." Sanna enim est solutus risus et derisus. Unde sannio vocatur, qui soluto risu et contortis corporis totius partibus, immoderatum quamdam alios deridendi formam effingit, et aliorum mores inepto quodam gestu per contemptum exprimit, ut stultus propemodum videatur ac ridiculus. Unde Cicero, lib. II De Oratore: "Quid enim, ait, potest esse tam ridiculum quam sannio est! sed ore, vultu, imitandis moribus, voce, denique corpore ridetur ipso." Loquitur anthropopathos, sive humano more: nec enim risus, qui fit diducto ore; nec sannae, quae fiant contracto naso; nec ira ullave passio cadit in Deum qui incorporeus est et immutabilis. Tu enim, "Domine potentissime et justissime, ait S. Augustinus lib. I Confess. cap. IV, stabilis et immutabilis es: amas, nec aestuas; zelas, et securus es; paenitet te, et non doles; irasceris et tranquillus es." Igitur hic risus et subsannatio significat Dei grave justumque odium, quo aversatur et acriter plectit impios sui contemptores; non quod Deus delectetur tortura impiorum, sed quod delectetur justitia, justaque vindicta, qua juste plectuntur scelerati. Ita S. Bernardus, serm. 9 in psalm. Qui habitat, citatis hisce Salomonis verbis, Ego quoque in interitu vestro ridebo: "Quid ergo, ait, in insipientium interitu sapientiae credimus placiturum, nisi justissimam suam dispositionem et irreprehensibilem ordinem rerum? sane quod sapientiae tunc placebit, sapientibus quoque placeat necesse est universis." Unde Symmachus vertit, ridebo in collocatione vestra. Deus enim, ait ibidem S. Bernardus, gaudet, cum res quaeque suo loco collocatur, ut sit ordo congruus rerum in toto universo. Locus autem piorum est coelum, locus impiorum est infernus. Gaudet ergo, cum quisque piorum in coelo, et quisque impiorum in inferno, loco et gradu suo pro meritis vel demeritis collocatur: gaudet enim ordine rerum. Ordo enim est commune bonum totius universi, et consequenter singularum ejus partium.

Sensus ergo est, q. d. Uti homo homini se offendenti offensus, eum, dum in gravi miseria constitutus est, suam opem implorantem ridere dicitur, cum ejus preces spernit, imo ridet, illique suam ingratitudinem et scelera exprobrat, ac in ejus miseria gaudet: ita et ego gaudebo in justa vestri punitione et interitu, tum praesenti, tum aeterno, ac vos in eo perpetuo deseram, et crimina vestra vobis in faciem per ipsammet vestram conscientiam perpetim vobis acclamantem, per parentes, socios caeterosque vobiscum damnatos, perque ipsos daemones insultantes objectabo. Alludit Salomon ad illud Davidis patris sui: "Qui habitat in coelis irridebit eos, et Dominus subsannabit eos," Psal. II.

Est sarcasmus sive hostilis irrisio. Ridet enim Deus impios, qui sua monita riserant: congrua justaque punitionis mensura, risus risui, subsannatio subsannationi respondet.

Mitius minusque plene explicat S. Gregorius, IX Moral. XX, in hunc modum: "Ridere Dei est humanae nolle afflictioni misereri; quare ego quoque in interitu vestro ridebo, hoc est, afflictioni vestrae nulla pietate compatiar." Sed adhuc amplius innuitur hoc loco, nimirum quod Deus peccatoribus par pari referat, ut aperte significatur in illo quoque ac si dicat: Idem quoque vobis reddam in morte, quod in vita mihi praestitistis, scilicet risum, subsannationem et aeternum contemptum vestri. Audietis enim: "Amen dico vobis, nescio vos," non vos estis ex ovibus meis. Porro Beda exponens hunc locum de Christo et Apostolis: "Tale, inquit, est Psal. II: Qui habitat in coelis irridebit eos, et Dominus subsannabit eos. Non quia buccis Dominus irrideat, aut naso subsannet: sed ea vis designata est tali verbo, quam dedit Apostolis, ut praeviderent nihil prorsus impios contra eum supra quam ipse permitteret, insidiis esse acturos, quin potius illorum eventa omnia evacuanda, ejus vero gloriam post passionem per orbem terrarum esse dilatandam pranoscerent, ideoque superbiam eorum, etiam cum maxime valere conspicerent, pro nihilo contemnerent."

