Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Alternat sermonem de filio sapiente et stulto, id est probo et improbo, operante et otioso, simplici et pravo, de charitate et odio, ac præsertim de lingua bona, ejusque malo, eorumque pænis et præmiis.
Textus Vulgatae: Proverbia 10:1-32
1. Filius sapiens lætificat patrem: filius vero stultus mæstitia est matris suæ. 2. Nil proderunt thesauri impietatis: justitia vero liberabit a morte. 3. Non affliget Dominus fame animam justi, et insidias impiorum subvertet. 4. Egestatem operata est manus remissa: manus autem fortium divitias parat. Qui nititur mendaciis, hic pascit ventos: idem autem ipse sequitur aves volantes. 5. Qui congregat in messe, filius sapiens est: qui autem stertit æstate, filius confusionis. 6. Benedictio Domini super caput justi: os autem impiorum operit iniquitas. 7. Memoria justi cum laudibus: et nomen impiorum putrescet. 8. Sapiens corde præcepta suscipit: stultus cæditur labiis. 9. Qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter: qui autem depravat vias suas, manifestus erit. 10. Qui annuit oculo, dabit dolorem: et stultus labiis verberabitur. 11. Vena vitæ, os justi: et os impiorum operit iniquitatem. 12. Odium suscitat rixas: et universa delicta operit charitas. 13. In labiis sapientis invenitur sapientia: et virga in dorso ejus qui indiget corde. 14. Sapientes abscondunt scientiam: os autem stulti confusioni proximum est. 15. Substantia divitis, urbs fortitudinis ejus: pavor pauperum, egestas eorum. 16. Opus justi ad vitam: fructus autem impii ad peccatum. 17. Via vitæ, custodienti disciplinam: qui autem increpationes relinquit, errat. 18. Abscondunt odium labia mendacia: qui profert contumeliam, insipiens est. 19. In multiloquio non deerit peccatum: qui autem moderatur labia sua, prudentissimus est. 20. Argentum electum, lingua justi: cor autem impiorum pro nihilo. 21. Labia justi erudiunt plurimos: qui autem indocti sunt, in cordis egestate morientur. 22. Benedictio Domini divites facit, nec sociabitur eis afflictio. 23. Quasi per risum stultus operatur scelus: sapientia autem est viro prudentia. 24. Quod timet impius, veniet super eum: desiderium suum justis dabitur. 25. Quasi tempestas transiens non erit impius: justus autem quasi fundamentum sempiternum. 26. Sicut acetum dentibus, et fumus oculis, sic piger his qui miserunt eum. 27. Timor Domini apponet dies: et anni impiorum breviabuntur. 28. Exspectatio justorum lætitia: spes autem impiorum peribit. 29. Fortitudo simplicis via Domini: et pavor his, qui operantur malum. 30. Justus in æternum non commovebitur: impii autem non habitabunt super terram. 31. Os justi parturiet sapientiam: lingua pravorum peribit. 32. Labia justi considerant placita: et os impiorum perversa.
Versus 1: Filius Sapiens Laetificat Patrem
1. FILIUS SAPIENS LAETIFICAT PATREM: FILIUS VERO STULTUS MAESTITIA EST MATRIS SUAE. — Arabicus, contristat, vel mæstam facit matrem suam. "Filius sapiens" est probus, modestus, obediens; "stultus" est improbus, petulans, contumax. Ita passim hoc libro sapiens vocatur probus, stultus vero improbus, quia vera sapientia est ipsa virtus et probitas, ac vicissim summa insipientia est vitium et improbitas. Dicit ergo quod filii probitas patri sit gaudio, improbitas vero matri sit mœrori, quia filius est pars, caro et sanguis parentum: filii ergo virtus et vitium in parentes proxime redundat, eisque vel lætitiam, vel tristitiam conciliat. Sub patre intellige et matrem, ac vicissim sub matre intellige et patrem. Tribuit tamen lætitiam patri, mæstitiam matri: primo, copiæ causa; secundo, quod patres, utpote sanguinei, proniores sint ad lætitiam, matres vero, utpote phlegmaticæ et melancholicæ, ad tristitiam; tertio, quia patres severius educant castigantque filios: quo fit ut filii bonos induant mores, quibus patrem lætificant; matres vero blandius et conniventius tractant filios: quo fit ut filii evadant vitiosi, petulantes, contumaces, itaque mœrorem matri afferant, eo magis, quo ipsa per nimiam indulgentiam causa vel occasio fuit ut tales evaderent filii. Mœret ergo, quia ipsa mœroris ansam dedit. Ita Baynus. Vere Quintilianus: "Mollis, inquit, illa educatio, quam indulgentiam vocamus, nervos omnes et mentis et corporis frangit;" quarto, quia filius sapiens ad publices evehitur honores, officia et cathedras, quæ spectat pater, ideoque lætatur; stultus vero privatim cum matre vivit vitam ignavam et voluptariam, matrique gravis est et rebellis: quare ipsa occulta hæc dedecora et probra filii spectans, assidue luget et mæret. Ita R. Salomon, R. Levi et Aben-Ezra.
Denique matres tenerius amant filios quam patres, tum quia feminæ sunt, tum quia certiores sunt illos suos esse filios, quam patres, tum quia plus filiis conferunt quam patres; nam, ut alia taceam, novem mensibus in utero alunt gestantque eos cum magnis doloribus, fastidiis et angoribus; deinde pariunt eos cum ingenti cruciatu et periculo vitæ; denique jam natos lacte suo alunt nutriuntque per plures annos. Hinc fit ut magis anxiæ sint de filiorum vita et moribus, magisque doleant et mœreant, si pravi evadant, quos tantis impendiis, laboribus et doloribus genuerunt et educarunt. Accedit quod filii ob rationes jam dictas magis imitentur indolem matris, quam patris; quare matri culpæ et probro datur magis quam patri, si filius evadat insolens et improbus. Igitur mæret ipsa probrum et culpam tum filii, tum suam. Huc facit illud Menandri: "Lætitia patris filius sapiens." Vice versa Valerius Maximus, lib. I, cap. II, hanc dat rationem, cur Dionysius tyrannus scelerum pænas vivens non dederit: "Dedecore, inquit, filii mortuus pænas rependit, quas vivus effugerat."
Porro hanc gnomen primo loco collocat Salomon, ut moneat tum parentes honeste filios educare, eorumque vitia castigare, ut illis sint gaudio, non mœrori; tum filios, ut probe se gerant, parentibusque sint obsequentes; sic enim fore ut eos exhilarent, non contristent. Solent enim filii amore et reverentia parentum tangi, adeoque hic summus est eis ad virtutem stimulus, quem proinde eis hic adhibet Salomon. Ita S. Augustinus sua hæresi et scortatione mœrori fuit S. Monicæ matri suæ, cujus dolores et lacrymas, quibus eum secundo quasi parturiit, fuse ipse recenset in libris Confess. Ita Blanca, regina sancta, magna sollicitudine educavit S. Ludovicum regem Francorum filium suum, ac causa fuit sanctitatis ejusdem. Identidem enim ei occinebat illud: "Fili, mallem te aspicere mortuum, quam committentem aliquod peccatum mortale, quo Dei offensam odiumque incurreres." Ita non raro filii improbi sua improbitate matres ingenti mœrore afficiunt, imo conficiunt et enecant; quare veri sunt parricidæ et matricidæ.
Mystice, "filius sapiens" est fidelis probus, præsertim peccator pænitens; hic "lætificat patrem," id est Christum, qui eum sanguine suo genuit, et matrem, id est Ecclesiam, quæ eum utero baptismi peperit; improbus vero eosdem contristat. Typus hujus mæroris exstat in matre vidua urbis Naim, lugente filium unicum jam mortuum, quem Christus matris lacrymis commotus ad vitam revocavit, Lucæ cap. VII, vers. 11, ut ibidem explicant S. Ambrosius, S. Gregorius, S. Augustinus, Beda et alii.
Rursum filii sapientes sunt discipuli, subditi, pœnitentes; hi enim, si bene se gerant, lætificant suos magistros, Superiores, Confessarios, etc.; sin male, eos magno mœrore afficiunt, quia, ut ait Sixtus philosophus in Sentent., num. 164: "Peccata discentium, opprobria sunt doctorum." Nam iidem erga subditos affectum habent tam matris, quam patris. Unde ille dicebat Prælato: Verbera patris habes, ubera matris habe.
Dicant ergo cum Jeremia cap. IX, 1: "Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum? et plorabo die ac nocte interfectos filiæ populi mei."
Versus 2: Nil Proderunt Thesauri Impietatis
2. NIL PRODERUNT THESAURI IMPIETATIS: JUSTITIA VERO LIBERABIT A MORTE. — Primo, cum Hugone hæc accipiunt generatim de quibusvis thesauris et opibus, etiam juste liciteque partis; omnes enim opes dicuntur "impietatis," id est impiæ, eo sensu quo a Christo vocatur "mammona iniquitatis," Luc. XVI, 9, scilicet primo, quia opes sæpe per injustitias conquiruntur. Unde illud: "Dives aut iniquus, aut iniqui hæres;" secundo, "iniquitatis," quia divitiæ sunt occasio, materia et stimulus omnis peccati, præsertim injustitiæ; tertio, "iniquitatis," id est iniquæ, id est infidæ, fallaces, caducæ, vanæ et mendaces, non veræ, non fideles et stabiles, uti explicat Christus ibidem versu 11, eodem cap.; quarto, addit S. Au Est hic sermonis duobus membris constantis ἐπαλλαγή, seu vicissitudo elliptica, ubi in uno membro unum, in altero alterum exprimitur, et tamen in utroque membro utrumque intelligendum. gustinus (Sermone 35, De Verbis Domini), "iniquitatis," quia hæc impii pro veris divitiis solent reputare; nam non noverunt divitias spiritales, cœlestes et æternas, quas nemo eis adimere potest. Hinc pro "thesauris impietatis" hic aliqui vertunt, thesauri inquietudinis, turbationis, motus, seditionis; hæc enim omnia significat Hebræum רשע resea. Sic ergo sensus erit, q. d. Thesauri quantumvis magni non prosunt, sed potius obsunt, quia animo afferunt perpetuam inquietudinem, turbationem et quasi seditionem passionum, ut nunc metus eas amittendi confligat cum cupiditate eas retinendi, nunc spes eas augendi confligat cum timore eas minuendi, nunc anxietas eas conservandi confligat cum obligatione et dolore eas restituendi, vel erogandi in amicos aut egenos. Hac de causa Christus opes vocat spinas, quæ tangentem pungunt et lacerant, Matth. capite XIII, vers. 22.
Unde S. Gregorius et S. Bernardus docent eas non esse amandas, utpote "quæ amatæ inquinant, possessæ onerant, amissæ cruciant." Quocirca Clemens Alexandrinus, lib. VI Pædagog. cap. VI: "Divitiæ, inquit, serpenti similes, quem si quis nescit inoffense eminus accipere, bestiam sine periculo summa cauda apprehendens, ea manui circumplicabitur et mordebit. Ita et divitiæ, si ab imperito viro apprehenduntur, inhærent, et mordent. Sed si quis, se magnificum præbens, recte et scienter eis utatur, illæsus permanebit." Vide S. Chrysostomum, hom. 82 in Matth., ubi avarum dæmoniaco, et illum æque ac hunc mille æstibus agitari, furere et insanire multis demonstrat.
Secundo, proprie et genuine, "thesauri impietatis" vocantur opes impietate acquisitæ, ut vertit Pagninus, sive per impietatem partæ, vel conservatæ, v. g. per usuras, rapinas, injustos contractus, per immisericordiam, per violationem festorum aliarumque legum divinarum, vel humanarum. Hi enim, licet ad modicum tempus prodesse videantur, quo eis fruitur dives impius, tamen tandem non prosunt ei, sed obsunt, tum quia "male parta, male dilabuntur;" tum quia, etsi apud homines subinde prosint, apud Deum tamen non prosunt: Deus enim impietatem ejus puniet sæpe in hac vita, et semper in futura: Deus enim auro corrumpi nequit, uti corrumpuntur judices et principes; tum denique quia in hora mortis non liberabunt divitem impium a morte tam præsenti, quam æterna; illius enim reus est impius, juxta illud Christi Matth. XVI: "Quid enim prodest homini, si universum mundum lucretur, animæ vero suæ detrimentum patiatur?"
At contra "justitia liberabit a morte," quia, etsi nonnunquam apud homines, inquit Jansenius, ob justitiam justi occidantur, apud Deum tamen justitia hominis frequenter efficit ut communem aliquam evadat ultionem divinam, atque humanam persecutionem, ut patuit in Daniele et tribus pueris; semper autem efficit ut a perpetua morte (quæ sola vera mors est) liberetur homo, pro qua evadenda nihil proderunt thesauri impii. In hac autem parte satis insinuatur thesauros juste partos et distributos prodesse, juxta illud: "Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in sæculum sæculi." Cæterum ut prior sententia adhortatoria est ad sapientiam, ut per quam parentes exhilarantur: ita hæc ad justitiam, ut qua certius quis assequitur, quod impii per divitias suas assequi conantur.
Significat ergo Salomon studendum esse potius justitiæ, quam opibus corrogandis; quod illa prosit, hæ obsint; estque antithesis inter impietatem impiosque thesauros, et justitiam justosque thesauros: quod hi liberent a morte, illi nequaquam, imo causa sint mortis. Hoc est quod ait Eccli. cap. XL: "Substantiæ injustorum sicut fluvius siccabuntur, et sicut tonitruum magnum in pluvia personabunt." Et Christus: "Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te; quæ autem parasti, cujus erunt?" Luc. XII, 20. Et Abraham ad divitem Epulonem in inferno positum: "Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala; nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris," Lucæ XVI, 25. Ita divites in inferno sero sapientes gemunt ejulantque: "Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? transierunt omnia illa tanquam umbra," Sapient. V, 8.
Porro Septuaginta vertunt, non proderunt thesauri ἀνόμοις, id est exlegibus, legem prævaricantibus. Alludunt ad νόμισμα, id est numisma, quod a νόμος, id est a lege, dicitur, q. d. Νόμισμα non proderit ἀνόμοις, numus non proderit exlegibus, quia cum numus a lege dicatur, non nisi legis studiosis convenit et prodest; exlegibus autem non convenit et obest. Numisma enim dicitur a νόμος, et numus quasi νόμος, addito ν, ut fiat νοῦμος, prima producta, eo quod deposita veteri rem cum re permutandi consuetudine lege signatus sit numus, eique pretium impositum. Unde numus dictus moneta, quod signo numismatis monerentur homines, cujus pretii esset: ita Festus, Pompeius, Ambrosius Calepinus et Nicolaus Perottus in epigramm. 40 libri V Martialis; licet Isidorus, libro XVI Etymolog. cap. XVII: "Numi, inquit, a Numa Pompilio secundo rege Romano vocati sunt, qui eos primum apud Latinos imaginibus notavit, et titulo nominis sui præscripsit. Hinc et numisma dicitur, quod nominibus principum effigiebusque signabatur." Addit Petrus Gregorius, De Republ., et ex eo noster Salazar, numos a νόμος, id est lege, dici, quod juxta leges et justitiæ canones parandi et expendendi sunt. Quare cum impii eos illegitime contra jus et fas conflent, vel asservent, hinc quasi iniqui possessores a Deo iis spoliabuntur; quin et vita mulctabuntur, sicut vita mulctantur, qui illegitimos et adulterinos numos cudant.
Unde S. Ephrem, tract. Contra divites: "Si, inquit, adulterantes pecunias contra leges lex punit, Deus etiam eos, qui contra jura sua adulterinas opes sibi parant, merito spoliat. Quin et Plutarchus, in Moral.: "Qui, inquit, malo viro addit opes et gloriam, is fabricanti ministrat vinum, bilioso mel, cœliacis obsonia, quæ morbum animi, hoc est stultitiam, augeant."
Mystice, auctor Catenæ Græcor.: Thesauri impietatis, inquit, sunt artes, eloquentia et scientiæ, quas magno studio sibi comparant tum hæretici, tum homines vani et ambitiosi. Verum hæ omnes nihil eis proderunt, nec liberabunt eos a morte præsenti et æterna. Præclare noster Thomas Theodidactos, De Imitat. Christi, lib. I, cap. III: "Adveniente, inquit, die judicii non quæretur a nobis quid legimus, sed quid fecimus; nec quam bene diximus, sed quam religiose viximus." Et lib. III, cap. XLVIII: "Veniet tempus quando apparebit Magister magistrorum, Christus Dominus Angelorum, cunctorum auditurus lectiones, hoc est, singulorum examinaturus conscientias; et tunc scrutabitur Jerusalem in lucernis, et manifesta erunt abscondita tenebrarum, tacebuntque argumenta linguarum."
JUSTITIA VERO LIBERABIT A MORTE. - Quænam hæc justitia? Primo, Vatablus intelligit sapientiam: Sapientia, inquit, quæ gignit justitiam, liberat a morte. Secundo, R. Salomon et R. Levi intelligunt eleemosynam, juxta illud Psal. CXI, 9: "Dispersit, dedit pauperibus, justitia (id est eleemosyna) ejus manet in sæculum sæculi." Et illud Tobiæ ad filium, cap. IV, 11: "Eleemosyna ab omni peccato et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras." Tertio, Lyranus accipit justitiam proprie dictam, quæ est virtus jus suum cuique tribuens; hæc enim opponitur injustitiæ, et opibus injuste partis. Quarto, auctor Catenæ Græcor. per justitiam accipit pœnitentiam; hac enim pœnitens juste puniens peccatum liberat se a morte animæ. Quinto et optime justitiam hic accipias universaliter, prout generalis est virtus, sive complexio omnium virtutum faciens hominem justum, pium et sanctum: opponitur enim impietati et opibus impie, id est improbe, partis. Hæc justum sæpe liberat a morte præsenti (uti liberavit Noe a diluvio, Lot ab incendio Sodomæ, tres pueros a camino ignis ardentis, Danielem a leonibus, Jonam a ventre ceti), semper ab æterna.
Versus 3: Non Affliget Dominus Fame Animam Justi
3. NON AFFLIGET DOMINUS FAME ANIMAM JUSTI, ET INSIDIAS IMPIORUM SUBVERTET. — Deus Judæos affligere animas suas per jejunia, sed jejunium est sanitas animæ et corporis. "Non affliget fame" ergo, scilicet coacta et noxia, ut eos invitos fame conficiat. Unde Septuaginta vertunt: non occidet Dominus fame animam justam; S. Hieronymus, in Isaia LXV, non interficiet; Symmachus et Theodotion, οὐ λιμαγχονήσει, id est non suffocabit fame quasi angina justum; fames enim instar anginæ fauces constringit, itaque suffocat famentem. Sensus ergo est, q. d. Deus non sinet affligi fame justum, ita ut anima, id est vita, illi eripiatur, et quasi stranguletur; sed potius cibos illi submittet mira novaque providentia, sicut Danielem aluit in lacu leonum per Angelum rapientem Habacuc, Eliam aluit per corvos, Hebræorum tres milliones in deserto aluit manna per quadraginta annos. Ex adverso Deus impiis Judæis comminatus est et immisit famem, ut cum tempore Eliæ clausit cœlum, ne plueret per tres annos. Rursum cum Judæos, qui Christianos bonis spoliârant, teste Apostolo, Hebr. X, 34, ad tantam famem redegit, ut matres comederent suos filios, ac multa eorum millia fame quasi angina strangulavit. Audi Hegesippum, lib. V De Excidio Jerusalem, cap. XXIV: "Interclusis jam faucium meatibus strangulabantur, obriguerant interiora viscerum, obstructi erant ductus ciborum, aruerant jecoris venæ, quæ cibos attrahunt; perierat usus, et aviditas cumulabatur: virtus defecerat, et appetentia manebat."
Igitur hæc sententia coercet avaritiam et errorem mundanorum, qui ne egestatem et famem patiantur, per fas et nefas opes corrogant. Decipiuntur enim, et per hoc ad famem rediguntur.
Dices: Numquid subinde videmus justos affligi fame? nonne legimus plures Martyres in carceribus cruciatos, imo enectos fame? Respondeo: Hæ sententiæ significant non quid semper, sed quid sæpe eveniat. In veteri autem Testamento ordinarie Deus non permittebat Judæos justos fame affligi, quia promiserat eis opum frugumque abundantiam, si legem suam observarent. In novo autem Testamento Christianis justis opum non tam temporalium, quam spiritalium copiam promisit. Quare cum Deus justos famere sinit, copiam alimoniæ spiritalis, puta gratiæ et consolationum cœlestium, eis subministrat, eaque animam pascit, roborat, lætificat, impinguat. Promissis enim stat, qui pro re prava, v. g. denario quem promisit, dat majorem, v. g. aureum. Igitur Deus promittens temporalia, si pro eis substituat spiritalia, quæ longe majoris sunt momenti, utique promissis stetisse dicendus est. Porro Deus etiam in lege nova raro justos (excipio Martyres; in his enim fames est pars Martyrii et triumphi) permittit fame confici; imo sæpe per miraculum eos alit, uti aluit S. Magdalenam in Balma raptu cantuque angelico; ac S. Paulum, primum Eremitam, in deserto per corvum, qui per 60 annos quotidie dimidium ei panem afferebat; adveniente vero S. Antonio duplicavit annonam, integrumque panem attulit. Sic plures Martyres in carceribus aluit per Angelos. Sic in dies alit tot millia monacharum et monachorum pauperum, præsertim mendicantium, ut miraculi sit instar, quod in uno S. Francisci Ordine Deus assidue eleemosynis piorum alat plusquam millionem, hoc est decies centena millia Religiosorum (hunc enim numerum adæquant, imo superant, si numerentur omnes viri et feminæ, paupertatis S. Francisco et S. Claræ asseclæ), qui nullum habent censum, nullos redditus, sed sola paupertate sunt divites, solaque benedictione S. Francisci, qui hoc suis dabat pro viatico: "Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet." Hic ergo impletur illud Apostoli, II Corinth. VI: "Nihil habentes, et omnia possidentes." Hoc est centuplum pauperibus spiritu promissum a Christo, Matth. XIX, 29. Hæc est paupertatis Evangelicæ majestas, quæ scilicet totius mundi possessionem sibi vindicat. "Fideli enim totus mundus divitiarum est," ait S. Bernardus, serm. 21 in Cant.
Porro justum hic quemlibet, sed maxime eleemosynarium accipe, juxta illud Christi promissum: "Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur." Unde S. Cyprianus, De Opere et Eleemosyna: "Metuis, inquit, ne patrimonium tuum deficiat, si operari largiter cœperis? Quando factum est ut justo deessent subsidia vitæ, cum scriptum sit: Non occidet Dominus fame animam justi?" quasi dicas: Impossibile est ut Deus fame perire sinat eum qui famentes alit, ut Deus fame eripiat vitam illi qui famelicorum vitam fame pereuntium sustentat.
Mystice, S. Basilius in cap. I Isaiæ, Beda et Hugo hæc accipiunt de fame spiritali, hoc est, de defectu verbi Dei, gratiæ et Sacramentorum. Unde notat S. Basilius hic dici, non affliget Dominus animam justi fame: "Non enim loquitur, ait, hic de fame corporis (utique enim dixisset de corporibus justorum), sed de inedia animarum." Hugo vero accipit famem vitiorum. Quid est, inquit, luxuria nisi fames insatiabilis voluptatis? quid superbia nisi fames insatiabilis dignitatum? quid avaritia, nisi fames insatiabilis facultatum? Quæ quidem concinunt cum his quæ Joannes dixit: "Quidquid est in mundo, aut est concupiscentia carnis, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitæ." Hinc S. Thomas, Opusc. De Eucharistia, ad ejus frequentationem allicit hac sententia: "Non affliget Dominus fame animam justi," quia Eucharistia famem vitiorum jam dictam sedat: rursum sedat famem animæ ad eam anhelantis, cæteraque ejus vota et desideria; quin et non raro famem corporis. Sic Joannes Abbas apud Palladium in Lausiaca, cap. LXI, per plures annos sine cibo vixit, sola se pascens Eucharistia in Dominica. S. Catharina Senensis diu sola Eucharistia vixit, imo ea sumpta fastidiebat omnem cibum corporeum; cumque eum jussu confessarii accipere cogeretur, illico illum stomacho reluctante rejiciebat.
ET INSIDIAS IMPIORUM SUBVERTET. - Pro insidias hebraice est הות hauvat, pro quo Septuaginta legentes חות chouvat, verterunt vitam: "Vitam autem, inquiunt, impiorum evertet." Verum cæteri legunt hauvat, id est vanitatem, pravitatem, insidias, fractiones, contritiones. Unde Tigurina vertit, astutiam (Vatablus, calamitatem, damnum, perniciem) vero impiorum propellet. Sicque est antithesis cum hemistichio præcedenti inter justitiam justorum et insidias impiorum; illam enim tutatur alitque Deus; has evertit, q. d. Non sinet Deus justos probosque spoliari bonis, et fame affligi; improbos vero, qui per fraudes et insidias eos bonis spoliare et ad famem redigere conantur, impellet in eamdem perniciem, quam ipsi probis machinati sunt, ut suis dolis capiantur, suisque artibus quasi retibus illaqueentur, itaque eos subvertet. Unde Pagninus, et propter pravitatem impiorum Deus expellet.
Duplici ergo beneficio Deus justum afficit, et quasi duplici telo pro ipso depugnat. Primo, quod famem ab eo depellat; secundo, quod insidias impiorum eum ad famem redigere conantium dissipet et evertat, juxta illud Psalm. XXXIII, 11: "Divites eguerunt et esurierunt; inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono." Porro David insidias impiorum comparat insidiis leonum prædæ insidiantium, et in eam involantium. "Insidiatur, inquit, in abscondito quasi leo in spelunca sua: insidiatur ut rapiat pauperem, rapere pauperem dum attrahit eum," Psalm. IX, 9; sed Deus has insidias leonum conterit. Unde subdit vers. 15: "Contere brachium peccatoris et maligni; quæretur peccatum illius, et non invenietur."
Denique hauvat Chaldæus vertit, קנינא kiniyana, id est possessiones; R. Saadia et Baynus, substantiam et opes. Unde Syrus, facultates impiorum perdet; Chaldæus, possessiones impiorum expellet, q. d. Deus opes piorum tuebitur, ne fame affligantur, impiorum vero opes evertet, ut fame crucientur. Hebræum enim hauvat derivatur ab חיה haia, id est esse, subsistere; unde substantiam, id est facultates, significat et alludit ad הון hon, id est opes. Rursum hauvat vertas esse, hoc sensu, q. d. Deus evertet impiorum esse et vivere, id est vitam eis adimet, uti vertunt Septuaginta.
Versus 4: Egestatem Operata Est Manus Remissa
4. EGESTATEM OPERATA EST MANUS REMISSA: MANUS AUTEM FORTIUM DIVITIAS PARAT. — Sensus est clarus, quasi dicas: Labor parit opes, otium inopiam; diligentia ditat, negligentia depauperat; fervor est parens opulentiæ, torpor egestatis.
Pro egestatem hebraice est ראש ras; quod, si alio puncto legas ראש ros, significat toxicum, venenum, q. d. Pigritia est quasi lentum venenum, quod sensim proserpens totum hominem inficit, eumque torpore æque ac fame conficit et enecat. Verum legendum est ras, id est egestatem, non ros, id est venenum; ras enim legunt Septuaginta, Noster, Chaldæus et cæteri. Egestatem accipe ad litteram pro inopia opum. Allegorice, Beda accipit egestatem bonorum in cœlo, q. d. Quicumque in vita remisse et pigre vixit, hic bonis omnibus in futuro seculo carebit.
Hebr. est, pauper fit qui agit manu remissa.
Pro remissa hebraice est רמיה remia, quod tam fraudulentam, quam projectam, id est remissam, inertem et pigram significat. Pigri enim solent ex inertia manus torpidas exporrigere, imo projicere; itidem quia nolunt laborare, fraudulenti evadunt et fures, ut victum sibi comparent, ut videmus in pigris mendicis. Rursum, qui fraudi innititur, remissus fit et iners, quia fraudem sibi ad victum parandum sufficere putat; sed decipiuntur utrique, quia tam fraus quam pigritia causa est egestatis; Deus enim fraudulentos punit redigitque ad paupertatem, uti experientia constat. Unde vertit Chaldæus, paupertas attenuat virum dolosum, et manus recti ditat; Syrus, manus autem justorum ditabitur; Pagninus, pauperem facit manus fraudulenta; Tigurina, qui operatur fraudulenta manu, egenus est. Vatablus pro fraudulenta vertit, ut Noster, remissa, et utrumque connectens sic explicat, q. d. Qui malis artibus optat augere rem suam, ut faciunt otiosi, qui decipiunt alios ut vivant, ad egestatem redigetur. R. Salomon, R. Levi et Aben-Ezra כף רמיה caph remia (quod Noster vertit, manus remissa; alii, fraudulenta) vertunt, bilances fraudulentæ. Unde sic transferunt, egenus erit, quisquis bilances habet fraudulentas, ut justum non det mercium pondus, cum eas vendit; et plus justo ponderet eas, cum emit. Septuaginta vertunt, paupertas virum humiliat, id est, facit ut manu sit projecta et abjecta, uti solent esse viles et humiles; Septuaginta de more secutus Arabicus vertit, paupertas deprimit hominem; manus audacium ditabuntur.
