Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
More suo proponit antitheses diligentis disciplinam et eam odientis, impii et justi, operantis et otiosi, stulti et sapientis, veracis et mendacis, fidelis et fraudulenti: sæpius vero inculcat bona et mala linguæ, puta a vers. 13 usque ad 20, et a vers. 22 usque ad 24.
Textus Vulgatae: Proverbia 12:1-28
1. Qui diligit disciplinam, diligit scientiam: qui autem odit increpationes, insipiens est. 2. Qui bonus est, hauriet gratiam a Domino: qui autem confidit in cogitationibus suis, impie agit. 3. Non roborabitur homo ex impietate: et radix justorum non commovebitur. 4. Mulier diligens, corona est viro suo: et putredo in ossibus ejus, quæ confusione res dignas gerit. 5. Cogitationes justorum judicia: et consilia impiorum fraudulenta. 6. Verba impiorum insidiantur sanguini: os justorum liberabit eos. 7. Verte impios, et non erunt: domus autem justorum permanebit. 8. Doctrina sua noscetur vir: qui autem vanus et excors est, patebit contemptui. 9. Melior est pauper et sufficiens sibi, quam gloriosus et indigens pane. 10. Novit justus jumentorum suorum animas: viscera autem impiorum crudelia. 11. Qui operatur terram suam, satiabitur panibus: qui autem sectatur otium, stultissimus est. Qui suavis est in vini demorationibus, in suis munitionibus relinquit contumeliam. 12. Desiderium impii munimentum est pessimorum: radix autem justorum proficiet. 13. Propter peccata labiorum ruina proximat malo: effugiet autem justus de angustia. 14. De fructu oris sui unusquisque replebitur bonis, et juxta opera manuum suarum retribuetur ei. 15. Via stulti recta in oculis ejus: qui autem sapiens est, audit consilia. 16. Fatuus statim indicat iram suam: qui autem dissimulat injuriam, callidus est. 17. Qui quod novit loquitur, index justitiæ est: qui autem mentitur, testis est fraudulentus. 18. Est qui promittit, et quasi gladio pungitur conscientiæ: lingua autem sapientium sanitas est. 19. Labium veritatis firmum erit in perpetuum: qui autem testis est repentinus, concinnat linguam mendacii. 20. Dolus in corde cogitantium mala: qui autem pacis ineunt consilia, sequitur eos gaudium. 21. Non contristabit justum quidquid ei accederit; impii autem replebuntur malo. 22. Abominatio est Domino labia mendacia: qui autem fideliter agunt, placent ei. 23. Homo versutus celat scientiam: et cor insipientium provocat stultitiam. 24. Manus fortium dominabitur: quæ autem remissa est, tributis serviet. 25. Mæror in corde viri humiliabit illum, et sermone bono lætificabitur. 26. Qui negligit damnum propter amicum, justus est: iter autem impiorum decipiet eos. 27. Non inveniet fraudulentus lucrum: et substantia hominis erit auri pretium. 28. In semita justitiæ, vita: iter autem devium ducit ad mortem.
Versus 1: Qui Diligit Disciplinam, Diligit Scientiam
Arabicus, qui amat disciplinam, amat bonitatem, vel beneficium. Pro disciplinam hebraice est מוסר musar, id est castigationem, correptionem, increpationem. Unde Tigurina, qui diligit castigationem, diligit scientiam; qui vero castigationem odit, obbrutescit, id est fit bardus et brutus: hoc enim est hebraice בער baar. Per scientiam intellige practicam, puta morum conformationem, honestatem et virtutem.
Sensus ergo est: qui amans est disciplinæ, ac, cum ab officio et a recto aberrat, sinit se corrigi, libentique animo correptionem excipit, hic utique amat scientiam morum, puta honestatem et virtutem, ac proinde vere sapit, vere philosophus, id est amator sapientiæ est; qui autem odit increpationem, nec, cum male agit, patitur se corripi, hic utique insipiens est, idque primo, quia ostendit suam superbiam et arrogantiam, qua putat se plus cæteris sapere, ideoque sua vitia et defectus stolide et superbe defendit. Secundo, quia in errore et vitiis pertinaciter persistit, nec instrui et corrigi vult; ideoque incorrigibilis et inemendabilis est. Tertiam causam mox subjiciam ex Antiocho.
Quare sicut æger desipit, qui ægritudinem non agnoscit, nec ei cauterium aut pharmacum acrius admoveri patitur, itaque in ægritudine manet et moritur; et sicut a via aberrans desipit, si nolit in rectam viam reduci; et sicut discipulus a veritate declinans desipit, si nolit a magistro emendari et instrui: sic prorsus desipit, qui a virtute et via salutis aberrans non vult corrigi, instrui, dirigi, et in viam virtutis et salutis reponi.
Ita S. Chrysostomus, tom. III, hom. De ferendis reprehens.: «Qui, ait, odit reprehensiones, ait Salomon, insipiens est. Non dixit sic vel sic redargui, sed tantum redargui; nam si quidem juste arguit amicus, agit ut peccatum corrigat: sin absque ratione et immerito, jam laudanda est voluntas ejus, et probanda intentio mentis, agnoscendumque et testandum amicitiæ beneficium. Non enim reprehenderet, nisi multum diligeret. Proinde ne stomachemur, nec succenseamus, cum arguimur.» Causam subdit: «In peccatis, ait, id efficient reprehensiones, quod in vulneribus remedia. Idcirco sicut insipiens est qui pharmaca rejicit, ita et stultus est, qui non grato animo suscipit reprehensiones.» Addit simile ex sole: «Quid lucidius sole? Et tamen lux ejus deficit. Et profecto sicut lucidam illam lucem sæpenumero supervenientes tenebræ obtegunt, ita et intellectum nostrum quasi in meridie fulgentem et perspicuum inconsiderantia obrepens tenebrosum reddit; et nonnunquam evenit ut sapiens non videat quod oportet, et minor et hebetior clare et acute illud perspiciat.» Unde concludit S. Chrysostomus: «Correptionem bene ferre, non vulgaris, sed summæ philosophiæ præconium et laus est.»
Sic quoque explicat Antiochus, homil. 68: «Homo, ait, si quidem de se quam modestissime sentit, seque pro abjecto habet et vili, multa cum animi voluptate et benevolentia exoptat, quæ in se recidunt correptiones, aut quamlibet asperam objurgationem. Beatus monachus, qui se aliud esse censet nihil quam omnium peripsema.» Peripsema, inquit Scholiastes, est ramentum et limatura, qua scilicet monachus omnium judiciis et censuris quasi limis se corrigendum, radendum in humilitate omnique virtute expoliendum subjicit. Probat id Antiochus: «Qui odit increpationes insipiens est, quia ei impendet non simplex tribulatio; qui autem diligit eas, liquet hunc jam nulla percelli animi perturbatione, sed sedato est animo. Quam igitur profuerit benigne eos excipere, qui nos suis exercent sannis et scommatibus, quamlibet amarulentis, præ illis qui nos adornant suis commentitiis laudibus, qui juxta Scripturam vix differunt ab eo qui maledicit!»
Insuper S. Augustinus scripsit librum De Correptione et Gratia, in quo objicientibus Pelagianis neminem debere corripi, quod corrigere vitia sit opus gratiæ Dei, non liberi arbitrii et humanarum virium, uti faciebat S. Augustinus et Orthodoxi, respondet cap. v: «Quicumque corripi non vis, ex eo sane corripiendus es, quia corripi non vis. Non vis enim tua tibi vitia demonstrari: non vis ut feriantur, fiatque tibi utilis dolor, quo medicum quæras: non vis tibi tu ipse ostendi, ut, cum deformem te vides, reformatorem desideres, eique supplices ne in illa remaneas fœditate.» Et post pauca: «Dolor quippe ille quo sibi displicet, quando sentit correptionis aculeum, excitat eum in majoris orationis affectum, ut Deo miserante, incremento caritatis adjutus, desinat agere pudenda et dolenda, et agat laudanda et gratanda.»
His adde apophthegmata S. Augustini, lib. De Correptione: «Melius est a justo misericorditer corripi quam fallaciter laudari.» Ita ipse in Psal. cxl. «Nemo corripitur et instruitur sine labore et dolore, quia virtus in infirmitate perficitur,» in Psal. lxxxix. «Correptio ad emendationem pertinet, redargutio furoris, id est accusatio, ad damnationem,» in Psalm. vi. «Quem non corrigunt verba, corrigent experimenta,» serm. 50 De Temp. «Non corrigimur nisi dono Dei,» homil. 2 inter 50. «Veritas etiam per iniquos corripit peccatores,» ibid. hom. 5. Huc facit proverbium Sixti Philosophi, num. 237: «Qui sapienti non obtemperat, nec Deo obtemperabit.»
Versus 2: Qui Bonus Est, Hauriet Gratiam a Domino
Hebraice est ירשיע iarscia, quod, cum sit in hiphil, significat primo, valde impie agere, ut patet Daniel. ix, 5, et cap. xii, vers. 10. Secundo, significat impietatis reum agere et condemnare. Unde Pagninus vertit, et malas habentem cogitationes condemnabit; et Tigurina, scelestus impietatis condemnabitur. Igitur sensus generalis et adæquatus est, q. d. Vir bonus, qui bonitati et bonis actionibus, quibus Deo placeat, assidue intendit, hic hauriet a Deo gratiam, ut de bono in melius proficiat, juxta illud: «Ibunt de virtute in virtutem; videbitur Deus deorum in Sion,» Psal. lxxxiii, 8. «Qui autem confidit in cogitationibus,» Hebraice, vir cogitationum, vel machinationum et imaginationum, qui scilicet suas imaginationes sequitur, iisque totus innititur, non Deo Deique voluntati et legi; hic assidue impie aget, ac quotidie de una impietate progredietur ad aliam, de minore ad majorem, donec culmen impietatis conscendat, fiatque totus impius, indeque cum Lucifero a Deo præcipitetur in tartara. Unde Chaldæus vertit, bonus est qui suscipit voluntatem Dei, viri impii consilium infringetur; Syrus, benefici viro qui custodit voluntatem Domini, impius condemnabitur; Aquila, bonus ἐπαρεγχέει, id est supereffundit; vel potius, abunde et affluenter hauriet beneplacitum et gratiam a Domino. Unde Beda apposite et clare sic explicat: «Qui bonus est, non confidit in cogitationibus suis, sed Domini gratiam quærit, et quæsitam invenit; per illam vero accipit, ut pie vivere possit. Qui autem in cogitationibus suis fidit, bonus esse nequit; nam quia gratiam superni adjutoris petere non curat, merito in impia actione perdurat.»
Porro, bonus hic quilibet justus intelligitur, sed præsertim humilis, inquit Beda et Hugo, qui humiliter disciplinam et correptionem, de qua præcessit, excipit: hic enim directe opponitur superbo, qui in suis cogitationibus confidens disciplinam respuit. Humilis enim sua humili submissione, qua se instruenti et corripienti subjicit, meretur insignem a Deo gratiam, qua tum vitium de quo corripitur efficaciter corrigat, tum se in virtute opposita cæterisque valde promoveat.
Unde Antiochus, hom. 68 jam citata: «Vir humilis, ait, incredibili lætitia perfunditur tacitus super correptione privata et contemptu, magis quam pro exhibito honore, et proprii celebritate nominis; unde et talis a Deo prædicatur beatus, juxta Isaiæ testimonium: Sanctificate eum qui extenuat animam suam; qui autem odit correptiones, imprudens.» Sicut enim hauriens aquam, eo puriorem et copiosiorem haurit, quo major est putei profunditas, ex quo haurit; sic et justus eo majorem et copiosiorem Dei gratiam prolicit, quo major est animi ejus humilitas et demissio: ex hac enim velut e puteo haurienda est aqua vitæ, puta Dei gratia.