Igitur ridet et subsannat Deus sceleratos sui, suaeque vocationis contemptores, jocis risibusque vacantes. Primo, dum eos hostiliter, sed juste pro meritis acriter punit, omnibusque irridendos et subsannandos objicit. Secundo, cum eis sua scelera exprobrat, uti immisericordiam exprobrabit impiis a se in judicii die damnandis. Tertio, dum de eorum justa poena gaudet, facitque ut omnes angeli et Sancti gaudeant, uti gavisuros de excidio Babylonis docet S. Joannes, Apocal. XVIII, 20: "Exulta, ait, super eam coelum, et sancti Apostoli et Prophetae: quoniam judicavit Deus judicium vestrum de illa." Quarto, dum eos hostibus, praesertim daemonibus, tradit, qui eos necando et cruciando rideant et subsannent.

Exempla sunt: primum in Antiocho sacrilego, cujus interitum Deus risit. "Orabat, inquit Scriptura, scelestus Dominum, a quo non esset misericordiam consecuturus," II Machab. IX, 13. In Esau, qui "reprobatus non invenit poenitentiae locum, quanquam cum lacrymis inquisisset eam," Hebr. XII, 17. In Judaeis occisoribus Christi, quibus haec applicat Beda, quos Romani sub Tito vastantes illuserunt, et quasi mancipia tractarunt et mactarunt. In excidio Babylonis et Baltazar regis, cui Deus ridens insultat per Isaiam toto cap. XIII et XIV. In excidio Tyri, cui Deus insultat per Ezechielem toto cap. XXVIII. In excidio Pharaonis et Aegypti, cui Deus insultat Ezech. XXIX, 30 et seq.

Porro irrisiones et subsannationes daemonum, quibus hominibus damnatis insultant, videre est in Vita Udonis Archiepiscopi Marpurgensis, qui cum vocem Dei monentis: "Udo, Udo, cessa a ludo, lusum satis Udo," negligeret, ad tribunal Christi citatus, et capite plexus missus fuit in tartara, uti narrat Nauclerus volum. III, generat. 43, Fulgosius, lib. IX, cap. XII, et noster Canisius, libro V operis Mariani, cap. XX.

Versus 27: Cum Irruerit Repentina Calamitas

Hebraice, cum venerit sicut desolatio pavor vester (id quod timebatis et pavebatis, puta mors: hanc enim solam timent impii, qui futurae vitae bona et mala non credunt) et exitium vestrum; Pagninus, contritio vestri sicut turbo; Septuaginta, cum venerit vobis subito tumultus, et subversio similis procellae (Aquila, συσσεισμῷ, id est concussioni, terrae motui) affuerit, et venerit vobis tribulatio et oppressio, vel, ut Complutenses, obsidio vel obsessio: hanc enim proprie significat Graecum πολιορκία; Aquila, ἐπίχυσις, id est superfusio; Theodotion, κατάσπευσις, id est conturbatio, praecipitatio; S. Cyprianus, De Singul. cleric., pressura et expugnatio. Pro repentina calamitas hebr. est כשואה keschoah, quod R. Levi et R. Salomon vertunt, sicut nubes, quae repentino motu cietur, ac ingenti strepitu ac fragore detonat. Proprie schoah est tumultus, impetus, tempestas, grassatio repentina cum fragore. Radix enim שאה schaah significat repente irruere, impressionem facere, irrumpere, praecipitanter ingruere, obruere cum magna vi, impetu et strepitu, uti fit cum hostes vi occupant urbem, cum domus terrae motu quassata magno fragore corruit, cum tempestas naves sorbet, cum grando segetes sternit, cum flumina exundant et agros obruunt.