Aliqui per manum remissam, scilicet ad dandum, accipiunt manum avaram, q. d. כף caph, id est curva et clausa manus, avara, et bonorum tenax egestatem et penuriam adducet; contra vero manus fortium, id est adaperta, id est liberalis, et in eleemosynas effusa, divitias et fortunas cumulat. Unde Eccli. cap. IV, 36: "Non sit, ait, porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta." Nam, ut ille ait: "Plures opum condi, promi paucissimi." Verum hic sensus arctior est; atque "manus remissa" proprie non est avara, sed aceda et pigra; sicut manus fortium non est liberalis, sed laboriosa, sedula, industria.
Pro fortium hebraice est חרוצים charutsim, quod Syrus vertit justorum; Chaldæus, rectorum; Septuaginta, ἀνδρείων, id est virilium, qui viriliter agunt; Tigurina, sedulorum; Baynus, sollicitorum, quales solent esse mercatores ad rem attenti; unde Pagninus vertit, et manus mercatorum sollicitorum ditabit illos. Proprie charutsim significat viros acres, qui quod cogitant et inchoant, strenue prosequuntur, nec desistunt, donec ad destinatum finem perducant. Radix enim חרץ charats significat acuere, exacuere, exercere vim et virtutem suam, acriter et alacriter agere, urgere, ad finem rem perducere. Alii charutsim vertunt, incisos, concisos, præcisos, quales sunt attenti ad rem, qui præcise ad obolum vel momentum sua exigunt, vel disponunt. Unde mercatores hoc habent axioma: Si vis ditescere, attentus esto ad omnia etiam minima, nihil negligas, nullam occasionem lucri etiam exigui prætermittas, quia ex multis exiguis quid fit magnum et eximium. Noster vertit fortium, id est sedulorum, strenuorum. Qui enim fortis est, rem strenue urget, et ad finem usque perurget. Pro divitias parat hebraice est תעשיר tascir; quod si alio puncto sinistro legas תעשיר tasir, id est decimat, sensus erit, q. d. Labor strenuus sedulorum ex uno lucratur decem, sortemque decuplat; sicut terra fecunda ex uno grano seminato producit decem, imo 30, 60 et 100.
Porro hac sententia in opibus tam spiritualibus, puta sapientia et virtute, quam temporalibus locum habet. Virtutum enim studiosus magnos earum cumulos et thesauros congregabit, negligens vero et piger earum inops manebit; nimirum, ut ait Comicus: Cœlites sudore cuncta fœnerant mortalibus; Quidquid est in orbe servit omne diligentiæ. Labore virtus crescit ac pecunia. Sicut ergo mercatores intenti opibus quotidie lucrum adjiciunt lucro, denarium denario, aureum aureo: sic multo magis mercator meritorum quotidie virtutem virtuti, actum actui, gradum gradui adjiciat, ac diem sibi periisse putet, quo nihil in virtute promovit, quo nulli eleemosynam corporalem aut spiritalem contulit, quo in re quapiam se ipsum non vicit, quocirca desidiam et otium ut pestem fugiat.
De S. Antonio scribit Sozomenus, lib. I Histor. cap. XIII: "Neque ipse otiari aliquando in animum induxit, et qui præclare vitam esset acturus ad laborandum hortatus est." Et S. Athanasius ait eum instar apis collegisse mel virtutum ex Sanctorum conversatione: ab uno enim qui in humilitate excellebat, didicisse humilitatem, ab alio patientiam, a tertio charitatem, a quarto aliam virtutem in qua eminebat. S. Ephrem, in Cantic. spiritual.: "Qui amat otium, inquit, nunquam prosperabitur." S. Ambrosius, lib. I De Cain. cap. IV: "Non dormientibus, inquit, non otiantibus, sed vigilantibus pollicentur præmia, et labori merces parata est." S. Leo: "Non dormientibus provenit regnum cœlorum, nec otio et desidia torpentibus beatitudo æterna ingeritur." S. Hieronymus, vel quisquis est auctor, epist. ad Demetriadem: "Excitandus est, inquit, spiritualibus stimulis semper animus, et majore quotidie ardore renovandus. Orationis instantia, illuminatio, lectio, sollicitudo vigiliarum, diurna et nocturna ejus incitamenta sunt. Nihil enim in hoc proposito otio deterius est, quod non solummodo non acquirit nova, sed etiam parata consumit... sanctæ vitæ ratio processu gaudet et crescit, cessatione torpescit et deficit." S. Bernardus, lib. De Considerat. ad Eugen. cap. XIII: "Si recte, ait Sapiens hortatur sapientiam in otio scribi, cavendum et in otio otium est. Fugienda proinde otiositas, mater nugarum, noverca virtutum." S. Basilius, in Constit. Monast. cap. V: "Quid Apostoli? nonne ipsi quoque Dominum sunt imitati? nonne assidui in laboribus erant? Animadverte Paulum indivulse laborantem." De B. Alcuino, qui tempore Caroli Magni in Gallia laude doctrinæ floruit, scribit auctor Vitæ ejus: "Fugiebat modis omnibus otiositatem. Nam aut legebat, aut scribebat, aut discipulos erudiebat, aut orationi vacabat, aut psalmorum decantationi, inevitabilibus tantummodo corporis indulgens necessitatibus." S. Bonaventura, in Regula Novit. cap. VIII: "Per tria ista tota vita tua decurrat, ut semper ores, aut legas, aut servias, et potissimum senibus, forensibus et infirmis; et factis servitiis non stes cum fratribus otiosus, sed statim vade ad cellam, et ibi ores aut legas."
Hoc olim fuit unicum studium Religiosorum et Anachoretarum, qui inde Ascetæ, id est exercitatores, sunt dicti, quod in continua vitiorum lucta et victoria, ac in perpetuo virtutum contrariarum usu sese exercerent. Talis fuit Barlaam, qui Josaphat discipulum ad eamdem ascesin exhortans, inter alia ait, "virtutes esse scalas cœli;" quare sicut cœlum ingenti altitudinis spatio a nobis elongatum distat, ita multis magnisque per virtutum scalas passibus eo contendendum et conscendendum est. Vide Damascenum, in Historia cap. XI et seq. Quod si quotidie in charitate, humilitate et patientia cresceremus, si quotidie tres de gradus adjiceremus, totidem quasi passibus in cœlum ascenderemus, ac post annum, imo post decem vel viginti annos, quam alte nos ascendisse, quantos virtutum meritorumque cumulos coacervasse cerneremus et gauderemus? Æternitatem cogita. Brevis est vita: vive, patere, labora, mercare æternitati.
Abbas Athanasius, ait Joannes Moschus in Prato spirit. cap. CXXX, raptus in exstasin vidit choros laudantium Deum, cumque averet ad eos ingredi, audivit: "Nemo huc ingreditur negligens; abite, certate, contemnite vanitates seculi." Sic itur ad astra. Et cap. CV, Angelus ait ad Christophorum: "Ora ut accendamus candelam tuam." Tum ille ad se: "Christophore, inquit, majori labore opus est."
QUI NITITUR MENDACIIS, HIC PASCIT VENTOS; IDEM AUTEM IPSE SEQUITUR AVES VOLANTES. - Hæc sententia jam deest in Hebræo, Chaldæo, nonnullis Latinis ac Septuaginta Complutensibus, licet in Romanis eadem habeatur, non hoc loco, sed cap. præced., post vers. 12. Habent tamen eam Latini Romani, illamque legit S. Augustinus, lib. III Contra Crescon. cap. IX; Clemens Alexandrinus, lib. I Strom.; Antonius in Melissa, serm. 22, et alii. Quare videtur olim exstitisse in Hebræo, et habere auctoritatem canonicam S. Scripturæ. Huic affine est proverbium Arabum: "Mendacium infirmitas est, et veritas sanitas. Mendacium vilitas est, et veritas magnificentia, sive nobilitas."
Per mendacia, primo, accipe opes per fraudes et mendacia comparatas, ut pertineat hæc gnome ad eam quæ præcessit: "Egestatem operata est manus remissa," pro quo alii vertunt, fraudulenta, quasi dicat: Qui per mendacia et fraudes satagit ditescere, hic pascit ventos, id est vane, et frustra laborat perinde ac si pasceret ventos; vel, ut vulgo dicitur, reti venaretur ventos: mox enim per illud erumpunt venti: simili enim modo divitiæ, quas per fraudes avarus quærit, instar venti et avium volantium avolabunt ab eo, sequetur eas, nec assequetur. Unde præclare S. Gregorius Nazianzenus: "Quid, inquit, opus est multas opes reponere temporum mutationibus, quæ alias in alios ventilant instabilem opulentiam?" Idem ad cives timore perculsos: "Magis, inquit, ventis aut litteris in aqua descriptis fidendum est, quam divitiis." Et in orat. ad Julianum tributorum exæquatorem: "Ut pulvis, inquit, a turbine, sic opes ab aliis ad alios subinde ventilantur atque jactantur, et sicut fumus dilabuntur, et insomnii more homines deludunt, umbræque instar manibus teneri nequaquam possunt, nec desperatæ carentibus, nec satis certæ possidentibus." Idem ad Seleucum, Iambico 3, opes asserit "mentes avaras ludere," ac imitari Meretricis astus, quæ procos fallax suos, Hunc hoc, et illum dispari ludit modo. Rursum eas Similes esse fluctibus, motu levi Quos ferri in altum cernimus, labi et cito.
Unde Septuaginta Romani cap. IX, 12, post: "Qui nititur mendaciis, hic pascit ventos," hasce duas gnomas subjungunt: "Deseruit enim vias vineæ suæ; in semitis vero agelli sui erravit; ingreditur per loca avia atque arida, et terram destinatam ad sitim, contrahit autem manibus infructuosa." Quibus verbis nitentem mendaciis, sicut primo, comparavit pascenti ventos; secundo, sequenti aves volantes: ita tertio, comparat stolido agricolæ, qui deserit vineam suam, et per agrum suum (ex quo æque ac ex vinea, si utrumque coleret, magnos vini ac frumenti fructus perciperet) oberrans transit ad loca avia, arida et siccitate siticulosa, ex quibus nullum posset sperare fructum: unde "congregat manibus infructuosa," vel, ut vertit interpres Clementis Alexandrini, lib. III Strom., colligens manibus sterilitatem fructuum, q. d. Vice fructus et messis nil reportat nisi ariditatem et sterilitatem.
Unde Clemens hæc omnia adaptans mendaci hæresi et hæreticis, lib. III Strom.: "Qui, inquit, falsis innititur, is pascit ventos, et insequitur aves pennatas. Non intelligit verbum hic philosophiam, cum hæc in multos probabiliter argumentetur, et probabiliter loquatur; sed hæreses insectatur. Infert itaque: Reliquit enim vias vineæ suæ, in semitis autem propriæ agriculturæ suæ erravit. Hæ autem sunt, quæ Ecclesiam relinquunt ab initio. Jam vero qui cecidit in hæresim, transit per solitudinem sine aqua inhabitabilem, sitibundam terram pervadens, colligens manibus sterilitatem fructuum."
Secundo, per mendacia accipe mendaces et fallaces spes, quas relicto Deo homines reponunt in amicis, cognatis, principibus; item in suis opibus, viribus, ingenio, sapientia, ut beneficium, dignitatem, opes, prælaturam, gloriam, etc. assequantur. Hic enim pascit ventos, id est inaniter laborat, quia vel id quod ambit non assequitur, vel, si assequatur, non inveniet in eo quietem et gaudium quod quærebat, sed molestias, tædia, angores, invidias milleque similes ærumnas, ut eum facti pœniteat, optetque et dicat: Utinam nunquam hanc dignitatem ambivissem! utinam nunquam eam assecutus fuissem!
Tertio, per mendacia accipe falsas rationes, errores, paralogismos, fallacias, quibus hæretici, sophistæ et doctores superbi sua dogmata tueri et fulcire nituntur. Hi enim pascunt ventos, quia patefacta rationum falsitate ruunt eorum dogmata, honor et auctoritas, quæ ab eis fugiunt instar avium volantium. Ita S. Augustinus, lib. III Contra Crescon. cap. IX, qui hanc gnomen applicat Cresconio et Donatistis, ac per ventos accipit dæmones, qui sunt spiritus inflati et inflantes ut venti: "Qui fidit in falsis, inquit, hic pascit ventos, id est, fit esca spiritibus malis." Verum hoc mysticum est, non litterale.
Quarto, per mendacia accipe quælibet mendaciter dicta et facta, quibus mendaces sua vitia excusare et tegere, aut quippiam obtinere nituntur. Qui enim iis nititur, pascit ventos: nam detecto mendacio et fraude nihil consequetur, nisi nomen mendacis et fraudulenti.
Quid sit pascere ventos explicui Osee XII, 1, ubi de Israele ponente spes suas in Assyriis et Ægyptiis, sed fallaces, eo quod per ipsos a manu Nabuchodonosoris Chaldæi non fuerit liberatus, ait: "Ephraim pascit ventum, et sequitur æstum." Ubi dixi τὸ pascit posse primo, accipi passive, q. d. Ephraim pascit, id est comedit ventos; vivit et pascitur vento. Sic superbi pascuntur honore, et tumida sui opinione quasi vento, quo inflati et turgidi incedunt, sicut chamæleontes pascuntur vento; sed sicut chamæleon vento vivens exsuccus est et exsanguis, ideoque colores mutat, et rei cui applicatur colorem induit: sic et ambitiosus ambitione exsuccus, et metu honoris perdendi exsanguis, nunc rubicundus est et lætus, nunc pallidus et mæstus, nunc felix, nunc miser; quare beatus esse nequit. Ita Aristoteles, lib. I Magnor. moral. cap. III.
Secundo, τὸ pascit posse accipi active, ut "pascit ventos" idem sit quod cibat ventos, puta seipsum dat in cibum ventis; ut venti, puta Assyrii, in quibus confidit, eum devorent. Aut "pascit," id est regit, et ad pascua ducit ventos, sicut pastor regit et pabulatum ducit boves, oves, capras, etc. Hoc enim proprie significat Hebraice רעה raa, juxta illud Psalm. XXII, 1: "Dominus regit (Hebraice raa, id est pascit, quasi pastor oves) me, et nihil mihi deerit, in loco pascuæ ibi me collocavit." Stultum enim et impossibile est ventos quasi oves regere, et ducere ad pascua: esto per magiam magi subinde videantur pascere ventos.
Nam Methonenses, ait Pausanias, in Corinth., vento sævienti offerunt gallum gallinaceum, eoque lacerato et sub vitibus defosso sedant noxios Africi flatus. Eunapius et Suidas, atque ex eis Sigonius, lib. IV Imperii Occident., narrant Constantinum Magnum capite mulctasse Sopatrum philosophum, quod incantationibus suis ventos retinuisset, ne naves frumenta deveherent Constantinopolim fame afflictam. Finni et Lapones Septentrionales populi mercatoribus ventos venales exhibebant, tres nodos magica arte sacratos a loro pendentes eis offerentes; quorum primo soluto placidos, secundo vehementiores, tertio vehementissimos essent habituri. Ita Olaus, lib. III, cap. XVI, ex Saxone grammatico. Ea arte utuntur in navigantes ex arbitrio, ita ut his favore vel minus visum fuerit; sic sistunt et movent flamina et flumina, inquit Zieglerus in Scandia. Plura vide apud Alexandrum ab Alexandro, lib. III Genial. cap. XII. Verum hæc superstitiosa sunt et magica, ac proinde summe noxia. Magi enim suas seque consulentium animas et corpora diabolo pro vento oppignerant. Omissis magicis accipe physicum. Cum aliquando Etesiæ ita vehementer flarent, ut fruges læderent, Empedocles jussit asinos excoriari et utres fieri, eosque in promontoriis extendi, ut ventum exciperent; quo sopito appellatus fuit κωλυσάνεμος, id est prohibitor ventorum, ait Suidas, penes quem sit fides. Nam et hoc difficile est creditu; et esto verum sit, hoc non est pascere, id est ad libitum regere ventos; nec pabulum eis præbere. Solus enim Deus est, qui ventos uti creat, ita pascit et regit, atque in eo suam magnificentiam et omnipotentiam ostendit.
Hinc dicitur ambulare, imo volare super pennas ventorum, Psal. XVII, 11; ac venti sunt Angeli, id est nuntii Dei, juxta illud: "Qui facis Angelos tuos spiritus," id est ventos, Psal. CIII, 4. Et Job, cap. XXVIII, 25: "Qui fecit, inquit, ventis pondus, et aquas appendit in mensura." Et Amos IV, 13, vocatur Deus "formans montes, et creans ventum," ubi plura hac de re dixi. Hinc Theodosio Imperatore pugnante pro Deo, venti Dei pugnarunt pro Theodosio contra Eugenium, cum tela hostium in ipsosmet hostes retorserunt, ita ut Theodosius ventos pavisse et vicissim venti Theodosium dici possint; de quo Claudianus, in Paneg.: O nimium dilecte Deo, cui militat æther, Et conjurati veniunt ad classica venti.
Nota: Recte mendacium comparatur vento et avibus volantibus. Primo, quia, uti ventus fluidus est, levis et evanidus, statimque tenues vanescit in auras, sic et mendacium instar venti et fumi dissipatur et evanescit. "Quæ decipiunt, inquit Seneca, epist. 8, nihil habent solidi; tenue est mendacium, si diligenter inspexeris."
Secundo, sicut ventus non hæret, sed celerrime pertransit, sic et mendacium. Unde eleganter Petrarcha, lib. II De Vita solitar., mendacium cum urinatore, qui sub aquis degit, conferens: "Simulata, inquit, illico patescunt, fucus sudore diluitur, et argutum etiam mendacium vero cedit, coramque pressius intuente diaphanum est. Nemo sub aqua diu vivit, erumpat necesse est, ac frontem quam celabat, aperiat, ut ventis ac molli aura pascatur."
Tertio, sicut ex uno vento plures generantur, aliique contrarii, qui inter se confligunt et colluctantur: sic ex uno mendacio plura nascuntur, eaque sibi invicem contraria et colluctantia.
Quarto, ventus, licet sit tenuis et inanis, utres tamen distendit: et mendaces turgent vento vanitatis et superbiæ. Rursum ventus caneras facit aves; nam cycni favonio afflati canunt suavius. Erigitur enim alarum densitas, fidium nervos temperatos referens, et plectrum statim zephyrus suggerit. Insuper, sicut organa sunt hydraulica, quæ aqua aguntur: sic sunt et anemaulica, quæ vento arte excepto harmonice personant. Talia vidi Tusculi, in quibus philomelæ aliæque aves, arte factæ instar vivarum philomelarum et avium, miro venti artificio canebant et modulabantur. Simili modo, ventus vanitatis et ostentationis agit mendaces, ut artificiose et eleganter sua mendacia concinnent atque decantent; sed sicut in illis præter sonum nullus est fructus, sic et in his. Mendaces enim sunt velut æs sonans et cymbalum tinniens.
Quinto, S. Basilius, hom. 6 Hexam.: Vultures, inquit, et galli in aerias subvecti plagas solo ventorum flatu haustu concipiunt ova quæ, quia ex vento sunt, ideo irrita et inania ac subventanea vocantur. Sic mendaces ex vento, id est ex diabolo, qui est pater mendacii, concipiunt mendacia, fraudes et dolos, quæ exterius speciosa, intus inania sunt et in fumum evanescunt; quæ nullum pascunt nisi diabolum, cujus sunt ova et fœtus. Unde S. Augustinus, lib. III Contra Crescon. cap. IX: "Porro, inquit, si maledictus, qui spem suam posuit in homine, quanto magis qui spem suam ponit in falsitate opinionis humanæ? ut in illud aliud incidat quod scriptum est: Qui fidit in falsis, hic pascit ventos, id est, fit esca spiritibus malignis." De talibus, ait Osee X, 13: "Arastis impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis frugem mendacii; quia confisus es in viis tuis, in multitudine fortium tuorum."
Sexto, ventus, licet subtilis, subinde ita validus est, ut arbores, turres, domos sternat et evertat: sic mendacium, licet in se inane, tamen subinde fucis et fraudibus ita palliatur et armatur, ut inter reges et populos bella internecina concitet, ac urbes, regna et imperia evertat.
Tropologice, ventosi sunt et ventos pascunt, qui vulgi opiniones et rumores consectantur; et qui adulationibus propriis ac detractionibus aliorum gaudent; hisce enim multa permiscentur mendacia. Nam, ut ait Jeremias cap. IX, 3: "Extenderunt linguam suam quasi arcum mendacii." Quare tales pascunt ventos, et instar canum stolidorum sequuntur aves volantes, donec suam stoliditatem advertentes sero pœniteant, eamque rideant et damnent. Ita Hugo.
Denique, qui creaturis potius fidunt quam Creatori. Omnes enim creaturæ ventus et umbra sunt, si cum Creatore conferantur. Unde Psaltes, Psal. IV, 3, commiserans exclamat: "Filii hominum, usquequo gravi corde? utquid diligitis vanitatem, et quæritis mendacium?" Et Isaias cap. XXVIII, 15: "Posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus, etc. Subvertet grando spem mendacii." Et Jeremias cap. XIII, 25: "Hæc sors tua, parsque mensuræ tuæ a me, dicit Dominus, quia oblita es mei, et confisa es in mendacio." Et cap. XVI, 19: "Vere mendacium possederunt patres nostri, vanitatem, quæ eis non profuit."
Post gnomen jam explicatam Septuaginta hoc loco subnectunt aliam, quæ nec in Hebræo, nec in Latina Vulgata exstat, estque hæc: "Filius eruditus sapiens erit, imprudente autem utetur ministro;" eamque legit S. Augustinus, lib. XVI De Civit. cap. II, et sic explicat: "Solent impii pacem perturbare Sanctorum; sed hoc in usum cedit proficientium, juxta illud Apostoli: Oportet hæreses esse, ut probati manifesti fiant in vobis. Unde etiam scriptum est: Filius eruditus sapiens erit; imprudente autem ministro utetur," q. d. Dei providentia fit ut impii, v. g. hæretici, exagitent fideles et pios, ad eorum probationem, ut scilicet crescant in fide et virtute: quocirca imprudentes, id est impii, esto videantur dominari piis, revera tamen ministrant et serviunt, quia Deus eis quasi ministris utitur ad acuendam piorum virtutem et gloriam.
Rursum, q. d. Filius in disciplina eruditus, et moribus compositus, est sapiens; sæpe tamen, Deo disponente, fit ut ministrum habeat imprudentem, ut is exerceat tum ejus patientiam, tum prudentiam, utque imprudens minister a prudente hero prudenter regatur, discatque prudentiam. Ad hæc servi, quia servili sunt ingenio; hinc si herum sapientem, id est modestum piumque, nacti sint, insolescunt eique molesti sunt; sin durum et imperiosum, cervices submittunt. Sapiens ergo servilia ingenia serviliter tractet, usurpetque illud Melaniæ apud Palladium in Lausiaca, cap. CXVII: "Contra stolidos animi elatione, velut cane et accipitre utendum est."
Tertio, et valde apposite sic exponas, ut significetur hic sapientiæ vis, potestas, dignitas et majestas, quæ tanta est, ut etiam insipientibus imperet et dominetur, q. d. Filius eruditus et prudens non tantum sibi sapiens erit, sed et alios regere poterit, imo imprudentibus et insipientibus tanquam ministris uti noverit; sua enim sapientia sciet quomodo domandi et regendi sint, quibusque ministeriis applicandi, ut sibi sapere, aliis prodesse discant. Hoc est quod Salomonem secutus Ecclesiasticus ait cap. X, 28: "Servo sensato liberi servient." Vide ibi dicta.
Versus 5: Qui Congregat in Messe, Filius Sapiens Est
5. QUI CONGREGAT IN MESSE (Chaldæus, qui operatur in æstate), FILIUS SAPIENS EST; QUI AUTEM STERTIT ÆSTATE (Chaldæus, in messe) FILIUS CONFUSIONIS. — Hebraice, filius confundens, tam se, quam suos parentes, domum et familiam. Est hoc præceptum vel monitum prudentiæ œconomicæ. Igitur grammatice ad litteram significat in messe æstate laborandum esse agricolæ (quales fuere prisci patres, et plerique hominum primis mundi seculis) ex præcepto Dei, Genes. III, 15, et cap. III, 17, ut paret sibi suisque alimenta in hiemem: nam si otietur et stertat, sinatque præterire messem, in hieme famebit et mendicare cogetur vel fame conficietur; quod ipsi ingens erit damnum, æque ac confusio et probrum. Huic gnomæ parallela est illa Ben-Siræ Alphabeto 2, littera lamed: "Ne dormias in juventute tua, et in senectute tua ne ducas vetulam."
Symbolice ergo sub cortice litteræ et parabolæ significatur, primo, laborandum esse in adolescentia, ut parentur alimenta senectuti. Rursum in adolescentia studendum sapientiæ et virtuti, ut ea fruamur in senectute. Adolescentia enim recte vocatur æstas et messis, quia vegeta, animosa, fervida, studio et laboribus apta, docilis, ingeniosa; sicut enim formatur et assuescit animus corpusque sive virtuti vel vitio, sive labori vel otio in adolescentia, sic durat et perseverat fere per reliquum vitæ. Unde Septuaginta vertunt, incolumis (legerunt ipsi pro אגר oger, id est congregans, aliis punctis אגר agur, id est collectus, servatus, incolumis) evasit ab æstu filius intelligens; correptus autem a vento fit in messe filius iniquus, q. d. Juvenis sapiens in adolescentia, quando ebullire solet ardor sanguinis et concupiscentiæ, ab eo immunis evadit, quia ardorem hunc restinguit domando et mortificando suas passiones; insipiens vero, qui a vento ardente, sive uredine concupiscentiæ, in adolescentia abripi se sinit, "fit filius iniquus in messe," id est in senectute, in qua homines metere solent id quod seminarunt et didicerunt in juventute. Virtutes enim et vitia adolescentiæ adhærent homini usque ad senium et mortem. Uredo est ventus urens, qui siccat frumenta, puta spicas, ut inanes sint, nec dent farinam; ita concupiscentia siccat omnem vigorem et medullam virtutis, facitque hominem inanem, omnique bono et virtute vacuum.
Auctor vero Catenæ Græcorum versionem Septuaginta sic explicat, q. d. Cruces et calamitates patienti animo acceptæ vitam, impatienti autem mortem adferunt: "Vir intelligens, ait, qui per cruces et calamitates non secus excoctus et probatus est, atque aurum per incensam fornacem probari solet, lætos justitiæ fructus edit; contrario, vir iniquus ab iis etiam rebus, per quas melior alioqui evadere debebat, sæpe corrumpitur et depravatur, et omnino etiam perditur." Didymus ibidem: "Qui naturali, inquit, sapientia et intelligentia valet, illum neque sol exurit per diem, neque luna per noctem. Per ardorem, vitæ hujus curas et molestias designat. Illos vero qui propter istiusmodi res dejiciuntur et quasi deficiunt, fœnum vocat. Christus servator noster afflictiones et persecutiones illas quæ propter Dei verbum interdum eveniunt, in Evangelica parabola æstum appellat."
Secundo, æstas et messis est symbolum occasionis, sive temporis idonei ad rem bene gerendam, q. d. Qui arripit occasionem rei conficiendæ, dum illa sese offert, ille sapit; qui negligit, desipit: nam "fronte capillata est, a tergo occasio calva."
Tertio, æstas symbolum est præsentis vitæ, hiems mortis et status futuri sæculi, ubi nullum est laborandi et metendi tempus, q. d. Qui laborando congregat sibi in hac vita merita bonorum operum, ut ex iis colligat præmia æternitatis, ille demum sapiens est: qui vero in hac vita ea negligit, ac corpori, gulæ et luxuriæ inhiat et indormit, ille insipiens est, et confundetur in die judicii: quia tunc videbit se ob neglectum hoc tempus damnari, et cruciari in gehenna flammis æternis. Unde sapienter monet Ecclesiastes cap. IX, 10: "Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare; quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas." Quocirca S. Gregorius Nazianzenus in Tetrastichis vitam præsentem ait esse nundinas, in quibus omnia mercari liceat, post eas nihil: Hanc esse vitam nundinas credas velim; Negotiari si scias, lucrum feres, Caduca mutans commodis perennibus: Post tempus istud alterum non suppetet. Hæc Nazianzenus.
Mystice Hugo: Tribulationes, inquit, et labores, quibus assidue homines afflictantur in hac vita, sunt æstus et æstas, in qua magnam humilitatis, patientiæ, charitatis cæterarumque virtutum messem colligere licet; qui ergo sapit, tempus hoc captat: qui autem desipit, impatientia, inertia et acedia sua præterfluere sinit et perdit. Huc facit exemplum formicæ propositum a Salomone, cap. VI, 6: "Quæ parat in æstate cibum sibi, et congregat in messe, quod comedat." Ubi multas formicæ et diligentiæ analogias recensui.
Versus 6: Benedictio Domini Super Caput Justi
6. BENEDICTIO DOMINI SUPER CAPUT JUSTI: OS AUTEM IMPIORUM OPERIT INIQUITATEM. — Complutenses et alii nonnulli legunt, iniquitatem; Hebraice, benedictiones super caput (vel capiti) justorum; os autem impiorum operit iniquitas, vel iniquitatem, ut vertit Symmachus et Aquila; Theodotion, rapinam; Vatablus, injuriam.
Jam primo, Vatablus hunc dat sensum, q. d. Solet justus benedici; impius autem semper cogitat malum, ut scilicet aliis inferat injuriam, calumniam, rapinam. Verum hic nulla apparet antithesis inter justum et impium.
Secundo, Cajetanus, q. d. Justi indoles et ingenium est aliis benedicere; id est bene precari et benefacere, si possit: at "os impiorum operit iniquitas;" vel, ut ipse vertit, "operitur iniquitate," quia plenum est maledictionibus, calumniis, probris, etc. Hic clara est antithesis inter benedictionem pii, et maledictionem impii.