Denique Septuaginta habent, melior (minus recte Complutenses legunt, melius) qui invenit gratiam a Domino; vir autem iniquus tacebitur. Quæ sententia obscura est et hiulca; unde eam plenius et clarius sic effert Catena Græc.: «Melior vel præstantior est, qui gratiam invenit apud Dominum, quam qui honoratur apud homines; vir autem iniquus legisque prævaricator silentio obruetur.» «Etenim, ut ibidem ait Didymus, comperiuntur quidam boni, bonisque actionibus intenti, soli Deo noti. Hos autem illis præfert, qui apud homines honorantur, magnique fiunt. Qui enim apud homines commendantur, sæpenumero ejusmodi laudem et commendationem in superbiam vertunt: at qui soli Deo cogniti probatique sunt, illi virtutem usque ad finem incontaminatam conservant; nec injuria. Verum apud homines iniquos et improbos nihil ejusmodi locum habet: quandoquidem apud illos omnia sunt perversa et distorta.»
Huic sententiæ Salomonis parallela est illa Platonis in Theæteto: «Deo nihil est similius, quam cum ex hominibus aliquis justissimus est. In hoc nimirum et vera hominis præstantia et facultas versatur, et quantum inde homo abscedit, citavia et ἀνανδρία, id est nullitas, et hujusmodi quædam ignavia sive imbecillitas, ut hominis nomen amittat, sane existit.» Et rursum: «Philosophia et vera sapientia est animi reditus e tenebrosa ista vita, quæ potius nox quam dies appellanda est, ad veram illam entis lucem.» Et illa Pindari in Isthmiis, ode 6: «Si quis delectatus labore exercet a Deo structas virtutes, simul Deus illi amabilem gloriam serit, jam ad ultimos felicitatis fines appellens anchoram jecit, divinitus honoratus existens.» Et illud Sixti non Pontificis, ut voluit Ruffinus, sed Philosophi Pythagorici, num. 1: «Fidelis homo, electus homo est; electus homo, homo Dei est; homo Dei est, qui Deo dignus est; Deo dignus est, qui nihil indigne agit.»
Moraliter, ex hoc versu et præcedenti disce quam fideles virtutis studiosi, præsertim Religiosi, debeant faciles esse in admittenda disciplina, correptione, objurgatione et castigatione, imo eam amare, desiderare et ambire. Hæc enim est scala ad vitæ emendationem, ad humilitatem, ad patientiam, omnemque virtutem et perfectionem.
Quocirca Antiochus Abbas Lauræ S. Sabæ, qui ante mille annos floruit eo tempore, quo Heraclius Imperator sanctam Crucem reportavit Hierosolymam sub annum Domini 614, Antiochus, inquam, homil. 68 jam citata: «Sane, ait, quam eum par est magnum censeri et admirabilem qui, cum increpatur acrius, et ignominia non levi aspergitur, perfert tamen; quemadmodum honesta illa Chananitis, magnique meriti, quæ quidem simul atque a Domino audisset: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere catellis; non modo indignata non est, sed ex diverso seipsam extenuans respondit: Imo, Domine; etenim catelli edunt de buccellis, quæ cadunt de mensa dominorum suorum. Hoc responso in admirationem tantæ istius et humilitatis et fidei se surrigens Dominus, dixit: O mulier, magna est fides tua, fiat tibi sicut vis.» B. Isaias Abbas, orat. 8, inter alia apophthegmata hoc habet: «Si quis reprehendit te propter rem aliquam quam fecisti, vel non fecisti, si taces, Jesu te similem præbes; sin respondes: Quid, inquiens, feci? non amplius ei similis es. At si par pari refers, es omnino dissimilis.» B. Dorotheus, doctrina 21, docet efficax remedium adversus quælibet peccata esse patientiam correptionis.
Verum præ aliis sublimiter et divine hoc argumentum tractat Joannes Climachus, gradu 4 De obedientia. Accipe pauca e multis: «Sicut crudele est, ait, ex ore famelici infantis manibus panem rapere, ita et seipsum et operarium lædit, qui animas suscipit regendas, nisi illi coronas quantis illum sustinere posse novit, horis singulis providere satagat, sive per contumelias, sive per ignominias, sive per abjectiones, sive per ludibria. Tria enim maxime cavenda committit: Primum, quod ipse increpationis mercede privatur; secundum, quod aliis ex alterius virtute prodesse posset, id agere omisit. Tertium vero est, quod est gravissimum, quod ii nonnunquam qui videntur esse probatissimi, et laboris patientissimi, si ad tempus negligantur, atque jam ut virtutibus prælati non corripiantur, sive probris atque injuriis non afficiantur, ea quæ in eis inerant modestia et tolerantia destituentur. Nam etsi bona et frugifera pinguisque terra est, consuevit tamen aquæ, id est ignominiæ, defectus illam infructuosam ac sylvestrem efficere, spinasque fornicationis et noxiæ securitatis in ea germinare.»
Affert deinde inter alia exemplum Abbacyri, quem quotidie ab omnibus corripi et probris exagitari videns, interrogavit: «Quid est, ait, frater Abbacyre, quod te quotidie a mensa expelli video, ac nonnunquam dormire incœnatum? Qui ad hæc respondit: Crede mihi, pater, probant me patres mei, utrum monachus esse cupiam; non autem vere id faciunt; quam ego patris aliorumque intentionem non ignorans, levissime ac sine ulla molestia omnia tolero. Et ecce 15 jam annum ego istud cogitans, sicut et ipsi, quando monasterium intravi, dixerunt mihi, quod usque ad 30 annum renuntiantes probare solerent. Et recte quidem, pater Joannes, sine probatione enim aurum non perficitur. Hic igitur egregius Abbacyrus, secundo anno postquam adveneram, migravit ad Dominum in monasterio hoc, patribus, cum deficeret, dicens: Gratias ago Domino et vobis, patres, quod me ad salutem meam tentastis jugiter; hac enim ex causa immunis a tentatione dæmonum hactenus mansi.» Unde hortando concludit: «Affige in animæ ligno (quam crucem dicimus) incudem, videlicet mentem, ut per alternos malleorum ictus et crepitus percussa ludibriis et maledictis irrisionibusque lacessita, injuriis affecta, infra se, et in nullo læsa seu dissoluta perseverans, tota lenis et plana, immobilisque persistat. Exue te voluntatibus tuis, ut confusionis amictu; atque his nudus stadium pietatis ingredere; irrisiones horis singulis ut aquam vivam bibe.» Et pluribus interjectis subdit aureo hoc apophthegmate rem obsignans: «Is qui ad ejus omnium socia, solamen et remedium: cujus proinde dotes heroicas describit toto cap. xxxi.
Versus 3: Non Roborabitur Homo ex Impietate
Pro non roborabitur hebraice est לא יכן lo ticcon, id est non dirigetur, ut habent Septuaginta Complutenses, et Chaldæi item, non firmabitur, non stabilietur. Ita Aquila et Symmachus; Septuaginta Romana, non prosperabitur homo ex iniquo; radices autem justorum non auferentur; Tigurina, nemo cum impietate firmus erit; radix autem justorum non movebitur; Vatablus, homo impius non perdurabit, sed cito peribit.
Sensus generalis et adæquatus est, q. d. Impietas non prosperat, nec stabilem facit impium, sed potius efficit ut in adversa multa incidat, evertatur, et evellatur: at vero justitia et probitas justos prosperat, stabilit et firmat, ut videantur esse instar arboris, quæ firmas in terra egit radices, ideoque nulla ventorum vi evelli, aut loco moveri potest.
Jam sub hoc generali sensu ad particulares descendere licet. Unde primo, Baynus hæc adaptat ad hæredes et filios, q. d. Impius paucos, vel nullos, relinquit hæredes et posteros, eosque miseros et infelices, qui proinde ejus domum et familiam propagare et exaltare nequeant: at vero justus instar arboris bene radicatæ, ideoque multos ex se ramos spargentis, numerosam, felicem et splendidam progignet sobolem, per quam suam familiam propagabit, copiosamque et splendidam efficiet. Sic et Aben-Ezra: «Radix, ait, est symbolum posteritatis quam justi, cum vita defunguntur, post se relinquunt.»
Secundo, noster Salazar hæc more suo arctat ad divitias, q. d. Ex impietate, id est ex opibus injuste partis, nemo roboratur, hoc est, nemo robustam, firmam et stabilem fortunam inde adipiscitur. Nam cum male parta male dilabantur, cum his pariter fortuna hominis labitur et ruit: «Radix autem justorum proficiet,» q. d. Facultates justorum, id est juste partæ, tanquam arbor quæ altiores egit radices, nulla vi evellentur, vel auferentur, stabiles erunt et immotæ. Audi S. Chrysostomum, hom. 2 in epist. ad Ephes.: «Si vis filiis tradere divitias, posside justas, si ullæ sint tales; hæ enim manent, stantque firmæ et stabiles: quæ autem non sunt ejusmodi, cito pereunt et intereunt.»
Tertio, Lyranus: Radix justorum, inquit, est eorum stabilitas in virtute et honore: unde David fuit stabilitus in regno pro se et pro sua posteritate.
Quarto, alii hæc referunt ad actiones: has enim in justis prosperat Deus; in impiis vero infaustas reddit. Ita auctor Catenæ Græc.: «Quanquam, ait, justus e medio abeat, et moriatur, attamen radix ejus manet firma. Nec ea tantum, sed bonæ quoque laudabilesque actiones sanaque consilia, placidissimam animi quietem atque ad Deum currit, die omni qua maledicta non sustinet, ingens detrimentum se sustinuisse arbitratur.» quæ inde prodierant, etc. Siquidem præter alia hoc justis adhuc residuum est, quod denuo ad vitam aliquando redituri sunt.»
Tropologice, radix justi est justitia, gratia et charitas, quæ nunquam excidet, cum cætera omnia, etiam scientia et prophetia, peritura sint, I Corinth. xiii, 8. Gratia enim est radix et semen gloriæ: sicut enim ex radice pullulat arbor, sic ex gratia et charitate progignitur gloria æterna. Unde Apostolus, Ephes. iii, 17: «In charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus Sanctis quæ sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum.»
Allegorice, radix justorum est Deus et Christus: quia enim justi in Deo et cruce Christi, quasi arbore vitali et immobili, radicati sunt, hinc nulla tentatione vel tribulatione concutiuntur aut commoventur, dicuntque cum S. Paulo: «Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an fames, etc. Certus sum quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque altitudo, neque fortitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quæ est in Christo Jesu Domino nostro.» Hinc Christus vocatur «radix David,» Apoc. v, 5, et cap. xxii, 16, ac «radix Jesse,» Isaiæ xi, 1.
Anagogice, radix justorum est æternitas: sectantur enim bona æterna, in iisque mentem spesque omnes defigunt; quocirca nullis temporalibus bonis vel malis, utpote caducis et evanidis, commoventur. Impii vero, qui sectantur bona præsentia, cum iis transcunt et evanescunt: quare firmi et stabiles esse nequeunt. Unde S. Chrysostomus, hom. 2 in Genes.: «Tale quiddam, ait, sunt divitiæ, tale quiddam universa hujus vitæ prosperitas, nihil firmum habens, nihil subsistens, nihil fixum, nihil radicatum; sed magis quam fluminum fluenta prætercurrit. Atqui spiritualia non sunt talia; sunt enim firma, immobilia, vicissitudinem non accipientia, sed ad omne sæculum se extendentia. Quantæ ergo sit inscitiæ nutantia cum immobilibus commutare?»
Versus 4: Mulier Diligens Corona Est Viro Suo
Hebraice, quæ pudefacit; Tigurina, mulier pudefaciens (Vatablus, dedecorosa) est ceu tabes in ossibus ejus. Huic simile est illud Sixti non Pontificis, uti voluit Ruffinus, sed Philosophi, in Proverbiis sive Sententiis, quæ habentur in Biblioth. SS. Patrum, num. 228: «Mulier pudica est viri gloria; reverentiam habens uxori, habebis eam reverentem.»