Simili enim modo Deus impios suae vocationis contemptores subita, inexspectata, vehementi et horrida strage plectit et obruit, uti Sodomam sideravit igne coelesti, orbem universum tempore Noe perdidit diluvio, Pharaonem cum toto exercitu prostravit in mari Rubro, Madianitas sub Gedeone mutua caede trucidavit, Judic. VII, 20. Simili plaga plectet Antichristum cum suis asseclis, juxta illud II Thessal. V: "Cum dixerint: Pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus, sicut dolor in utero habentis, et non effugient." Maxime vero ita plectet impios in die judicii, inquit Beda: tunc enim ira et vindicta Dei eos invadet vehemens, horrida, efficax et ineffugibilis, velut procella, turbo, tempestas et desolatio extrema; tunc invadet eos "tribulatio et angustia," Hebraice צוקה tsuka, id est coarctatio et pressura, ut in arctis positi et undique malis obsessi evadere nequeant, sed torculari irae Dei, et gehennae pressi et oppressi inconsolabiles effundant gemitus, complorationes et lamenta (unde Aquila vertit, supereffusio: erit enim diluvium malorum; Theodoretus, praecipitatio, quia praecipitabuntur in gehennam), quibus Deus et Sancti irrideant et subsannent. Quocirca malis obruti desperabundi dicent "montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos," Apocal. VI. Impii ergo haec praecogitent, si sapiunt, ac Deo obsecundent, ut tantum malorum agmen evadant. Audiant et paveant Joelem, capite II, vers. 1, detonantem: "Canite tuba in Sion, ulate in monte sancto meo, conturbentur omnes habitatores terrae; quia venit dies Domini, quia prope est dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis, etc. Ante faciem ejus ignis vorans, et post eum exurens flamma. Sicut sonitus quadrigarum super capita montium exsilient: sicut sonitus flammae ignis devorantis stipulam. A facie ejus cruciabuntur populi, omnes vultus redigentur in ollam," puta prae pavore et cruciatu pallescent et nigrescent instar ollae.

Porro Cajetanus haec omnia explicat de morte quam solam timent impii futurorum improvidi. Declarat, inquit, qualis est mors istorum, quae appellata est timor et fractio eorum. Declarat autem tripliciter: primo, quod venit sicut desolatio, deinde quod venit sicut turbo, et demum quod venit cum tribulatione et angustia. Oportuit autem a sapientia declarari istas conditiones mortis iniquorum, ad manifestandum quod mors non est hujus vitae privatio tantum, sed annexa habet multo pejora futurae vitae mala. Propterea enim describitur quod veniet sicut desolatio, privans desolatum omni bono extrinseco, et similiter describitur veniens ut ventus vehemens, propellens ad extranea, ut intelligamus quod peccator moriens remanet vivus secundum spiritum. Propterea enim describitur miser tanquam desolatus, et tanquam propulsus a vento vehementi: nam et desolatus vivit, et propulsus a vehementi vento vivit. Unde et demum miseria ejus describitur ex multiplicatis undique angustiis: vivit enim, qui undique angustiatur. In tali itaque miseria peccatorum, dicit sapientia quod ridebit et subsannabit, derisibiles et subsannabiles reddendo eos.

Versus 28: Tunc Invocabunt Me, et Non Exaudiam

Hebraice, non respondebo; Septuaginta, quaerent me mali. Nota to tunc: magnam enim habet emphasim et antithesim, q. d. Nunc ipsi nolunt audire me vocantem, idcirco tunc, cum scilicet imminebit eis undique angustia, pari modo non audiam eos invocantes me; reddam par pari: surdis me surdum praebebo. Tunc ergo poena aperiet oculos, quos nunc culpa et voluptas tenet clausos.

Dices: Ergone in hora mortis sera est invocatio Dei et peccatoris poenitentia? Respondeo: Nunquam sera est in hac vita, si vera; sed raro vera, quae sera. Hi enim impii invocant Deum postulantque remissionem non culpae, sed poenae, ut scilicet mortem evadant. Idcirco non exaudiuntur, nec dimittitur eis culpa, utpote cum id non petant, sintque impoenitentes: nec poena, utpote quae remanente culpa, certo et inexorabiliter a Deo eis impoenitentibus est decreta; sed, etsi poeniterent, seria contritione, et vero emendandi se proposito, obtinerent quidem remissionem culpae, at non statim poenae, saltem totius. "Mane" ergo, id est, illico ut se malis circumdatos viderint, surgent ut Deum pro liberatione a morte et interitu invocent: at non invenient, quia Deus in poena inexorabilis est, auresque impoenitentibus claudet, quia ipsi suas Deo vocanti prius clausere.

Secundo, si to tunc cum Beda et Lyrano accipias de die judicii, clarum est tunc irritam fore poenitentiam, utpote quae fit post mortem omnium et singulorum. Post hanc enim sequetur mane illud ultimum judicii extremi, quo Deus inexorabiliter piis praemia, impiis gehennam et supplicia decernet; juxta illud quod canimus in hymno ad Laudes sabbati: "Et mane illud ultimum, quod praestolamur cernui, in lucem nobis effluat." Multo magis impii non exaudientur in inferno, uti dives Epulo postulans ab Abraham mitti ad se et ad suos Lazarum, exauditus non est, Lucae XVI, 25.