Tertio, aliqui τὸ super caput exponunt, aperto capite, et ore jactitat: Benedictio Domini super caput justi, id est, inquiunt, justus, quæ juste peperit, et honesta industria quæsivit, ostentat venditatque palam. Sic enim infra dicitur: "Bonorum labiorum gloriosus est fructus." Et Actor. XX, 34, S. Paulus gloriabundus dicebat: "Ipsi scitis quoniam mihi, et his qui mecum sunt, ministraverunt manus istæ." Contra vero: "Os impiorum operit iniquitatem," vel rapinam, vel injustitiam (omnia in idem recidunt), id est celat absconditque lucra, nec audet palam exponere artes et fraudes, quibus ditatus est; fraudes enim et scelera, quia pudenda, lucem fugiunt, tenebras amant.
Quarto, q. d. "Benedictio," id est gratia Dei, operit caput justi; at iniquitas et scelus operit os et caput impii, q. d. Gratia et peccatum secernunt justum ab impio: justo enim propria est gratia, impio peccatum. Quocirca opera justi sunt opera gratiæ et virtutum; opera vero impii sunt rapinæ, fraudes et scelera. Unde Chaldæus vertit, in ore impiorum operitur rapina. Et R. Levi: "In justi, inquit, caput benedictiones defluunt, nimirum ut sit cordatus: jugiter enim versabitur in cogitatione bonorum; vel etiam vox capitis innuit rei primordia: in exordio enim justus patefacit benedictiones, quibus cumulatus incedit; impius vero iniquitatem, quam machinatur, occultat, ne, si detegat, explere vetetur. Significat ergo justum, cum aliquid aggreditur, semper benedictione se auctum experiri; tum etiam cumulari se bonis, auxiliumque præberi, ut optato fine fruatur; cum nihil præter honesta, utque aliis benefaciat, in votis habeat. Quare in negotii exordio sperandum est ei benedictiones impensum iri: si enim cæteri conscii sint cogitationis illius, libentissime suppetias ferent. Impiis autem secus contingit. Verentur enim semper, ne potiantur iis quæ vehementer appetunt, si alii id perspectum habeant; quamobrem occultum aliis esse crimen volunt, quod præstare nefarie moliuntur. Qua in re par illis refertur, cum memoria justi sit in benedictione," etc.
Quinto et genuine, q. d. "Benedictio," id est affluentia bonorum omnium, defluet, et quasi e cœlo depluet in caput justi; os autem et caput impiorum operiet iniquitas, id est pæna iniquitatis, quæ quia justa, ita os eorum obturabit, ut ne mutire quidem, vel hiscere, contra Deum vel homines audeant, juxta illud Psal. CVI, 42: "Videbunt recti, et lætabuntur; et omnis iniquitas oppilabit os suum." Impios ergo operiet confusio, condemnatio et supplicium fraudum, mendaciorum, injuriarum, aliarumque iniquitatum, quas ore et capite (ibi enim est ratio et voluntas) commiserunt.
Ubi nota primo, per os accipi caput et vultum synecdochice; sed dicit os, quia impii plerasque fraudes, injustitias et scelera ore perpetrant; secundo, iniquitas metonymice sumitur pro pæna iniquitatis tam hic quam alibi sæpe. Unde Septuaginta vertunt, os autem impiorum operiet luctum intempestivum, Græce πένθος ἄωρον, quod interpres Catenæ Græc. vertit in nominativo, planctus et luctus intempestivus. Unde Origenes ibidem hoc explicat: "Justo prudenti et ornato res quoque difficiles et afflictæ faciles evadunt; sed aliter affecto etiam levia et consolationem quamdam habentia, difficiles videntur." Sensus ergo Septuaginta est, q. d. Cito impii, et ante tempus ab ipsis præcogitatum punientur, ideoque lugebunt: esto subinde per confusionem luctum suum celare, et vultum lætum præ se ferendo operire tegereque conentur. Rursum erit hic planctus intempestivus, id est ante tempus judicii extremi et gehennæ, ut hic luctus sit præludium planctus æterni; tertio, per justum accipe quemlibet, sed maxime misericordem et eleemosynarium: hic enim peculiariter in Scriptura vocatur justus; et hic, utpote beneficus, solet benedici a Deo et hominibus.
Unde huic apte opponitur חמס chamas, id est violentia, injuria et iniquitas, quam aliis inferre solet impius, ideoque in pænam et supplicium incurrere, juxta illud Psal. CVIII, 17: "Persecutus est hominem inopem, et compunctum corde mortificare; dilexit maledictionem, et veniet ei."
Quocirca noster Salazar sic exponit, q. d. "Benedictio Domini super caput justi," id est, affluentia bonorum omnium misericordi continget; "os autem impiorum operit iniquitas," hoc est, iniquitatis pæna, puta Dei maledictio, inopia et Benedictiones in caput justi, juste fausta precantur omnes; et, at os improborum operit injuria, vel violentia: improbis, quorum os nil nisi injuriosa proloquitur, quicumque eos norunt, diras imprecantur, quas Deus exaudiet. Dirarum imprecatio ex opposito (benedictiones) supplenda est, uti sæpe unum membrum supplendum ex altero. Sunt vero talia, in quibus sensus non statim obvius est, eum in finem sic confirmata, ut audientis vel legentis animum acuant et intentum reddant, sciendi studium excitent, et ipsa disquisitione vires ingenii exerceant. egestas, incumbet immisericordi et avaro, præsertim cum in die judicii, cum sui similibus immisericordibus audiet a Christo judice: "Ite, maledicti, in ignem æternum. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare;" cum ex adverso misericordes audient: "Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum paratum vobis a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare," Matth. XXV. Unde S. Chrysostomus, hom. Quod eleemosyna sit ars omnium quæstuosissima: "Eleemosyna, inquit, vestis est, quæ cum homine resurget; his vestibus fulgebunt, qui tunc audient: Esurientem me vidistis," etc.
Exemplum hujus sententiæ illustre exstat in Joseph, Genes. XLIX, 25, quo hic alludit Salomon: Jacob enim pater moriturus benedixit filio suo Joseph, justo et sancto, dicens: "Omnipotens benedicet tibi benedictionibus uberum et vulvæ," etc. Vide ibi dicta.
Versus 7: Memoria Justi cum Laudibus
7. MEMORIA JUSTI CUM LAUDIBUS: ET NOMEN IMPIORUM PUTRESCET. — Hebraice, memoria justi in (vel ad) benedictionem; Septuaginta, memoria justi cum encomio, nomen vero injusti exstinguitur; Chaldæus, memoria justi benedictio; Syrus, in benedictione; Tigurina, memoria justi laudem habet (Vatablus, celebris est et plausibilis), impiorum vero nomen sordet; Vatablus, exolescet, putrescet. Sensus est, q. d. Justi memoria grata, suavis et honorata est, ut tam Deus quam homines cordati cum ejus mentionem faciunt, eum benedicant, laudent, celebrent; impiorum vero nomen, fama, existimatio, laus, gloria sensim corrumpitur, sordet, abjicitur et aboletur. Sic Abraham, Noe, Mosen, Aaronem, Davidem aliosque justos veteris Testamenti laudat Eccli. XXIV et seq., ac Apostolus, Hebr. XI.
Rursum Aben-Ezra sic vertit et explicat: "Memoria justi cum benedictione," hoc est, recordabitur justi Deus ob benedictionem qua illum cumulabit, juxta illud Psal. CXIII, 12: "Dominus memor fuit nostri, et benedixit nobis." Justi ergo recordabitur, eumdemque benedictione prosequetur; nomen autem improborum putrescet, id est oblivioni tradetur tanquam arbor putrefacta, quæ non succrescit. Et Baynus: Fieri potest, inquit, ut improbus dum scelus occultat, justi et probi viri fama aliquandiu fruatur; sed ut flos marcescit paulatim, et caro putrescit, quæ sale non conditur: sic fama impii carens fructu virtutis, et divinæ sapientiæ sale, marcescit et corrumpitur.
Apte infamia impiorum comparatur putredini. Primo, quia putrefactio fit, cum in toto pars aliqua corrumpitur, quæ sensim alias inficit et corrumpit. Sic unum vitium serpit ad aliud, et consequenter una infamia ad aliam, quæ sensim totum hominem inficit et maculat.
Secundo, putrefactio fit, cum partes putrescentes separantur a sanis et integris: sic infamia oritur cum vitia a virtutibus separantur, cumque quis a consortio proborum se separat, et improbis sociatur; hi enim ipsi suam improbitatem affricant, et infamiam afflant.
Tertio, putrescunt primo humida, deinde sicca, cum scilicet partes quæ corrumpuntur, segregant se a natura, ac a naturali sua temperie caloris et frigoris, humidi et sicci. "Quapropter et putrescunt alia omnia excepto igne; etenim terra, et aqua, et aer putrescunt (quin et ligna, et lapides ac metalla); omnia enim hæc sunt materia igni," ait Aristoteles, lib. IV Meteorol. cap. II. Sic cum quis a suo officio desciscit, puta ab ea moderatione quam requirit ejus status et gradus, tunc vitium contrahit et infamiam.
Quarto, Aristoteles ibidem putredinem ex suis principiis et causis ita definit: "Putrefactio, inquit, est corruptio ejus, quæ in unoquoque humido proprie, et secundum naturam, caliditatis, ab aliena caliditate; hæc autem est, quæ ambientis. Quare, quoniam secundum indigentiam patitur calidi, quia autem indigens tali virtute frigidum omne, ambæ utique causæ erunt, et putrefactio communis passio, et frigiditatis propriæ, et caliditatis alienæ. Propter hoc enim et sicciora fiunt, quæ putrescunt omnia, et tandem terra et fimus. Exeunte enim proprio calido, evaporat quod secundum naturam humidum, et inducens humiditatem non est amplius; inducit enim trahens propria caliditas." Pari modo putrescit anima ex frigore interno et calore externo, cum scilicet in ea refrigescit amor Dei, et accenditur amor mundi, puta opum, honorum, voluptatum: per illum enim sensim evaporat omnis vitalis charitatis et virtutum succus, ejusque loco succedet concupiscentiæ tabes et corruptio.
Quinto, Aristoteles ex dictis colligit res putrefieri facilius in æstate quam in hieme, in tepore quam in fervore, in quiete quam in motu. "Et in frigoribus, inquit, minus putrescunt quam in æstu; in hieme enim paucum est in ambiente aere et aqua calidum; quare nihil potest: in æstate autem amplius. Et neque quod congelatum: magis enim frigidum quam aer calidus, non igitur vincitur; movens autem dominatur. Neque fervens aut calidum: minor enim quæ in aere caliditas ea quæ in re; quare non dominatur, neque facit transmutationem ullam. Similiter autem et quod movetur et fluit, minus putrescit, quam quod non movetur; debilior enim fit motus, qui ab ea quæ in aere caliditate quam qui in re præexistit; quare nihil facit permutari. Eadem autem causa, et quare multum minus quam paucum putrescat; in majori enim amplior est ignis proprius, et frigidum, quam ut dominentur, quæ in circumstante, virtutes. Quapropter et mare secundum partem quidem divisum cito putrescit; totum autem non. Et aliæ aquæ eodem modo."
Simili modo in æstate, id est in prosperitate, facilius putrescit virtus et fama per vitia quam in hieme, id est in adversitate: similiter in tepore potius quam in fervore, atque in quiete potius quam in motu, quo fertur ad bona opera. Hic enim motus calorem virtutis et charitatis acuit, qui omnem putredinem vitiorum excludit: æque ac societas justorum, quæ est quasi mare sanctitatis, a quo si quis sese separat, facile corrumpitur et putrescit, uti videre est in apostatis Religionum.
Sexto, ex putredine nascuntur vermes et serpentes. Unde illud Ovidii, lib. XV Metamorph.: Sunt qui, cum clauso putrefacta est spina sepulcro, Mutari credant humanas angue medullas. Porro putridiora, magisque fæda et horrida esse cadavera et vermes eorum qui vacarunt deliciis, ventri et veneri, quam sobriorum et castorum, docet ratio et experientia. Simili modo infames ob vitia generant serpentes, puta filios, nepotes, amicos, socios serpentinis moribus; hos enim verbo et exemplo ipsi docuerunt. Sic fama posthuma et putida Arii, Lutheri, Calvini, Machiavelli etiamnum parit Arianos, Lutheranos, Calvinistas, Machiavellistas, præsertim quia eorum discipuli et libri supersunt, qui eorum sectam assidue proseminant. Nihil enim virulentius et pestilentius libris hæreticis, magicis, amatoriis; ex hisce enim multi hæresin, magiam, amores condiscunt et imbibunt.
Septimo, Plinius remedium putredinis assignat mel. Sic enim ait, lib. XXXII, cap. XXIV: "Mellis talis natura est, ut putrescere corpora non sinat jucundo sapore atque non aspero, alia quam salis natura." Sicut ergo sal sua salsedine, sic mel sua dulcedine corpora a putredine præservat. Mel symbolum est bonitatis, benignitatis, affabilitatis, beneficentiæ: hæc enim homini optimam famam conciliat omnemque infamiam dulcorat et emendat. Hinc de Josia dicitur Eccli. cap. XLIX, vers. 1: "Memoria Josiæ in compositionem odoris facta opus pigmentarii. In omni ore quasi mel indulcabitur ejus memoria." Vide ibi dicta.
Rursum, cedrus medetur putredini; nam, ut ait Plinius, lib. XXIV, cap. V, "defuncta corpora incorrupta ævis servat, viventia corrumpit; mira differentia cum vitam auferat spirantibus, defunctis pro vita sit." Hinc cedro digna, vocantur digna æternitate; cedrus enim, quia incorruptibilis, immortalitatis et æternitatis est symbolum. Cedrus autem symbolum est sapientiæ, integritatis et roboris, uti fuse ostendi Eccli. XXIV, 17. Insuper, balsamum medetur putredini, quia succum odoratum fortemque suggerit, quo corpora quasi alantur et serventur. Balsamum symbolum est odoratarum et sanctarum actionum, quibus alitur fama et gloria ne putrescat. Unde Plutarchus in Moral.: "Deliacum, inquit, navigium dum subinde sarcitur et reconcinnatur, perpetuum in multa sæcula redditur: sic famæ semper aliquid addendum est, ne putrescat."
Versus 8: Sapiens Corde Praecepta Suscipit
8. SAPIENS CORDE PRAECEPTA SUSCIPIT: STULTUS CAEDITUR LABIIS. — Τὸ corde cohæret cum sapiens, non cum præcepta, ut patet ex regimine Hebræo. Pro cæditur hebraice est ילבט illabet, quod Septuaginta vertunt, supplantabitur; Chaldæus, capietur; Theodotion, φυρήσεται, id est fermentabitur, instar fermenti subigetur et macerabitur; Aquila, vapulabit; Symmachus, torquebitur; Baynus, corruet; R. Joseph, claudicabit; R. Salomon, fatigabitur; Tigurina, in varia incurrit; Marinus, Vatablus et alii passim, impingit, offendit. Omnes hæ versiones eodem redeunt.
Primo ergo sensus planus est, q. d. Is qui "corde," id est vere sapit, admittit Superiorum et magistrorum præcepta libenter, patitur se ab eis doceri et moneri: at stultus cæditur labiis docentis et corripientis, quia molestum est ei audire docentem suosque defectus redarguentem: quare quot verbis corripitur, tot quasi flagellis cæditur et castigatur. Ita Beda, Lyranus, Jansenius, Baynus et alii, atque hoc sensu clara est antithesis sapientis et stulti.
Secundo, "stultus cæditur labiis" propriis, et, ut Chaldæus vertit, labiis suis capitur, quia scilicet temere multa effutiens, Superiori obmurmurais, detrahens, minans, facile a circumstantibus mendacii, vel seditionis, fraudis, calumniæ, maledicentiæ, etc., arguitur, imo non raro pænas dat; itaque labiis suis petulantibus cæditur, id est sibi ictus, plagas et verbera accersit. Unde Pagninus vertit, propter labia punietur. Opponit ergo sapientem stulto, quod ille doctrinam, monita, leges, edicta Superiorum, tacens, patiens libensque excipiat; hic vero garrulus et tumultuosus iis obstrepat, obmurmuret, multaque in prælatos et Superiores deblateret (uti videmus fieri, cum novæ leges conduntur et promulgantur), ob quæ punitur, graviaque sibi damna accersit. Horum enim stultitiam perstringit hic Sapiens. Hic sensus valde est appositus.
Tertio, τὸ labiis ex Hebræo necti potest cum stultus, non cum cæditur, ut sit antithesis inter sapientem corde et stultum labiis, vel, ut Cajetanus vertit, stultum labiorum. Unde Septuaginta vertunt, qui non est tectus (male aliqui legunt rectus pro tectus; hoc enim est ἄστεγος) labiis, obliquans supplantabitur. "Stultus labiis" vel "labiorum" dicitur, qui temere loquitur, et quidquid in buccam venit, effutit; qui nil celare, nil dissimulare potest; sed iram, odium æstusque animi verbis prodit; qui præceps est ad loquendum, ut prius velit docere quam discere, ut sensus sit, q. d. Qui corde sapit, non temere ore loquetur quod corde sentit, non subito ad docendum prosiliet; sed potius malet alios audire, et ab eis præcepta vitæ suscipere. At qui stultus est, tam corde quam ore et labiis, temere prosiliens ad eloquendum quidlibet, ad docendum potius quam ad discendum, hic impinget et offendet, tum ad culpam praviloquii, tum ad ejus pænam: nam nunc offendet veritatem per mendacium, nunc charitatem per detractionem, nunc reverentiam per nimiam libertatem, nunc pacem per lites et dissidia, etc.; ac consequenter offendet, id est, pænas dabit harum culparum, ut nunc mendacii redargualur, nunc ut calumniator puniatur, nunc ut seditiosus capite plectatur. Unde Arabum est proverbium: "Cave ut feriat lingua tua collum tuum." Non raro enim homines ob linguæ incontinentiam capite mulctantur. Quocirca monet S. Jacobus, cap. 1: "Sit autem omnis homo velox ad audiendum; tardus autem ad loquendum."
Porro, quod Theodotion vertit, stultus labiis fermentabitur, notat qualitates fermenti competere stulto, scilicet stultum dum labiis monitorum corripitur, instar massæ fermentatæ vi fermenti, id est correptionis, primo, ira inflammari et superbia intumescere; secundo, in acorem et amaritudinem verti, ut in corripientem insurgat eumque litibus et probris laceret; tertio, hanc suam amaritudinem per totam massam, id est totam populi cœtum spargere; quarto et genuine, τὸ fermentabitur notat eum instar massæ fermentatæ pinsenlium manibus subigi, id est verbis et verberibus cædi, confundi, macerari, cruciari, uti vertit Noster et cæteri omnes. Addunt aliqui fermentum hic accipi pro malitia, q. d. Sapiens præcepta virtutis avide excipit et haurit: at stultus gaudet labiis, quæ fermentum, id est malitiam, puta amores, impudicitiam, obscœnitatem, rixas, rebelliones suggerunt. Unde iis illico fermentatur, id est inficitur, polluitur, corrumpitur, juxta illud: "Quia inflammatum," aut, ut alii vertunt, "Fermentatum est cor meum, et ego ad nihilum deductus sum, et nescivi," Psal. LXXII, vers. 21. Quæ verba S. Augustinus et alii accipiunt de ardore libidinis, qui renes urit.
Rursum, quod R. Joseph vertit, stultus labiis claudicabit, significat primo, stulti sermones claudicare, id est deficere ac defectibus scatere, esseque mancos et mutilos, scilicet veris falsa miscere, honestis turpia, prudentibus imprudentia, aptis inepta. Secundo, eos opere non exsequi, quod ore docent. Claudicat enim oratio, cum ei ex æquo non respondet operatio; oratio enim et operatio sunt velut duo pedes doctoris et concionatoris, uti docet S. Chrysostomus, hom. 20 ad Populum.
Denique, Septuaginta vertunt ὁ δὲ ἄστεγος χείλεσι σκολιάζων ὑποσκελισθήσεται, id est qui autem non tectus est labiis, obliquans (Romana, perverse agens) supplantabitur: στέγος enim est tectum; nam στέγω idem est quod tego, celo, suffero, patior, tolero. Unde ἄστεγος idem est quod carens tecto, peregrinus, impatiens, qui nil, licet secretum, celare, nil sufferre valet, intolerabilis. Garrulus ergo est ἄστεγος, quia est instar domus habentis ostium (os enim est ostium), sed carentis tecto, ideoque omnibus aeris injuriis obnoxiæ; sic enim garrulus omnium risibus, probris et sannis exponitur. Unde Plutarchus in Moral.: "Sicut ædium, inquit, ostio carentium nulla est utilitas, ita multo magis oris claustro carentis nullus est usus." Sensus ergo est, q. d. Loquax similis est peregrino, qui carens tecto et domo per vias et regiones incognitas oberrat, sæpiusque a via aberrat et obliquas carpit semitas, quibus in avia fertur, ac subinde in lapides impingit, in fossas, rupes et præcipitia rapitur. Simili enim modo loquax de rebus incognitis, in quibus hospes et peregrinus est, sermocinatur linguaque oberrat. Unde necesse est eum sæpe a vero, recto, honesto et prudenti aberrare, ac in falsa, torta, turpia, insulsa et inepta impingere, ob quæ verbis et verberibus vapulabit.
Ut verbo ergo rem omnem complectar: "Qui temere quidvis effundit, semper fere impingit." Nam lingua alios flagellans, sibi ipsi maximum est flagellum. Vide quæ de damnis linguæ dixi Jacobi cap. III, vers. 5, et Eccli. XXVIII, 16.
Versus 9: Qui Ambulat Simpliciter, Ambulat Confidenter
9. QUI AMBULAT SIMPLICITER, AMBULAT CONFIDENTER: QUI AUTEM DEPRAVAT VIAS SUAS, MANIFESTUS ERIT. — Septuaginta, qui ambulat simpliciter (Aquila et Symmachus, in simplicitate) ambulat fidens; qui autem distorquet vias suas, cognoscetur. Aliqui pro cognoscetur vertunt, conteretur, quasi pro ידע iada, id est cognovit, per commutationem litteræ ד cum affini ר, aut potius per catachresin, sit idem quod ירע iara, id est contrivit; sic enim Judic. VIII, 16, cognoscere aliquem in spinis hebraismo significat aliquem spinis flagellare et conterere. Ita R. Salomon, Aben-Ezra, Pagninus et Cajetanus. Verum cæteri omnes vertunt, cognoscetur, non conteretur; iada enim proprie significat cognoscere.
Hugo τὸ simpliciter exponit humiliter, q. d. Qui ambulat in humilitate suique contemptu, hic fidenter ambulat, quia, cum se imo collocet loco, non habet quo ulterius cadat et descendat, quare non timet depressionem et honoris jacturam, quam superbi summe metuunt. Aut, inquit, "simpliciter ambulat," qui una tantum via, quæ est Christus, ambulat, scilicet qui Christi vitam et virtutes sequitur. Verum dico, "qui ambulat" id est vivit, agit, conversatur, "simpliciter," id est innocenter, candide, sine fictione et dolo, integre, perfecte, hic "ambulat confidenter," id est securus est, nihil metuit, quia nihil habet quod occultare debeat, nihilque mali ab aliis timere, cum nemini malum fecerit. Sic enim ait et hoc exsequitur Auctor Catena Græc.: "Qui, ait, a prava actione recedit, is securus erit, qui vero ubi non decet ambulat, suam ipsius fraudem perdet; " vertit Procopius: "Quemadmodum furem, etsi mille per artes suam improbitatem celaverit, deprehendi contingit, quique suis versutiis sese celaturum sperat, in oculos omnium venire cogitur; ita qui recte ambulat, omnem depulso metu libertatem retinet, neque veretur ne ulli pateat, quod pudore eum suffundere possit; per viam enim rectam ambulat."
Unde Arabum est proverbium: "Cave ut feriat lingua tua collum tuum." Non raro enim homines ob linguæ incontinentiam capite mulctantur. Quocirca monet S. Jacobus, cap. 1: "Sit autem omnis homo velox ad audiendum; tardus autem ad loquendum."
Moraliter, disce hic quanta sit vis et robur simplicitatis, candoris et innocentiæ, utpote quæ faciat hominem metus expertem, in periculis lætum, in adversitate fidentem, denique casibus, ipsaque morte superiorem et celsiorem. Unde auctor Operis Imperfecti apud S. Chrysostomum, hom. 25 in Matth.: "Sicut, ait, si brevem scintillam in magnum dejeceris profundum, statim exstinxeris: itidem et omnis tristitiæ superabundantia in bonam missa conscientiam, exstinguitur facile." Et Plutarchus in Moral.: "Ut nepenthes herba, ait, ab Homero prædicata, addita poculis omnem tristitiam discutit (unde Græce dicitur nepenthes, quasi νηπενθές, id est sine dolore), ita bona mens insita nobis omnem vitæ sollicitudinem abolet." Denique S. Gregorius, lib. XII Moral.: "Nihil est, ait, quod pati ab aliis simplex formidet; habet enim quasi artem quamdam suam simplicitatem, nec suspectus est pati, quod se fecisse non meminit. At contra mens prava semper in laboribus est, quia aut molitur mala, quæ inferat; aut metuit, ne sibi hæc ab aliis inferantur."
Exempla sunt in Vitis Patr. Abbas Theodorus dicebat: "Si cœlum terræ adhæreat, Theodorus non formidat." Poposcerat enim precibus a Deo, ut auferret ab eo formidinem. Abbas Sisois orans pro discipulo a dæmone correpto: "Deus, ait, vis, non vis, non dimitto nisi curaveris eum;" et curatus est. Alius senior ingressus speluncam leonis frementis: "Quid angustiaris, ait, o leo? est locus qui capiat te et me; si vero non vis, egredere hinc." Leo autem non ferens, egressus est inde foras. Sic S. Antonius confidens in Deum, risit omnia dæmonum spectra, et S. Athanasius omnes Arianorum persecutiones. S. Pachomius fiducia in Deum serpentes calcabat, et crocodilos domabat. Æneas Sylvius narrat Alfonsum regem rogatum quisnam foret liber? respondisse: Sapiens, sibique imperiosus, Quem neque pauperies, neque mors, neque vincula terrent.
Celebre est illud P. Syri: "Nocens precatur, innocens irascitur." Hinc innocentiæ symbolum est salamandra in ignibus illæsa, de quo Poeta: Ambulat in medias salamandra illæsa per ignes; Nempe illæsa manet semper et integritas. Et echinus in pilam convolutus contra canes, de quo Poeta: Integritas virtusque suo munimine tuta, Non patet adversæ morsibus invidiæ. Unde pingitur ipsa innocentia intrepida hoc lemmate: "Nil fulgura terrent." Fulgura non metuo, pellunt ea germina lauri: Fortunæ insultus despicit integritas.
"Qui depravat vias suas," id est, qui prave agit, ac præsertim qui fraudulenter et ficte operatur, "hic manifestus erit;" fictio enim et pravitas diu latere nequeunt, quin se indicio aliquo prodant et deprehendantur: quare tunc homini pudorem et pavorem, insuper et noxam pænamque afferunt. Est hic, uti et in aliis proverbiis, antithesis, sed tecta metalepsi, qua consequens ex antecedente, et metonymia, qua effectus ex causa, et vice versa intelligitur. Igitur to manifestus erit opponitur to confidenter ambulat, quia prave ambulans, cum metuat suæ pravitatis et fraudis manifestationem, semper incedit pavidus; postquam vero illa manifestata fuerit, incedit confusus et anxius: cum justus incedat confidens, id est impavidus, liber, interritus. "Semper enim præsumit sæva perturbata conscientia," Sap. XVII. Et, ut ait Job XV, "sonitus terroris semper in auribus ejus, et cum pax sit, ille semper insidias suspicatur. Non credit quod reverti possit de tenebris." Quocirca vere S. Cyprianus, lib. I epist. 3 ad S. Cornelium Pontificem De Fraudibus Fortunati: "Hæc est, ait, frater, vera dementia, non cognoscere et nescire, quod fallaciæ non diu fallunt. Nox est tamdiu, quamdiu elucescit dies; clarificato autem die et sole oborto, luci tenebras et caliginem cedere, et quæ grassabantur latrocinia, cessare necesse est."
Sic S. Petrus innocens, postero die capite plectendus, securus dormiebat in carcere, Actor. XII, et Daniel in lacu leonum. "Invicta vis semper sua innocentia est." Memorabile est quod scribit Osorius, lib. VIII De Gestis Emmanuelis, Albuquercium proregem Indiæ rerum gestarum gloria inclytum, in gravi tempestate arrepto puero dixisse: "Hujus innocentia fretus, confido me Christi benignitate e fluctibus emersurum." Audivit Christus, adfuit et emersit. Tanta est aliena apud Deum innocentia, quanti ergo propria! nimirum "securitatis mater innocentia est. Nam vera innocentia ne quidem inimico nocet."