Aliqui to diligens accipiunt ut participium verbi diligo, ac interpretantur, amans maritum; sed perperam: nam hebraice est אשת חיל escet chail, id est mulier virtutis, id est strenua, sedula, virilis, quæ strenue filios et familiam regit, continet, promovet; ideoque marito non tantum est fida, pudica et casta, sed et laborum dolorumque ejus omnium socia, solamen et remedium: cujus proinde dotes heroicas describit toto cap. xxxi. Unde Theodoretus vertit, mulier fortitudinis; Symmachus, abundantiæ; Septuaginta, mulier fortis: Chaldæus, honesta; Syrus, virilis; Tigurina, virtutibus prædita; Aben-Ezra: «Mulier, quæ divitias congerit, est mariti corona, quia illius opera in pretio habetur et honoratur; sicut diadema regium caput cæteris verendum reddit.»
Hæc viro suo est corona, id est instar coronæ eum ornat, lætificat, tegit, roborat, sanctitate, vigore, gaudio, omnique bono afficit et replet. Corona enim symbolum est perfectionis et cumuli, nihilque notat nisi perfectum et suis numeris absolutum, uti alibi dixi. Rursum corona dicitur id quod decorum et gloriosum est. Alludit ad coronam nuptialem, qua sponsus et sponsa coronari solent in signum amoris et concordiæ, gratulationis et gaudii nuptialis, uti docet Carolus Paschalius, lib. II De Coronis, cap. xvi et xvii, et Alexander ab Alexandro, lib. II Genial. cap. v. Unde Claudianus in nuptiis Honorii Imperatoris ita canit:
Tu festas Hymenæe faces, tu, Gratia, flores Elige, tu geminas, Concordia, necte coronas.
Rursum corona hæc symbolum erat victoriæ, quod scilicet conjuges conjugio vicissent scortationem, adulterium, procos et mœchos, omnemque vagam et pudendam libidinem. Ita S. Chrysostomus, hom. 9 in I ad Corinth. in morali: «Idcirco, ait, coronæ imponuntur capiti, ut victoriæ signa sint, quod scilicet antea libidini fuerint impenetrabiles. Ita demum cubiculum ingredientur, quia scilicet a voluptate superati non sunt. Quod si libidine superatus quispiam seipsum scortis addixerit, cujus jam rei gratia coronatus incedat, qui tam fœde libidini colla subdiderit?» Tertio, eadem signum erat laboris et strenuitatis. Unde moris fuit olim, ut nova nupta januam viri lana coronaret, quasi quæ sedula in lanificio futura, lineis laneisque pannis virum et filios esset amictura, juxta illud cap. xxxi, vers. 13: «Quæsivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum.» Et vers. 21: «Non timebit domui suæ a frigoribus nivis; omnes enim domestici ejus vestiti sunt duplicibus.» Quarto, corona hæc symbolum est regni: maritus enim est quasi rex, cujus regnum est uxor et familia. Unde S. Chrysostomus, hom. in Psalm. iv: «Quoniam, inquit, David mulierem (Bethsabee uxorem Uriæ), quæ in viri potestate erat, tanquam alienum regnum occupaverat (cuilibet enim viro regnum est propria conjux; et non sic rex purpuram et diadema ut vir uxorem suam diligit), propterea qui ex uxore ei natus erat filius, insurrexit tyrannus volens abripere regnum patris: vi rapuit ipse regnum alienum, et vim passus est circa proprium; et qui clanculum peccaverat, de eo triumphus palam actus est.» Quinto, corona hæc symbolum
est integritatis, virtutis et perfectionis, juxta illud Isaiæ lxi, 10: «Induit me vestimentis salutis, et indumento justitiæ circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis.» Sexto, corona hæc symbolum est filiorum multorum et insignium, quos uxor virilis parit et educat marito. Hi enim sunt corona, id est decus et gloria parentum, qui eos et in mensa et foris stipant, et circumdant instar coronæ. Unde Apostolus, I ad Thessal. cap. ii, vers. 19: «Quæ est enim, inquit, nostra spes, aut gaudium, aut corona gloriæ? nonne vos,» etc. Et illud Psalm. cxxvii, 3: «Filii tui sicut novellæ olivarum in circuitu mensæ tuæ,» q. d. Deo tibi benedicente, teque Deo cooperante, ex uxore multos insignes procreabis, et in omni virtute educabis filios, qui proinde quasi corona te cingent et ornabunt.
Mystice, mulier diligens et strenua est Ecclesia, et quælibet anima sancta, quæ Christum sponsum decorat et delectat quasi corona, juxta illud Cantic. iii, 11: «Egredimini, et videte, filiæ Sion, regem Salomonem in diademate, quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius, et in die lætitiæ cordis ejus,» puta in die incarnationis, quo Christus carnem nostram sibi despondit, et in ea cæteros homines fideles et sanctos, uti explicant S. Athanasius, S. Ambrosius, S. Gregorius, S. Bernardus, Cassiodorus, Philo Carpathius et alii ibidem. Et Isaias, cap. lxii, 3: «Eris, ait, corona gloriæ in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui.» Porro in Incarnatione corona Christi fuit caro et humanitas assumpta: hæc enim Verbum cinxit et coronavit; in passione vero corona Christi fuit spinea, per quam meruit adipisci in cœlis roseam et gemmeam. Atque spineam in hac vita communicat suis electis, uti communicavit realiter S. Catharinæ Senensi. Spinea enim corona Christus se exhibet regem patientium, afflictorum et tribulatorum, eosque præcedit quasi antesignanus, ut per spinas, dolores et cruces suos deducat ad immarcescibilem gloriæ coronam. «Pudeat, inquit S. Bernardus, serm. 5 in festo omnium Sanctorum, sub spinato capite membrum fieri delicatum.» Turpe censebant primi Christiani coronari floribus ritu Gentilium, quod Christus spinis coronatus fuisset, ne Christo illudere et insultare viderentur. Unde Clemens Alexandrinus, lib. II Pædag. cap. viii: «A ratione, ait, alienum est, ut qui audierimus Dominum fuisse spinis coronatum, ipsi venerabili Domini passioni per ludum insultantes, habeamus capita redimita floribus.» Idem docet Tertullianus, lib. De Corona militis. Addit S. Athanasius, Christum coronatum fuisse spinis, ut omnes nostrarum sollicitudinum et angorum spinas in se suscipiens, nos sua securitate et lætitia donaret, suoque patrocinio protegeret et coronaret. Unde tract. De Passione et Cruce, sic ait: «Christus spineam coronam gestavit, ut vitæ nostræ curas (quasi spinas in se suscipiens) aboleret.»
Mystice, S. Thomas, serm. De S. Cæcilia, hoc thema sermonis proponit: «Mulier diligens corona est viro suo.» Fuit enim, inquit, S. Cæcilia diligens quintupliciter: primo, in carnis maceratione; secundo, in Dei dilectione; tertio, in devota oratione; quarto, in eleemosynarum largitione; quinto, in aliorum conversione. Eadem fuit corona viro suo, quia eumdem ad Christum et ad castitatem convertit: unde cum eo meruit ab angelo corona liliorum donari. Eadem corona gemmea est viro suo in vita æterna. Idem S. Thomas in I Corinth. vii, lect. 2, hisce novem coronis S. Cæciliam condecorat: primo, sapientia in parte rationali; secundo, munditia in parte concupiscibili; tertio, constantia in parte irascibili; quarto, modestia contra multiloquium; quinto, veritate contra mendacium; sexto, discretione contra stultiloquium; septimo, sanctimonia in facto; octavo, verecundia in signo; nono, gratia in conversando.
Porro auctor Catenæ Græc. per mulierem virtutis mystice accipit virtutem; per rem confusione dignam, vitium et malitiam: «Sensus est, ait, sicut virtus mentem exornat, ita malitia eamdem profanat et perdit; pravamque et insolentem conviciatricem reddit. Rursum, mulier virilis est anima justi: hæc enim viriliter contra vitia et animi perturbationes decertat; et ut quavis adversitate superior evadat, strenue laborat.
Salonius, Beda, Lyranus et Hugo to ejus referunt ad mulierem, q. d. Mulier impudica sua libidine conciliat sibi morbos et putredines, uti patet in lue venerea, quibus et caro et ossa ejus putrescunt et tabescunt, uti experientia docet meretrices et mœchas computrescere. Verum ex antithesi, et ex Hebræo pronomine masculino, liquet vi ejus referri ad virum, q. d. Sicut mulier pudica et strenua instar coronæ virum ornat, lætificat, corroborat, vivificat: ita ex adverso mulier impudica, desidiosa et pigra (huic enim opponitur diligens et sedula. Ita R. Levi), rixosa, ebriosa, prodiga, aliisque vitiis pudendis dedita, virum dedecorat, affligit, infamat, mœrore et molestiis conficit, adeo ut medulla ossium ex tristitia diffluat et consumatur, itaque omne ejus robur (quod est in ossibus) et vigor intereat, ipseque etiam senectam contrahat et emoriatur. Alludit ad illud Adami de Eva: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea,» Genes. ii, 23. Ubi Anastasius Sinaita: Os, ait, ad robur, caro ad voluptatem pertinet, quia uxor bona marito non tantum voluptatem, sed et robur ad superandas omnes labores et familiæ difficultates affert. Additque: Vice versa uxor mala os, id est robur, mariti exedit et consumit. Unde Septuaginta vertunt, sicut autem in ligno vermis, sic virum disperdit mulier malefica; et Syrus more suo legens vestigia Septuaginta, sicut fungus et vermis in ligno, ita virum profligat mulier malum faciens, q. d. teredo et tinea sensim lignum exedunt, erodunt et consumunt: sic mulier mala et perversa vires viri erodit et absumit. Malefica est maligna, item incesta et mœcha, indeque proprie malefica et venefica. Solent enim mœchæ, ut amasiis mœchis fruantur, maritis secreto propinare venena, vel naturalia vel magica, quibus eum vel cito, vel sensim conficiant et enecent, juxta illud Ausonii:
Toxica zelotypo dedit uxor mœcha marito.
Et illud de maleficiato ad veneficam apud Athenæum, lib. VI: «Tu illum venenis tuis putrefecisti, et velut lignum carie corruptum vitiasti.»
Cum enim mulieres sint timidæ et imbecilles, quod vi et robore nequeunt, hoc fraude et veneficiis peragunt, ut non aperto marte, sed ex insidiis inimicos appetant et perdant. Refert Diodorus, lib. V, Hecaten feminam omnium primam aconitum invenisse, et ad venena mortifera conficienda summum studium impendisse. Nota est Medea, Circe et Thessala mulier, id est venefica. Hinc tot sagæ et veneficæ, cum pauciores viri sint sagi et magi. Denique leges civiles mulieres adulteras et veneficas jungunt, velut quadam affinitate conjunctas: sunt enim adulterium et veneficium proxima et cognata, ut mulier quæ impudica est, non raro sit venefica. Leges hasce citat Tiraquellus, leg. VIII Connub., num. 22 et seq. Huc facit Hebræorum initio Gemaræ adagium: «Quod eruca sesamis, id meretrix est in domo.» Sicut enim eruca sesama et olera, in quibus degit, depascitur et vastat: sic meretrix domum in qua habitat consumit, et miserum maritum devorat. Hinc a Comico vocatur limax: limaces enim olera exedunt.