Versus 29: Eo Quod Exosam Habuerint Disciplinam

Hebraice, scientiam. Hebraice, non elegerint. Pro timorem Septuaginta Complutenses recte legunt φόβον, quod Scholiastes interpretatur θεοσέβειαν, id est pietatem, vel Dei cultum; Vaticani vero legunt λόγον, id est verbum, vel sermonem. Unde S. Cyprianus, lib. I Contra Judaeos, legit, sermonem autem Domini non acceperunt.

Versus 30: Nec Acquieverint Consilio Meo

Hebr., noluerunt consilium meum; Septuaginta, neque volebant meis attendere consiliis; Aquila, Symmachus et Theodotion, non receperunt consilia mea.

Et Detraxerint Universae Correptioni Meae

Hebraice, spreverunt; Septuaginta, subsannabant; Symmachus et Theodotion, irritaverunt; Vatablus, exsecrati sunt.

Dat causam cur impii Deum invocantes non exaudiantur, quia scilicet perseverarunt in quatuor hisce membris, quae quatuor continent injurias sapientiae per gradationem, qua a minore gradatim ascenditur ad majorem. Prima enim est, quod oderunt disciplinam et consequenter sapientiam: haec enim disciplinam sancit et imperat. Secunda, quod timorem Domini non susceperunt. Est haec major injuria, quia in Deum proxime redundat: qui enim spernit timorem Dei, spernit Deum terribilem et timendum. Unde Septuaginta Romani legunt, eo quod verbum Domini non assumpserunt, id est non ad se sumpserunt, non sibi, sed aliis applicarunt; sic enim solent impii, cum conciones audiunt, ea quae de vitiis dicuntur et carpuntur, non sibi, sed aliis applicare. Tertia magis assurgit, quod noluerunt admittere consilium Dei, saluberrime illis consulentis: haec enim major est indignitas. Quarta et summa est, quod detraxerunt universae correptioni meae: pejus enim est detrahere quam negligere. Septuaginta, subsannabant meas redargutiones. Graece ἐμυκτήριζον, id est suspenso naso irridebant: μυκτήρ enim est nasus; nasus autem olim subdolae irrisioni dicatus erat, teste Plinio, lib. XI, cap. XXXII; unde illud Horatii: "Naso suspendis adunco;" et Martialis: "Nasutus sis usque licet, sis denique nasus." Hinc mycterismus vocatur sanna, irrisio.

Versus 31: Comedent Fructus Viae Suae

Septuaginta, sua ipsorum impietate implebuntur; Lucifer Calaritanus, pro S. Athanasio, "saturabunt animas suas;" S. Cyprianus, De Singul. cleric., "a sua impietate saturabuntur." Est paroemia, significans impios, sive juvenes sint, sive senes, recepturos poenam et vindictam suis demeritis congruam et commensam, juxta illud Galat. VI, 8: "Quae seminaverit homo, haec et metet." Et: "Comede quod intrivisti." Similes sunt Isaiae LIX, 4: "Conceperunt laborem, et pepererunt iniquitatem. Ova aspidum ruperunt, et telas araneae texuerunt: qui comederit de ovis earum, morietur; et quod confotum est, erumpet in regulum."

Alludit ad illud Davidis: "Labores manuum tuarum quia manducabis," Psalm. CXXVII, 2. Id facit Deus primo, cum efficit ut voluptates et dignitates, quas ambiverunt impii, vertantur illis in nauseam, luctum et tormentum: sicut concupiscentia coturnicum versa fuit Hebraeis in nauseam, Num. cap. XI, vers. 20; idque per saturitatem et plethoram, sive nimiam repletionem. Unde illud: "Omnis saturitas mala, panis autem pessima." Sic juvenes, qui vacarunt gulae et libidini, Deus punit, dum facit ut in senectute laborent podagra, asthmate, calculo, morbo Gallico, etc.

Secundo, cum efficit ut studia et consilia impiorum infelices habeant successus, et in ipsorum perniciem recidant. Unde Vatablus sic exponit, usque ad saturitatem utentur consiliis suis: Deus enim deseret eos, ut suo se consilio regant. Qui enim nolunt regi a prudentia Dei, necesse est ut regantur ab imprudentia sua, ac in multos labantur errores, pericula et damna.