Versus 10: Qui Annuit Oculo Dabit Dolorem
10. QUI ANNUIT OCULO, DABIT DOLOREM: ET STULTUS LABIIS VERBERABITUR. — Id est punietur, cruciabitur tum in hac vita, tum in futura. Unde Salonius: "Verberabitur, inquit, id est condemnabitur, propter verba iniqua quæ locutus est." Difficile est videre connexionem prioris partis cum posteriore. Dico breviter, ea nectenda esse partim per antithesin hoc modo, q. d. Qui petulanter annuit oculo, dat aliis dolorem; at stultus, qui petulanter loquitur, labiis dat sibi ipsi dolorem, quia ab iis, quos verbis læsit, verberabitur. Comparat enim linguam effrenam et petulantem cum oculo effreno et petulanti; quod hic aliis, ille sibi dolores et plagas conciliet. Partim per similitudinem hoc modo, q. d. Qui annuit oculo, similis est stulto labiis. Sicut enim annuens oculo, sibi æque ac aliis affert dolorem et plagas, dum ob suos nutus et nictationes plectitur et verberatur: sic pariter et stultus labiis tam sibi quam aliis parit dolores et plagas. Nam sicut alios lingua verberat, sic vicissim ab eis et verbis et plagis castigatur ac verberatur. Igitur sicut vers. 8, stultum labiis opposuit sapienti corde: sic nunc eumdem componit et comparat cum annuente oculis; pluribus enim sententiis hic vitium et petulantiam linguæ insectatur.
Porro, apte comparat stultum labiis annuenti oculis, quia stulti, id est impii, scelus, quod palam eloqui non audent, innuunt oculorum nictu; unde ut idipsum labiis inter suos, sic nictibus oculorum apud alios eloquuntur; tam ergo oculis quam labiis sermocinantur.
Porro, annuere oculis solent homines variis de causis. Primo, ex lascivia et libidine; sic enim juvenes puellas ad se pelliciunt nictatione oculorum. Primi enim amoris indices et illices sunt jactus oculorum. Hi dant dolorem tum marito uxoris, cui annuunt, quia movent ei zelotypiam; tum ipsi uxori, quæ idcirco a marito vapulat; tum sibi ipsi, quia exponit se periculo, ne a marito velut adultera occidatur. Ita exponit Clemens Alexandrinus, lib. III Pædagog.: "Lascivi, ait, aspectus, et versatilibus, et tanquam conniventibus oculis intueri, nihil est aliud quam oculis mœchari, cum per oculos cupiditas ineat prima pugnæ præludia. Annuens enim oculo cum dolo, viris congregat mœrores. Talem utique effeminatum Sardanapalum regem Assyriorum in lecto pedibus sursum sublatis purpuram carpentem, et albuginem oculorum versantem pingunt. Quæ hæc exercent mulieres, suo intuitu sui ipsarum lenæ sunt."
Secundo, annuunt oculis adulatores, iidem sunt stulti labiis, quia iisdem cæduntur. Ita noster Salazar, q. d. Adulator annuendo oculis, et probando vitia aliorum, iis, quibus adulatur, dolorem infert, quia causa est, ut ipsi vitia vitiis adjiciant, ob quæ deinde in graves dolores et pænas incurrunt: unde idem quasi stultus labiis verberabitur, quia ab eo cui adulatus est, cuique causa fuit dolorum, tandem reportabit plagas et vulnera. Quocirca Plutarchus in Moral.: "Ut pictura, ait, est tacita poesis, ita silentio sæpe laudat adulator, scilicet vultu, nutu et obsequiis." Et Maximus, serm. 11: "Ut corvi, ait, involantes cadaverum oculos effodiunt, sic adulatores suis adulationibus oculos, rationem scilicet et mentem corrumpunt, κόλαξ ergo est κόραξ, id est adulator est corvus. Unde illud, κρείττον εἰς κόρακας ἢ εἰς κόλακας ἐμπίπτειν, id est, satius est in corvos quam in adulatores incidere." Hos cavendos monet Ecclesiastes, cap. VII, vers. 6: "Melius est, ait, a sapiente corripi, quam stultorum adulatione decipi." Nam, ut ait S. Augustinus in Psalm. LIX, "plus persequitur lingua adulatoris, quam gladius persecutoris." Adulator ergo est similis polypo, ait S. Basilius, hom. De Legend. libr. Gentil.: "Nam quod justum est, ait, apud eos qui justi rationem habent, laudat apud iniquos statim vituperat more polypi, qui colorem terræ, quem attigerit, reddit." Vide Plutarchum in Compar. adulatoris et amici.
Tertio, annuunt oculis irrisores. Hi enim dolorem dant irriso, et sæpe sibi ipsis. Qui enim irrident alios, vicissim irridentur ab ipsis, et irrisiones suas simili irrisione, aut etiam plagis et verberibus luunt; irrisor ergo annuens oculis dat dolorem aliis, ideoque vicissim ipse quasi stultus labiis suis verberatur, dum ob labia sua irrisoria verbis et verberibus mulctatur. Ita Aben-Ezra, Beda et Cajetanus. Unde Hebræum procarats proprie significat excidere, incidere, indeque per metaphoram annuere oculis; quia nictans, oculos quasi incidit et palpebras in illa crebra et sæpius repetita nictatione, eoque signo videtur pariter incidere honorem illius quem nictando irridet. Ita Marinus in Lexico.
Quarto, fures, proditores, latrones aliique facinorosi oculis annuunt sociis, ut iis secreto innuant modum et tempus perficiendi furti, proditionis, cædis, similisve sceleris, in quod ante occulta fœderatione conspirarunt. Ita R. Salomon, R. Levi et Baynus.
Quinto, et maxime apposite, annuunt oculis ficti, simulati, dolosi, hypocritæ, qui simulant se amicos, et data occasione inimicitiam, quam corde fovent, exerunt, amicumque incautum supplantant. Unde Septuaginta vertunt, qui annuit oculo cum dolo (Syrus, cum fraude), congregat viris tristitias. Sic enim in Scriptura, præsertim apud Salomonem, annuere oculis dicuntur dolosi et fraudulenti, ut cap. VI, vers. 12: "Homo apostata, vir inutilis, graditur ore perverso, annuit oculis, etc., pravo corde machinatur malum." Alludit ad illud Davidis patris sui, Psalm. XXXIV, 19: "Non supergaudeant mihi, qui adversantur mihi inique, qui oderunt me gratis, et annuunt oculis;" quod explicans subdit: "Quoniam mihi quidem pacifice loquebantur, et in iracundia terræ loquentes, dolos cogitabant." Accedit Tigurina quæ sic vertit, qui annuit oculis, negotium facesset; stultius autem labiis suis in varia incurrit, id est, inquit Vatablus, qui fucatus est vultumque fingit, graviter lædet; qui autem stulte loquitur, parum lædit, quia statim deprehenditur.
Denique sic Salomonem interpretatur ejus de more assecla Eccli. cap. XXVII, vers. 25, dicens: "Annuens oculo fabricat iniqua, et nemo eum abjiciet; in conspectu oculorum tuorum conculeabit os suum, et super sermones tuos admirabitur; novissime autem pervertet os suum, et in verbis tuis dabit scandalum," et consequenter dolorem, ut ait hic Salomon.
Porro Septuaginta pro ילכם tillabet, id est verberabitur, legentes שלם jescallem, id est pacificabit, vertunt, qui annuit oculo, cum dolo congregat viris tristitias; qui autem arguit cum libertate, pacificat. Septuaginta de more sequitur Syrus, qui, ait, annuit oculo cum fraude, colligit mœrores; qui manifeste reprehendit, pacem conciliat, q. d. Qui occulte annuens oculo, dolose vitia alterius subsannat, aut ei malum machinatur, hic illum mœrore afficit, tum quia illum irridet, aut malum molitur, tum quia occulte et dolose id facit; at qui vitia alterius manifeste redarguit, hic pacem conciliat, quia redargutione sua facit, ut correptus corrigat vitia, quæ erant causa odiorum et litium, itaque redeat pax pristina inter amicos, socios et cives. Aut, ut auctor Catenæ Græc., q. d. Sapiens per liberam vitiorum increpationem sæpe peccatorem ad pœnitentiam et frugem adducet; at fraudulentus nihil serit, nisi dolorem et inimicitiam.
Versus 11: Vena Vitae, Os Justi
11. VENA VITAE, OS JUSTI: ET OS IMPIORUM OPERIT INIQUITATEM. — Aliqui legunt, iniquitas. Unde Syrus, et os impiorum tegit iniquitas; Arabicus, fons vitæ in manus justi, et os impii obturat pernicies. "Venam vitæ" nonnulli accipiunt venam sanguinis; in sanguine enim consistit anima et vita, q. d. Sicut vena jugiter continet sanguinem vitalem, eumque per corpus dispergens illi dat vitam: sic pariter os justi manat verba sanguinea, id est vitalia, quæ vitam animabus audientium afferant.
Verum "vena vitæ" hic vocatur fons vitæ, ut vertunt Septuaginta, Chaldæus, Aquila, Symmachus, et sic vertit Noster, Psalm. XXXV, 10: "Quoniam apud te est fons vitæ;" jam fons vitæ dicitur, qui jugiter aquas vivas, id est fluidas, limpidas, dulces et salutiferas effundit: aquæ enim mortuæ vivis oppositæ vocantur aquæ quietæ, quæ non fluunt, ideoque putent, amaræ sunt et salsæ, ac noxam afferunt: quales sunt in stagnis et paludibus. Unde et mare Mortuum vocatur lacus Asphaltites, tum quia stagnat, tum quia nec piscem, nec ullum vivens alit. Sensus ergo est, q. d. Os justi est vena et fons vitæ, quia jugiter eructat verba vitalia, quæ scilicet audientibus aspirant vitam gratiæ; docet enim eos recte vivere, ut a Deo vitam beatam et æternam consequantur.
E contrario, "os impiorum" in se "operit" et concludit "iniquitatem," ita ut sit quasi vena et fons iniquitatis, quæ jugiter ebullit verba iniqua, luxuriosa, detractoria, blasphema, fraudulenta, injusta, impia, quæ audientibus perniciem et mortem afferunt. Unde Hebraice est, os impiorum operiet rapinam; Tigurina, violentiam; Chaldæus, injuriam. Ita Aben-Ezra: "Os justi, ait, est tanquam fons vitam afferens iis, qui ab illius ore disciplinam hauserint. Igitur ab eo vita emanat, cum alios morum institutione conformat."
Os ergo impiorum est quasi stagnum aquis mortuis, id est rebus verbisque putidis, inhonestis, noxiis et pestiferis, quæ in alios effundit, restagnans; imo os impii est quasi mare Mortuum omnia mortificans, et jugiter sulphureos vapores, id est, infernales concupiscentias et passiones, exhalans. Illud ergo operit iniquitatem, vel iniquitas, primo, quia ita plenum est iniquitate, ut ipsa iniquitas quasi exundans restagnet et operiat os ejus; secundo, quia operit et celat ore iniquitatem, quam machinatur et premit corde; tertio, quia iniquitas, id est iniquitatis pœna, in ejus velut auctoris os redit, ipsumque confusione et dolore cooperit. Nota, sub ore intelligi et cor. Cor enim proprie est vena et fons vitæ et mortis, id est, sermonum vitalium et lethalium; sed cor ita annexum est ori, et vicissim os cordi, ut unum idemque in homine esse videantur. Accedit Hugo, qui sic exponit, q. d. Os justi est quasi purus fons aquæ, quia candide sui cordis sensa promit, nihil fingit, nihil celat; at os impiorum operit et celat iniquitatem, quam corde machinatur, ut suo tempore eam operetur in aliorum perniciem.
Rursum Lyranus hæc adaptat confessioni peccatorum, q. d. Os justi vere pænitentis emanat vitales aquas puræ et sinceræ confessionis peccatorum, per quam veniam vitamque gratiæ consequitur; at os impænitentis et impii operit sua scelera, itaque manet in morte et peccato mortali. Fuse et eleganter hæc confessioni accommodat noster Salazar. Verum hæc arctior est explicatio: Sapiens enim generatim loquitur, magisque agit de verbis salutiferis doctorum, monitorum, confessariorum, concionatorum, quibus audientes ad virtutem vitamque gratiæ excitent; hi ergo sunt venæ et elices vitalia verba in omnes emanantes. Adde, confessionem sacramentalem tempore Salomonis necdum fuisse institutam, ac peccatorem confitentem necdum posse vocari os justi, sed pænitentis.
Mystice Hugo: Vena vitæ est os justi, id est Christi, inquit, qui est justus antonomastice, quia Sanctus Sanctorum; nam Christi verbo multæ animæ a morte peccati ad vitam gratiæ, ac multa corpora a morte naturæ ad vitam humanam revocata sunt.
Porro Septuaginta vertunt, fons vitæ in manu justi: os autem impii operiet perditio; quod noster Salazar fuse et eleganter more suo explicat de eleemosyna, q. d. Eleemosyna in manu justi est quasi fons vitæ, id est fons vitalis et perennis, qui jugiter fundit, imo eructat aquas beneficentiæ et largitionum; os autem impiorum, id est orificium fontis, puta liberalitatis impiorum, operit perditio, puta perdita cupiditas et avaritia, qua omnia corradere, nil elargiri volunt. Et sic S. Basilius hom. In ditescentes avaros, et S. Chrysostomus, hom. 55 ad Populum, docent beneficentiam esse quasi fontem, ex quo jugiter bona et dona omnia scaturiant, quia quantum superne exhauriunt dando, tantum inferne scaturit recipiendo, uti fit in puteis et fontibus. Verum priorem sensum exigunt Hebræa, Chaldæa, Syrus, Aquila, Symmachus et Noster; agitur enim hic de ore et verbis, non de manu et eleemosyna. Quare Septuaginta ne a textu originali cæterisque interpretibus dissentiant, sic exponendi sunt, q. d. Fons vitæ est in manu, id est in potestate, puta in ore justi, quo ad libitum promit verba vitalia. Unde per antithesin ei opponunt: "Os autem impiorum operiet perditio," q. d. Ora autem impiorum jugiter promunt verba perdita, noxia, pestifera; hæc enim, non alia, in se continent, operiunt et contegunt. Unde auctor Catenæ Græc. sic exponit Septuaginta, q. d. Actiones justi pariunt salutem et vitam æternam; impiorum autem sermones aliud nihil progignunt et promerentur, quam supplicium et pænam: quia enim pleræque actiones fiunt manu, hinc manus significat actiones quaslibet, etiam locutiones, quæ ore fiunt. Ita Salonius.
Versus 12: Odium Suscitat Rixas
12. ODIUM SUSCITAT RIXAS: ET UNIVERSA DELICTA OPERIT CHARITAS. — Arabicus, eleemosyna; Septuaginta, odium suscitabit contentionem (Symmachus et Theodotion, pugnas); super omnes autem non contendentes operiet amicitia; Scholiastes, omnes autem injuriam facientes operit amor; S. Athanasius, in Synopsi S. Script. cap. XIV, pro νεῖκος, id est contentionem, legit νῖκος, id est victoria; unde de habet, odium excitat victoria (victoria enim excitat æmulationem, invidiam et odium. Unde et Arabicus vertit, odium elevat dominium, vel superioritas, vel victoria); omnes vero qui contentiosi non sunt, contegit amicitia. Sed vera lectio Septuaginta est νεῖκος, ut patet ex Hebræo, Symmacho, Theodotione et Latina vulgata. Syrus alio abit, odium, ait, excitat judicium, et super omnes iniquos operiet confusio; Tigurina, odium excitat occasiones contentionum, sed dilectio omnes prævaricationes obtegit; Vatablus, charitas condonat aliis omnia delicta.
Sensus est, q. d. Odium facit ut eo laborans captet occasionem carpendi eum quem odio prosequitur, cumque contendendi et rixandi, etiam ubi nulla est culpa vel delictum. At amor et charitas adeo fugit lites et rixas, ut etiam culpas et delicta, quæ rixarum possent esse causa, operiat, celet et abscondat. Unde auctor Catenæ Græc. exponens versionem Septuaginta, odium, ait, et simultas movent pugnas et contentiones, pacis autem studium generat gratiam et amicitiam.
Lyranus hæc arctat ad correptionem: "Sicut, ait, odium per rixam manifestat defectus aliorum, sic charitas celat, nisi quantum correctio fraterna requirit;" imo et correctio hæc primo secreta facienda est, juxta præceptum Christi, Matth. XVIII, 15: "Si peccaverit in te frater tuus, vade, et corripe eum inter te et ipsum solum." In quæ verba scribens S. Augustinus causam dat: "Nam si solus, ait, nosti, et vis coram omnibus arguere, non es corrector, sed proditor."
Verum generalis est hæc sententia, nec ad solam correctionem arctanda. Unde S. Petrus eam citans epist. I, cap. IV, vers. 8, ad omnia charitatis officia eam extendit: "Ante omnia, inquit, mutuam in vobismetipsis charitatem continuam habentes, quia charitas operit multitudinem peccatorum." Et S. Jacobus, cap. V, vers. 20: "Qui converti, inquit, fecerit peccatorem ab errore viæ suæ, salvabit animam ejus a morte, et operiet multitudinem peccatorum." Vide utrobique dicta. Nam I Petr. IV, ample hæc explicui, ostendique charitatem operire peccata tam propria quam aliena, tam præterita quam præsentia et futura. Quare hic verbum non addam, nec actum agam.
Versus 13: In Labiis Sapientis Invenitur Sapientia
13. IN LABIIS SAPIENTIS INVENITUR SAPIENTIA: ET VIRGA IN DORSO EJUS QUI INDIGET CORDE. — Id est insipientis. Hebraice, virga super cor ejus qui minutus est corde. Primo, Septuaginta sic vertunt et explicant, qui ex labiis profert sapientiam, virga percutit virum vecordem, q. d. Sapientia invenitur in labiis sapientis; at stultus, quia per eamdem videt detegi corrigique suam stultitiam et vitia, hinc eam horret ut virgam qua flagellatur. Unde aliqui sic vertunt, in labiis sapientis reperitur sapientia, et eadem virga est in corpore ejus qui indiget corde.
Secundo, Baynus, q. d. Si quis quærit sapientiam, inveniet eam in labiis sapientis; verum quia insipiens eam sibi non quærit, idcirco tandem invenietur in dorso ejus virga, et dabit vexatio intellectum ei qui doceri noluit.
Tertio, Cajetanus, q. d. Sapiens sponte ultroque sapientiam proloquitur: at stultus non nisi virga compulsus, ut, nisi flagro eum adegeris, nec micam sapientiæ ab ejus ore sis eliciturus.
Quarto, aptius alii, q. d. Sapiens sponte libensque sapientiam eructat; at stultus, qui quasi asinus virga impelli debet ad sapientiam, ut scilicet eam non tam doceat, quam discat et agat, ad idipsum adigi debet correptione acrique stimulo sapientis, q. d. Sapiens abundat sapientia; at stultus caret sapientia, et abundat insipientia, ideoque indiget virga, ut ea compulsus discat sapere.
Quinto, apposite noster Salazar: In labiis sapientis invenitur sapientia, id est, sapientis sapientiam testantur verba quibus utitur; insipientis vero et excordis stultitiam et fatuitatem, verbera et flagra quibus tunditur; verberum, inquam, vibices, atque plagarum livores, qui impressi remanent. Id sibi volunt illa verba: "Et virga in dorso ejus qui indiget corde;" supple, invenitur, id est virgæ vestigia. Compendio dixerim: Sapientiam intelligentis verba, fatui vero stultitiam verbera testantur.
Sexto, planius et plenius Jansenius: Indicat, inquit, quod per sapientiam fit, ut in labiis sapientis inveniatur sapientia, quæ sapienter eum loqui multa facit, quod ad ipsius sapientis facit decorem et gloriam. At per insipientiam fit ut in dorso stulti inveniatur virga, hoc est, ut propter multa quæ insipienter et agit et dicit, graviter ipsum castigari et puniri contingat cum multo ipsius dedecore. Significat ergo sapientiam suum possessorem apud homines decorare, insipientiam dedecorare; et quod, sicut in labiis sapientis invenitur decus ejus, ita in dorso stulti dedecus ejus. Hæ tres ultimæ expositiones genuinæ sunt, et eodem fere redeunt. Igitur clara est antithesis, quod sapiens decus sapientiæ gerat in ore, stultus dedecus insipientiæ portet in dorso, puta vibices flagrorum, quibus adactus est, ut aliquid bene et sapienter agat, discat et dicat. Eamdem notat allusio et antithesis vocum Hebraicarum siphte, id est labia, et שבט schebet, id est virga, q. d. Sapiens decus suum gerit in siphte, id est labiis sapientiæ; stultus vero suum dedecus et probrum portat in schebet, id est in virga, id est in vibicibus virgæ in dorso ejus.
Moraliter, notat Hugo et Salazar sapientiam inveniri in labiis sapientis, quasi thesaurum absconditum in agro. Igitur sicut olim thesaurus quæri solebat indicio carbonum, vel fragmentorum vitri, aut urticarum (hisce enim signis olim notabant locum thesauri, quem defodiebant): sic pariter, qui quærit sapientiam et sapientem, labia quædam diligenter vestiget, quæ verba incorrupta præ se ferant instar carbonum denigrantia, instar vitri fragminum vulnerantia et sanguinem effundentia, urticarum in morem pungentia et lancinantia. Labia, inquam, vestiget, quæ vitia carpant, scelera incusent, peccata redarguant, et quæ nullis adulationibus emollescant.
Mystice Beda: "Virga in dorso, ait, est vindicta in posterioribus, id est in sequenti vita. Qui ergo non vult virgam portare in dorso, portet in labiis sapientiam, loquatur laudes Christi, et præcepta deprædicet."
Versus 14: Sapientes Abscondunt Scientiam
14. SAPIENTES ABSCONDUNT SCIENTIAM: OS AUTEM STULTI CONFUSIONI PROXIMUM EST. — Septuaginta, sapientes occultabunt sensum, os autem temerarii, Græce προπετοῦς, id est præcipitis, procacis, appropinquat contritioni. Pro confusioni hebraice est מחתה mechitta, id est contritio, fractura, sive corporis, sive animi, qualis est animi consternatio, confusio. Unde Syrus vertit, os festinum proximum effractioni; Chaldæus, ori stultorum consumptio proxima; Tigurina, sapientes dissimulant scientiam, os vero stulti terrorem accersit; Pagninus, os stulti est contritio propinqua; alii, os stulti est prostratio sibi ipsi; Baynus, os stulti fractura vicinum; Vatablus, ori stulti est pernicies (clades) propinqua. Aliqui cum R. Levi accipiunt contritionem et perniciem activam, q. d. Stultus sua garrulitate, petulantia, dicacitate et mendaciis omnia turbat, rixas concitat, multisque contritionem et perniciem affert. Melius alii accipiunt contritionem passivam; unde Noster vertit, confusioni proximum est. Sensus ergo est, q. d. Sapiens arroganter non ostentat sapientiam, sed eam sapienter et modeste abscondit et celat, ut tempore opportuno eam depromat et eloquatur: quare nihil dicit nisi bene expensum et mente ruminatum; at stultus nescit celare id quod scit, vel scire se putat; sed instar musti ebullientis, quidquid habet in mente, temere ore eructat: quo fit ut multa dicat insulsa, arrogantia, seditiosa, maledica, ob quæ redarguitur; ideoque confunditur, et pudore ac ignominia afficitur; imo conteritur, ac plagis et verberibus afficitur, ac subinde lingua aliove membro, quin et vita mulctatur.
Hinc R. Salomon: Sapientes, inquit, sapientiam abscondunt, id est, imo corde reponunt, ne ullo unquam tempore aboleatur, juxta illud: "Abscondi in corde meo eloquia tua." Sic et R. Levi et Aben-Ezra.
Quod si aliquando os stulti non confundatur, causa est vel ejus improbitas et impudentia, vel quod inter ejus verba et irrisionem audientium interjacet cortina simulationis. Coram enim eo risum dissimulant, vel etiam adulando eum laudant; sed in corde, eo præsente; eoque absente inter se palam insulsa ejus dicta subsannant.
Parallelæ huic sententiæ sunt Philosophorum gnomæ. Zenonis: "Ob id binas aures habemus, et os unicum, ut plurima audiamus, loquamur autem paucissima. Quare loquacibus aures in linguam defluxere." Ita refert Laertius, libro VII, cap. 1. Euripidis: "Infreni oris et illegitimæ stultitiæ finis, est infortunium et dentifragium." Apollonii: "Loquacitas multos habet errores, silentium autem tutum est." Catonis: Nam nunquam tacuisse nocet; nocet esse locutum. Demosthenis: "Si tam multa sapuisses, nunquam tam multa locutus fuisses." Democratis: "Avaritia est omnia velle dicere, et nihil audire." Theocriti in Anaximenem verbosum: "Incipit verborum flumen, mentis gutta;" indicans eum multum habere verborum, parum mentis et sapientiæ. Theophrasti: "Magis fidendum est equo effreno, quam verbo incomposito." Denique Arabum est proverbium: "Os linguæ carcer est."
Moraliter, disce sapientes celare suam sapientiam et virtutem, quia uni Deo eam probare satagunt; quare hominum oculos laudesque non aucupantur, dicuntque cum Apostolo: "Modo enim hominibus suadeo an Deo? An quæro hominibus placere? Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem," Galat. I, 10. Tales fuere primi Christiani, de quibus idem Apostolus, Coloss. III, 6: "Mortui estis, et vita vestra est abscondita cum Christo in Deo;" ubi multa in hanc rem dixi. Horum primiceria fuit B. Virgo, quæ secreti amans abscondit se in templo usque ad angeli de Verbo pariendo nuntium, "intenta operi, verecunda sermone, arbitrum mentis solita non hominem, sed Deum quærere," ait S. Ambrosius, initio libri II De Virgin. Eam imitati Essæi, ac deinde tot examina Ascetarum, ut S. Antonius, S. Hilarion, qui, ut ait S. Hieronymus in ejus Vita, "crebro locum mutabat, honorem fugiens et importunitatem: semper enim silentium et vitam ignobilem desiderabat;" S. Paulus, S. Macarius, S. Pachomius, S. Romualdus aliique innumeri. Et quot hodie sunt in Religionibus viri et feminæ sapientia et virtute præstantes, qui ut mundi gloriam calcent, solique Deo et animarum saluti vacent, dicunt cum Psalte: "Elegi abjectus esse in domo Dei mei magis, quam habitare in tabernaculis peccatorum." Hi Deo cogniti, mundo incogniti, calentes Deo pro orbe universo offerunt lacrymas; unde horum meritis precibusque stat mundus. Horum hoc est axioma: "Vive tibi, imo vive Deo, et longe nomina magna fuge. Bene vixit, qui bene latuit; λάθε βιώσας, λάθε ἀποθανών, latenter vive, latenter morere," ut in magno illo et decretorio sæculi die, qui erit horizon temporis et æternitatis, pro spreta mundi pompa cœlitum choris, gloriaque Sanctorum sempiterna, a Christo judice donari bearique merearis.
Hanc gnomen illustri pavonis et erinacii apologo festivis rerum parabolis insignito, oculis quasi spectandam exhibet Cyrillus, lib. II Apolog. moralium, cap. XXI, cui titulus: Contra vane pomposos et volentes apparere. "Pavo, ait, erinaceo occurrens, ut coram eo propriam gloriam ostentaret, ipsumque de spinosa cute confunderet: mox sublimata cauda, et quasi purpurea varietate, mirabili stellari specie pennis aureis ordine situatis, effuse volitans hinc inde offerebat se luminibus intuentis. Verum ille nutu prudentiæ pavonem vana gloria efferri comprehendens, ipsam ut perderet, sub globo collecti corpusculi et recondita facie, spinas undique tantum præbuit. Quo quidem facto, cum pavo se illusum cerneret, statim ira correptus, lamentativis eloquiis illum aggressus dixit: Quamquam homo pulchras res mirabili admiratione semper cernere delectetur, tu tamen occultatis oculis non solum eam pulchritudinem videre sprevisti, imo te ipsum mihi horrendum spinarum globum, deformemque formulam tribuisti. Cui ille respondit: Nemini certe facit injuriam, qui utitur re sua. Attamen, quæso, ut pacifice dicas mihi quid pluris tibi sit videri, an esse? nimirum si dicis esse, quid tibi cum oculis meis? nam sine his non minus existis. Sed si videri plus appetis, jam pompa factus es umbratilis, et pupillare speculum quæris.
Memento quod basilisci oculus occidit. Quin etiam pace tua recte dixero tibi, quod olim simiæ sibi ante speculum gratulanti vulpes dixit: Gaude, soror, magis quod es, et nequaquam quod in luce similitudinis specularis appares. Nempe quia es, habes substantiam feritatis; sed in quantum in similitudine speculi appares, tantum umbra efficeris vanitatis." Deinde idipsum variis parabolis tigridis, fumi, seminis, lepræ, aromatum, castaneæ demonstrat: "Non audisti quod tigris velocissima raptos catulos perdidit, quia fixo per viam in speculum oculo mentitam sui similitudinem admirata, jam eos se invenisse putavit, et sic ob vanam apparentiam amatam filiorum substantiam amisit. Quid ergo ventilabro pompositatis effunderis, et tantum in superficie id, quod foris est, quæris? Recordare quod fumus evanescit cum spargitur; et tellus non pullulat, nisi immissum semen visceribus suis recondat. Albedo extrinseca nubilat oculum, et lepra per cutem respersa contaminat membrum. Occultata vero forma micat lucidius, et res aromatica cum est abscondita, plus delectat olfactum. Sic etiam castanea sub spinoso cortice reconditur, ut spreta vana apparentia, sub vera existentia medullaris dulcedo requiratur. Hoc modo igitur ego spinis vallor exterius, ut in substantia sim tutus. Sic (Exod. XXXIV, 33) Moysi facies luminoso velamine conditur, et (Exod. XXXVI, 14, 19) Sanctuarium Dei multiputi undique operimento velatur."
Denique apologo formicæ et chamæleontis concludens hoc epimythium assignat: "Si audisti formicæ consilium, datum chamæleonti de colore aureo glorianti et lætanti, hoc ipsum tibi dictum puta, scilicet claude oculum, et eris in vera gloria stabilitus. Nam duobus superciliis, ut clausura firmiori servetur, oculus clauditur, et uno tantum, ut raro sit suspensa palpebra, aperitur."