Versus 5: Cogitationes Justorum Judicia
Hebraice, consilia impiorum dolus; Septuaginta, gubernant impii dolos. Hebraice enim תחבלות tachbuloth et consilia et gubernacula significat. Unde cum Septuaginta sic ad verbum vertas, gubernacula impiorum dolus, q. d. Gubernacula, quibus impii se suaque gubernant et promovent, sunt fraudes et doli. Est metaphora a gubernaculo navis: sicut enim illo nauclerus regit navem, illudque intra navim absconditur: sic fraudulenti per dolos sua peragunt, eosque in corde celant et abscondunt. Chaldæus, polertia (Syrus, molitiones vel conversatio) impiorum fraus est; Pagninus, cogitationes justorum ad faciendum judicium, consilia impiorum ad faciendum dolum.
Quæres, quænam sint judicia quæ cogitant menteque versant justi. Primo, auctor Catenæ Græc. respondet esse Dei judicia, ejusdemque præcepta: hæc enim justi meditatione cordeque et animo jugiter pertractant, iisque Numinis metum et cultum sibi inducunt.
Secundo, idem: «Judicia, ait, exercent, qui secundum rationis dictamen assidue operantur. Sic et S. Gregorius, lib. XIX Moral. xiii, explicans illud Job xxix, Et diademate, judicio meo: «Justorum judicia, inquit, recte diademati comparantur, quia per magni operis gloriam ad retributionis ducunt coronam. Quæ nimirum judicia secum quotidie introrsus agunt: quid Deo, quid proximo debeant solerter aspiciunt, atque ad agenda bona se vehementer accendunt, et de perpetratis malis districte redarguunt. Unde bene quoque per Salomonem dicitur: Cogitationes justorum judicia. Justi quippe ab omni strepitu sæculari ad corda sua redeunt, ibique ascendunt tribunal mentis, atque ante oculos se et proximum statuunt, et deducunt ad mediam regulam testamenti, qua dicitur: Quæ vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis. Transferunt in se personam proximi, et sollicite attendunt quid sibi, si ita essent, fieri, vel non fieri juste voluissent: sicque districto jure atque judicio causam suam et proximi, juxta tabulas divinæ legis in foro cordis examinant. Bene ergo dicitur: Cogitationes justorum judicia, quia ipse eorum intimus motus cordis, quasi quædam libra est judiciariæ potestatis.»
Hujus conscientiæ tribunalis personas omnes apte repræsentat S. Bernardus, lib. De Inter. domo, cap. xiv: «In domo propria, ait, et in propria familia habeo accusatores, testes, judices et tortores. Accusat me conscientia, testis est memoria, ratio judex, voluptas carcer, timor tortor, oblectamentum tormentum: quotquot enim fuerunt oblectamenta mala, tot erunt tormenta dura in pœna. Nam inde punimur, unde delectamur.
Accedit Beda: «Justi, ait, sua facta si Domino placeant, sedula meditatione dijudicant; ne forte ipsis minus sollicitis supernus arbiter contra eos invisibiliter adversa disponat, juxta illud Apostoli: Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique dijudicaremur, I Corinth. xi. At reprobi, divini timoris obliti, de fraude quam faciunt sua consilia cogunt.»
Tertio, S. Hieronymus in cap. v Amos per judicium accipit mentis constantiam, q. d. Justi mature deliberant; at ubi deliberarunt, in proposito constantes sunt: impii vero in horas mutant sua consilia et decreta. «Volvetur, ait, quasi aqua judicium pessimorum, quia non stat in una sententia, sed circumfertur omni vento doctrinæ. Quod probaverant improbant, et quod prius laudaverant, putant esse pro nihilo.»
Quarto et genuine, Vatablus, Jansenius, Lyranus et alii per judicium accipiunt jus et justitiam, q. d. Cogitationes justorum sunt judicia, id est sunt justitiæ, hoc est, sunt justæ et æquæ, ut nulli faciant injuriam, sed cuique jus suum tribuant (est metonymia: ponitur enim abstractum pro concreto, justitia pro justæ). At vero cogitationes, machinationes et «consilia impiorum» sunt de dolis et fraudibus. Non enim aliud cogitant, quam qua ratione aliis fucum facere, eosque decipere ac rebus suis fraudare queant, ut per fraudes et dolos res suas augeant et promoveant.
Moraliter, cogitationes justorum debent esse judicia, ut, quemadmodum judicium non inconsiderate agitur, sed a judice magna mentis attentione exercetur: ita mens justi, et ad perfectionem anhelantis cogitationes rationis judicio selectas recipiat, et non indifferenter ex otiositate aut curiositate insurgentes admittat. Comprimat eas timor Domini sanctus, qui occulta etiam cordis nostri et secreta rimatur; liget eas spes donorum cœlestium, quæ non inania cogitantibus, sed pura et sancta considerantibus frequenter offertur.
Porro tangit hic Sapiens radicem omnis boni vel mali; hæc enim est bona vel mala cogitatio. Unde Beda in Collectaneis: «Istis fomitibus, ait, quasi gradibus coalescit omne peccatum. Cogitatio namque pravi delectationem parit, delectatio consensionem, consensio actionem, actio consuetudinem, consuetudo necessitatem.» Vice versa, cogitatio sancta rei sanctæ delectationem parit, delectatio consensionem, consensio actionem, etc.
Versus 6: Verba Impiorum Insidiantur Sanguini
Cohæret hæc sententia præcedenti, estque gradatio, q. d. Impii non solum student pios fraudare bonis, sed et spoliare vita: tum ut facilius bona eorum occupent, tum quia oderunt eos eorumque pietatem et virtutem, quæ quasi sudes in oculis ipsorum impietatem assidue pungit, cruciat et flagellat. Sic Jezabel per falsos testes sustulit Naboth, ut ejus vineam occuparet, III Reg. xxi.
AT OS JUSTORUM LIBERABIT EOS. — Quos? eos scilicet, quorum sanguini insidiantur impii: sicut Daniel liberavit Susannam, cujus vitæ insidiabantur senes incesti, Daniel. xiii: ita Lyranus, Baynus et Cajetanus. Porro Jansenius extendit etiam ad impios, q. d. Impii cupiunt alios perdere; at justi omnes tam pios quam impios satagunt salvare. Noster Salazar ad solos impios refert, q. d. Justi non referunt par pari, sed eos ipsos a quibus fraudulentis accusationibus damnantur, eos, inquam, ipsi testimonio suo absolvunt. Virtus enim non modo se ipsam, sed et alios quoslibet tuetur et salvat.
«Enimvero virtus earum est virium, ut non modo seipsam adjuvet atque defendat, sed alios propugnet, opemque ope destitutis ferat,» inquit auctor Catenæ Græcorum. Tanta et tam ampla est justorum charitas, ut omnes etiam inimicos brachiis amoris complectatur, ac vincat in bono malum, ex inimicis faciat amicos, juxta illud: «Inimicos æque ac amicos amicat amor.»
Denique Decretum V, Quæst. V, cap. fin., per os justorum accipit os judicis impios castigantis, itaque eos ab impietate liberantis: «Aliud est, ait, ex charitate aliorum crimina deferre, ut quos secreta admonitione corrigere non possumus, convictos judicis sententia corripiat; atque aliud insidiando falsa objicere, vel insultando vera facile exprobrare. Illud vero charitatis, hoc autem impietatis est officium. Unde in Proverbiis dicitur: Verba impiorum insidiantur sanguini: os justorum liberabit eos.»
Versus 7: Verte Impios, et Non Erunt
Pro verte hebraice est הפוך haphoc, quod tam est infinitivi modi quam imperativi; unde tam vertere quam verte significat. Infinitivus autem apud Hebræos pro omni tempore, modo, numero et persona accipitur. Unde Pagninus vertit, vertet Deus impios, et non erunt; et Vatablus, evertentur impii, ut nusquam sint; et Chaldæus, subvertuntur impii, et non inveniuntur. Hebræi enim, cum careant verbis compositis, simplex usurpant pro composito; unde הפך haphac significat tam convertere, evertere, subvertere, quam vertere.
Verum Noster proprie et nervose vertit in imperativo verte, sed sensu difficili. Primo, Beda exponit, q. d. Converte, o Deus, impios, præsertim hæreticos et infideles, ad bonam frugem, et sic desinent esse impii, eruntque pii; desinet hæresis et infidelitas, ac triumphabit ubique fides et pietas. Verte ergo illos, ut quod fuerant non sint amplius impii, neque inimici, sed evadant pii et amici. Sic et S. Gregorius, homil. 32 in Evang.: «Relinquamus, ait, nosmetipsos quales peccando nos fecimus, et maneamus nosmetipsi, quales per gratiam facti sumus. Ecce etenim, qui superbus fuit, si conversus ad Christum humilis factus est, semetipsum relinquit. Si luxuriosus quisque ad continentiam vitam mutavit, abnegavit utique quod fuit. Si avarus quisque ambire jam desiit, et largiri didicit propria, qui prius aliena rapiebat, procul dubio semetipsum reliquit; ipse quidem est per naturam, sed non est per malitiam.
Hinc enim scriptum est: Verte impios, et non erunt. Conversi namque impii non erunt, non quia non erunt omnino in essentia, sed scilicet non erunt in impietatis culpa. Tunc ergo nosmetipsos relinquimus, tunc nos ipsos abnegamus, cum mutamus quod per vetustatem fuimus, et ad hoc nitimur, quod per novitatem vocamur. Pensemus quomodo se Paulus abnegaverat qui dicebat: Vivo autem jam non ego. Exstinctus quippe fuerat sævus ille persecutor, et vivere cœperat pius prædicator.» Hic sensus moralis est, non litteralis, ut patet ex antithesi quæ sequitur: «Domus autem justorum permanebit.»
Secundo, Jansenius exponit, «verte,» id est everte, o Deus, ut amplius non sint, nec pios opprimant.
Tertio, alii, q. d. Averte, o homo, paulisper te vultumque tuum ab impiis; cumque te rursus ad eos converteris et respexeris, videbis eos non esse et periisse, juxta illud Psal. xxxvi: «Vidi impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani. Transivi, et ecce non erat: quæsivi eum, et non est inventus locus ejus.» Verum sic dicendum esset: «Verte te ab impiis;» jam autem dicitur: «Verte impios, et non erunt.»
Quarto, noster Salazar: «Verte, inquit, id est circumage impium, aut in orbem gyra, ut sensus sit: tam cito impius perit atque esse desinit, quam cito volvitur in gyrum, id est, non longiori spatio permanebit, quam est id quo gyrus absolvitur. Verte igitur in gyrum, et interim non erit. Ad id spectat illius Philosophi facinus, qui, rogatus ut suam de vitæ humanæ brevitate enuntiaret sententiam, vertit semetipsum in orbem, innuens scilicet se vitæ spatium unius gyri duratione metiri. Huc alludit adagium Græcorum: κύκλος τὰ ἀνθρώπινα, id est circulus aut orbis res humanæ; quod ergo non ad vicissitudinem, sed potius ad durationem refero, id est, res humanæ ea velocitate abeunt et deficiunt, qua circulus vel orbis conficitur a saltatore vel ab alio quovis. Hæc ipse.