Tertio, cum impietatem eorum secundum demerita castigat et punit; sicut punivit gulam Hebraeorum immittendo in eos plagam mortis, unde locus vocatus est sepulcra concupiscentiae, Num. XI, 33. Simili modo Deus justa vindicta, cuilibet hominum concupiscentiae suum destinat supplicium et sepulcrum. Peccator ergo per peccata sibi ipsi plectit virgas et flagella. Ac sicut sibi quisque suae fortunae est faber, ita ipse sibi suae miseriae et infelicitatis est figulus et faber, uti docet Isaias cap. L, vers. ult.

Denique alii sic exponunt: Impii sua impietate, id est sua impia vivendi consuetudine, replebuntur, id est replebunt se continuis suis vitiis et sceleribus. Haec enim magna est eorum stultitia, aeque ac poena, praesertim quia continuo magis augmentis damnationem eorum auget et aggravat. Hoc est quod dicitur Job. XX, 11: "Ossa ejus implebuntur vitiis adolescentiae ejus, et cum eo in pulvere dormient." Vitia enim juventutis comitantur hominem usque ad senium, nec eum ante mortem deserunt.

Versus 32: Aversio Parvulorum Interficiet Eos

Perperam aliqui pro aversio legunt adversio; Arabicus, quoniam pro eo quod opprimebant pueros, occidentur. Est conclusio et epiphonema, paucis complectens causam ruinae impiorum. Quaeres: quaenam haec "aversio?"

Primo, Chaldaeus, Pagninus, Vatablus, Baynus et noster Salazar censent esse quietem et prosperitatem: rebus enim secundis stulti solent perdi, ut "aversio parvulorum interficiet eos" explicetur per id quod subdit: "Et prosperitas stultorum perdet eos." Sic enim Hebraei in carmine et rhythmo prius hemistichium, explicant per posterius. Unde Syrus pro aversio vertit conversio insipientium.

Secundo et proprie, "aversio," vel ut Tigurina, defectio, intelligitur a ratione, a recto, a sapientia, a Deo. Igitur aversionem intelligit quadruplicem, quam descripsit vers. 29, dicens: "Eo quod exosam habuerint disciplinam, et timorem Domini non susceperint, nec acquieverint consilio meo, et detraxerint universae correptioni meae." Eo enim respicit, seseque refert. Quare "aversio" haec est a disciplina, a timore Domini, a consilio, a correptione sapientiae. Notat enim hoc versu duos terminos peccati, unum a quo, alterum ad quem. In omni enim peccato est aversio a Deo Deique lege, et conversio ad prosperitatem et commoda bonorum temporalium. Unde S. Thomas et Scholastici peccatum sic definiunt: "Peccatum est aversio a bono summo et increato, ac conversio ad bonum caducum et creatum." "Qui enim a Deo avertitur et prosperatur, tanto perditioni fit propinquior, quanto a zelo disciplinae invenitur alienus," inquit hunc locum explicans S. Gregorius, lib. I in Ezech. homil. 12. Unde R. Levi: משובה meschubah, inquit, est recessus, quo peccator, eo quod minus propositi sit tenax, modo in hoc, modo in oppositum se convertit, prout mentis aestu abripitur. Hinc impii, licet grandaevi, vocantur parvuli, quia instar parvulorum cupidinibus suis aguntur et rapiuntur, juxta illud Senecae ad Lucilium: "Auctoritatem habemus senum, sed vitia puerorum," imo infantium.

Porro "aversio" haec tum passive, qua scilicet impii avertuntur a Deo juxta sensum jam datum; tum active, qua scilicet ipsi parvulos seducunt, et a Deo avertunt, accipi potest. Activam accipiunt Septuaginta, unde vertunt, propterea quod injuriam inferebant parvulis, occidentur; et Lucifer pro S. Athanasio, "nam quia decipiebant parvulos, occidentur."