Versus 15: Substantia Divitis Urbs Fortitudinis Ejus
15. SUBSTANTIA DIVITIS, URBS FORTITUDINIS EJUS: PAVOR PAUPERUM, EGESTAS EORUM. — Chaldæus, possessio divitis civitas est divitiarum ejus (Syrus, civitates munitæ), et pavor pauperum, necessitas eorum; R. Salomon, egestas pauperum est summa calamitas eorum; Aben-Ezra, pauperes, id est excordes, a namet egestate profligabantur. Sensus est, q. d. Divitiæ divitem muniunt, vallant et roborant contra paupertatem, persecutiones, calumnias cæterasque hujus vitæ calamitates, perinde ac urbs fortis munit et defendit cives contra omnes hostium incursus, rapinas, cædes, etc. Quare dives in divitiis quasi in urbe munita confidens, animosus habitat: at pauper ob egestatem omnium injuriis patet, quia non habet opes quibus se redimat et defendat, ideoque incedit timidus et pavidus, perinde ac frigidi et ægri, quibus deest sanguis et calor, incedunt pallidi et pavidi: nam "opes homini pro sanguine sunt," inquit Sapiens. Unde Tigurina vertit, opibus velut urbe fortissima fidit locuples: pauperes vero sua ipsorum pauperies timidos reddit; Vatablus, consternatio inopum est egestas eorum, id est, diffidunt pauperes propter inopiam suam. Ita videmus divites incedere erectos, fidentes, animosos, impavidos; pauperes vero contractos, abjectos, pusillanimes, pavidos.
Pro pavor hebraice est מחתה mechitta, id est consternatio, contritio, ut vertit Pagninus; fractura, vel fractio, ut Syrus. Ita Beda: "Divites, ait, confidunt in divitiis, quasi in civitate munita. Pauperes ideo pavent, ne deficiant, quia se norunt egenos." Hinc dicitur pauper a parvo ære vel lare, ac πτωχός græce a πτώξ, id est pavidus, formidolosus. Unde πτωχεύειν, id est inopem degere et mendicare, est πτώσσειν, id est formidare, pavere, metu percelli. Et Lyranus: "Dives, ait, confidit in magnitudine divitiarum suarum, sicut obsessus in fortitudine murorum: pavor pauperum, egestas eorum: quia homines mali non formidant pauperibus injuriari." Nam, ut ait Eccli. VII, 13, "sicut protegit sapientia, sic protegit pecunia." Significat ergo Salomon magna esse divitiarum commoda, si quis eis recte utatur: paupertatem autem ex se esse incommodam, nisi altiore spiritu, puta Evangelico, fulciatur et quasi animetur. Unde et Aristoteles I Ethic. cap. X, docet opes esse instrumentum ad acquirendam felicitatem aptissimum, easdemque materiam præbere virtuti.
Porro hæc sententia, cum sit paræmia, indefinita et generalis, variis rebus et finibus aptari potest. Hugo, Cajetanus et noster Salazar putant eam dici contra divites et divitias, quod hæ superbiam et audaciam pariant; ac contra pauperes et paupertatem, quod hæc hominem abjiciat, ideoque tacite commendari auream mediocritatem; hanc enim expetiit Salomon cap. XXX, dicens: "Divitias et paupertatem ne dederis mihi, tribue tantum victui meo necessaria." Nam, ut ait Poeta: Auream quisquis mediocritatem Diligit, tutus caret obsoleti Sordibus tecti, caret invidenda Sobrius aula.
Sic et noster Fernandez in Genes. cap. XVII, sub finem: "Substantia divitis urbs fortitudinis ejus," q. d. Clausum, inquit, circumseptum, egregie communitum, denique fortem et invictum, imo et victorem se tenet dives intra suas opes, vel adversus ipsam legum et judicum justitiam et potestatem. Enimvero inexpugnabilis solet esse pecuniosi aut illustris viri causa, licet execrandis nobilitata flagitiis. Quid plura? Tam vere, quam eleganter scripsit S. Cyprianus, epist. ad Donatum: "Nullus de legibus metus est; de quæsitore, de judice pavor nullus: quod potest redimi, non timetur. Esse jam inter nocentes innoxium (adde et pauperem et ignobilem), crimen est." Sic ille. Quem videris absolvi, time ne dives sit; quem damnari videris, pauperculum scias. Iste hodie mundus est. Hæc Fernandez.
Huc faciunt Senarii Menandri apud Stobæum, serm. 89, quibus non alios se deos agnoscere canit, quam argentum et aurum, qui omnia possunt: Ego utiles deos vero esse arbitror Nostros, et argentum, et aurum maxime: Istos quidem, si dedices tua in domo, Quidquid voles, roges, tibi omnia aderunt, Ager, domus, servique et argyromata (argentea vasa) Testes, amici, judices: tandem dato, Ipsos habebis, vel ministrantes deos.
Melius Baynus, Jansenius et alii referunt ad laborem et fugam otii, de qua dixit vers. 4 et 5: "Egestatem operata est manus remissa; manus autem fortium divitias parat." Sensus ergo est, q. d. Esto sedulus in opere et labore, ut tibi pares opes sufficientes ad commodam vitam: hæ enim te munient instar urbis fortissimæ; si enim ex pigritia vaces otio, incides in egestatem quæ te faciet pavidum, utpote omnium injuriis obnoxium. Favent Septuaginta dum vertunt, possessio divitum civitas munita, contritio impiorum paupertas. Ubi cum divites opponant impiis, videntur per divites accipere impigros et sedulos, per impios vero pigros desidesque, ideoque fraudulentos et furaces, q. d. Impigri suo labore parant sibi possessiones, quæ ipsis sunt præsidio, quasi civitas munita; at pigri et impii suo torpore creant sibi paupertatem, quæ ipsos conterit redigitque ad angustias famis, inediæ et mortis.
Hinc tropologice significatur labore parandas esse opes virtutum: hæ enim sunt quasi urbs inexpugnabilis, quæ hominem contra omnia adversa protegant et communiant. Unde Hugo: "Hæc affluentia est urbs electorum, ait, cujus vallum est contemptus terrenorum, murus spes, antemurale patientia, turris humilitas, fons turrim muniens luctus, rivulus hujus fontis aqua lacrymarum, speculator prudentia, janitor obedientia, rex charitas, custodes milites justitia, temperantia et fortitudo." Vere Lyricus: "Sunt veræ opes, quæ serviunt virtutibus. Summas opes, summam virtutem existimes."
Anagogice significatur laborandum hic esse, ut per bona opera magnæ gloriæ opes comparemus in cœlesti Jerusalem, quæ erit nobis urbs invicta et fortissima. Unde auctor Catenæ Græc. sic explicat, q. d. "Homines virtutibus dediti, qui bonis operibus abundant, cœlestem Jerusalem, quæ est civitas præ cæteris munita, per virtutem sibi comparant; impii vero qui nullum bonum opus possident, sempiterni supplicii reatu sese obligant. Nam per contritionis nomen hoc designavit, sicut per bonorum operum penuriam mortem ipsam." Et Beda: "Qui in Deum, ait, dives est per bona opera, confidit in illo quasi in urbe inexpugnabili, quia a nullo hoste possit superari. At qui virtutum inopia coangustantur, ideo cœlestibus egent divitiis, quia noxio pavore timent duros pro Domino tolerare labores." Ubi adverte Bedam to pavor accipere active, q. d. Pavor pigrorum, puta pavor horrorque laboris est causa egestatis eorum; sicut ex adverso fortitudo, id est, labor fortis et strenuus est causa substantiæ divitis. Esto magis genuine ad litteram pavor hic accipi debeat passive ut effectus, sicut patet ex to urbs fortitudinis, quæ pavori opponitur: ut sensus sit, q. d. Sicut substantia divitis causat urbem fortitudinis, id est, confidentiam et securitatem, qualem habent cives in urbe forti: sic ex adverso egestas pauperum causat in eis pavorem.
Cœlestis Jerusalem est et vocatur "urbs fortitudinis," primo, quia per fortitudinem aditus in illam parandus est, nemoque nisi fortis in illam ingreditur. Unde in Vitis Patrum in Vita Epicteti et Astionis Martyrum legimus Vigilantium, ab Astione missum ad parentes, ut eos de sua morte solaretur, eis rogantibus quænam esset illa regio paradisi, in qua filium degere et vivere asseruerat, Vigilantius respondit: "Regio est robustorum seu virorum fortium; civitas Christicolis nuncupatur Jerusalem cœlestis, cujus murus ex auro purissimo est constructus, habens portas duodecim, et in singulis dependent margaritæ." Hæc civitas, et aula fortium Christi, adumbrata fuit per triginta fortissimos milites aulæ Davidis, II Regum, XXIII.
Secundo, quia in se fortissima est. Unde de ea canit Isaias XXVI, 1: "Urbs fortitudinis nostræ Sion; Salvator in ea ponetur murus et antemurale." Alii vertunt ex Hebræo, urbs fortitudinis nobis est Sion; Deus salutem ponet et in muros et propugnaculum, q. d. Vis nosse quam fortis sit illa Beatorum urbs? Audi: ipsa salus suis muris et propugnaculis eam cinxit; Deus posuit salutem ei pro muris et propugnaculis: ipsa ergo salus urbem undique cingit et propugnat. Nemo autem est qui ipsi saluti et incolumitati nocere queat.
Porro S. Ambrosius hæc accommodat eleemosynæ, quæ non tam robore quam liberalitate emit cœlum. Martyres enim emunt cœlum caro, quia sanguine; eleemosynarii autem vili pretio, puta argento et auro, id est alba et rubra terra. Sic enim, ait S. Ambrosius, lib. III, epist. 25 ad Vercellensem Ecclesiam, longiuscule ante finem: "Est ergo, ait, et his materialibus divitiis virtuti locus. Quasi gubernatores estis in magno mari. Si quis bene gubernat suum navigium, cito transit fretum, ut perveniat ad portum; qui autem nescit regere suum censum, onere suo mergitur. Ideo scriptum est: Possessio divitum civitas firma. Quæ est ista, nisi Jerusalem quæ in cælo est, in qua regnum Dei? Bona hæc possessio, quæ fructus perpetuos facit. Bona possessio, quæ non hic relinquitur, sed illic possidetur. In hac possessione qui fuerit, dicit: Portio mea Dominus. Non dicit: Portio mea ab illis usque ad illos porrecta et diffusa terminos."
Versus 16: Opus Justi ad Vitam
16. OPUS JUSTI AD VITAM: FRUCTUS AUTEM IMPII AD PECCATUM. — Pro fructus hebraice est תבואה tebua, id est proventus, qualis est seges agrorum et vindemia vinearum. Unde Aquila, Symmachus et Theodotion vertunt, genimina impiorum; Septuaginta, opera justorum, vitam faciunt; proventus autem impiorum ἁμαρτίαι, id est peccata, scilicet sunt; vel, ut Complutenses legunt, ἁμαρτίᾳ, id est peccatis, supple, servient vel abundant.
Primo, R. Salomon sic explicat, q. d. Salomon opus templi perfecit ad vitam Israelitarum, ut scilicet ibidem sua crimina expiarent: fructus autem Manassis fuit ad peccatum, eo quod in templum induxerit idolum. Verum hæc expositio vel mystica est, vel per exemplum duntaxat.
Secundo, alii per opus accipiunt opus hominis, per proventus fructus terræ, ut opus sit lucrum labore partum, fructus sit census et reditus illaboratus, qui terræ fecunditate otioso diviti provenit: ut Salomon hic vitam laboriosam tenuium præferat otiosæ et inerti divitum, q. d. Opus et labor, quo justus tenuis fortunæ victum quærit, melior, sanctior et felicior est otio inerti divitum, quibus sponte terra vel census annui opes subministrant. Labor enim vitam corporis sustentat, vitam gratiæ consequitur, et vitam gloriæ promeretur. At vero otium iners, quo dives impius opibus luxuque diffluit, multorum peccatorum, ut superbiæ, gulæ, luxuriæ, etc., illi est causa. Hic sensus valde est accommodus. Huic consentit illud Lyrici: "Opum voluptas atque luxus aseclæ."
Tertio, Cajetanus exponit, q. d. Justus opera et labores suos refert ad tuendam vitam tam corporis quam animæ; at impius non tantum labores, sed et proventus terræ refert ad peccatum: tam prava siquidem est ejus intentio, ut bonis etiam, quæ natura sponte profert, abutatur ad peccandum.
Quarto, simpliciter et plane Jansenius: Justus, inquit, operatur et laborat, non ut habeat unde luxurietur, et desideriis pravis satisfaciat, sed ut vivat; ac fructus, vel ut habent Hebræa, proventus qui impio provenit ex laboribus ipsius, aut etiam citra ejus operam, usurpatur ab eo ad peccatum. Hoc est ergo differentiæ inter justum et impium, quod justus quærit opus, impius fructus et proventus operum sive suorum, sive alienorum. Justus quærit ex opere suo vitam, impius utitur suis bonis ad peccatum. Quocirca huic sententiæ antistrophæ sunt illæ sapientum: "Vitam ad tuendam, non ad regendam, opes datæ. Opes oculatas efficit prudentia. Opes sapienti serviunt, stulto imperant. Opes sapientis sunt, insipiens opum."
Mystice, sub vita corporali intellige spiritalem gratiæ, q. d. Justus omnia sua facit, ut vitam gratiæ et gloriæ adaugeat, ut scilicet per magna bonorum operum merita magnam in cœlo gloriam consequatur; at impius omni suo labore et proventu abutitur ad peccatum, ut concupiscentias suas expleat; itaque sibi majora in dies tormenta in gehenna parat. Est clara antithesis: nam justi opera ad vitam tendunt; impii vero ad peccatum, et consequenter ad mortem præsentem et æternam. Ita Lyranus, Hugo, Jansenius et alii. Porro Dionysius: Fructus, inquit, impii, id est delectatio ejus, seu actio interior tendit ad peccatum, quia concupiscentia, cum conceperit, parit peccatum, Jacob. I. Cogitationes ergo, intentiones et molitiones justi feruntur ad bonum, puta ad virtutes, quæ homini conciliant vitam gratiæ et gloriæ; impii vero feruntur ad malum, puta ad peccata, quibus sibi conciliant mortem et gehennam; gulosus enim non fertur nisi ad delicias, avarus ad opes, iratus ad rixas, superbus ad fastum, etc.
Versus 17: Via Vitae Custodienti Disciplinam
17. VIA VITAE, CUSTODIENTI DISCIPLINAM: QUI AUTEM INCREPATIONES RELINQUIT, ERRAT. — Hebraice מתעה mate, id est, faciens errare, quia non tantum ipse errat, sed et in suum errorem alios adducit. Jam quia Hebræi carent casibus, hinc vario casu hæc varie vertunt. Septuaginta, vias vitæ custodit disciplina: disciplina autem carens increpatione (Græce ἀνεξέλεγκτος, quod auctor Catenæ Græc. vertit, quæ examinata et probata non est) errat; Scholiastes, via vitæ custodit innocentes; Symmachus, semita ad vitam custodientium disciplinam; Pagninus, semita ad vitam custodiens correctionem; Syrus et Chaldæus, via vitæ custodit disciplinam.
Pro disciplinam hebraice est מוסר musar, id est castigatio, correctio, increpatio, disciplina, sive quæ ab homine datur, sive quæ a Deo, qualis est cum morbos, famem, bella aliasque tribulationes immittit. Sensus ergo est, q. d. Via vitæ est custodia disciplinæ; sive, qui custodit disciplinam vel increpationem, hic recta regiaque via graditur ad vitam sanctam, felicem et æternam: qui vero increpationem respuit, hic aberrat a via vitæ, rectaque graditur ad mortem æternam. Docet ergo Salomon sapientem libenter se subjicere disciplinæ et correctioni, tum hominum, tum Dei, cum scilicet Deus nos corripit, vel per S. Scripturam, vel per internas inspirationes, vel per externa flagella et tribulationes, ut vitam mutemus, et vitia resecemus; vel ad majorem humilitatem, patientiam, mundi contemptum cæterasque virtutes ascendamus.
Causam a priori dat S. Chrysostomus, in Psalm. VIII, 10: "Infer, ait, supplicium, et cessare facies a vitio; quemadmodum enim putrefactiones cedunt usturis et sectionibus, ita et a supplicio arcetur improbitas. Qui scinditur et uritur, iter ad sanitatem ingreditur." Unde Clemens Alexandrinus, lib. I Pædag. cap. VIII: "Est, ait, reprehensio veluti quædam chirurgia affectionum animæ; medicamentum autem est probri insimulatio, quæ resolvit affectiones quæ jam occaluerunt, impudicæque ac libidinosæ vitæ sordes expurgat, fastusque ac superbiæ carnes quæ excreverunt exæquat. Jam vero admonitio est veluti quædam diæta ægrotantis animæ: quæ sunt sumenda, consulit; et quæ non sunt, prohibet." Et paulo post: "Benevolentiæ, ait, non odii signum est reprehendere; ambo enim probrum objiciunt et amicus et inimicus, sed inimicus quidem irridens, amicus vero benevolens," ut scilicet ad virtutem et salutem eum quem corripit, deducat.
Igitur labores, correptiones et tribulationes sunt "regia ad cœlum via," ait Nazianzenus, orat. De plaga grandinis: qui autem eas rejicit, hic a cœlo aberrat, et devius abit ad tartara. Hac scilicet via incessit Christus rex noster, ideoque ait: "Nonne oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam?" Lucæ XXIV. Si ergo molestiam sentis in disciplina, in correptione et tribulatione, respice finem: illa enim te ducet ad cœlum, ducet ad gloriam. "Non ergo aspicias, inquit S. Chrysostomus, quod via est aspera, sed quo ducit; neque aliam, quod lata est, sed ubi desinat:" via enim arcta ducit ad cœlum, lata ad infernum, ut ait Christus, Matth. VII, 13.
Ratio est innata nobis concupiscentia: hæc enim, ne sibi relicta, luxuriet et exundet in vitia, disciplina coercenda est, sicut virga coercemus petulantiam puerorum. B. Ægidius socius S. Francisci, rogatus cur S. Joannes Baptista, cum esset a peccato purus et innocens, in deserto tamen tam asperam vitam egisset, apte respondit: "Cur caro sale perfricatur? utique ne putrescat; sic et caro innocens sale pœnitentiæ et asperitatis perfricanda est, ne voluptate corrumpatur." Hoc est paradoxum, quod quasi principium suæ doctrinæ statuit S. Jacobus, initio Epistolæ, dicens: "Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis, scientes quod probatio fidei vestræ patientiam operatur. Patientia autem opus perfectum habet;" ubi multis hac de re egi. Huc facit illud Poetæ: Quamlibet e mediis consurgunt lilia spinis: Sic virtus ipsis crescit ovatque malis. Virtus enim, æque ac farina, cribrata evadit purissima.
Denique notanda est versio Septuaginta: Disciplina vero, carens increpatione, errat, quia carens norma limaque increpationis temere vagatur et aberrat, nec finem suum, qui est morum correctio, assequitur. Notent hoc Superiores et concionatores, qui nimis suaves sunt et dulces, indeque discant dulcedini miscere increpationes et objurgationes, cum opus est: sine iis enim vitia inclita non resecantur; sicut sordes inclitæ scutellis stanneis non eluuntur, nisi lixivio acriore perfricentur: atque morbi graviores non curantur, nisi ferri sectione, vel ustione cauterii. Audiant et discant tam ipsi, quam audientes et subditi, illud Apostoli: "Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes; ergo adulteri, et non filii estis, etc. Omnis autem disciplina in præsenti quidem videtur non esse gaudii, sed mæroris: postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiæ," Hebr. XII, 8.
Talis concionator fuit Christus Dominus, qui ita exorsus est prædicare: "Pænitentiam agite; appropinquavit enim regnum cœlorum," Matth. IV, 17. Idem identidem væ maledictionis et damnationis æternæ Scribis et Pharisæis intentavit, ut patet toto cap. XXIII Matthæi. Talis fuit Joannes Baptista in Judæos detonans: "Progenies, inquit, viperarum, quis demonstravit vobis fugere a ventura ira? Facite ergo fructum dignum pœnitentiæ," Matth. III, 7. Talis S. Petrus: "Pænitémini, inquit, et convertimini, ut deleantur peccata vestra, ut, cum venerint tempora refrigerii a conspectu Domini," etc., Act. III, 19. Talis S. Paulus in Areopago: "Et, inquit, tempora quidem hujus ignorantiæ despiciens nunc Deus, annuntiat hominibus ut omnes ubique pænitentiam agant, eo quod statuit diem in quo judicaturus est orbem in æquitate," Act. XVII, 30. Idem Elymam magum ita redarguit: "O plene omni dolo et omni fallacia, fili diaboli, inimice omnis justitiæ, non desinis subvertere vias Domini rectas. Et nunc ecce manus Domini super te, et eris cæcus," Act. XIII, 10; et Galatas, cap. III, 1: "O insensati Galatæ, quis vos fascinavit non obedire veritati?" Tales fuere cæteri Apostoli, quorum ex præcepto et exemplo Christi hæc erat perpetua concio: "Pœnitentiam agite." Tales fuere omnes Prophetæ, ut liquet ex eorum libris et oraculis.
Denique huc spectat paradoxum Climachi, gradu 4, quod est apex perfectionis Christianæ, imo Religiosæ: "Bibe, inquit, summa alacritate objurgationes et irrisiones a quovis homine tibi propinatas, non aliter quam aquam vitæ." Cur? quia hac ratione, primo summe honoras Deum, offersque ei uniones mysticos. Secundo, simillimus es Christo dicenti: "Ego autem sum vermis, et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis." Tertio, summe humilias te, pateris, vincis teipsum. Quarto, impetras magnam Dei gratiam. Quinto, assecuras tibi salutem. Sexto, in eo consistit vera sanctitas et apex perfectionis. Septimo, redimis pœnas inferni. Octavo, das aliis exemplum et speculum heroicæ virtutis. In illis ergo exulta et jubila, uti faciebat Juniperus socius S. Francisci, qui probra in se jacientibus respondebat: "Amice, projice uniones hos in sinum meum; hasce enim margaritas ambio."
Versus 18: Abscondunt Odium Labia Mendacia
18. ABSCONDUNT ODIUM LABIA MENDACIA: QUI PROFERT CONTUMELIAM, INSIPIENS EST. — Hebraice, proferens infamiam ipse stultus; Septuaginta contrarie vertunt, operiunt inimicitiam labia injusta; qui autem proferunt contumelias, insipientissimi sunt. Verum pro labia δίκαια, id est justa, videtur legendum ἄδικα, id est injusta, uti vertit Theodotion. Hebræa enim habent, labia mendacii; Aquila et Symmachus, labia mendacis. Pro contumelias hebraice est דבה dibba, quod significat rem infamem, scelus, probrum, contumeliam. Unde Aquila et Symmachus vertunt, vituperationes, sive eæ in absentem fiant per detractionem, sive in præsentem per contumeliam.
Jam primo, ex Hebræo, Tigurina sic vertit, et explicat per modum unius sententiæ bimembris, qui celat odium labiis mendacibus, et qui infamiam prodit, æque stultus est. Hoc secutus Jansenius Vulgatam versionem carpit; ea enim recitata sic ait: Ad hunc vel similem modum omnes fere vertunt, cum nec sensus recte constet, nec Hebræa sic habeant. Non est enim verbum pluralis numeri, sed singularis abscondens, vel operiens, ut ad hunc modum vertendum videatur: "Abscondens odium labiis mendacibus, et proferens infamiam, ipse stultus," hoc est, uterque horum est stultus. Itaque duo linguæ vitia inter sese contraria hic describuntur, quorum alterum est tegere odium verbis falsis et sermonibus amicitiam simulantibus ad decipiendum; alterum est ex odio proferre alicujus infamiam et contumeliam. Ambo hæc, quantumvis sint diversa et contraria, insipientis sunt et stulti: quia imprudenter fiunt et impie. Nostra littera, ut ad hunc sensum accedat, sic est accipienda: Labia mendacia nonnunquam maligne abscondunt latens in corde odium, et tamen simul cum eo qui hoc agit, etiam est insipiens qui odium non abscondit, sed ex odio alterius profert infamiam: hæc Jansenius. Verum Vulgatæ versioni consentiunt Septuaginta, Syrus, Pagninus et Chaldæus: Insidiatur, inquit, inimicus labiis mendacii, et qui profert detractionem, stultus est. Licet enim מכסה mecasse, id est abscondit, operit, tegit, sit singularis numeri, tamen per enallagen Hebræis frequentem sumitur pro plurali מכסים mecassim, id est abscondunt, præsertim quia sequitur nomen singulare שנאה sina, id est odium, esto cum eo non cohæreat: ac שפתי siphte, id est labia, cum quo cohæret, licet sit duale, usurpatur tamen tam pro plurali quam pro duali et singulari: imo omnia nomina dualia et pluralia apud Hebræos, quæ carent singulari, vel potius usitata sunt in duali vel plurali, quam singulari, quale est siphte, id est duo labia, tam singulare quam plurale vel duale significant, puta tam unum labium quam duo, vel plura labia. Unde verbum vel participium cum iis cohærens, tam in singulari, quam in plurali ponere, æque ac vertere licet, ut hoc loco tam vertas, abscondit labium quam abscondunt labia. Aut certe Noster pro מכסה mecasse in singulari legit מכסות mecassot in plurali feminino: siphte enim, id est labia, hebraice sæpe est feminini generis, subinde tamen est masculini.
Estque elegans antithesis inter mendacem abscondentem odium et stultum proferentem contumeliam, q. d. Qui callide abscondit et celat odium, præferens labiis amicitiam, hic tectus et fictus, puta hypocrita, mendax et fraudulentus est: at qui contumeliam et probrum alterius, quod secreto novit, non celat et abscondit, sed in lucem profert et prodit, hic insipiens est. Insipiens, id est nequam, iniquus et impius: quia crimen et probrum proximi secretum in lucem profert, ideoque mortifere peccat contra charitatem et justitiam, ut docet D. Thomas, II-II, Quæst. LXXII, art. 2, et Quæst. LXXIII, art. 2, et ibidem cæteri Theologi.
Rursum insipiens est proprie, primo, quia prodit suam garrulitatem, imprudentiam, maledicentiam; secundo, quia per eamdem provocat eum cujus crimen prodit, ut ipse vicissim par pari referat, suaque occulta scelera pandat; itaque se ipse exponit periculo infamiæ; tertio, quia creat sibi inimicitiam, iras, lites graviaque mala, ac subinde mortem; quarto, quia puerile et femineum est conviciari. Insipientes enim et imbelles pueri ac feminæ, cum manibus non possint se ulcisci, ulciscuntur ore, jaciendo probra et plaustra maledictorum in adversarium. Plura hac de re dixi Eccli. XXIII, 7 et 15, et XXVIII, 15.
Carpit ergo Salomon hic duo vitia in speciem opposita, sed reipsa sæpe connexa, et ex eadem odii radice prodeuntia. Prius est, abscondere odium: satius enim est odium patefacere quam abscondere: patefactum enim exhalat et minuitur, vel evanescit; absconditum vero sese intendit, densat et gliscit, sicut ignis absconditus serpit, crescit et gliscit; in flammam vero erumpens, vel seipso consumitur, vel ab hominibus aqua injecta restinguitur. Unde Moses, imo Deus Levit. XIX, 17, sancit: "Non oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argue eum, ne habeas super illo peccatum." Quin et Seneca in Prov.: "Gravior est, ait, inimicus, qui latet in pectore. Gravius malum est omne quod sub aspectu latet. Nam eum qui palam est adversarius, facile cavendo vitare possis. Trojanus equus ideo fefellit, quia formam misericordiæ mentitus est." Idem alibi: "Amari, ait, et agnosci amat, qui odium ostendit." Accedit quod hic sit duplex nequitia, scilicet prima, odium; secunda, hypocrisis, puta absconsio odii, et simulatio amicitiæ. Atqui, ut ait Cassiodorus in Psal. LIV: "Gravissimum inimicitiæ genus est esse corde adversarium, et lingua se simulare devotum." Et Boetius, lib. III De Consol.: "Nulla, ait, pestis est efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus." Quocirca Aristoteles in Ethicis docet sapientem et magnanimum esse apertum tam in amore quam in odio, ac utrumque palam libereque edicere et profiteri. Sic enim ait lib. IV Ethic. cap. III: "Necesse est etiam ut aperte tam odium quam amorem præ se ferat magnanimus: latere enim velle timentis hominis est; majoremque veritatis curam quam opinionis habeat dicatque et agat omnia aperte."
Posterius est contumeliam proferre, quod ex priori oritur, puta ex odio: ideo enim odium ad tempus celatur, ut opportuno tempore in contumeliam et injuriam erumpat. Quocirca remedium utriusque vitii est succidere radicem, puta deponere odium: sic enim nec ut mendaces abscondemus odium, nec ut stulti proferemus contumeliam.