Quinto, simpliciter et germane, «verte,» id est, si vel modicum verteris impios, videbis eos everti et non esse, q. d. Impii tenuissimam habent subsistentiam, quæ minima conversione, et, ut ita dicam, flatu uno, instar bullæ difflatur, dissipatur et evanescit, perinde ac in ludo scachiorum, alearum, taxillorum, verte scachium vel aleam unam, et totum lusum, totam ludentis vincentisque sortem et fortunam everteris. Quid enim est vita et sors impii, nisi lusus fortunæ, nisi ludus aleæ? Unde Septuaginta, quocumque se verterit impius, deletur; et Cajetanus, verte impios, id est converte, ait, rotam fortunæ impiorum, ut conversa rota impii, qui in culmine consistebant, deorsum devolvantur in imum, et videbis eos jam non esse, utpote depressos, et fortunis, honore, statu et gradu, tandemque ipsa vita privatos et eversos. Rursum, «verte impios,» id est, volve impiorum ætatem et sæculum, volve paucos annos vitæ ipsorum, et videbis eos morte consumptos, juxta illud Eccle. cap. i: «Generatio præterit, generatio advenit.» Omnia enim hæc notant citum transitum, finem et interitum impiorum cum sua sobole, q. d. Verte non nihil rotam temporum et sæculorum jugiter rotantium sibique succedentium, videbis post paucos annos defecisse impios. Sicut enim in libro, si vertas folium unum, succedit aliud quod prius operit et sepelit; et si intuearis verti volvique aquam fluminis, cernes aquam, quæ coram te est, illico labi et defluere, aliamque succedere et affluere, quæ præcedentem extrudat: ita prorsus se habent impii, eorumque domus et familiæ parva conversione temporum; si paucos annos eos requiras, videbis plane interiisse, nec reliquisse hæredes, sed e terra abrasos et æterna oblivione sepultos; videbis alios ac sæpe externos in eorum locum, domum, gradum, opes et prædia successisse, imo illos ipsos exclusisse, et deturbasse impios: at vero domus et familiæ justorum, quia fundatæ in justitia et in Dei patrocinio, permanent et perdurant per multa sæcula.
Denique auctor Catenæ Græcorum sic Septuaginta vertit et explicat, quocumque impius cogitatione se vertit, omnis illius conatus et cogitatus omneque studium atque consilium frustraneum est. Per domus autem justorum bonas cogitationes hoc loco exprimit; quandoquidem bonæ sententiæ, bonaque et salutaria cogitata, haud secus ex illorum animo prodeunt, atque ex divite quodam penu. Sunt hi enim, ut illorum quoque domus supra petram ædificatæ.
Versus 8: Doctrina Sua Noscetur Vir
«Noscetur,» id est publice cognoscetur, laudabitur et celebrabitur; hoc enim significat hebræum יהלל iehulal: hoc enim exigit antithesis. Hebraice, ad os (id est juxta quantitatem et mensuram) intellectus laudabitur vir, et perversus corde erit in contemptum; Septuaginta, os intelligentis laudatur a viro: socors autem subsannatur; vel, ut vertit et explicat auctor Catenæ Græc.: «Viri prudentis os vulgo laudatur: qui autem hebetis ignavique cordis est, ab omnibus subsannatur; vir operosus bonisque actionibus ex instituto deditus, tametsi rudis et idiota sit, melior honoratiorque est ignavo diserta comptaque oratione utente;» Syrus, os prudens laudant mortales, excors autem despicietur velut stultus; Symmachus, secundum prudentiam suam laudabitur vir; qui autem corde divaricat, pudefiet.
Nonnulli doctrinam hic speculativam accipiunt, q. d. Ex doctrina sua noscetur vir, an scilicet sit philosophus, an grammaticus, an medicus, an jurisperitus, etc. Qui enim docet aut docte disserit de rebus philosophicis, is noscitur esse philosophus; qui de medicis, esse medicus; qui de juridicis, esse jurisperitus: verum hic sensus hoc loco est impertinens.
Alii per doctrinam accipiunt veritatem, q. d. Qui veritatem loquitur, is noscetur esse verax et cordatus: at vanus et excors, qui mendacia proloquitur, noscetur esse mendax, ideoque patebit contemptui.
Verum dico: Doctrina hic, uti et toto hoc libro, non speculativa, sed practica intelligitur, idemque est quod prudentia tam in loquendo quam in agendo. Sensus ergo est, q. d. Per doctrinam, id est prudentiam, noscetur, Hebraice, laudabitur vir, quia quantum in dicendo et operando ostenderit prudentiam, tantum pariter famam et laudem consequetur: ex adverso qui vanus et excors est, Hebraice, qui curvus, vel obliquus, id est pravus et perversus est corde, qui scilicet prava loquitur vel agit, hic erit contemptui, quia habebitur imprudens, insipiens, pravus et perversus.
Porro prudentia hæc requirit ut quod dicimus et agimus, primo, sit verum et alienum ab omni falsitate et mendacio; secundo, ut sit sincerum et alienum a simulatione et hypocrisi; tertio, ut sit grave, seriumque et alienum a levitate, et ludicro jocorum et nugarum; quarto, ut sit justum et alienum ab injuria aliorum; quinto, ut sit utile et alienum a damno et noxa; sexto, ut sit maturum et opportunum, nimirum personis, loco et tempori congruum: quæ enim importuno loco vel tempore dicuntur vel agantur, hæc imprudentiam sapiunt, ideoque dicentem et agentem velut imprudentem contemptui et ludibrio exponunt.
Exemplum sit Joseph, qui et in carcere et in domo Putipharis ita prudenter se gessit, ut omnium ore celebratus, a Pharaone præfectus fuerit Ægypto, ac sua prudentia fami, quæ Ægyptum et vicinas provincias occupaverat, succurrerit, juxta illud Psalm. civ, 21: «Constituit eum dominum domus suæ, et principem omnis possessionis suæ, ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret.» Et David, de quo dicitur I Reg. xviii, 5: «Egrediebatur quoque David ad omnia quæcumque misisset eum Saul, et prudenter se agebat.» Et vers. ultim.: «Prudentius se gerebat David quam omnes servi Saul, et celebre factum est nomen ejus nimis.» Et Daniel, qui a Nabuchodonosore ob eximiam prudentiam præpositus fuit toti monarchiæ Babyloniorum, Daniel. ii, 48, et v, 12.
Porro in sermone illico cernitur prudentia vel imprudentia. Unde Socrates aiebat: «Loquere, adolescens, ut te videam;» in sermone enim velut in speculo videtur indoles pectoris et mentis. Idem dictitabat: «Qualis homo est, talis etiam ejus erit oratio; orationi autem facta simillima, factis vita.» Testis est Cicero, Tuscul. V; et de Scipione cauto in verbis et factis dicebat Cato:
Ille sapit solus, volitant alii velut umbræ.
Maximus, serm. 15, citat Romulum dicentem, «vasa fictilia sono et percussu, hominem vero sermone explorandum esse;» et Demonactem asserentem, «in speculis vultus figuram, in colloquiis autem animi naturam et imaginem cerni posse: sermonem enim quasi figulum, animi formam effingere et proferre;» et Solonem dictitantem, «orationem esse operum simulacrum:» ea quippe, quæ in opus proruunt, prius animo concepta verbis indicantur. Democriti apud Stobæum hæc est vox: «In speculo faciei figura; in verbis autem animi qualitas cujusque hominis deprehenditur.»
Mystice Beda: «Doctrina sua, ait, quisque vir esse noscitur, quia si recta docet, et hæc operibus implet, sanctus esse colligitur.»
Versus 9: Melior Est Pauper et Sufficiens Sibi
Hebraice, melior est vilis vel ignobilis et servus sibi, quam se glorificans et deficiens pane. Pro et servus sibi, alii vertunt, et servus ipsi. Unde Chaldæus, melior est abjectus qui habet servos; Pagninus, melior est qui parvi pendit se, et servus est ei, quam qui glorificat se, et caret pane; et Vatablus, præstat abjectus qui servos habet, id est dives est, etc., q. d. Pluris fit, a pluribus colitur, qui abjectus plebeio vestitu sine pompa famulorum et equorum incedit, ac interim domi habet famulos, qui agros et vineas colant, aut merces comparent, quibus rem ipsius augeant, quam gloriosus qui vestibus sericis aureisque amictus, multis stipatus famulis pompose incedit, et tamen domi non habet alimenta, quibus se suosque alat. Sunt enim nonnulli, qui exterius suum splendorem ostentant, omniaque sua in externa ornamenta impendunt, quo fit ut domi egeant; malunt enim domi esurire, et foris splendere, quam domi abundare, et foris sordere, in quos fuse invehitur S. Chrysostomus, hom. 22 in Matthæum.
Verum Noster melius vertit, melior est pauper et serviens, id est sufficiens sibi; qui enim sibi laborando servit, nec servilia opera detrectat, hic facile sibi sufficientem victum et vestitum comparat. Hic melior est, id est præstantior et sapientior judicatur, plurisque fit, et a pluribus colitur, quam gloriosus, qui quasi nobilis magnifice incedit, ideoque non vult laborare, sed gloriatur nobilitate avorum et atavorum, ac splendore vestium et famulorum, atque interim domi vix panem habet quem comedat. Unde Symmachus vertit, melior est vir in vilitate serviens sibi; Syrus, qui sibi usui est et servit; et Tigurina, obscurus homo, qui sibi laborat, præstat glorioso qui pane indiget. Sic et R. Salomon, Aben-Ezra et R. Levi: «Præstantior, ait, est qui abjectus sibi servit, agrosque colit, itaque ditatur, quam qui honore excolitur, sibique vult a cæteris servitium exhiberi, cum panis egestate laboret.» Clarissime vero Septuaginta in Catena Græcor. sic habent, sicque explicantur a Basilio et Chrysostomo: «Vir, qui honore contempto commodis suis servit, præstat homini gloriam aucupanti, neque panem tamen, quo vescatur, habenti.» Basilius: «Satius, ait, est suis commodis operam dare, etiamsi ea de causa contemptui apud nonnullos habeatur, quam reipsa agere, et velle nihilominus inter divites censeri.» Chrysostomus: «Quandoquidem multi laborem detrectant, non solum tanquam molestum, verum etiam tanquam parum honestum, primum quidem per exemplum a formicæ industria et labore petitum eximere studuit (ad has enim pigros omnes supra amandabat); hic vero alteram istam suspicionem e medio submovere contendit, qua quis imbutus dicere forte poterit: Heus tu, quid de labore concionaris? laborare res vilis et probrosa est, utpote mancipiorum propria. Ad hæc autem ille: Et quanto satius est hoc qualecumque probrum sufferre, et laute vivere, quam fame tabescere! Qua, quæso, de causa laborare dedecorosum ducis? nec enim alteri servis ut probrum devites, sed tibi ipsi, et id quidem sponte. Nisi enim teipsum ab inediæ incommodo liberare velles, nullam penitus aliorum rationem haberes: ea propter tute ipse es, qui ex tali servitute fructum capis, adeoque non tam alteri quam tibi ipsi servis. Adverte milites, nonne unusquislibet illorum sibi ipsi servit? Nonne qui manuum opera vitam tolerant, pari modo sibi ipsi serviunt? Ne igitur ob laborem succenseas; tu tui namque ipsius dominus es, et non alius quispiam. Nonne cernis egenos qui victum ostiatim quæritant, nulli servire? Ergo illi quoque sibi serviunt. Qualis, obsecro, honor est illis, pane quo pascantur egere?» Hucusque S. Chrysostomus.
Porro Septuaginta eleganter opponunt ἀτιμίαν sufficientis sibi τιμῇ egentis pane, q. d. Præstat sufficiens sibi inglorius, quam gloriosus egens pane: præstat ignobilis satur nobili famelico. Hinc disce divitias præstantiores esse nobilitate, juxta illud:
Et genus et formam regina pecunia donat.