Et Prosperitas Stultorum Perdet Illos

Pro prosperitas hebraice est שלות schalvat, quod Aquila, Symmachus, Noster, Pagninus et Vatablus proprie vertunt, prosperitas; Chaldaeus, error; Septuaginta vero, ἐξέτασις, id est inquisitio, examinatio: hinc Arabicus vertit investigatio, puta exquisitum judicium, quo a Deo, Christo et Sanctis, praesertim quos afflixerunt, examinabuntur, judicabuntur et damnabuntur in die judicii. Aut potius examinatio est ipsa prosperitas; haec enim hominis indolem, virtutem et vitium patefecit. Nam, ut ait Anselmus in Sententiis: "Tribulatio probat unam patientiam, prosperitas vero omnes virtutes examinat." Porro Aben-Ezra de culpa sic explicat, q. d. Stulti, id est impii, sua quiete perduntur, interimunturque improvidi: cum enim alta pace perfruantur, sceleribus sese obstringunt. Consequenter pari modo de poena explices, q. d. Impii sua prosperitate insolescentes provocant iram Dei et hominum, qua fit ut perdantur et opprimantur, uti periit Sodoma, juxta illud Ezech. XVI, 49: "Haec fuit iniquitas Sodomae: superbia, saturitas panis, et abundantia et otium." Ob haec enim in tanta scelera prolapsa est, ut coelesti igne deflagrarit. Prosperitas ergo impiorum in magnam calamitatem desinit, ideoque est prospera adversitas, et felix infelicitas.

Praeclare S. Bernardus, serm. 3 in Domin. Palm., notat dici: "Prosperitas non omnium, sed stultorum perdet illos," quia sapientes norunt prosperitate uti modeste ad suum commodum et profectum. Idem tamen, lib. II De Consider. XII, docet sapienti majus esse periculum a prosperis quam ab adversis. "Prosperitas enim incautis, ait, est hoc ad disciplinam, quod ignis ad ceram, quod Solis radius ad nivem vel glaciem. Sapiens David, sapiens Salomon fuit: sed blandientibus nimis secundis rebus alter ex parte, alter ex toto desipuit. Magnus, qui incidens in adversis, non excidit vel parum a sapientia; nec minor, cui praesens felicitas si arrisit, non irrisit. Quamquam facilius invenerim, qui sapientiam retinuerunt contraria sibi fortuna, quam qui propitia non perdiderunt." Idem, serm. in Cant.: "Luxuriae currus quadriga volvitur, quatuor rotis vitiorum, ingluvie videlicet ventris, libidine coitus, mollitie vestium, otii soporisque resolutione. Trahitur equis aeque duobus, prosperitate vitae et rerum abundantia: et qui his praesidunt duo, ignaviae torpor, et infida securitas: quia et copia in ignaviam solvit, et secundum Scripturam, Prosperitas stultorum perdet illos: non sane ob aliud, nisi quoniam male securos reddit. Cum autem dixerint: Pax et securitas, tunc subitaneus superveniet eis interitus," I Thessal. V, 3.

Moraliter ergo disce magis timenda esse prospera quam adversa, majusque pectus requiri ad illa quam ad haec moderanda. Sapienter Salvianus, lib. VI De Gubernat.: "Tanta, ait, rerum secundarum prosperitate corrumpimur, tanta morum insolentium pravitate vitiamur, ut et Dei penitus obliviscamur et nostri, etc. Ad hoc tantum data a Deo quiete utimur, ut in ebrietate, ut in luxuria, ut in flagitiis, ut in rapinis, ut in omni scelere atque improbitate vivamus: quasi vero beneficium datae pacis sit vacatio probrositatis, et ad hoc inducias tranquillitatis Deo donante capiamus, ut licentius securiusque peccemus. Indigni itaque coelestibus donis sumus."

Quocirca sapienter monet Isidorus Pelusiota, lib. III, epist. 255: "Da operam, ait, vir optime, ne te tanquam unum e vulgo mutet rerum secundarum aura. Verum firmum et constantem amicis servet philosophia, cum qua es educatus. Illud enim imperitis ac gregariis contingere solet, hoc autem iis qui insigni sapientia praediti sunt." Nam ut ait Ausonius de Capua: "Freta secundis nescivit servare modum." Et Plautus in Pseudolo:

Quasi solstitialis herba paulisper fui: Repente exortus sum, repente occidi.

Et alius:

Fortunam reverenter habe, nam vitrea tota est, Cumque nihil statuis firmius esse, ruit. Res ut laeta redit, mens ebria surgit in altum, Optima sors homini pessima corda facit.