Hæc forte voluere Septuaginta dum vertunt, labia justa operiunt inimicitias, id est eas abolent, delent, exstinguunt (charitas enim operit multitudinem peccatorum), ne in contumeliam erumpant, fiantque irreconciliabiles. Nam, ut sapienter ait Plutarchus in Moral.: "Amicitiæ post convicia mutua et famæ lacerationes invicem datas, aut non coeunt, aut cicatricosæ coeunt." Unde infert Beda: "Si ergo, ait, verax et sapiens esse desideras, odium neque in abscondito cordis contege, nec per oris contumeliam profer, sed tuum et cor dilectione et os veritate repleatur." Proferens contumeliam, insipienter sibi creat, si crimen, quod alteri vel occulte per detractionem, vel publice et palam per contumeliam objicit, non sit verum, sed falsum. Tunc enim ille cui detrahit vel conviciatur, juste potest eum arguere mendacii et falsitatis, eumque calumniæ in judicio reum peragere ac pœnam talionis ab eo deposcere. Quod si id ipse, eo quod probus et patiens sit, non faciat, eo major ejus resultat laus, ac vicissim majus calumniatoris probrum et dedecus. Nam, ut sapienter ait S. Augustinus, serm. 13 De Resurrect.: "Maledictum patientia repercussum in suum redit auctorem, illæso eo qui petebatur." Unde et Seneca, epist. 77: "Æquo animo, ait, audienda sunt imperitorum convicia, et ad honesta vadenti contemnendus est ipse contemptus."
Versus 19: In Multiloquio Non Deerit Peccatum
19. IN MULTILOQUIO NON DEERIT PECCATUM: QUI AUTEM MODERATUR LABIA SUA, PRUDENTISSIMUS EST. — Hebraice, in multitudine verborum non cessabit prævaricatio, vel transgressio; et qui cohibet vel prohibet labia sua, intelligens vel prudens est; Septuaginta, ex multiloquio, vel, ut legit S. Cyprianus, ex multiloquentia, non effugies peccatum (Symmachus, vitium); parcens autem labiis sensatus erit; S. Isidorus in Soliloquio, multiloquium non effugiet culpam.
Quæres, quodnam vocetur hic multiloquium? Nam et Christus et Sancti multa sancte locuti sunt et scripserunt, ut patet ex Evangeliis et Patrum libris, in quibus proinde defuit peccatum. Primo, Clemens Alexandrinus, libro II Pædagogi, capite VI, per multiloquium accipit verba inepta, otiosa et nugosa: "Ineptæ etiam nugæ, ait, sunt silentio prætereundæ. Nam Scriptura ait: Ex multiloquio non effugies peccatum." Hæc vera est, at non adæquata expositio. Huc accedit S. Bernardus qui per multiloquium accipit verba otiosa. Sic enim scribit serm. De triplici custodia, manus, linguæ et cordis: "Quam vera, ait, sententia, fratres, in multiloquio non effugiendum peccatum! Ut enim præteream cætera, si propterea est otiosum verbum, quod nullam rationabilem causam habeat; quam rationem de eo reddere poterimus, quod est præter rationem? Nemo nostrum, fratres, parvi æstimet tempus, quod in verbis consumitur otiosis, siquidem tempus acceptabile est, et dies salutis. Volat verbum irrevocabile, volat tempus irrevocabile, nec advertit insipiens quid amittat. Libet confabulari, aiunt, donec hora prætereat. O donec prætereat hora, o donec pertranseat tempus, donec hora prætereat, quam tibi ad agendam pænitentiam, ad obtinendam veniam, ad acquirendam gratiam, ad gloriam promerendam miseratio conditoris indulget. Donec transeat tempus, quo divinam tibi repropitiare debueras pietatem, properare ad angelicam societatem, suspirare ad amissam hæreditatem, aspirare ad promissam felicitatem, excitare remissam voluntatem, flere commissam iniquitatem."
Secundo, Cresconius Grammaticus per multiloquium accipit eloquentiam, quasi ars oratoria, sive rhetorica hic notetur et damnetur. Unde ipse sic legit, ex multa eloquentia non effugies peccatum. Quem redarguens S. Augustinus, lib. I Contra Cresconium, cap. I, multiloquium ita definit: "Dictum, ait, non est, ex multa eloquentia, sed ex multiloquio. Multiloquium autem est superflua locutio, vitium scilicet amore loquendi contractum. Plerumque autem loqui amant etiam qui nesciunt quid loquantur, etc. Eloquentia vero facultas dicendi est congruenter explicans quæ sentimus: qua tunc utendum est, cum recta sentimus. Hoc modo ea non usi sunt hæretici." Unde idem lib. I Retract., in Prologo, causam scribendi libros Retractationum hanc assignat: "Illud etiam quod scriptum est: Ex multiloquio non effugies peccatum, terret me plurimum, non quia multa scripsi, vel quia multa etiam, quæ dicta non sunt, tamen a me dicta, conscripta sunt. Absit enim ut multiloquium deputem, quando necessaria dicuntur, quantalibet sermonum multitudine ac prolixitate dicantur. Sed istam sententiam Scripturæ sanctæ propterea timeo, quia de tam multis disputationibus meis sine dubio multa colligi possunt, quæ si non falsa, at certe videantur, sive etiam convincantur non necessaria. Quem vero fidelium suorum non terruit Christus, ubi ait: Omne verbum otiosum, quodcumque dixerit homo, reddet pro eo rationem in die judicii?" Matth. XII. Idem libros suos De Trinitate hac prece ad Deum concludit: "Coram te est firmitas et infirmitas mea; illam serva, istam sana. Coram te est scientia et ignorantia mea. Ubi mihi aperuisti, suscipe intrantem: ubi clausisti, aperi pulsanti. Meminerim tui, intelligam te, diligam te. Scio scriptum esse: In multiloquio non effugietur peccatum. Sed utinam prædicando verbum tuum, et laudando te tantummodo loquerer! Non solum fugerem peccatum, sed meritum bonum acquirerem, quamlibet multum sic loquerer."
Igitur multiloquium est vitium, quo nimis gestit homo loqui, ideoque locuturiens plura quam oportet proloquitur, ac verborum est prodigus, uti faciunt qui incontinentis et intemperantis sunt linguæ, ac semper loqui avent, deque rebus omnibus miscent sermones, ac temere suum de singulis proferunt judicium et censuram. Ili enim facile incidunt in peccata: quia labente lingua, et fallente memoria, ac rapiente prurigine loquendi, facile veris immiscent falsa, utilibus noxia, necessariis vana et otiosa; ac difficile, imo impossibile est, ut cautelam et circumspectionem, quæ requiritur, omnibus suis dictis adhibeant. Quocirca imprudenter multa effutiunt, multosque offendunt, ac in detractiones, irrisiones, scornmata, convicia, desultoria linguæ levitate dilabuntur. Ita S. Ambrosius, lib. I De Cain et Abel, cap. IX: "Nos autem, ait, claudamus ostium, ne culpa intret, ne lapsus aliquis sermonis exeat: intrat culpa, si lapsus exierit. Audi quomodo intret culpa. Ex multiloquio, inquit, non effugies peccatum: exivit multiloquium, peccatum intravit, quia in multiloquio nequaquam, qui exitus intentus, tanto tempore in hac attentione et intentione durare nequit, quin fatigetur et labatur: ad breves autem sermones attentionem congruam præstare valet, et in eodem mentis vigore ad modicum tempus durare sufficit: "Alliga, inquit S. Ambrosius, lib. I De Offic. cap. III, sermonem tuum, ne luxuriet, et multiloquio peccata sibi colligat; sit restrictior, et ripis suis coerceatur: cito lutum colligit amnis exundans."
Remedium ergo hic suggerit Salomon: "Qui autem moderatur labia sua, prudentissimus est." Hebraice משכיל maskil, id est prudens est, scilicet antonomastice per excellentiam, hoc est, prudentissimus est. Pro moderatur hebraice est חושך chosech, id est prohibet, inhibet, tum per silentium, quod est "tutum animi asylum," ait S. Ambrosius, I Offic.; tum consequenter per moderatum et circumspectum eloquium: utrumque enim opponitur multiloquio, illudque corrigit. Porro silentium docet præmeditari quid et quomodo dicas, itaque circumspecte et prudenter loqui. Tacens ergo et parce loquens prudentissimus est; primo, quia cavet damna linguæ exuberantis, quæ plurima et maxima sunt. Rursum quia regit linguam, quæ ob sui lubricitatem difficillima est gubernatu. Itaque qui eam gubernare novit, mire prudens et perfectus est, uti docet S. Jacobus cap. III, vers. 2.
Secundo, quia silentium est index et effectus animi maturi, collecti, divini; qui enim tacet, secum et cum Deo loquitur. Unde Solon dicebat: "Stultus tacere nequit; quare si tacuerit, sapiens reputabitur." Et Seneca: "Taciturnitas stulto homini pro sapientia est." Quocirca S. Benedictus Religiosorum in Occidente Patriarcha, in Regula cap. VI, de taciturnitate ita sancit: "Faciamus, ait, quod ait Propheta Psalm. XXXVIII: Dixi: Custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea. Posui ori meo custodiam, obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis. Hic ostendit Propheta, si a bonis colloquiis interdum propter taciturnitatem debet taceri, quanto magis a malis verbis, propter pænam peccati debet cessari. Ergo, quamvis de bonis et sanctis ad ædificationem colloquiis, perfectis discipulis propter taciturnitatis gravitatem, rara loquendi concedatur licentia; quia scriptum est: In multiloquio non effugies peccatum." Et Diadochus in asceticis De Perfectione, cap. LXX: "Silentium, ait, mater est sapientissimarum cogitationum. Ut si balnei ostium nimis frequenter aperias, calor abit: sic nimis os loquendo aperiens, devotionem amittit." Et S. Isidorus: "Linguosus homo imperitus est, sapiens paucis utitur verbis. Brevem sermonem scientia facit (hinc angeli, quia pollent ampla scientia, uno verbo tantum dicunt, quantum homines mille verbis, et Deus omniscius unico verbo omnia dicit). Loqui multum stultitia est. Vox enim insipientis in multiplicatione sermonis. Maneat igitur in verbo mensura, in sermone statera."
Aliam causam cur multiloquium sit causa peccatorum dat S. Antiochus, hom. 102 De Silentio: "Immoderata, ait, et effrænis verborum prolatio, qua periclitatur mentis tranquillitas, non solum circa operationem spiritualem lentescere facit eam, ac desidere; sed et molestissimo dæmoni acediæ mancipat illam ac dedit. Et quemadmodum exæstuantis balnei fores continenter apertæ si sint, intimum calorem ocius efflant, et expellunt in ea quæ sunt extrinsecus: ita etiam anima," etc.
Consentit S. Dorotheus, doctrina 24 De Compunctione: "A multiloquio, ait, abstine; hoc enim exstinguit cordi advenientes cogitationes rationales et cœlestes," datque similitudinem furni (simile est in hypocaustis) calentis, qui calorem servat, quamdiu ostium clauditur; at si illud reseretur, calor exhalat. Simili enim modo cor devotionis calorem et spiritum conservat, quamdiu ostium oris claudit: at si illud reseret, per verba exhalat ille calor spiritus.
Tertio, cum S. Chrysostomo in Psal. CXL, præcise et rigide: In quovis multiloquio, etiam pio, sancto et necessario, non deest peccatum, quia impossibile est homini debili et caduco, singulis suis dictis adeo multis, illam circumspectionem et moderationem adhibere, quæ requiritur, perinde ac impossibile est per plures dies aliquid agere et vivere sine vitio et peccato, uti docet Franciscus Suarez, imo Salomon, cap. XXIV, 16: "Septies, ait, in die cadet justus." Simile est in sagittario, qui etsi peritissimus sit sagittandi, et scopum sagitta certo configat, quoties ei libuerit, tamen, si centies in scopum continuo jaculetur, impossibile est ut semper eum configat et nunquam aberret: quia humanæ mentis attentio et contentio finita est ac caduca, postque plures actus elicitos mollescit, flaccescit ac labitur. Quare præstat breves facere conciones et sermones ac crebros, uti fecit S. Leo, S. Ambrosius, S. Augustinus, S. Bernardus et alii, quam prolixos et raros. Peccant hac in re concionatores, qui horam in concionando excedunt, itaque sua prolixitate auditoribus tædium, sibi fatigationem et periculum male loquendi creant. Mens enim, velut arcus nimis tensus, in sermone, trutinatur, imprudenter labitur, licet ipsum ultra mensuram loqui, grande peccatum non sit." Et S. Gregorius, admonit. 15, III part. Pastoral.: "Admonendi (inquit) sunt multiloquio vacantes, ut vigilanter aspiciant, a quanto rectitudinis statu depereant, dum per multiplicia verba dilabuntur. Humana etenim mens aquæ more circumclusa ad superiora colligitur, quia illud repetit, unde descendit; at relaxata deperit, quia se per infima inutiliter sparsit. Quot enim supervacuis verbis a silentii sui censura dissipatur, quasi tot rivis extra se ducitur: unde et redire interius ad sui cognitionem non sufficit, quia per multiloquium sparsa, a secreto se intimæ considerationis excludit." Hæc et plura S. Gregorius.
Tertio, quia prudens loquela cum tota dirigatur ad alios, præ cæteris actionibus hominis magnam requirit circumspectionem; ideoque qui illam habet, prudentissimus sit oportet. Qui enim orat, sibi et Deo orat: qui jejunat, sibi jejunat: qui dat eleemosynam, dat quod lubet: at qui loquitur, debet prævidere quid, ubi, quomodo, quando, coram his filisve loquatur, ut omnes ædificet, neminem lædat vel offendat. Aliter enim coram Prælatis, aliter coram subditis, aliter coram doctis, aliter cum rusticis, aliter cum justis, aliter cum peccatoribus, aliter cum Hispanis, aliter cum Italis, etc., loquendum: quod enim phlegmatico, v. g. prodest, hoc cholerico obest. Vide S. Gregorium, III part. Pastor., ubi fuse docet quomodo admonendi sint elati, pusillanimes, gulosi, iracundi, fervidi, torpidi, etc., quisque pro sua conditione accommodate ad suam indolem. Hinc moderationis linguæ symbolum est elephas, qui cum mole animalium sit maximus, idemque prudentissimus, linguam tamen habet perexiguam, atque interius positam, ut pene oculos fugiat, teste Aristotele, lib. II De Animal. cap. VI. Ita generosissimi quique et prudentissimi verbis sunt parci, sed factis efficaces: "Non credo auguriis, qui aures verbis divitant," ait Accius in Astyanacte. Salomonem secutus Siracides, Eccli. cap. XXVIII, 29, graviter monet de cura et custodia linguæ adhibenda: "Aurum tuum, ait, et argentum tuum confla, et verbis tuis facito stateram, et frenos ori tuo rectos; et attende, ne forte labaris in lingua, et cadas in conspectu inimicorum insidiantium tibi, et sit casus tuus insanabilis in mortem." Ubi plura hac de re dixi.
Exemplum memorabile est in lib. Sentent., sive Apophtheg. Patrum, cap. XXV: Anachoreta, inquit, celebris vidit, cum fratres de S. Scriptura rebusque piis loquerentur, angelos se eis miscentes, hilari vultu exultantes. Cum vero ad vana colloquia deflecterent, vidit angelos recedentes cum indignatione, dæmones vero specie porcorum inter colloquentes se volutantes. Quare circumiens monasteria monebat, dicens: "Cohibete, fratres, a multiloquio, et ab otiosis verbis linguam, quia malus interitus animæ generatur, et non intelligimus quoniam per hæc et Domino Deo, et sanctis angelis odibiles sumus. Dicit enim Scriptura divina: Quia in multiloquio non effugies peccatum; hæc enim infirmam et vacuam efficient mentem atque animam nostram."
Versus 20: Argentum Electum, Lingua Justi
20. ARGENTUM ELECTUM, LINGUA JUSTI: COR AUTEM IMPIORUM PRO NIHILO. — Pro electum Septuaginta vertunt, πεπυρωμένος, id est ignitum, igne examinatum, igne defæcatum et purgatum tum a terra et scoria, tum a stanno, plumbo aliisque metallis. Nam, ut ait Plinius, lib. XXXIV, cap. XVI, in eadem vena nascitur stannum, argentum et plumbum. Materia enim igne liquata primo fundit stannum, deinde argentum et plumbum: "Ejus, ait Plinius, qui primus fluit in fornacibus liquor, stannum appellatur; qui secundus, argentum; quod remansit in fornacibus, galena, quæ portio est tertia addita venæ. Hæc rursus conflata dat nigrum plumbum." Magna enim est metallorum inter se vicinitas, ideoque argentum accedit ad aurum. Unde, ut idem ait lib. XXXIII, IV: "Omni auro inest argentum vario pondere, alibi dena, alibi nona, alibi octava parte, etc. Ubicumque quinta argenti portio est, electrum vocatur;" quod priscis in pretio fuisse testatur.
Modum vero eruendi purgandique argenti idem describit lib. XXXIII, cap. VI: "Non nisi in puteis, ait, reperitur, nullaque sui spe nascitur, nullis ut in auro lucentibus scintillis. Terra est alia rufa, alia cineracea. Excoqui non potest, nisi cum plumbo nigro, aut cum vena plumbi, galenam vocant, quæ juxta argenti venas plerumque reperitur; et eodem opere ignium descendit pars in plumbum; argentum autem superne innatat ut oleum aquis. Reperitur in omnibus pene provinciis, sed in Hispania laudatissimum." Addit deinde originem argenti vivi: "Est et lapis in his venis, cujus vomica liquoris æterni argentum vivum appellatur, venenum rerum omnium. Exest (exedit) ac perrumpit vasa permanans tabe dira. Omnia ei innatant præter aurum; id unum ad se trahit. Ideo et optime purgat, cæteras ejus sordes expuens crebro jactatu fictilibus in vasis, ita vitiis abjectis, ut et ipsum ab auro discedat."
Hinc argentum ob sui puritatem in Scriptura significat sapientiam, legem, doctrinam et eloquia Dei, ait S. Augustinus, lib. XVII De Civit. V, et S. Gregorius, IV Moral. cap. XXVIII. Et patet Psal. XI: "Eloquia Domini casta, (sicut) argentum igne examinatum, probatum septuplum;" casta, id est pura, sancta, irreprehensibilia, et, ut ait ibidem S. Augustinus, "Eloquia Domini casta, sine corruptione simulationis, probata peccatoribus per tribulationes. Purgatum septuplum per timorem Dei, per pietatem, per sanctimoniam, per fortitudinem, per consilium, per intellectum, per sapientiam," puta per septem dona Spiritus Sancti. Ambrosiaster vero in Apoc. III, 18: "Septuplum, ait, propter septuplam purgationem, quæ fit per septem virtutes vitiis capitalibus contrarias." Nam superbia purgatur per humilitatem, ira per mansuetudinem, luxuria per castitatem, gula per abstinentiam, invidia per amorem, acedia per fervorem, avaritia per liberalitatem.
Sensus ergo est, q. d. Lingua justi proloquitur sapientia et sancta, puta eloquia Dei, quæ pura et pretiosa sunt instar argenti, quia manant ex sapienti et sancto corde. At cor impiorum, et consequenter ejus lingua et verba, quia insipientia et impura, idcirco nihili æstimantur, et pro nihilo sunt.
Nota quinque analogias argenti et linguæ sermonisque sapientum et justorum. Argenti enim dotes sunt quinque: prima est candor et nitor; secunda, pretium; tertia, soliditas; quarta, puritas; quinta, sonus. Eædem sunt in lingua justi.
Igitur primo, sicut argentum præ auro cæterisque metallis candet, nitet et splendet: sic candent, nitent et splendent verba sapientum, suntque instar fontis limpidissimi, de quo Poeta: «Fons erat illimis, nitidis argenteus undis.» Verba ergo æque ac cor sapientis argentea sunt, id est instar argenti nitentia et grata; verba vero æque ac corda impiorum sunt plumbea, ænea et ferrea, id est atra, tetra, gravia, dura, molesta. Ita de S. Mechtilde legimus in ejus Vita: «Silentium exacte servabat; cum vero loqueretur, loquebatur ut Angelus, ita ut, si cum ea colloquereris, putares te loqui cum Angelo.»
Secundo, sicut argentum post aurum inter metalla est pretiosissimum, sic et pretiosa sunt verba sapientum, et a cordatis auscultantur, æstimantur magnoque habentur in pretio. Hinc pretium commune rerum est argentum et moneta argentea, quæ successit priscæ, rudi et æneæ: ita pretium virtuti ponit sapiens, ut quod ille dixerit et fecerit, id omnes honestum, ipsamque virtutem æstiment; majus enim pondus et pretium addit virtuti vita et factis, quam ore et verbis. Audi Plinium, lib. XXXIII, cap. III: «Servius rex primus signavit æs. Antea rudi usos Romæ Remeus tradit. Signatum est nota pecudum; unde et pecunia appellata. Argentum signatum est Q. Fabio consule, quinque annis ante primum bellum Punicum; et placuit denarius pro decem libris æris. Aureus nummus post annum LXI percussus est quam argenteus.» Hinc Asculanum fecere deum, quasi præsidem æris, et Argentinum, quasi præsidem argenti.
Quod irridens S. Augustinus, lib. IV De Civit. cap. xxi: «Romani commendabant se deo Æsculano et filio ejus Argentino, ut haberent æream argenteamque pecuniam. Nam ideo patrem Argentini Æsculanum posuerunt, quia prius ærea pecunia in usu esse cœpit, post argentea. Miror autem quod Argentinus non genuit Aurinum, quia et aurea subsecuta est.» Verius, vir sapiens et sanctus est Argentinus, quia argentea, id est cœlestia (nitor enim candorque, æque ac valor argenti, repræsentat cœlum sublime, præstans, nitidum et candidum), et divina argentine loquitur.
Tertio, argentum est solidæ naturæ, nec facile labefactatur, ait R. Levi; ita solida sunt dicta justorum, tum quia bene expensa et præmeditata, ideoque veracia et circumspecta, tum quia manant ex dictamine justitiæ et prudentiæ ac constantiæ, quia impavide et constanter veritatem proloquuntur, pro eaque stant fortes usque ad mortem, sicut argentum purum constans est, ignique resistit. Ex soliditate enim probant argentarii argenti puritatem: cum enim argentum igne extractum nihil amisisse, sed in bilance appensum idem habere pondus quod ante ignis examen habebat cernunt, tunc purum putum esse judicant.
Quarto, argentum electum proprie est id quod a fæcibus, scoriis aliisque metallis expurgatum est et selectum. Unde Septuaginta vertunt πεπυρωμένον, id est ignitum et igne defæcatum. Similis est lingua justorum: hæc enim ea quæ dicere cogitat prius expurgat ab omni mixtione falsitatis, vanitatis, adulationis, ostentationis, obscenitatis, hypocrisis, fraudis; imo non nisi pauca cum magno delectu, ideoque rara et selecta loquitur.
Quæres, in qua fornace et igne ignitur et purgatur sermo linguæ? Respondeo primo, in igne considerationis, discretionis et judicii; hoc enim quia acre et exactum, in Scriptura vocatur ignis, ut Daniel VII, 9, ubi describens judicium Dei: «Thronus ejus flammæ ignis; rotæ ejus ignis accensus. Fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus.» Igitur sapiens in fornace discretionis examinat et expurgat ea quæ dicturus est, juxta illud S. Bernardi: «Verba prius bis ad limam veniant, quam semel ad linguam.»
Secundo, ignis hic est gratia Christi ac charitas, ejusque auctor Spiritus Sanctus, qui corda justorum purgat, regit, ignitque, ut non nisi recta, vera, sancta et charitate ardentia loquantur. Hoc est quod de Christo prædixit Malachias cap. III, vers. 2: «Ipse enim quasi ignis conflans, et quasi herba fullonum; et sedebit conflans et emundans argentum, et purgabit filios Levi, et colabit eos quasi aurum, et quasi argentum.» Hinc S. Augustinus ignem purgantem linguam assignat septem dona Spiritus Sancti.
Mystice, hic ignis est tribulatio et persecutio, quæ excoquit mentes et linguas Confessorum et Martyrum, easque ab omni levitate, otio, concupiscentia purgat, ac constantiam Deique ardentem amorem eis inspirat, ut coram tyrannis et impiis fidem legumque Dei intrepide profiteantur, doceant et prædicent, dicantque cum S. Laurentio: «Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas,» Psal. XVI, 3. Pro quo S. Hieronymus vertit: «Probasti cor meum, visitasti nocte; conflasti me, et invenisti cognitiones meas non transire os meum,» ut ex æquo veritas et professio oris respondeat cognitioni et confessioni cordis.
Igitur sicut argentum ab igne non tantum non consumitur, sed etiam purius et splendidius efficitur, inquit Baynus, sic justi et sapientis viri lingua, tantum abest ut vel osoris mendaciis vel stulti detractionibus inficiatur, aut maledictum rependat maledicto, convicium convicio, ut etiam juxta Paulum bene precetur maledicentibus; a litibus seminandis inter fratres usque adeo aliena, ut multos ad concordiam reducat, et esurientes pascat verbo vitæ, quo vivit homo, non in solo pane. O pretiosam et electam linguam, cui nulla persecutionis flamma silentium imponere potest, quo minus fidem Christi resonet, odium a corde et mendacium a lingua dulcissimo sono expellat. Talis erat Christi Jesu lingua, in cujus ore non est inventus dolus; qui cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur; cui Dominus dedit linguam eruditam, ut sciret sustentare eum qui lapsus est verbo. Quæ tamen lingua, quamvis electa, cor improborum Judæorum non penetravit: nam valde parum cordis et intelligentiæ habent improbi, et ob defectum cordis verbo vitæ et pabulo hujus linguæ non sunt pasti, sed ut stulti fame mortui sunt.
Quinto, argentum præ auro, stanno, ære aliisque metallis argenteo, id est jucundo gratoque, sono resonat: unde nummularii sono solent explorare bonitatem et puritatem argenti. Hinc et Deus jusserat Mosi facere tubas ex argento, ut iis tot millia, imo milliones populi convocaret, Num. X, 2; tubæ enim argenteæ præ corneis et æneis sunt sonoræ et jucundæ. Unde et nolis et campanis, dum eas ex ære fundunt et conflant, solent miscere argentum, et quo plus argenti miscetur, eo plenius et suavius resonant. Simili modo plene et suaviter resonant argenteæ igneæque voces, dictaque sapientum et justorum; quales fuere Apostoli, de quibus dicitur Psal. XVIII, 5: «In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum.» Et Elias, de quo Eccli. XLVIII, 1: «Surrexit Elias quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat.»
Ita sapientes, quales erant Apostoli, sunt lucerna mundi, qui orbem sua luce collustrant et linguis igneis amore divino accendunt, «solemque novum nova sidera portant.» Denique lingua sapientis est instar hydrargyri, sive argenti vivi, quod in omnem partem sese librat et agitat, quodque efficaciter aurum expurgat: sic enim lingua justi sapientia fulgentis et charitate ardentis sese agitat in omnem partem, ut quidquid vitiosum est etiam in viris Religiosis eradat et expurget. Memorabile est quod in Vita S. Antonii Patavini legimus, ipsum argentea et ignea lingua concionando, instar hydrargyri ubique gentium hæreses, odia, libidines, usuras, aleas aliaque scelera sustulisse, ideoque hoc præmium tulisse, ut post mortem reliqua ejus carne sensim consumpta, lingua duntaxat integra et illæsa perduraret, quam proinde 32 post mortem ejus anno S. Bonaventura religiose visitans et cum lacrymis exosculans: «O lingua benedicta, ait, quæ semper laudasti Deum, multisque eumdem laudandi causa exstitisti! Nunc clare liquet quanti apud eum sis meriti et pretii, qui te ad tam sublime præconis sui officium efformavit.»
COR AUTEM IMPIORUM PRO NIHILO. — Hebraice, cor impiorum sicut modicum; Aquila et Theodotion, sicut parum; Symmachus, συρεκίς, id est vili et nullius pretii; Chaldæus, contritio; Syrus, rebellio. Tigurina sic vertit et explicat: lingua justi electum est argentum, quod cor impiorum parvipendit; Hebraice, æstimat ut parum, ut rem modicam, q. d. Impii parvi pendunt sapientiam, quam lingua justus proloquitur. Vatablus: cor impiorum est velut pauxillum, supple, argenti, q. d. Parvi est pretii. Baynus vertit: cor impiorum ut exiguum, quod referri potest, inquit, ad qualitatem vel ad tempus, q. d. Parvo tempore durat intellectus improbi, vel parum boni sensus et cordis habent improbi.
Aben-Ezra, q. d. Perexiguum est quod discas ab impio; aut cor, id est scientia, impiorum non multum probatur. R. Salomon: Cor impiorum pro nihilo, quia justorum reprehensiones non admittit. R. Levi, q. d. Impiorum animus et cor non nisi brevissimi temporis usuram in corpore habebit. Septuaginta vertunt: cor autem impiorum deficiet, q. d. Cor et lingua justi instar argenti electi solida sunt, ideoque durant et constantia sunt; at cor et lingua impii, puta ejus sensa et eloquia, fragilia et caduca sunt, ideoque cito deficient.
Porro naturale cordis augmentum æque ac decrementum ita describit Plinius lib. XI, cap. XXXVII: «Augeri id per singulos annos in homine, ac binas drachmas ponderis ad quinquagesimum annum accedere; ab eo detrahi tantumdem, et ideo non vivere hominem ultra centum annos defectu cordis, Ægyptii existimant.» Longe majus et velocius est decrementum cordis moralis, puta sensus et sapientiæ insipientis et impii, quia rapiente semper cupiditate ad stultas illico cupedias nugasque suas mansit et abit. Hinc «stultus sicut luna mutatur,» Eccli. XXVII, 12. Unde Origenes in Catena Græc. totum hunc versum sic explicat: «Justorum sermo probatur (ut argentum electum), eo quod rebus ipsis fidem faciat. Deficit autem cor stultorum, quia perpetuo mutatur et fluctuat.»