Indeque laborem otio, ac pauperem sibi laborantem, suisque licet paucis contentum, præstare glorioso, cui nihil sufficit ad jactantiam, cum omnia desint ad vitam. Unde Apostolus: «Est, ait, quæstus magnus pietas cum sufficientia,» græce αὐταρκεία, id est animo suis contento, I Timoth. vi, 6. Salomoni succinit Siracides: «Melior est, ait, qui operatur, et abundat in omnibus, quam qui gloriatur, et eget pane,» Eccli. x, 30. Vide ibi dicta. Succinunt et gnomæ Philosophorum. Antonius in Melissa, cap. xxxviii, citat Socratem dicentem, satius esse se in paucis facultatibus continentem hilariter agere, quam in magnis infeliciter. Quare ditissimum esse, qui paucissimis contentus est. Epictetus, rogatus «quis esset dives,» respondit: «Cui satis est quod habet.» Maximus, serm. 12, citat Democritum qui, rogatus «quomodo quis dives fieri posset,» respondit: «Si cupiditatum pauper erit, si inopi erit desiderio. Quare eos qui naturalibus divitiis contenti sunt, ditiores esse iis qui, cum multa possideant, plus tamen concupiscunt: illis enim nihil deest, his plura quam possident.» Plato, interrogatus «quantas opes habere conveniret,» dixit: «Quantæ possidenti neque insidias pariunt, neque rerum necessariarum inopiam.» Cleanthes suam vitam laboriosam præferens otiosæ nobilium: «Dum illi, ait, pila ludunt, ego fodiens duram humum exerceo.» Sensit vir sapiens hominem non ad otium, sed ad laborem a Deo conditum esse ut eo victum sibi paret. Maximus, serm. 32, citat Democritum qui, rogatus «quomodo laboriosi et industrii differrent a desidiosis:» «Quo, ait, impii a piis, spe nimirum bona. Sperant quippe qui corpus laboribus exercent, opima laborum præmia; desides autem præsentem intuentur egestatem.» Probus Imperator non patiebatur militem esse otiosum, sed multa opera manu militari perfecit, dicens «annonam gratuitam militem comedere non debere.» Ita Flavius Vopiscus in Vita Probi. Alfonsus Aragonum rex, reprehensus a quodam quod propriis manibus laborasset: «Numquid, ait, Deus et natura frustra regibus manus dederunt?» Rursum: «Regum cibus est honos, ait, quem dii immortales non otio aut luxu, sed improbis laboribus multisque sudoribus hominibus vendunt.» Ita Panormitanus IV Gestis Alfonsi.
Vera ergo nobilitas sita est in labore, non in otio, non in pompa, sed in virtute; in factis et virtutibus stemmatis non avorum, sed cuique propriis: labore enim sustentamur et vivimus, virtute gloriamur, factis celebramur. Præclare Cicero, orat. Contra Sallustium, sibi objicientem generis ignobilitatem: «Satius est, ait, meis gestis florere, quam majorum opinione uti; et ita vivere, ut sim posteris meis nobilitatis initium, et virtutis exemplum.» Et Poeta:
Et genus et proavos, et quæ non fecimus ipsi, Vix ea nostra voco.
Et Cassianus, Collat. II, cap. x: «Nihil, ait, nostrum est nisi hoc tantum, quod corde possessum, atque animæ nostræ cohærens, a nemine prorsus potest auferri.» Igitur: «Nobilitas sola est atque unica virtus. Nobilissimus Deo est, clarissimus virtutibus. Aliena laudat, qui genus laudat suum.»
Et Solon apud Ausonium: «Pulchrius multo paratur quam creatur nobilis.» Urbanus III Pontifex objicienti sibi generis humilitatem: «Magni viri, ait, non nascuntur, sed virtute fiunt.» Maximilianus Imperator cuidam, oblato auro, nobilitatem emere volenti: «Ditare quidem te possum, ait, at nobilitare non nisi te propria virtus potest.» Nimirum: «Simia haud leæna fiat regio diplomate.» S. Gregorius Nazianzenus, orat. 19 De Gregorio patre suo: «Unam nobilitatem, ait, in pietate sitam esse censebat, atque in eo, ut unde ortum habuimus, et quo tandem perventuri simus intelligamus.» Auree vero apud Prudentium Peri Stephanon, sive De Coronis, Romanus Martyr genere nobilis, sed fide et effuso sanguine nobilior:
Postquam inter ictus hymnum dixit plumbeos, Erectus infit: Absit ut me nobilem Sanguis parentum præstet, aut lex Curiæ: Generosa Christi secta nobilitat viros.
Et S. Agatha apud Quintianum Præsidem: «Multo præstantior, ait, est christiana humilitas et servitus regum opibus ac superbia.»
Mystice Salonius: «Vere, ait, melior est frater idiota et simplex, qui operatur bona quæ novit, unde vitam æternam mereatur habere in cælis, quam gloriosus, id est clarus eruditione, vel comptus doctoris officio, qui indiget pane dilectionis, quia neque dominum diligit, neque proximum. Vel certe ideo pane indiget, quia non operatur quæ intelligit aut docet,» v. g. melior est S. Franciscus Aristotele et quovis philosopho ac inani theologo.
Hanc gnomen pulchro simiæ et vulpis apologo venustat Cyrillus, lib. III Apolog. moral. cap. x, cujus titulus: Quod melius sit minus egere, quam plus habere. Cum simia, inquit, jocosa, veste induta et vana catenula irretita, jubilans exsultaret, suamque opulentiam et felicitatem jactaret; retudit eam vulpes, dicens hæc non tam esse copiam, quam inopiam, quod vestis indigentiæ, catenula captivitatis sit signum. «Nam paupertas est, ait, indigere; fortunæ vero habere, hanc unde suppleas indigentiam, avaritiæ vero semper plus cupere. Si amplius habes, aut eo indiges, aut non indiges; et si habes, aut his uteris, aut non uteris. Si uteris luxuriando, fatua; si non uteris, es retinendo avara. Si vero egens habes, quam artificialiter dives, natura tam pauper es. Vide igitur quod plus habere, aut sine vitiositate, aut sine aliqua paupertate nemo possit: vane igitur, quia plus habes, gloriaris. Ego certe me minus egere nunc glorior, et arte nudam esse; quia nec egeo, nec cupio vestimentum, ditiorem me puto. Nimirum, qui minus eget, is natura dives est, cum sit ipse sufficiens. Solam namque hanc, ni fallor, æstimaverim esse veram opulentiam non aliunde mendicatam, sed cupiditate abdicatam, natam habere sufficientiam. Cupiditatis victor Diogenes, hoc se ditiorem putavit, quo minimis indigeret. Hinc cum virum quemdam naturali vase manuum haustum sumere vidisset, jam seipso dives ejus exemplo factus, potationis vasculum confregit. Quare hujusmodi divitiæ, aut naturalis paupertatis opitulativum solatium, aut cupiditatis anxiæ jugum sunt onerosum. Disce igitur quod melius sit non egere, quam indigentem habere.»
Versus 10: Novit Justus Jumentorum Suorum Animas
Syrus, impii autem claudunt viscera sua; Chaldæus, miserationes impiorum crudelitas. Hebræum enim רחמים rachamim et miserationes, et viscera, quæ sedes sunt misericordiæ, et miseratione commoventur, significat. Sensus ergo Chaldæi est, q. d. Miserationes impiorum sunt crudeles, adeoque non sunt miseratio, sed crudelitas. Si quando enim misericordiam aliquam præstant, tot moris miserum trahunt, ac tanta verborum asperitate et supercilio beneficia in odium adducunt, denique tot conditionum et usurarum onere ea aggravant et vendunt, ut non tam misereri quam feritatem et crudelitatem exercere videantur.
Sensus Vulgatæ versionis est, q. d. Novit justus quantos labores et dolores animæ jumentorum suorum patiantur: ideoque eos moderatur, mitigat, solatur et medetur. Rursum novit quid jumenti anima appetat, illudque ei exhibet. Unde Pagninus vertit, cognovit justus appetitum jumenti sui. Anima enim sedes et symbolum est appetitus. Novit ergo non speculative tantum, sed et practice: novit, id est, attendit et curam gerit suorum jumentorum. Sic dicitur II Tim. ii, 19: «Cognovit Dominus qui sunt ejus,» id est amat, curat, protegit, promovet Deus suos electos. Et Psal. i, 6: «Novit Dominus viam justorum;» novit, id est diligit, dirigit, secundat et prosperat. Unde Septuaginta vertunt, justus miseretur animas jumentorum suorum; viscera autem impiorum immisericordia.
Jam per jumenta, primo, Lyranus accipit servos et ancillas: jumenta enim dicuntur quasi juvamenta; servi autem juvant herum.
Secundo, Beda per jumenta accipit proximos rudes et hebetes instar jumentorum: hos enim juvare, et vicissim ab iis juvari debemus lege naturæ et charitatis. «Justus, ait, compatitur, et miseretur hebetudini et fragilitati proximorum sibi commissorum.» Quam enim curam gerit bubulcus suorum boum et jumentorum, ac pastor suarum ovium, eamdem gerere debet rector subditorum.
Tertio, proprie et genuine Aben-Ezra: Novit, ait, justus qua re indigeant sua pecora, illamque misericorditer eis præstat, quia justus non tantum hominum, sed et brutorum miseretur; præsertim quia hæc misericordia in suum commodum redundat. Qui enim alit et impinguat bovem suum, seipsum alit et impinguat: bos enim arabit hero terram, segetesque producet, ac deinde cedet ei in cibum. Itaque esto amicitia et charitas proprie non sit inter nos et bruta, ut docet S. Thomas et Aristoteles, tamen ad illa quasi per mantissam et auxesin quamdam sese extendit; estque hic amor non tam amicitiæ, quam concupiscentiæ, quia herus amat bovem non ob bonum bovis, sed quia bos est jumentum, peculium et bonum suum. Ita S. Chrysostomus, hom. 29 in epist. ad Rom. «Sunt enim, ait, Sanctorum animæ vehementer mites et hominum amantes, non solum erga suos, sed etiam alienos, ita ut hanc suam mansuetudinem etiam ad animantia bruta extendant. Propterea et sapiens quidam dixit: Justus miseretur animarum jumentorum suorum. Si ergo jumentorum, multo magis hominum.» Idem Chrysostomus plenius in Catena Græc. hunc locum sic explicat: «Quid, ait, audio? Numquid justus jumentorum suorum animas miseratur? Utique erga illa quoque magnam humanitatem et clementiam ostendamus oportet, idque cum ob alia, tum ob id maxime, quod ea ratione et occasione illis compati et condolere discamus, qui ejusdem nobiscum sunt generis. Nec enim Deus citra causam in lege præcepit, ut jumentum prolapsum erigamus, et errabundam ovem ad viam reducamus, neque bovis triturantis os obligemus. Vult itaque ut magnam in bruta quoque animantia misericordiam exerceamus. Primo quidem propter nos ipsos, deinde vero ut quoad necessaria ministeria obeunda magis sint idonea; postremo autem ut curam et humanitatem in illa exercere assueti, quæ sua nobis ministeria præstant, erga proximos paulatim benigni et misericordes evadamus.
mendis.» Narrat deinde eum sui, sive porcæ, quæ agnum occiderat, maledixisse, ac suem mox infirmari cœpisse, et intra triduum mortuam; similiter eum aves et pisces captos libertate donasse: quocirca eas illi applausisse, ac ab eo invitatas cantu suo Deum laudasse. Mira sunt quæ addit de cicada, phasiano, falcone, et lupis a viro sancto dilectis et protectis, atque ad Dei laudem invitatis.
Mystice R. Levi: Justus, inquit, novit animam jumenti sui, id est, vitam corporis sui (corpus enim est quasi jumentum animæ) tuetur et curat, ideoque cavet ne corpus nimium labore affligat, ne nimia austeritate vigiliarum, inediæ, ciliciorum, disciplinarum illud conficiat. «Viscera autem impiorum crudelia,» quia dum gulæ, libidini et vitiis intemperanter indulgent, crudeliter in seipsos sæviunt: nam et sanitatem et robur lædunt, quin et vitam non raro sibi auferunt, aut certe decurtant.
Denique notanda hic collectio et dogma arcanum Cassiani, Collat. xi, cap. x: «Justus, ait, miseretur animas jumentorum suorum; viscera autem impiorum sine misericordia. Ideoque iisdem vitiis subjacere monachum certissimum est, quæ in alio inclementi atque inhumana severitate condemnat. Rex enim rigidus incurret in mala,» Prov. xiii, juxta Septuaginta.