S. Ambrosius dum ad domum divitis cujusdam divertisset, qui sibi omnia ex voto toto vitae tempore evenisse gloriabatur, e vestigio recessit: rogatus a comite cur fugeret tam liberalem hospitem: "Ne, ait, una cum eo perpetua prosperitate uso male peream." Neque id vanum omen; vix enim domo recesserat, dum ea cum omnibus eam incolentibus terrae hiatu fuit absorpta. Ita Paulinus in Vita S. Ambrosii. Nam, ut ait ille: "Ira numinis procul diuque abesse a tam secundis rebus non potest." Et: "Plerumque secundis rebus praeter meritum uti, stolidis hominibus majorum calamitatum initium praebet. Res enim prosperae judicium saepe depravant." Quocirca orat ille: "O numen, meis admisce prosperis quiddam mali. Fragilitatis enim humanae nimia in prosperis est oblivio. Res secundas hinc superbia, inde ambitio lascivia. Adversa frenant, prospera animos efferunt. Rarissima in re prospera prudentia est. Tumidus secundis, timidus est idem in malis."

Versus 33: Qui Autem Me Audierit, Absque Terrore Requiescet

Vatablus et Pagninus, qui autem mihi obtemperat, tutus (hebraice in spe, vel fiducia, id est fiducialiter) habitabit et securus erit a malorum metu; Syrus, securus erit a multitudine iniquitatum. Nota to habitabit: impii enim magnas spes concipiunt, sed in illis non habitant, quia iis excidunt, adeoque illae saepe vertuntur in desperationem: justi autem in spe, quasi in domo propria, perpetuo, secure et fidenter habitant, quia certi sunt de Dei ope, et obedientiae ac justitiae suae remuneratione. Porro Jansenius, Baynus et Salazar haec accipiunt de bonis praesentis vitae: haec enim a Deo promissa erant Judaeis illius aevi, q. d. Qui meae disciplinae studuerit et obedierit, bonis cunctis affluet, vel prospere aget, id est, non variam, sed constantem experietur fortunam, adeo ut metu vacet "timore malorum sublato," id est infortuniorum, quae solent felicitatem commutare, juxta illud a Deo promissum: "Jerusalem habitabit confidenter," Jerem. XXXIII, 16. "Et comedetis panem vestrum in saturitate, et absque pavore habitabitis in terra vestra. Dabo pacem in finibus vestris: dormietis et non erit qui exterreat," Levit. XXVI, 5. Unde Chaldaeus hoc loco vertit, prosperitas qua stulti superbient, ad bonos vertitur.

Verum sub bonis temporalibus, quae Deus promisit Judaeis, mystice hic et alibi in Scriptura, intelliguntur bona spiritualia promissa Christianis: illa enim, utpote caduca et exigua, erant veteris; haec sunt novi Testamenti, quia coelestia, divina et aeterna. Justus ergo Christianus, qui pie vult vivere, etsi cruces exspectet: "Omnes enim, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur," II Timoth. III, 12, tamen inter cruces velut inter rosas et delicias stabit impavidus, imo laetus et alacer: quia abundantia coelestis fortitudinis, fiduciae et consolationis, quam ei Spiritus Sanctus suggeret, faciet eum omnibus superiorem, ut in coelo et Deo mente defixus omnia terrena bona et mala despiciat, imo in malis exultet et glorietur, quod ea pro Deo toleret, dicatque cum Paulo: "Gloriamur in tribulationibus, etc., quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum qui datus est nobis," Rom. cap. V, vers. 3. Summa ergo dictorum est solam sapientiam praestare tranquillitatem laetitiamque animae, et omnem mali metum excludere: ut sapientes, id est justi, perpetuum agant sabbatum in timore Domini.

Anagogice, haec omnia perfectissime implebuntur in coelo. Ibi enim fugiet dolor et timor, ibi erit abundantia gaudiorum et bonorum omnium. Quaerit D. Thomas II, Quaest. XIX, art. 11, an in coelo aberit omnis omnino timor, ac respondet, primo, ibi nullius mali fore timorem, quia Beati erunt securi de sua felicitate, quod in aeternum eis firma permanebit. Secundo, fore in coelo Dei timorem non servilem, sed filialem, qui idem est cum charitate: ita tamen ut primus et proprius timoris actus, qui est timere, trepidare, angi, sollicitum esse, cesset, sitque tantum secundarius ejus actus, qui est Deum revereri, admirari et cavere omnem etiam minimam ejus offensam. Erit ergo ibi timor securus. Ita S. Gregorius, XVII Moral. XV, exponens illud Job. XXVI: Columnae caeli contremiscunt, et pavent ante nutum ejus. "Ipsae, ait, virtutes coelestium, quae hunc sine cessatione conspiciunt, in ipsa contemplatione contremiscunt: sed idem tremor, ne eis poenalis sit, non timoris est, sed admirationis, quia scilicet admirantur Deum, ut supra se existentem, et eis incomprehensibilem." Et S. Augustinus, libro XIV