Ad verbum plane et plene vertit Noster: «Cor impiorum pro nihilo,» id est mens et sensus, ac consequenter sermo inde manans, impii parvi vel nullius est pretii et momenti, cum ex adverso cor, id est mens et sensus, ac sermo justi sit pretiosus instar argenti. Quæres, cur Salomon linguæ justi opponat non linguam, sed cor impii? Respondeo, sub corde intelligit os et linguam; quod enim sentit cor, hoc os eloquitur, præsertim quia insipientes et impii quidquid habent in corde, hoc ore effutiunt, juxta illud Eccli. XXI, 29: «In ore fatuorum cor illorum, et in corde sapientium os illorum.» Igitur insipientes et impii sicut res viles et nullius momenti, imo impuras, malas et noxias, corde ruminant, sic easdem ore eructant. Sapientes vero et pii sicut res sublimes, sanctas, cœlestes et divinas corde volvunt, sic easdem ore profantur: horum ergo cor et os argentum est, illorum plumbeum, terreum et sordidum.
Versus 21: Labia Justi Erudiunt Plurimos
21. LABIA JUSTI ERUDIUNT PLURIMOS: QUI AUTEM INDOCTI SUNT (Hebraice evilim, id est insipientes, stulti: ita Chaldæus et Syrus), IN CORDIS EGESTATE MORIENTUR. — Pro erudiunt hebraice est iiru, id est pascent, utique docendo, id est erudient; nec enim labia aliter pascere possunt, juxta illud Jerem. III: «Et pascent vos scientia et doctrina.» Jam ergo clara est sententia, ejusque antithesis, q. d. Justi adeo abundant sapientia, ut non tantum se, sed et plures alios erudiant, doceantque honestos et sanctos mores, quibus ad vitam beatam pervenitur; at indocti et insipientes, id est impii, adeo inopes sunt sapientiæ, ut seipsos (multo minus alios) erudire et dirigere non sciant. Quare in cordis egestate, id est in sua inopia mentis et sapientiæ, scilicet in sua insipientia, id est concupiscentia et impietate, sicut vivunt, sic et morientur; ideoque justi erunt felices, tendentque ad vitam æternam; impii vero ob suam insipientiam et impietatem erunt miserrimi, ibuntque ad tartara, ubi perpetua esurie mentis et sapientiæ ac morte æterna cruciabuntur. Nam "in insipientia" hebraismo idem est quod "propter insipientiam"; ejus enim demerito morte plectuntur, q. d. Impii ob suam imprudentiam et improbitatem perniciem mortemque sibi accersunt. Ita R. Levi.
Rursum cum Jansenio sic explices, ut non significetur differentia inter effectus et conditiones justorum et stultorum, sed tantum describatur efficacia eloquiorum justi, quæ tamen non perveniat ad stultos, ut sit sensus: Labia justi pascunt quidem multos; at stulti, quoniam a justo pasci recusant, propter defectum sapientiæ morientur. Atque hunc sensum secutus videtur noster Interpres, et sic recte constat nostra versio. Est enim sensus: Labia justi erudiunt multos; at qui ab eis se doceri non patiuntur, sed indocti manent, morientur per cordis egestatem. Hinc et vulgo dicitur, ait Lyranus: «Multum est pauper, qui est fatuus vel indoctus.»
Septuaginta pro littera ד legentes affinem ר aliaque puncta substituentes, pro ירעו רבים iiru rabbim, id est erudiunt multos, legerunt ידעו רמים iadeu ramim, id est sciunt excelsa; unde vertunt: labia justorum sciunt excelsa, scilicet speculantur cœlestia et divina, quorum inops est mens et cor insipientium et impiorum, ideoque moritur morte peccati et gehennæ. Ita auctor Catenæ Græcor.: «Justi rationem sublimium rerum norunt; insipientes autem nihil sublime sapiunt aut quærunt.»
Chaldæus vero cum Syro ירעו iiru accepit in significatione Chaldaica et Syriaca, qua radix רעה raa, quæ Hebræis significat pascere, Chaldæis et Syris significat cogitare, velle, amare et amorem conciliare. Unde Chaldæus vertit: labia justi multos placant; Syrus: multum amant, vel amare faciunt. Justus enim possidet pacem et charitatem, iisque plenus eadem aliis aspirat et afflat etiam solo aspectu. Unde facile sedat lites et pacem inter dissidentes conciliat, secutus illam Christi beatitudinem: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur,» Matth. V.
Unde S. Bernardus, serm. 23 in Cant.: «Tranquillus Deus tranquillat omnia, et quietum aspicere quiescere est.» Hanc Dei tranquillitatem participant Sancti, qui sunt sedes et thronus Dei, in quibus, ut idem ibidem ait, «non est sensus egens, nec cura pungens, nec culpa mordens.» Idem, lib. V De Consider. cap. V: «Deus amat ut charitas, novit ut veritas, sedet ut æquitas, dominatur ut majestas, regit ut principium, tuetur ut salus, operatur ut virtus, revelat ut lux, assistit ut pietas. Quæ omnia faciunt et Angeli, facimus et nos; sed longe inferiori modo, non utique bono quod sumus, sed quod participamus.»
Quocirca S. Chrysostomus, hom. De mansuetudine, tom. V: «Si capitales inter se inimici sint, mansueti viri correptione placantur et mansuescunt, etiamsi natura in iram et furorem propensi sint. Qui vero per hanc conciliari nequeunt, intractabiles plane sunt, nulloque honore digni.» Addit deinde: «Mox ut viderit, mitigat furibundos: neque enim multis ei verbis vel admonitionibus opus est, sed pacem priusquam loquitur persuadet. Quemadmodum solis jubar ut primum apparet fugat tenebras, ita benignus et justus sua præsentia res turbulentas componit, quietasque ac tranquillas reddit. Est autem et hoc dignum recenseri, quod Christus solum pacificos filios Dei vocat. Et quare suum vocabulum pacificis communicat? Quia solus hic Filium Dei pro viribus imitatur, qui pacis et amicitiæ auctor aliis fit.» Et mox: «Porro quod in corporibus nostris nervi, hoc pacificus in domo, in Ecclesia, in civitate; Paulus enim more suo fratres vocat corpus et membra invicem. Unde verum est illud, quod pacificator eamdem habet virtutem in domo, Ecclesia et urbe, quam habent in corporibus nervi dispersa et separata conjungentes et connectentes.»
Versus 22: Benedictio Domini Divites Facit
22. BENEDICTIO DOMINI DIVITES FACIT (Hebraice ipsa ditat), NEC SOCIABITUR EIS AFFLICTIO. — Septuaginta: benedictio Domini super caput justi hæc ditat, et non adjicietur eis afflictio, vel nec ullam adjunctam habet cordis tristitiam; Vatablus: benedictio Domini locupletat, nec quidquam molestiæ secum affert. Quare minus recte Cajetanus per afflictionem vel dolorem accipit pænitentiam, non hominis, sed Dei, q. d. Non pænitet Deum quod justos ditarit; unde divitias eis semel datas non revocat nec aufert: «Sine pænitentia enim sunt dona Dei,» Rom. XI, 29. Pro "eis" hebraice est "ei", scilicet benedictioni, q. d. Benedictio Dei mera est benedictio; quare ei sociari nequit ullus dolor vel maledictio. Sed cum hæc Dei benedictio reperiatur in divitibus, puta justis, quos Deus ditat, hinc recte vertit Noster "eis".
Sensus ergo est, q. d. Non casus, non fortuna, non fraus, non usura, non rapina, quibus ditescere satagunt impii, non etiam industria vel labor proprius, sed Dei favor et benedictio, id est beneficentia, est propria et præcipua causa ditans homines justos; quæ pariter facit ut eis non societur afflictio vel in acquirendo, vel in conservando, vel in expendendo opes sibi a Deo datas, quia justi spem in Dei providentia et benedictione collocantes, illique magis quam suo labori et industriæ (etsi eum non negligant) confidentes, in ea securi conquiescunt, scientes se Deo esse curæ. Quare laborant sine anxietate, et fructum lucrumque laboris sui Deo committunt, contenti illa lucri opumque mensura quam Deus dederit; cum ex adverso impii mille curis et angoribus crucientur ut opes parent, augeant et conservent, nec unquam eis sint contenti, sed plura semper desiderent.
Per divitias accipe temporales, hæ enim Salomoni et Judæis promissæ fuere a Deo, sub quibus mystice intellige opes spirituales, puta sapientiam, gratiam, virtutes, etc., promissas Christianis, juxta illud Sapient. VII, 9: «Omne aurum in comparatione illius arena est exigua, et tanquam lutum æstimabitur in conspectu ejus.» Et rursum: «Non habet amaritudinem conversatio illius, nec tædium convictus illius,» sed charitatem et gaudium.
Significat ergo primo, Dei esse ditare, ac proinde volenti ditescere Dei favorem et benedictionem esse ambiendam, tum per justam sanctamque vitam, tum per orationem et invocationem. Secundo, maledictionem Dei esse causam egestatis; ideoque videmus pauperes, qui per fraudes, furta, iniquos contractus satagunt ditescere, Deo eis maledicente depauperari, ac omnes eorum labores et curas inanes reddi et in fumum abire. Tertio, opes a Deo datas justis secum afferre animi quietem, moderationem, lætitiam, gaudium; cum opes a mundo datæ mille advehant sollicitudines, turbationes, lites, mœrores, quæ omnem opum voluptatem obruunt et exstinguunt; hoc enim mœrorum additamentum vice auctarii et fœnoris donis suis omnibus miscet adjicitque mundus.
Sic Deus benedicendo Abrahæ, Isaac, Jacob, Davidi, Salomoni, etc., eos ditavit, idque ipsimet agnoverunt et cum gratiarum actione confessi sunt, ut patet Genes. XII, 2, et cap. XVIII, vers. 18, et cap. XXII, vers. 17, et cap. XXIV, vers. 1 et seq. Sic de viris Religiosis et Apostolicis ait Apostolus: «Nihil habentes, et omnia possidentes.» «Providentia enim Dei est census pauperum,» ait S. Chrysostomus, isque certus, perennis et inexhaustus. Unde S. Franciscus suis non aliud dabat viaticum quam hoc: «Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet.» Videmus quot quantosque fundos et census Dei benedictio dederit monasteriis Ordinis S. Benedicti; sane ii tanti fuere, ut scribat Trithemius, si omnes in unum colligerentur, facile tertiam Europæ partem æquaturos.
Vulgatum est illud regis Franciæ de S. Mauro: «Monachus hic plus acquisivit suo breviario, quam majores mei gladio.» Causam dat S. Hieronymus, scilicet quod Religiosus pro Deo relinquens omnia possideat Deum; Dei autem sunt omnes opes. Sic enim ait epist. ad Pammach.: «Religioso Christus est omnia, ut qui omnia propter Christum dimiserit, unum inveniat pro omnibus, et libera possit voce proclamare: Pars mea Dominus,» qui dives est in misericordia æque ac opulentia.
Versus 23: Quasi per Risum Stultus Operatur Scelus
23. QUASI PER RISUM STULTUS OPERATUR SCELUS: SAPIENTIA AUTEM EST VIRO PRUDENTIA. — Salazar τὸ "quasi" accipit non proprie, ut notam similitudinis, sed per catachresin ut notam veritatis, sicut accipitur Joan. I, 14: «Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre.» Unde Septuaginta pro littera beth legentes affinem kaph, bischoc legentes kischoc, vertunt: in risu insipiens agit male; Chaldæus: quando ridet stultus, operatur scelus.
Sensus ergo est primo, q. d. Stultus, id est improbus, dum ridet et arridet, dum se hilarem et jucundum ostendit, machinatur scelus et noxam. "Sapientia autem viro est prudentia," id est prudenti sapientia est cautio, ne ab improbo deludi aut circumscribi se patiatur; prudens enim ex modo risus indagat animum et machinationes insipientis. Est enim, ut ait Seneca, «risus, cachinni, arrisio, irrisio et subrisio. Rident sinceri, cachinnos edunt stulti, arrident adulatores, irrident scurræ, subrident callidi et dolosi. Hæc prudentes viri perspicue discernunt.»
Secundo, q. d. In risu, seu quando ridet, stultus operatur malum, id est risus et joci opportunitatem sceleribus magnis præbent. Rationem dat Aristoteles, lib. IV Ethicor. cap. VIII: Quia risus licentiam et liberiorem quamdam facultatem administrat, et inter risus et jocos abit pudor, verecundia discedit. Et pseudo-Augustinus: «Risus frequens corrumpit mores; relaxat enim nervos rigoris adstrictos; severus autem vultus custos est disciplinæ.» S. Chrysostomus, hom. 62 ad Populum, recenset quædam loca ubi risus licentior est, et in his maxima quæque delicta evenire docet, scilicet in theatris, in conviviis atque ejusmodi aliis.
Sensus ergo est, q. d. Risus et joci solventes animi rigorem causa sunt, ut animus diffluat in gulam, venerem, convicia aliaque scelera. At "sapientia viro prudentia," id est ipsamet sapientia qua pollet vir prudens jocis ac risui modum imponit, leges præscribit, ne forte excessus peccandi licentiam et libertatem adducat. Tales sunt in aulis principum assentatores, qui ut principum cupidinibus indulgeant, omnia eorum scelera per jocum et cachinnum excusant vel eludunt. Talis in aula Henrici VIII regis Angliæ fuit Franciscus Brianus, Eques auratus. Cum enim rex, amoribus Annæ Bolenæ captus, cogitaret eam in uxorem ducere, quam dictitabant esse ipsiusmet regis filiam (eo quod mater Annæ regis concubina exstitisset), a Briano quæsivit, inquit Sanderus: «Quale peccatum videretur matrem primum, deinde filiam, cognoscere?» Cui Brianus: «Omnino tale, o rex, quale gallinam primum, deinde pullum ejus gallinaceum comedere.» Quod verbum cum rex magno risu accepisset, ad Brianum dixisse fertur: «Næ tu merito meus es inferni vicarius.» Rex igitur cum et matrem prius et postea filiam Mariam Bolenam pro concubina tenuisset, demum ad alteram quoque filiam Annam Bolenam animum adjicere cœpit.
SAPIENTIA EST VIRO PRUDENTIA. — Hebraice, intelligentia. Primo, Septuaginta sic genuine vertunt et explicant: sapientia viro parit prudentiam. Unde Lyranus: Sapientia est cognitio de divinis; hæc virtuoso parit prudentiam, quia per notitiam de divinis procedit ad dirigendum humanos actus, circa quos proprie versatur prudentia. Et S. Thomas, I part. Quæst. I, art. 6: «Prudens vocatur sapiens, in quantum ordinat humanos actus ad debitum finem. Unde Proverb. X dicitur: Sapientia est viro prudentia.»
Secundo, Chaldæus vertit: sapientia est viro prudenti, ut per sapientiam scelus quod stultus per risum operatur devitet et contra illud se tueatur. Tertio, Tigurina: Jocus est stulto scelus designasse; id vero si quis animadvertit, sapientia est. Quarto, Vatablus: sapientia est viro intelligentiæ, id est sapientia pollet vir intelligens. Quinto, Jansenius verba transponens: Prudentia est viro sapientia, id est prudenter animadvertere et intelligere quam seria res sit operari scelus et ad quantum malum perducat hominem est viro magna sapientia. Porro jam sæpius monui sapientiam et prudentiam hoc libro in re idem significare, scilicet ethicam, sive scientiam practicam. Unde signanter dicitur: "Sapientia est viro prudentia," q. d. In rebus humanis sapientia est prudentia, et sapiens est vir prudens, quia prudenter ordinat actiones vitæ humanæ ad ultimum finem; nam alioqui sapientia simpliciter sumpta toto genere distat a prudentia, estque contemplatio rerum altissimarum, puta Dei, Angelorum rerumque cœlestium. Ita D. Thomas, II II part., Quæst. XLVII, art. 2, ad 1.
Versus 24: Quod Timet Impius Veniet Super Eum
24. QUOD TIMET IMPIUS, VENIET SUPER EUM; DESIDERIUM SUUM JUSTIS DABITUR. — Hebraice: formido impiis ipsa eveniet eis; Syrus: impius ad perditionem trahetur, et justo quod sperabat dabitur; Vatablus: impiis accedunt quæ metuunt, justis vero datur quod cupiunt; Septuaginta: in perditione impius circumfertur, desiderium autem justi acceptabile. Vel clarius, ut vertit interpres Catenæ Græcor.: in perditionis fovea volutatur impius; justi autem desiderium Deo est gratum seu acceptum. Idque sic explicat, q. d. In perditione impius volutatur, siquidem tentatione aliqua ingruente absque omni timore statim peccato sese dedit; cum e diverso per patientiam et tolerantiam tentationi, quæ advenerat, debuisset resistere.
Hæc sententia connexa est præcedenti, eamque limitat et temperat per occupationem. Dicet enim quis: Si stultus per risum operatur suas cogitationes et scelera, ergo semper lætus est et alacer, agens vitam jucundam et beatam. Respondeo, risum hunc magno timori permixtum esse, adeoque exterius impium ridere, interius vero timere et trepidare. Dum enim scelus machinatur, patravit aut patrat, illico conscientia suggerit ei agmen pænarum et malorum sceleri et scelesto impendentium, quæ ipsum ingenti metu et angore concutiant. Nec enim timor hic inanis est et vanus, sed realis et serius; quæ enim timet ab irato Deo, advenient ei.
Mala hæc sunt tum futura in gehenna, tum præsentia, puta infamia si scelus prodatur, jactura bonorum, metus ne quod machinatur infelicem habeat exitum, offensa amicorum, vicinorum omniumque civium, carcer denique ac mors ipsa; hæc enim omnia ipsum scelus meretur. Ex adverso justi, qui gravi et severo vultu prætendunt prudentiam, hi in corde celant suas spes et gaudia, quia certo sperant se desideriis suis fruituros. Deus enim id eis hic et alibi promisit, ut Psalm. CXLIV, 19: «Voluntatem timentium se faciet, et deprecationem eorum exaudiet, et salvos faciet eos»; atque hujus rei arrham et pignus dat ipsum desiderium.
Cum enim Deus donum aliquod cuipiam vult elargiri, prius eidem ingens illius desiderium immittit, tum ut per hoc fiat capax oretque pro dono, tum ut eo gratius sit donum quo magis et diutius fuit desideratum. Qua de causa solet Deus pariter differre rem desideratam, ut dilatio augeat desiderium et orationem, desiderium cumulet gaudium cum re ipsa potietur. Igitur est hic una, sed virtute duplex antithesis, q. d. Impio adveniet non id quod sperat, sed id quod timet; at e contrario justo accedet non quod timet, sed quod sperat. Ita videmus et experimur Deum implere in bonis desideria servorum suorum, etiam in rebus domesticis et parvis, imo ea prævenire et superare, juxta id quod profitetur Ecclesia: «Deus qui merita supplicum excedis et vota,» etc.
Legimus in Vita S. Hildegardis multos se ejus precibus commendare solitos ac compotes voti factos ei gratias egisse; cumque illa miraretur eo quod ipsorum oblita pro eis non orasset, accepit a Deo responsum Deum id eis præstitisse non quod actu pro eis orasset, sed quod orare destinasset; ipsum enim exaudire tacita et virtualia suorum vota, etsi in actum non exeant.
Porro maxime implet Deus in servis suis desiderium majoris virtutis et perfectionis; hoc enim desiderium efficax est medium ad perfectionem oratione postulandam et operatione procurandam. Quocirca, ut sapienter monet B. Laurentius Justinianus: «Quicumque illius supernæ vitæ deliciis, divitiis honoribusque abundare desiderat, donec in carne vivit, quamdiu operari licet, virtutum semina spargere non desistat, ut meritorum manipulos in horreis cœlestibus valeat aggregare. Semper proficere studeat, qualiter in via Dei crescere possit assidue meditetur. Et nunquam eradicari de se permittat perfectionis desiderium, quin potius quantumcumque profecerit, quamvis plurimis virtutibus locupletatus exstiterit, continue cum Apostolo dicat: Ego me non arbitror comprehendisse. Atque ex his æstuantis amoris provocatus stimulis semper majora appetat dona et meliora spiritus charismata concupiscat.»
Desideria itaque magni momenti sunt ad perfectionem assequendam, præsertim ardentia et efficacia; ea igitur augenda et acuenda sunt. Cum ergo, o homo Dei, tibi sentis immitti a Deo desiderium alicujus gratiæ, virtutis, conversionis animarum, etc., scito Deum rem desideratam tibi efflagitanti reipsa daturum; ideo enim ejus desiderium tibi immittit et quasi prænuntium præmittit. Sicut enim, ut ait Alcuinus in Responsis ad Carolum Magnum Imperatorem, timor, quo Deus impiorum mentes ante supplicium percellit, est «iræ et vindictæ divinæ fecialis,» sic timor prænuntiat supplicium impiis, ac desiderium rem desideratam prænuntiat piis mox affore.
Versus 25: Quasi Tempestas Transiens
25. QUASI TEMPESTAS TRANSIENS NON ERIT IMPIUS: JUSTUS AUTEM QUASI FUNDAMENTUM SEMPITERNUM. — Hebraice: sicut transit turbo, sic non erit impius; justus vero ut fundamentum mundi vel sæculi. Hoc est, ait Vatablus, quam cito præterit turbo, tam cito desinet esse impius; justus vero permanebit in vita, sicut fundamentum mundi perseverat. Chaldæus: sicut transit turbo, sic transibit impius; Syrus: velut turbo repente transit, ita profligabitur impius et non reperietur; justorum autem fundamenta in æternum ponentur; Arabicus: in transitu turbinis perit impius; justus autem, cum declinaverit mala, servabit se in æternum.
Septuaginta pro כ legentes ב, puta pro כסופה kesupha legentes בסופה besupha, id est in tempestate, vertunt: prætereunte vel ingruente procella deletur impius, justus autem inde declinans servatur in sæculum. Pro tempestas hebraice est supha, id est turbo, tempestas, procella, quasi vastans et finem afferens. Radix enim suph significat cessare, desinere, finire; et soph est finis, terminus.
Jam in genere sensus adæquatus est, q. d. Sicut tempestas cito transit et desinit, sic et impius; justus vero perdurat tum in hac vita, tum magis in futura et æterna. In specie vero, quia tempestas dupliciter accipi potest, scilicet passive et active, hinc duplex hic est sensus. Prior accipiendo passive, q. d. Cum ingruit publica clades et calamitas, tentatio et tribulatio, illa corripitur et abripitur impius; at justus in ea manet firmus et inconcussus, vel quia prudenter eam declinat, vel quia a Deo protegitur, vel, si in eum ingruat, fortiter eam tolerat et superat. Ita Jansenius.
Huic expositioni favent Septuaginta et Tigurina, dum vertit: ubi tempestas præterit, impius nuspiam est, at justi fundamentum perpetuum est. Unde Christus justum comparat domui fundatæ super petram, quæ omni tempestati et procellæ resistit; impium vero domui ædificatæ in arena, quæ procella sternitur, Matth. VII, 24. Simili modo Jeremias XXIII, 19: «Ecce turbo Dominicæ indignationis egredietur, et tempestas erumpens super caput impiorum veniet.» Et Nahum I, 3: «Dominus in tempestate et turbine viæ ejus.»
Posterior accipiendo active, q. d. Impius est similis procellæ et turbini transeunti, quia etsi ad tempus instar tempestatis terribilis sit hominibus, non diu tamen subsistit, sed ritu procellæ prætereuntis subito e vita tollitur. Quæ quantumvis videatur longa hic esse, tamen ad æternitatem sequentem, in qua æternum moritur mortem, brevis est. Justus autem fundamento sempiterno, hoc est diu duranti, comparatur, quia juxta promissiones veteris Testamenti diu in hac vita persistit; aut, etiamsi hic non diu vivere detur, non tamen vivere desinit, ut qui per mortem corporalem veram æternamque adipiscatur vitam. Hunc sensum exigunt Hebræa, Chaldæa, Syrus et Noster. Salomonem de more secutus Eccli. XI, 13: «Substantiæ impiorum sicut fluvius siccabuntur, et sicut tonitruum magnum in pluvia personabunt.»
Nota impium recte comparari procellæ et turbini. Primo, quia impii instar turbinis irruunt in justos, eosque affligunt et vexant; at justus afflictiones hasce forti animo sustinet, quasi fundamentum firmum et inconcussum. Secundo, quia sicut tempestas, sic et grassatio impiorum sæva est, violenta, confragosa et horribilis, cum reboant tonitrua, coruscant fulgura, perstrepunt venti, cadunt fulgetra, torrentes imbrium depluunt, juxta illud Virgilii, Æneid. V: «Tempestas sine more furit tonitruque tremiscunt / Ardua terrarum et campi, ruit æthere toto / Turbidus imber aquis, densisque nigerrimus Austris.»
Tertio, utraque subita est et inopinata; subito enim oritur, at subito pertransit et occidit. Quocirca forti animo sustinenda est, utpote certa spe quod illico transibit. Ita Julianus Apostata quasi tempestas pertransiit sæviendo in Christianos; nam vix biennium regnavit. Unde cum S. Athanasium Alexandria ejiceret, ideoque Christiani illacrymarentur: «Bono animo, inquit Athanasius, estote; nebula enim est, et brevi evanescet.» Verus fuit vates, nam eodem anno in Perside Julianus occubuit, ita Sozomenus V, 14. Quarto, quia utraque ingentia sæpe dat damna. Lege historiam decem persecutionum primitivæ Ecclesiæ — Neronis, Domitiani, Trajani, Antonini, Severi, Maximini, Decii, Valeriani, Aureliani, Diocletiani — et videbis quantas Christianorum ediderint strages. Quinto, quia utraque semetipsam interemit ac in semetipsa desinit, stragemque et interitum quem aliis affert eumdem sibi conciliat, ac sicut bombyx glomo suo se involvit et emoritur. Impius ergo tempestate sua mergitur; at justus eam superat vel per eam transit et enavigat ad portum felicitatis et stabilitatis æternæ.
Sic Nabuchodonosor comparatur turbini et tempestati, Jerem. IV, 13: «Ecce quasi nubes ascendet, et quasi tempestas currus ejus; velociores aquilis equi illius: væ nobis, quia vastati sumus.» Et de Antiocho invadente Ptolemæum Philometorem ait Daniel XI, 40: «Quasi tempestas veniet contra illum rex Aquilonis in curribus et in equitibus, et in classe magna.» Et de Cyro invadente Babylonem ait Isaias XXI, 1: «Sicut turbines ab Africo veniunt, de deserto venit, de terra horribili.»
Porro R. Levi sic exponit: "Quasi tempestas, q. d. Quando procella et tempestas ingruet, non nisi ad impium abolendum urgebit, perinde ac si finis tempestatis esset ad iniquum exitio mulctandum." Sic Aristoteles in Meteor. ait Deum tonare ut hoc fragore homines impios metu numinis percellat. Unde et fulminibus non raro tanguntur peccatores, v. g. adulteri, scortatores, pederastæ, cum sunt in flagranti delicto; indignatur enim fremitque aer tonando et fulminando in impios, qui aere ad scelus abutuntur, juxta illud Sapient. V, 21: «Pugnabitque cum illo orbis terrarum contra insensatos. Ibunt directe emissiones fulgurum, et tanquam a bene curvato arcu nubium exterminabuntur, et ad certum locum insilient.»
Denique eleganter hunc locum explicat noster Fernandez in Genes. XXXI: "Quasi tempestas non erit impius." Cœlum aliquando tenebris obducitur; dein maligno fulgore intermicant fulgura, reboat æther, immugiunt tonitrua, furit tempestas. Quid ergo? Pavor horrorque in terris. Bene, sed soluta demum in pluvias nube tempestas silet, cœlo redit serenitas, terras lux alma revisit. Quievit tandem fragor qui gentes terruerat; sola in terris visenda restant lutum sordesque. Sic habent filii hujus mundi: dum vivunt, honorum dignitatumque nominibus ac titulis, pomparum vanissimarum strepitu, auri argentique facti et infecti tinnitu reboant, audiuntur, sciuntur, celebrantur, mortalibus sunt admirationi ac terrori; tempestas est. Cæterum mortis interventu sepultis illorum cadaveribus, pariter illorum superbia et memoria sepelitur.
Optime vero adjungit Sapiens: "Justus autem quasi fundamentum sempiternum." Impius quidem in oculis et in ore hominum est; justus vero sub humo latet infossus, ut parietis cæmenta: contemnitur, opprimitur. At quam dispar utriusque finis! Illius anima sempiternis deputatur incendiis, evanescit gloria, et in perpetuam oblivionem memoria tumulatur. At justo dicitur: «Leva caput tuum, attolle sursum oculos, quia appropinquat redemptio tua: surge ab humo, et intra in gaudium Domini tui.»
Moraliter, justus est fundamentum æternum, quia in Deo et cœlo fixus, immotus inter adversa et prospera consistit, dicitque: «Etiamsi fractus illabatur orbis, / Impavidum ferient ruinæ.» Hinc Aristoteles in Ethicis docet virum virtute præditum esse similem quadrato lapidi, qui in quodcumque latus volvatur, quadrate et firme consistit, omnemque fortunæ aleam quadrato mentis vultusque situ excipit. Et Seneca definit virtutem esse æqualitatem et tenorem vitæ per omnia sibi consonantem. Atque in Cebetis tabulis vera disciplina pingitur insistens quadrato lapidi, fortuna vero globo volubili. Adde justos esse fundamentum mundi, quia propter eos mundus est stabilis, qui alioqui ob scelera impiorum sæpe a Deo everteretur. Unde illud Ruffini: «Quis dubitet mundum precibus stare Sanctorum.»