Idcirco ergo Deus Judæis præceperat misereri jumentorum, ut discerent misereri proximorum, ne, si in jumenta essent crudeles, discerent efferari in homines. Ita sanxit: «Non arabis in bove simul et asino,» Deut. xxii, 10, quia asinus impar est bovi: quare si idem cum bove jugum traheret, plus æquo gravaretur. Et: «Non coques hædum in lacte matris suæ,» Exod. xxv, 19, quia crudele est ut lac matris, quod hædo est alimentum vitæ, fiat eidem tormentum mortis. Et: «Si ambulans per viam, in arbore vel in terra nidum avis inveneris, et matrem pullis vel ovis desuper incubantem, non tenebis eam cum filiis, sed abire patieris,» Deuter. xxii, 6. Ita sanxit diem Sabbati, ut in eo quies daretur tam jumentis, quam hominibus, ab omni opere et labore, quo per septimanam desudant, Deuter. v, 14. Hanc misericordiam Deus sanxit non tantum suo verbo, sed et exemplo. Ipse enim jumentorum curam gerit. Unde illud Psal. xxxv, 7: «Homines et jumenta salvabis, Domine.» Et Christus, ait S. Bernardus, in præsepio positus fuit inter bovem et asinum, ut salvaret homines et jumenta. Et Psal. ciii, 14: «Producens fœnum jumentis.» Et Psal. cxlvi, 9: «Qui dat jumentis escam ipsorum, et pullis corvorum invocantibus eum.» Deum ergo Deique pietatem imitantur, qui in bestias misericordes sunt.
Sic S. Anselmus, ut habet ejus Vita, affectu commiserationis movebatur erga bestias, easque deflebat, cum laqueis venatorum irretitas cerneret. Gordianus senior Imperator, teste Capitolino, tantæ bonitatis erat, ut in scholis, si quis puerorum vapularet, lacrymas non teneret.
Præ reliquis sensum hunc pietatis in bestias ostendit S. Franciscus, de quo ita scribit S. Bonaventura, lib. I Vitæ ejus, cap. viii: «Consideratione primæ originis omnium, abundantiori pietate repletus, creaturas quantumlibet parvas fratris vel sororis appellabat nominibus, pro eo quod sciebat eas unum secum habere principium. Illas tamen viscerosius amplectebatur et dulcius, quæ Christi mansuetudinem piam similitudine naturali prætendunt, et Scripturæ significatione figurant. Redemit frequenter Agnos, qui ducebantur ad mortem; illius memor agni mitissimi, qui ad occisionem duci voluit pro peccatoribus redimendis.»
Qui enim exterorum misericordes evadamus. Qui enim exterorum miseretur, multo magis familiarium et domesticorum miserebitur, et qui misericordiam exercet in jumentum, magis exercebit illam in fratrem consanguineum. Sed dices forsan: Jumentum ministerii usum affert, frater autem nullum omnino. Imo vero magnum: conciliat enim tibi æternam apud Deum mercedem. Ecce qualem curam et servitutem jumentis impendimus, ut bene sit illis: neque turpe aut ignominiosum hoc ducimus, et hominibus servire turpe ducemus? Tropice autem per jumenta indociles, et rationis luce pene destitutos discipulos hoc loco significat.»
Versus 11: Qui Operatur Terram Suam, Satiabitur Panibus
Hebraice, indiget corde. Pro otium hebraice est רקים rekim, quod Aquila, Theodotion et Septuaginta vertunt, κενά, id est vana; Syrus, qui festinat post vanitatem; Chaldæus, vacua; Pagninus, vacuos; Baynus, inania; Tigurina, perditos. Rekim enim significat homines ignavos, otiosos, inanes, perditos, quales sunt scurræ et mendici validi; item res inanes, vanas, perditas. Qui enim cum scurris ignavis et otiosis versatur, sectatur ignavum, vanum, turpe et sceleratum otium, fitque scurra, maledicus, fur, etc. Huc facit proverbium Syrorum et Arabum, Cent. 2, num. 27: «Acquire diligentiam: ea enim est thesaurus magnus;» et num. 28: «Recede a pigritia, quia ipsa est plena damno.»
S. Chrysostomus, in Catena Græcorum, hæc ita præcedentibus vers. 9 et 10 connectit, q. d. «Non quia operandum et laborandum dixi, injuste quoque ditescendum dixi. Bona sane et honesta est operatio, sed ea quæ cum justitia est conjuncta, cujusmodi est agricultura. Ignavia enim malitiam parit et fovet, non etiam rem familiarem auget.» Accedit S. Hieronymus: qui per vana accipit mercaturam, utpote periculosam et incertam, quasi ab ea Sapiens avocet homines ad agriculturam. Explicans enim illud Isaiæ xxiii, de Tyro: «Operare terram tuam; etenim naves nequaquam veniunt de Carthagine. Profuit enim Tyro, inquit Hieronymus, naves interire peregrinas, ut cogatur operari terram suam, de qua in Proverbiis dicitur: Qui operatur terram suam, satiabitur panibus.»
Verum sub agricultura hic quodlibet opus honestum, et quamlibet artem honeste ditescendi accipit: hæc enim opponitur inerti otio; proponit tamen agriculturam, tum quia ea est maxime necessaria, tum quia ipsa est «ars innocentissima» (ait S. Augustinus scribens contra Faustum Manichæum, eam damnantem homicidii, quod plantas evellendo eis animam vitamque adimat), ideoque præcepta Adæ in paradiso, et rursum post expulsionem e paradiso, quam proinde primi Patriarchæ, ac deinde reges etiam et principes, uti Job, Abraham, Moses, Esau, etc., exercuere. Quin et Diocletianus, teste Eutropio, relicto imperio in rusticatione consenuit, atque Herculeo et Galerio eum ad imperium resumendum invitantibus: «Utinam, ait, Salone possetis visere olera nostris manibus instituta! profecto istud tentandum nunquam judicaretis.» Farantes Indorum rex Apollonio de ejus victu interroganti, ait: «Politarum fructibus, aut oleribus pascor, aut quæ præbent mihi arbores, quas ego his manibus colo.» Lysander Lacedæmonius cum ad Cyrum Minorem Persarum regem venisset, in hortum ductus, admiratus et proceritates arborum, et directos in quincuncem ordines, et humum subactam, Cyrum interrogavit a quo essent arbores plantatæ, et cujus solertia tam apte dimensæ? Cui respondens Cyrus ait: «Atqui ego ipse sum ista dimensus, mei sunt ordines, mea descriptio; mea enim manu sunt sata.» Tum Lysander purpuram ornatumque persicum multo auro splendentem intuens dixisse fertur: «Recte, Cyre, te beatum ferunt homines, quoniam virtuti tuæ fortuna conjuncta est.» Ita Cicero in Catone.
Quæres, cur sectans otium vocetur stultissimus? Respondeo primo, quia otium inducit pauperiem, et hominem ad famem necemque redigit. Quid autem stultius quam inerti otio sibi famem mortemque consciscere, et quid aliud est otium «quam vivi hominis sepultura?» ut ait Philosophus.
Secundo, quia otium facit mentem ignavam hebescere et brutescere, sicut hebescit et rubigine obducitur ferrum otiosum, ut gladius et culter quo nemo utitur. Unde Cassiodorus: «Natura humana, ait, sicut duris laboribus instruitur, ita per otia torpentia infatuatur.» Consonat Plutarchus in Moralibus: «Ingenium, ait, hominis ceu cariem et senium in otio contrahit, propter obscuritatem, et quies vitaque sedentaria non modo corporibus, verum etiam animis marcorem affert.» Et S. Chrysostomus, hom. 5 in I ad Corinth.: «Eorum (qui laborant) sunt animæ puriores, ait, eorum sunt mentes robustiores ac firmiores. Nam qui est otiosus, et multa temere loquitur, et multa agit temere, et tota die nihil operatur, torpore et veterno mentem repletam habet.»
Tertio, quia otium parit detractiones, calumnias, irrisiones, furta, estque causa omnis mali; otiosi enim fiunt aleatores, compotores, scortatores, prædones, etc. Quocirca Diogenes, teste Laertio, lib. VI, otiosorum negotium dicebat esse amorem, quod hic affectus potissimum occupet otio deditos. Ita enim fit ut, dum otio vacant, in rem negotiosissimam incidant. Et Appius Claudius, teste Valerio Maximo, dictitabat populo Romano longe melius committi negotium quam otium: quod populus bellis excitetur ad virtutem, in pace defluat ad voluptates ac luxum, ex quibus nascitur rerumpublicarum ac regnorum exitium.
Mystice, Polychronius in Catena Græc.: «Terram, ait, hic vocat animam, in qua bonæ et malæ cogitationes generantur; bonæ, si eam sanctis cogitationibus et operationibus exerceas; malæ, si eam otiari sinas. Panes vocat divini verbi pabulum; stultos autem eos dicit qui circa vanam doctrinam occupantur.» Sic et Beda: «Hic, ait, terram suam strenue operator, qui animam cordis sui per quotidiana exercitia, per legis meditationem, per vigilantiam mentis, quasi qui exercet agriculturam, instanter erudit, atque spiritualibus cibis velut panibus, ne fame ignorantiæ periclitetur, interioris hominis sui sensum reficere non desistit. Qui exercet animam suam spiritualibus studiis et nunc virtutibus, et tunc dapibus saturabitur præmiorum; qui autem pro salute animæ suæ nunc laborare detrectat, tunc inter stultos reprobabitur: tametsi nunc vel divina, vel mundana sapientia gloriosus videtur.»
Rursum B. Petrus Damianus per terram accipit corpus, quod laboribus et pœnitentiis subigendum est, ut continentiæ et beneficentiæ fructus proferat. Sic enim ait in epist. ad Fratres mandatorum transgressores: «Quisquis desiderat spiritualium segetum ubertate ditescere, desudet nunc agrum sui corporis disciplinæ ac continentiæ vomere continuo labore sulcare, et tanquam novalium suorum glebas sarculo sapiente confringat; dum quidquid durum, quidquid infecundum in se deprehenderit, jugis pœnitentiæ contusionibus terat. Nec desinat gulæ prurientes urticas, atque inhorrescentes carnalium desideriorum vepres radicitus exstirpare, quo uberes proventus spiritualium segetum valeant sui corporis rura proferre. Unde Salomon ait: Qui operatur terram suam, satiabitur panibus.» Vide quæ de agricultura litterali et mystica dixi Gen. ii, 15.
Quartum, quod potando decoquat patrimonium, itaque se, filios et uxorem redigat ad inopiam et paupertatem. Nam, ut ait S. Ambrosius, lib. De Elia et Jejunio, cap. xii: «Ebrii uno die bibunt multorum dierum labores.»
Hic versus deest in Hebraico, sed eum habent Romana et Græca, quæ sic habent, qui jucundus in vini conversationibus (symposiis) immoratur, in munitionibus suis ignominiam relinquit. Sensus est, q. d. Qui delectatur immorari symposiis, et vini compotationibus, hic «in suis munitionibus,» id est domibus, arcibus, urbibus locisque aliis quantumvis munitis relinquit infamiam et ignominiam, quia ebrietas multa secum affert probra, dedecora et damna, inter quæ primum est, quod ebrius mente captus effutiat quidquid in animo habet, omniaque sua secreta prodat, ob quæ odia sibi concitat, insidias accersit, fortunis et sæpe vita privatur. Rursum ebrius præ æstu meri nudat corpus, ejusque partes, quas honestas contegit. Sic Noe ebrius nudavit verenda sua, quæ sane magna est ignominia, ideoque irrisus fuit a Cham filio suo, Gen. ix, 22.