De Civit. Dei, cap. IX, dubitans an in Beatis sit timor: "Timor, ait, ille castus permanens in saeculum saeculi; si erit in futuro saeculo, non erit timor exterrens a malo, quod accidere potest: sed tenens in bono, quod amitti non potest; ubi enim boni adepti amor immutabilis est, profecto, si dici potest, mali cavendi timor securus est. Timoris quippe casti nomine ea voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, et non sollicitudine infirmitatis, ne forte peccemus, sed tranquillitate charitatis cavere peccatum. Aut si nullius omnino generis timor ibi esse poterit, ita fortasse timor in saeculum saeculi dictus est permanens, quia id permanebit, quo timor ipse perducit."

Moraliter disce hic sapientem, id est justum, in omnibus etiam adversis esse securum et intrepidum, tum ob fiduciam bonae conscientiae, tum ob animi fortitudinem, tum quia scit se Deo esse curae et cordi. Unde Salvianus, lib. I De Gubernat.: "Nemo, ait, aliorum sensu miser est, sed suo; et ideo non possunt cujusdam judicio falso esse miseri, qui sunt vere sua conscientia beati. Nulli enim, ut opinor, beatiores sunt quam qui ex sententia sua atque voto agunt. Humiles sunt Religiosi? hoc volunt; pauperes sunt? pauperie delectantur; sine ambitione sunt? ambitum respuunt; inhonori sunt? honorem respuunt; lugent? lugere gestiunt; infirmi sunt? infirmitate laetantur. Cum enim, inquit Apostolus, infirmor, tunc potens sum." Et mox: "Laboritaque et jejunium, et paupertas, et humilitas, et infirmitas non omnibus sunt onerosa, sed tolerare nolentibus; sive enim gravia haec, sive levia, animus tolerantis facit." S. Augustinus in Ps. XXXI: "Quomodo mala conscientia tota in desperatione est, sic bona conscientia tota in spe." S. Chrysostomus, homil. 1 in Epist. ad Rom.: "Animi tranquillitatem et laetitiam, ait, non principatus magnitudo, non pecuniarum copia, non potentiae tumor, non corporis fortitudo, nec quid aliud, sed sola parit conscientia bona; quam certe qui puram habet, ut pannosus sit, ut cum fame luctetur, tamen tranquillior beatiorque est iis qui inter delicias degunt; sicut et qui sibi male conscius est, ut omnium bona possideat, omnium est miserrimus." Illius exemplum dat S. Paulum, hujus Achab regem. Causam dat S. Gregorius in Psal. CXLIII: "Nulla, ait, est major afflictio quam conscientia delictorum." Cum enim exterius patitur homo, ad Deum confugit. Quod si malae conscientiæ tribulationem perferens, "in arcano cordis Deum non invenit, quid facturus est homo? ubi consolationem inveniet? ubi requiem perquiret?" Justus autem licet afflictus, in arcano tamen cordis inveniens Deum, in eo laetatur et conquiescit. Ita S. Tiburtius martyr tyranno minanti dira: "Omnis, ait, nobis vilis est poena, ubi pura comes est conscientia." Ex adverso: "Perversi trepidant, et ad omnia fulgura pallent. Igitur elidit calumniam omnem recta conscientia. Vacat timore quieta conscientia. Nil conscire sibi, nulla pallescere culpa, etc., hic murus aheneus esto." Talis ergo quovis rerum eventu securus, atque medios inter hostes, pericula et terricula Deo, cui se curae esse scit, nixus, intrepidus ait cum Davide: "Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitae meae, a quo trepidabo? Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum: si exsurgat adversum me praelium, in hoc ego sperabo," Psalm. XXVI. Idem viderunt Philosophi, sed per umbram. Unde Horatius, lib. III, ode 3:

Justum, ac tenacem propositi virum, Non civium ardor prava jubentium, Non vultus instantis tyranni Mente quatit solida, neque Auster, Nec fulminantis magna Jovis manus. Si fractus illabatur orbis, Impavidum ferient ruinae.