Eleganter S. Augustinus in Psal. LXXXVI: «Fundamenta ejus in montibus sanctis. Non frustra de lignis quadratis ædificata est arca Noe, quæ nihilominus figuram gestabat Ecclesiæ. Quid est enim quadrari? Attendite similitudinem quadrati lapidis. Similis debet esse Christianus in omni tentatione sua. Christianus non cadit, et si impellitur, et si qua vertitur, non cadit; nam quadratum lapidem quacumque verteris, stat. Cadere visi sunt Martyres, cum percuterentur; sed quid dixit quædam vox Cantici? Cum ceciderit justus, non conturbabitur, quoniam Dominus confirmat manus ejus. Sic ergo conquadramini ad omnes tentationes parati; quidquid impulerit, non vos evertat; stantem te inveniat omnis casus.» Et S. Gregorius Nazianzenus, orat. 28: «Est quædam in fabulis arbor, quæ cum cæditur viret et adversus ferrum certat, morte vivit et sectione pullulat, atque cum absumitur crescit. Talis plane esse vir philosophus videtur. Floret enim inter cruciatus ac vitæ molestias virtutis segetem existimat, atque in adversis gestit et gloriatur.» Et mox: «Duo hæc arripi et superari nequeunt, Deus et Angelus; tertium est philosophus, in materia expers materiæ, in corpore incircumscriptus, in terra cœlestis, in passionibus impatibilis, omnibus rebus se vinci facile ferens præterquam animi magnitudine, eo ipso quod vinci se patitur, eos qui superiores sibi videntur devincens.»
Versus 26: Sicut Acetum Dentibus
26. SICUT ACETUM DENTIBUS, ET FUMUS OCULIS, SIC PIGER (Chaldæus: nuntius piger) HIS QUI MISERUNT EUM. — Acetum purgat quidem firmatque dentes, sed tamen suo acore eis dolorem et stuporem affert, ut cibos mandere nequeant; aceto enim hebetantur et obstupescunt dentes fiuntque acidi, ait Lyranus. Quare perperam Cajetanus pro "aceto" contendit vertendum esse "acre"; acria enim nocent dentibus, cum acetum prosit iisdem. Fumus vero oculos limpidos sua caligine offuscat, cruciat, elicitque lacrymas. Unde extat ænigma fumi apud Symposium: «Sunt mihi, sunt lacrymæ, sed non est causa doloris. / Est iter ad cœlum, sed me gravis impedit aer; / Et qui me genuit, sine me non nascitur ipse.»
Jam sensus in genere adæquatus est, q. d. Sicut acetum molestiam noxamque affert dentibus, et fumus oculis, sic pariter piger molestiam noxamque creat iis qui miserunt eum, quia pigre, remisse, imperfecte, negligenter peragit ea ob quæ missus est, tardeque redit et renuntiat mittenti ea quæ gessit. In specie vero primo, Jansenius sic explicat: Monet hac sententia dispicere diligenter quibus quis negotia sua gerenda et curanda committat. Sicut acetum est dentibus noxium, quos ob acredinem stupefacit, et sicut fumus est noxius oculis quos hebetat et pungit, sic piger his qui miserunt illum est noxius et molestus, quia dum causam eorum sibi commissam male curat per suam pigritiam, nocumentum simul et dolorem eis adfert, facitque ut causam suam bene disponere nequeant. Sic et R. Levi et Aben-Ezra. His adde illud Ausonii, epigram. 110: «Sanus piger febriente multo est nequior, / Potat duplum, dapesque duplices devorat.»
Secundo, q. d. Sicut fumus ante oculos abit in aerem et evanescit, sic piger missus ab hero abit nec redit, itaque eum suspensum tenet. Rursum sicut aceto stupefacti dentes cibum mandere et oculi fumo offuscati rem præsentem cernere nequeunt, sic herus avidus sciendi quid piger a se missus in re gesserit, dum ille tardat, nec cibum avet sumere nec quid jucundi videre, quia pigri reditus et responsum eum sollicitum tenet.
Tertio, sicut acetum acidos pigrosque ad manducandum efficit dentes ac fumus tardos pigrosque ad cernendum facit oculos, sic piger pigritiam suam afflat hero, ut ob ejus tarditatem cogatur tarde, lente et imperfecte rem acrem quam mente destinarat exsequi.
Quarto, pressius et nervosius noster Salazar censet hic significari quod piger hero sua pigritia concitet iram bilemque moveat, q. d. Sicut ex aceto dentium stupor, ex stupore stridor et collisio accidit; item ex fumo oculi obtenebrescunt et perstringuntur, sic etiam ob pigrum ministrum tarde et cunctanter res sibi demandatas præstantem, eos qui miserunt aut demandarunt tam vehemens et acerba ira nonnunquam corripit, ut illorum dentes bile excitata stupefacti strideant et collidantur, et oculi caligantes hebetescant præ furore; conceptam vero iram atque furorem omnem in socordem illum ministrum tandem effundant. Hinc Aristoteles apud Stobæum, serm. 18: «Ut fumus mordicans oculos non videre permittit quæ pedibus adjacent, sic iracundia oboriens rationem offuscat.» Huc facit illud Comici: «Nuntiorum plurimos sua interemit tarditas.» Et tamen subinde ea uti prudentia suadet: «Festinare noli tristi destinatus nuntio.»
Symbolice, piger et pigritia symbolum est iniquitatis et pravitatis, quæ animæ magis nocet quam acetum dentibus et fumus oculis, tum quia pigritia sive acedia est unum e septem vitiis capitalibus, tum quia ipsa est fons et origo malorum omnium: «Multam enim malitiam docuit otiositas,» Eccli. XXXIII, 29. Unde Septuaginta sic vertunt: sicut uva acerba dentibus noxia est et fumus oculis, sic iniquitas his qui ea utuntur. Et auctor Catenæ Græcorum: «Iniquitas noxia est suis auctoribus; nam et sensum adimit et mentem graviter offendit, nec semel exorsa finem facile facit.» Alludit ad illud Mosis Deuter. XXXII, 32: «De vinea Sodomorum, vinea eorum, et de suburbanis Gomorrhæ, uva eorum, uva fellis, et botri amarissimi.» Huc vicissim alludit Ezech. XVIII, 2: «Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt.»
S. Augustinus in Psal. XLVIII sic eam legit et explicat: «Sicut uva acerba dentibus vexatio est et fumus oculis, ita iniquitas utentibus ea. Qui manducaverit enim iniquitatem, id est, qui libenter eam habuerit, non poterit manducare justitiam. Panis enim justitia est. Quis est panis? Ego sum panis vivus, qui de cœlo descendi. Quomodo ergo qui manducat ore uvas acerbas, obrigescunt et obstupescunt dentes ejus, et minus idoneus fit ad manducandum panem — sic is qui iniquitate usus est et pastus peccatis incipit non posse manducare panem. Laudat verbum Dei, et non facit. Sed quid faciunt illi quibus obstupuerunt dentes? Temperant se aliquantulum ab uvis acerbis et incumbunt pani; sic et nos, si volumus manducare justitiam, temperemus nobis ab iniquitatibus et incumbamus justitiæ, et nascetur in corde non solum delectatio laudandi justitiam, sed etiam facilitas manducandi, hoc est operandi.»
Porro iniquitas recte comparatur aceto et uvæ acerbæ, quia sicut hæc acerba est dentibus, sic iniquitas acerba est mentibus; illis enim creat stuporem et dolores tam præsentes quam æternos. Rursum, sicut uva acerba est immatura, quæ ante tempus maturitatis decerpitur et gustatur, sic iniquitas et iniquus voluptatem ambit gustare ante tempus, ideoque ex ejus acerbitate dentes ipsius obstupescunt; voluptatis enim tempus est in futura vita, laboris vero et crucis tempus est in præsenti.
Insuper iniquitas recte assimilatur fumo. Primo, quia instar fumi e seculari caligine aciem mentis obducit, ait S. Ambrosius; peccatum enim excæcat judicium rationis, ut malum judicet esse bonum. Secundo, sicut fumus ciet lacrymas, sic et iniquitas multos dolores concitat. Tertio, sicut fumus mox evanescit, sic et voluptas peccati illico transit, sed infixum menti relinquit aculeum et reatum. Quarto, S. Macarius: «Velut domus fumo repleta effundit illum in aera, ita peccatum abundans in anima redundat exterius.» Quinto, sicut flamma fumo proxima est — fumus enim oritur ex igne et rursum vertitur in ignem — sic iniquitas oritur ex igne concupiscentiæ et vicissim magis eum accendit. Sexto: «Sicut fumus apes fugat, sic custodem vitæ nostræ angelum lacrymabile peccatum expellit,» ait S. Basilius. Septimo: «Natura fumi neque substantialiter in se subsistit, neque corpore ullo constat.» Sic peccatum non est substantia, imo non est ens; omne enim ens est bonum. Peccatum ergo est tantum privatio entis et boni. Octavo, sicut in fumo lux tenebris miscetur, sic in peccato vera falsis, bona malis miscentur. Denique sicut fumus in ignem desinit, sic peccatum desinit in ignem æternum gehennæ.
Mystice et tropologice Lyranus: «Acetum, quod a vino degenerat, et fumus, qui ab igne ascendens evanescit, hi sunt qui ab Ecclesiastica sua vita et charitate per superbiam vel socordiam recedunt et etiam verbis impugnant, de quibus dicitur I Joan. II: A nobis exierunt, sed ex nobis non erant.» Et Salonius: «Piger est male vivens Catholicus, qui non laborat nec operatur ut ad æternam beatitudinem pervenire mereatur. Per acetum et fumum hæreticorum designatur perfidia; per oculos et dentes prædicatores sanctæ Ecclesiæ, qui bene oculi dicuntur, quia recta itinera prævident, pulchre etiam dentes quoniam spiritualia alimenta fidelibus ministrare solent. Ergo sicut perfidia hæreticorum est contraria bonis doctoribus, sic piger, id est Catholicus malus, gravis est eisdem bonis doctoribus qui miserunt eum, hoc est, qui jusserunt ut fidem suam operibus impleret.»
Versus 27: Timor Domini Apponet Dies
27. TIMOR DOMINI APPONET DIES, ET ANNI IMPIORUM BREVIABUNTUR. — Septuaginta: minuentur; Vatablus: succidentur, juxta illud: «Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos,» Psal. LIV, 24. Impietas facit impios brevis ævi, at timor Dei pios facit longævos. Vide dicta cap. III, 2, et Eccli. I, 12. Hæ sententiæ significant non quid semper, sed quid sæpe accidat, præsertim illo ævo judaismi.
Porro R. Levi sic explicat: «Hic viro diuturnius vitæ spatium concedit; nam cum is in divinæ providentiæ gremio jaceat, calamitates evadit, quibus pressus ad mortem adigeretur ante naturæ senescentis ætatem; verum impiorum anni decidentur, neque ad constitutum tempus devenient; immatura enim eos morte prava illorum mulctabit deliberatio» — puta intemperantia vel imprudentia, qua se in mortis periculum temere conjiciunt, aut certe demerita, ob quæ Deus eos morte cita punit.
Denique S. Augustinus in Quæst. Novi et Vet. Testam., Quæst. XXVIII, per impios accipit idololatras: «Cum Salomon dicat: Anni impiorum minuentur, quomodo ergo est quod videamus impios aliquando longævos? Dignum erat quidem omnes impios non solum citius hac luce carere, verum etiam nec unius momenti temporis vita frui, qui conditoris sui immemores vitæ totius auctoritatem imputant creaturæ. Sed Scriptura hos impios alloquitur, qui cum sub Dei lege agerent, propensiores in idolis erant. Pejores enim sunt cæteris impiis; scientes enim Deum et contemnentes eum, obtemperant servis.» Et quod de his dictum sit probat Apostolus dicens: «Scimus autem quoniam quæcumque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur; Gentiles autem non habentur in numero vivorum.»
Versus 28: Expectatio Justorum Laetitia
28. EXSPECTATIO JUSTORUM LÆTITIA: SPES AUTEM IMPIORUM PERIBIT. — Pro exspectatio hebraice est tochelet, id est spes, exspectatio; Symmachus ὑπομονή, id est patientia, tolerantia, perseverantia in re molesta cum exspectatione melioris sortis; Theodotion vertit προσδοκία; eodem sensu Aquila, ἐσπαδοκία, id est præstolatio, de qua ait Apostolus, Rom. VIII, 19: «Exspectatio (græce ἀποκαραδοκία) creaturæ revelationem filiorum Dei exspectat.» Septuaginta: immoratur justis lætitia.
Exspectatio sive spes primo proprie sumi potest, q. d. Spes justorum est læta et gaudet etiam in tribulationibus, quia certa est ex promissione Dei se re sperata, v. g. beatitudine æterna, potituram. Unde Syrus vertit: spes justorum in gaudio. At spes impiorum non est læta, sed anxia et crucians, quia dubia timet vel diffidit se rem speratam adepturam; nam si sperat bona temporalia, illa sæpe non consequitur; si æterna, illis certo privabitur. Hoc est quod ait Apostolus Rom. XII, 12: «Spe gaudentes,» ideoque ob hanc spem «in tribulatione patientes.» Et Hebr. XI, 1, fidem spei conjunctam ita definit: «Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium.»
Hac de causa dicebat S. Franciscus: «Tanta est gloria quam exspecto, ut omnis me pœna delectet.» Hinc illa ejusdem brevis sed efficax concio, assidue meditanda: «Brevis voluptas, pæna æterna. Modicus labor, gloria immensa. Multorum vocatio, paucorum electio, omnium retributio.»
Secundo, exspectatio et spes sumi potest metonymice pro adeptione rei speratæ, cum scilicet spes vertitur in rem, q. d. Felicitas, quam sperant et exspectant justi, certo eis obveniens, magnam eis afferet lætitiam. Cum enim cernant se re adeo læta et tamdiu sperata potiri votique compotes factos ac bonis omnibus circumfluere, lætabuntur mirifice. At impii spebus suis excidunt, ideoque affliguntur et cruciantur, tum quia spes eorum tota fixa est in rebus præsentibus, quæ utpote fluxæ et evanidæ cito transeunt et pereunt, ait auctor Catenæ Græcorum, tum quia bona æterna, quæ primarium sunt spei objectum, non assequuntur.
Addit Hugo tertio: "Exspectatio justorum lætitia," hoc est, ipsamet lætitia justos exspectat in cœlo, eo quod ab ipsis cœlum honestandum et decorandum sit ipsaque beatitudo quasi nobilitanda; ipsius enim dignitas est quod non tribuatur impiis sed justis, quorum virtus tantum præmium meretur, itaque justi sicut beatitudine decorantur et glorificantur, sic ipsi vicissim beatitudini et cœlo decorem ac splendorem afferunt. Tanta est justorum dignitas, tantus justitiæ decor, tantus gratiæ et sanctitatis splendor.
Præclare S. Bernardus in Psal. CXI, serm. 4: «Si exspectatio justorum lætitia, et tanta lætitia ut omne quod desideratur in sæculo non valeat ei comparari, ipsum quod exspectatur quid erit? Oculus non vidit, Deus, absque te, quæ præparasti diligentibus te,» Isaiæ LXIV. Idem, serm. 67 in Cant., exspectationem comparans adorationi, possessionem gustationi: «Denique exspectatio justorum lætitia; nam peccator nihil exspectat. Et inde peccator, quod bonis præsentibus non modo detentus sed et contentus, nihil in futurum exspectat, surdus ad vocem illam: Exspecta me (dicit Dominus) in die resurrectionis meæ. Et ideo justus erat Simeon, quia exspectabat et odorabat jam Christum in spiritu, quem necdum in carne odorabat. Et beatus in exspectatione sua, quia per odorem exspectationis pervenit ad gustum contemplationis. Denique ait: Et viderunt oculi mei salutare tuum, Luc. II. Justus quoque Abraham, qui et ipse exspectavit ut videret diem Domini et non est confusus ab exspectatione sua; nam vidit, et gavisus est. Justi Apostoli cum audiebant: Et vos similes hominibus exspectantibus dominum suum. Quidni justus et David, quando aiebat: Exspectans exspectavi Dominum?» Psal. XXXIX.
Versus 29: Fortitudo Simplicis Via Domini
29. FORTITUDO SIMPLICIS VIA DOMINI: ET PAVOR HIS QUI OPERANTUR MALUM. — Pro simplicis hebraice est lattom, id est integri; Septuaginta: sancti; vel in dativo, integro, innocenti, perfecto. Pro pavor hebraice est mechitta, id est contritio, confractio sive corporis sive animi, puta consternatio et pavor.
Primo, Syrus sic vertit et explicat: roborat perfectos via Domini et frangit operantes malum; Chaldæus: et absumptio his qui faciunt iniquitatem; Septuaginta: munitio uti firmamentum, et robur viri sancti est timor Domini, contritio autem operantibus mala. Hebraice enim maoz et fortitudinem et locum fortem, puta munitionem et arcem, significat. Unde arx Antichristi a munitione vocabitur Maozim, Daniel. XI, 39. Tigurina: via Domini integro robur est, facinorosis autem pavor; Vatablus: animi consternatio, supple, est via sive mandatum Dei, «quia solet frangere ejus animum qui operatur iniquitatem.» Hinc enim lex minatur iram Dei et exitium, sicut eam observanti promittit Dei gratiam et gloriam. Lex ergo pium roborat, impium consternat.
Sensus ergo est, q. d. "Via Domini," id est lex legisque custodia, puta virtus, justitia, probitas, sanctitas, qua justi sciunt se placere Deo seque illi esse curæ quasi amicos et filios, a quo exspectant hæreditatem æternam — hæc sanctitas ita roborat illos, ut nil adversi timeant omnesque tribulationes et persecutiones fortiter superent. At eadem lex et sanctitas percellit, consternat, pavidosque efficit eos qui operantur malum, quia ea destituti sciunt se Deo invisos et exosos; ideoque ab eo non nisi iram, supplicia et vindictam exspectant. Jure ergo pavent. Hic sensus connexus et profundus est, ideoque genuinus. Similem gnomen audiemus cap. XXI, 13.
Secundo, planius, q. d. Sicut "via Domini," id est probitas, roborat et animosum facit simplicem, id est integrum et perfectum, sic ex adverso via impiorum qui operantur malum, id est eorum malitia et improbitas, eis tremorem et pavorem affert; male enim sibi conscii non nisi mala et pænas exspectant. Causa est quod via Domini ducit ad Dominum, ideoque ab eo dirigitur, protegitur, munitur, roboratur. Igitur "fortitudo simplicis via Domini" in re idem est quod fortitudo simplicis est ipse Deus, juxta illud Psalm. XLII, 2: «Quia tu es, Deus, fortitudo mea» (hebraice maozi); II Reg. XXII, 33: «Deus qui accinxit me fortitudine» (hebraice maoz); Proverb. XVIII, 10: «Turris fortissima nomen Domini; ad ipsum currit justus, et exaltabitur»; Psal. XXXVI, 39: «Salus autem justorum a Domino, et protector eorum in tempore tribulationis.»
Jam «si Deus pro nobis, quis contra nos?» Rom. VIII. Et S. Augustinus: «Quid times, o homo, in sinu Dei positus?» Quocirca inferius cap. XXVIII, 1 ait Salomon: «Justus quasi leo confidens absque terrore erit.» Quin et Cicero Pro Milone: «Magna est vis conscientiæ in utramque partem, ut neque timeant qui nihil commiserunt, et pænam semper ante oculos versari putent qui peccarunt.» Et Poeta: «Hic murus aheneus esto, / Nil conscire sibi, nulla pallescere culpa.»
Innocens ergo securus agit inter tot vitæ pericula, nec ullus est tantus terror qui illum commoveat. Est enim mente defixus in Deo, illique fidit uni, ac se ei peculiari esse curæ novit. Ex adverso nocens et peccator ubique pavidus est et trepidat. «Sicut enim umbræ corpora, sic peccata sequuntur animas et manifestas facinorum repræsentant imagines,» ait S. Basilius. Et S. Chrysostomus: «Sicut qui noctu ambulant, fremunt etiamsi nemo sit qui terreat, sic et qui peccant non possunt confidente animo esse, etiamsi nemo sit qui redarguat.» Sequitur enim eos terribile spectrum et larva peccati. Idem: «Sicut qui carcerem habitant capitis damnati, damnationem opperientes et mortem, vel si deliciis abunde fruantur, vitam longe agunt molestiorem et anxiam, sic et qui improba conscientia molestantur.» Idem: «Tuta armatura est timor Dei, inexpugnabile scutum.»
Versus 30: Justus in Aeternum Non Commovebitur
30. JUSTUS IN ÆTERNUM NON COMMOVEBITUR: IMPII AUTEM NON HABITABUNT SUPER TERRAM. — Pro non commovebitur hebraice est lo iimot, id est non nutabit; Aquila, me sphale, id est non offendet vel non succumbet; Vatablus: non movebitur loco. Alludit Salomon ad illa Davidis patris sui: «Qui facit hæc, non movebitur in æternum,» Psal. XIV. «Qui confidit in Domino, sicut mons Sion, non commovebitur in æternum,» Psal. CXXIV. «Justi autem hæreditabunt terram, et inhabitabunt in sæculum sæculi super eam,» Psal. XXXVI.
Pro "in æternum" hebraice est leolam, id est in sæculum, id est longo tempore, multis annis et sæculis. Sensus ergo ad litteram est, q. d. Justus justique familia, puta filii et nepotes, Deo protegente in urbibus domibusque suis tuti firmique degent multis annis et sæculis, agentque vitam tranquillam et felicem. At impii diu non habitabunt in terra, sed ex ea Deo vindice cito expellentur vel ab hoste vel a morte. Id enim Deus promiserat Judæis justis et injustis comminatus erat, Levit. XXVI, et alibi. Quod si quando id reipsa non præstabat, brevitatem et ærumnas hujus vitæ æternitate et felicitate alterius in cœlo pensabat.
Unde Cajetanus censet hic promitti Judæis firmam possessionem terræ sanctæ si in Dei cultu et justitia persisterent, expulsionem vero ab ea si a justitia desciscerent. R. Levi vero: «Justus stabilis in sua sede permanet; at impii non nisi brevissimo tempore certum aliquem locum incolent; cum enim sceleratis actionibus assueverint, complurimis invisi erunt.»
Anagogice, Christianis justis promissa est terra viventium in cœlis, a cujus possessione in æternum non dimovebuntur; impii autem eam non hæreditabunt, sed sub cælo et sub terra detrudentur in tartara, ait Hugo.
Tropologice, justus non commovebitur, esto gravi tribulatione vel tentatione pulsetur; sed constans fortisque stabit nec a Deo, lege et justitia dimoveri se sinet. Unde Aquila vertit: non offendet, non succumbet; Hebraice: non nutabit. Et R. Levi: «Justus in sæculum, id est intra præscriptum illi vivendi spatium, non commovebitur,» juxta illud Exodi XXIII, 26: «Et numerum dierum tuorum implebo.» Et auctor Catenæ Græc.: «Justus ad eum modum in gratia Dei firmatus est, ut per viam vitæ incedens turbari aut de bono in malum transmutari nequeat.»
Versus 31: Os Justi Parturiet Sapientiam
31. OS JUSTI PARTURIET SAPIENTIAM, LINGUA PRAVORUM PERIBIT. — Pro parturiet hebraice est ianub, id est fructificabit; Tigurina: propagabit; Chaldæus: notum facit; Syrus: loquitur, q. d. Sicut terra profert et parturit fructus suos, ut triticum, uvas, poma, nuces, etc., sic os justi velut terra fecunda profert et parturit sapientiam, quæ stabile quiddam æternumque est, ait R. Levi, eamque in alios propagat et disseminat; ideoque dignum est ut os hoc maneat et perduret instar agri vel arboris fructiferæ. At lingua impiorum, quia profert inania, stulta, prava, impia, instar arboris sterilis et noxiæ, meretur perire et exscindi, ac de facto sæpe perit et exscinditur. Unde hebraice est: lingua pravitatum vel perversitatum excidetur; Syrus: amputabitur.
Τὸ "parturiet" notat primo, justum nil loqui nisi mente præconceptum, examinatum et præmeditatum, ideoque probum et perfectum instar fructus et fœtus bene efformati: «Sermo enim est fructus cogitationum,» ait Clemens Alexandrinus. Secundo, sermones justi esse quasi ejus proles et fœtus, quos ipse magno nisu, labore et molimine parit, sicut mulier magno nisu et dolore prolem parturit. Tertio, justum opportuno tempore loqui, sicut terra stato tempore maturos fructus producit. Tales sunt sermones concionatorum, confessariorum et similium, qui animas magno labore, dolore et gemitu Christo pariunt instar cervarum, uti fuse docet S. Gregorius in illud Job XXXIX, 1. Quarto, "parturiet" æque ac Hebræum ianub notat uberem sermonum justi fructum; a tanub enim fit tenuba, id est proventus et copia fructuum, inquit Aben-Ezra; labori enim respondet merces fructus, atque sicut terra, sic et mens linguaque justi pretiosos copiososque sui fœtus et fructus magno temporis ac laboris molimine enititur et parturit.
Septuaginta vertunt: os justi apostazei, id est distillat sapientiam. Τὸ "distillat" significat primo pretium verborum justi. Sicut enim myrrha distillat stacten, quæ myrrha est pretiosissima, sic os justi distillat eloquia sancta, præsertim hortando peccatores ad pœnitentiam et mutationem vitæ, juxta illud Cant. V, 13: «Labia ejus lilia distillantia myrrham primam.» Secundo, paucos et parcos esse sermones justi, sicut stilla et resina guttatim distillat. Tertio, eosdem esse bene expensos et eliquatos. Quarto, justum se accommodare ruditati et infantiæ discipulorum; sicut enim præceptor pueris sensim instillat modum legendi et scribendi, ne si simul omnia eis tradat eorum memoriam confundat, itidem facit sapiens et justus. Rudes enim et pueri similes sunt vasis angusti oris, in quæ proinde stillare oportet liquorem; si enim totum affundas, supereffluet et perdetur. Quinto, justum multo plura in corde servare quam ore proferat. Unde S. Chrysostomus, hom. 43 in Matth.: «Ex verbis velut e rivis multo majorem fontem esse conjice. Quod enim extra profertur ex illo profluit, ejusque superfluum est quod intus est.» Et mox: «Pari ratione proba verba multo probatiorem virtutem intus esse significant.»
Versus 32: Labia Justi Considerant Placita
32. LABIA JUSTI CONSIDERANT PLACITA, ET OS IMPIORUM PERVERSA. — "Considerant," id est considerato proferunt. Est metalepsis, qualis est illa: "Os justi meditabitur, id est meditato loquetur sapientiam." Pro considerant hebraice est iedeun, id est sciunt; Aquila et Theodotion: cognoscent; Pagninus: labia justi sciunt quod placitum est Deo, et os impiorum loquitur perversa; Vatablus: labia justi cognoscunt beneplacitum (Tigurina: gratum), hoc est, scite et apposite loquuntur ea quæ placent Deo et hominibus.
Sensus est, q. d. Justus considerat quæ Deo ac hominibus sunt placita eaque cum gratia, decore et venuste proloquitur; ideoque omnibus placet omnesque ei applaudunt. Et os impii loquitur perversa quæ Deo et hominibus displicent; ideoque ab omnibus displicetur.
Unde Septuaginta pro iedeun, id est sciunt, litteris vicinis sed aliis punctis legentes iariph, id est distillant, aut potius iiddeun in piel, id est cognoscere faciunt, erudiunt, vertunt: labia virorum justorum distillant gratias (quasi gemmas); os autem impiorum katastrephetai, quod Complutenses vertunt: avertitur; alii: pervertitur, subvertitur; melius Romana: pervertit.
Quod ergo verba loquitur justus, tot gratiæ, tot rosæ, tot margaritæ ex ore ejus distillant, juxta illud sponsæ, Psal. XLIV: «Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te Deus in æternum.» In Belgio celebris est Joscio Religiosus S. Bertini, qui ante 500 fere annos quotidie salutans Deiparam quinque psalmis incipientibus a totidem litteris nominis MARIA, post mortem inventus est quinque rosas vultu et ore gestare cum inscriptione nominis Maria. Rosas ergo psalmorum offerens Deiparæ in vita, post mortem ab eadem meruit totidem rosis cœlestibus decorari — ita habent archiva monasterii S. Bertini, S. Antoninus et alii. Quoties ergo Salutationem Angelicam Deiparæ devote recitas, totidem ei rosas ore tuo depromis; quam si iteres ad numerum psalmorum, rosarium in modum psalterii corona rosea, imo gemmea, præstantius illi offeres.
Porro frigide Cajetanus sic vertit et explicat: labia justi faciunt scire voluntatem, id est justus voluntatem suam verbis explicat sine fuco et fraude; at os impiorum loquetur revolutiones, id est consilia sua fraudulentis verbis involvit.
Melius R. Salomon: «Labia justi sciunt רצון ratson, id est benevolentiam sui conditoris sibi comparare, eumdemque delinire; rationem etiam perspectam habent, qua mortales sibi devinciant, amicitiaque inter eosdem conservetur.» Et R. Levi: «Lingua justi ratson, id est propensionem mortalium sibi demereri scit, cum ejus verba consentanea jucundaque accidant.» Et interpres Catenæ Græcor. sic ex Septuaginta vertit et explicat: justorum virorum labia gratam fundunt orationem; os autem impiorum velut perversum, fastidium movet.
Justorum sermones ita sunt apti et concinni ut gratiis referti videantur, ita rursum firmi ut solvi nequeant; impiorum autem oratio parit tædium et abominationem. Hoc est quod monet Apostolus, Ephes. IV, 29: «Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat, sed si quis bonus ad ædificationem fidei, ut det gratiam audientibus.» Et Coloss. IV, 6: «Sermo vester semper in gratia sale sit conditus, ut sciatis quomodo oporteat vos unicuique respondere.»