Secundum, quod, ubi mero incaluit, multa dicat agatque ridicula, insulsa, delira. Unde S. Basilius, orat. De Ebrietate: «Cum multum, ait, meri infusum fuerit, quasi tyrannus quidam arcem petit, et a summo vertice ingentes tumultus animæ præbet, nulli rei ne principali quidem parcens; sed ipsam primum rationem in servitutem captam adducit; deinde eam dispositionem, ac ornamentum, qui doctrinæ partus est, confundit ac perturbat risu indecoro, voce horrenda, ira præcipiti, libidine effrenata, æstro ac furore in omnem inhonestam voluptatem.»
Tertium, quod cœnaculum et cubiculum repleat vomitu, crapula, sordibus, juxta illud Isaiæ cap. xxviii, vers. 8: «Mensæ repletæ sunt vomitu.» Et Jerem. xlviii, 26: «Allidet manum Moab in vomitu suo, et erit in derisum etiam ipse.» Et illud Habacuc ii, 16: «Repletus es ignominia; bibe tu quoque, et consopire; circumdabit te calix dexteræ Domini, et vomitus ignominiæ super gloriam tuam.»
Quartum, quod potando decoquat patrimonium, itaque se, filios et uxorem redigat ad inopiam et paupertatem. Nam, ut ait S. Ambrosius, lib. De Elia et Jejunio, cap. xii: «Ebrii uno die bibunt multorum dierum labores.»
Quintum, quod civium et militum ebrietas det occasionem hosti invadendi, capiendi et vastandi arces et urbes: ita auctor Catenæ Græcorum. Sic Balthasar sua compotatione perdidit vitam, Babylonem et monarchiam Babyloniorum, Daniel cap. v, vers. 30. Sic Holofernes ebrietate sua perdidit se totaque Assyriorum castra, Judith xiii. Quocirca, ut ait S. Ambrosius, lib. De Elia et Jejunio, cap. ix: «Unius mulieris (Judith) jejunium innumeros stravit exercitus ebriorum.» Sic Troja indulgens genio a Græcis capta est, juxta illud Virgilii, II Æneid.:
Invadunt urbem vino somnoque sepultam.
Vere Plato apud Stobæum, serm. 18: «Gubernator ebriosus, ait, et quivis cuicumque rei præpositus omnia subvertit, sive navigium, sive currum, sive exercitum, sive urbem, sive quamcumque rem fidei suæ commissam.» Quocirca idem Plato, dialog. 3 De Republica, ita sancit: «Non conceditur custodi ut ebrietate gravatus, ubi terrarum sit, nesciat, nempe ridiculum esset custodem indigere custodem.»
Denique probra et damna ebrietatis describit S. Ambrosius, lib. De Elia et Jejunio, cap. xvi: «Ebrietas, ait, fomentum libidinis, ebrietas incentivum insaniæ, ebrietas venenum sapientiæ. Hæc sensus hominum mutat et formas, per hanc fiunt ex hominibus equi adhinnientes. Siquidem naturali vapore corporis calidi, et præter naturam vini calore flammati cohibere se non queunt, et in bestiales libidines excitantur, ut nullum tempus præscriptum habeant, quod doceat indulgere concubitui; vocem amittunt, colore variantur, oculis ignescunt, ore anhelant, fremunt naribus, in furore ardescunt, sensu excidunt. Hinc phrenesis periculosa, hinc calculi gravis pœna, hinc exitialis cruditas, hinc vomitus frequens semesas epulas cum internorum viscerum cruore fundentium.» Et nonnullis interjectis: «Hinc etiam vanæ imagines, incerti visus, instabilis gressus; umbras sæpe transiliant sicut foveas. Nutat his cum facie terra, subito erigi et inclinari videtur, et quasi vertatur, timentes in faciem ruunt et solum manibus apprehendunt, aut concurrentibus montibus sibi videntur includi. Murmur in auribus tanquam maris fluctuantis fragor et resonantia fluctu litora. Canes si viderint, leones arbitrantur et fugiunt. Alii risu solvuntur incondito, alii inconsolabili mœrore deplorant, alii cernunt irrationabiles pavores. Vigilantes somniant, dormientes litigant. Vita his somnium est, somnus his mors est; excitari nullis vocibus possunt quantolibet stimulando impulsu petas; nisi resipuerint, evigilare non possunt. Unde bene Jeremias hujusmodi hominem tanquam superfluam creaturam deflendum putat. Quid est homo ebrius, nisi superflua creatura?»
Versus 12: Desiderium Impii Munimentum Est Pessimorum
Perperam Beda, Lyranus et Complutenses pro munimentum legunt monumentum, sicque exponunt, q. d. Desiderant impii, gaudentque dum impii similes vigent in hominum memoria, dumque eis splendida sepulcra et monumenta eriguntur. Perperam, inquam: nam Hebræum מצוד metsod significat arcem et munimentum, non monumentum; significat quoque rete et venationem. Inde R. Salomon vertens venatio, sic explicat, q. d. «Impii hoc maxime optant, ut iis vescantur, vitamque sustentent, quæ scelerati per fraudem et rapinam venati fuerint.» Melius Chaldæus vertit desiderat impius retia mali; Syrus, ad malum præstandum; Cajetanus, desiderium impii laqueus malorum, q. d. Impius optat et quærit modos, artes et dolos, quibus quasi retibus justos illaqueet et perdat; at vero justi, Deo protegente, illos evadent. «Radix enim justorum proficiet;» Syrus, germinabit; Chaldæus, permanebit; Tigurina vertit, qui impietatem desiderat, malum venatur; at radix justo firm ferax est; Vatablus, optat impius rete malorum, id est, optat sibi dari artes malorum vel munitionem et præsidium malorum, quo scilicet possit tuto alios lædere.
Hæc versio plana est et facilis, ad eamque Vulgata accommodari potest. Planior tamen Vulgatæ versionis sensus est, q. d. Desiderant impii muniri et roborari pessimos, ut eorum societate et robore se suamque impietatem communiant et stabiliant contra viros principesque pios et probos. Sic hæretici unius urbis vel regni desiderant hæreticos aliarum urbium et regnorum roborari, ac potiri victoriis contra principes orthodoxos, ut per eos se suamque hæresim stabiliant, ac fidem orthodoxam cum principibus eam propugnantibus pessumdent et evertant. At incassum laborant. Nam Deo impietatis vindice fidem fidelesque suos protegente, «radix justorum proficiet,» ut scilicet justitia et justi firmiores agant radices, id est magis confirmentur, roborentur, ac magis magisque crescant et proficiant; ex adverso impietas cum impiis sensim infirmetur, decrescat et evanescat, uti nunc hæresim decrescere cernimus et gratulamur. Quocirca auctor Catenæ Græcor. ex Septuaginta sic vertit et explicat, desideria impiorum sunt improba, at piorum radices quasi vallo cinctæ sunt firmæ. Et Paulus quoque Apostolus pietatem et charitatem radicem et fundamentum appellat: «In charitate, scribit, fundati et radicati.» Sunt autem ejusmodi in tuto collocati, siquidem pietas ab omni adversitate liberat. Aut ob id certe istud dicitur, quia illorum sententiæ et cogitatus supra petram, quæ Christus est, fundati sunt: hactenus auctor.
Rursum noster Salazar, Septuaginta ex Complutensibus et Romanis, sic ad verbum vertit, cupiditates impiorum malæ; radix autem justorum in munitionibus. Idque tripliciter explicat: Primo, q. d. Impiorum cupiditates et studia rebus malis, id est caducis et terrenis, affixa sunt, nihil sublime et cœleste cogitant; contra vero radices justorum, bus quasi retibus justos illaqueet et perdat; at vero justi, Deo protegente, illos evadent. «Radix enim justorum proficiet;» Syrus, germinabit; Chaldæus, permanebit; Tigurina vertit, qui impietatem desiderat, malum venatur; at radix justo firma et ferax est; Vatablus, optat impius rete malorum, id est, optat sibi dari artes malorum vel munitionem et præsidium malorum, quo scilicet possit tuto alios lædere. id est eorum affectiones et studia in munitionibus, q. d. Justi altiora et sublimiora affectant, cœlestia meditantur, in hisque figunt desideria sua. Vel aliter: Impiorum quidem voluntas et mens exarmata est atque imbellis, atque adeo illam innumeræ cupiditates et pravæ affectiones invadunt. At vero «radix justorum,» id est eorumdem voluntas animusque, «in munitionibus,» id est septus undique ac munitus est, ne scilicet pravæ cupiditates illum adoriantur et debellent. Aut denique, quod satius reor, nomen radicis ex familiari Scripturæ loquendi modo divitias et fortunas sonat. Atque adeo sensus est: Cupiditates impiorum malæ, id est ad malum inferendum pronæ; justos enim et probos circumvenire, et bonis suis spoliare cupidissime desiderant. Radix vero piorum, id est eorum facultates, in munitionibus, hoc est tutæ atque securæ sunt ab eorum insidiis, quasi muris septæ ac præcinctæ forent. Hæc ipse more suo eleganter et ingeniose.
Versus 13: Propter Peccata Labiorum Ruina Proximat Malo
To malo est generis masculini, non neutri, q. d. Homini malo, non rei malæ, vel ad rem malam. Pro ruina hebraice est מוקש mokes, id est laqueus, qui homines et aves ducit in ruinam et mortem. Unde ex Hebræo vertas, in prævaricatione labiorum laqueus malo, id est homini impio, supple, approximat. Alii vertunt, laqueus malus, q. d. Impius fraude quam labiis concinnat, malum aliis struit laqueum. Verum prior versio est aptior. Unde Septuaginta vertunt, propter labiorum lapsum peccator incidit in laqueos (Chaldæus, corruit malus; Syrus, capietur), justus autem ejusmodi laqueos facile declinat; Vatablus, sermone suo irretitur malus, justus autem ex angustiis evadit.
Sensus est, q. d. Impius intemperantis est linguæ, suaque garrulitate et dicacitate imprudenter parat sibi laqueum et ruinam, quia propter eam in multas incidit lites et calamitates. At justus effugiet de angustia, tum quia cavet a garrulitate, quæ parit laqueos et angustias; tum quia justus ita sapiens est et cautus, ut si quando in aliquam angustiam incidat, sua loquendi agendique prudentia et sagacitate, norit se ex ea expedire, et laqueum effugere. Ita David accusatus apud Achis regem Palæstinæ, quod esset proditor a Saule ad eum perdendum submissus, calumniam hanc effugit, prudenter simulando se stultum et delirum, I Reg. xxi, 13. Sic Abigail excidium domui suæ ob duritiem Nabal mariti sui imminens a Davide prudenti et humili sermone iras Davidis sedando discussit et effugit, I Reg. xxv, 23 et seq.
Mystice S. Thomas, serm. De decollatione S. Joannis Baptistæ, hanc sententiam eidem adaptat, eamque quasi thema sermonis proponit: Baptista, inquit, hodie decollatus ab Herode liberatus fuit a triplici angustia, scilicet carceris, corporis et tum virtutem consistere; nam persæpe quoque consistit in verbis. Quare subdit: Retributio labiorum ejus tribuetur illi. Atque huc quoque spectat illud Domini: Ex ore tuo judico te, serve nequam.» Alius ibidem: «Virilis animæ sermo ad virtutem tendit; et quidem bonus bonos generat fructus, sicut e diverso malus malos. Dominus autem tanquam benignus et liberalis dator liberalem mercedem persolvit bonis, supplicia autem ex instituto non irrogat, verum mali sibi ipsis illa adsciscunt.»
Maxime vero significat hic sapiens eos, qui blandis verbis æque ac eleemosynis mæstos, ægros et afflictos solantur, lætificant et exhilarant, simili modo, ac pari, imo majori mensura (ut innuunt Septuaginta) a Deo et ab aliis lætificandos fore et exhilarandos, juxta illud S. Gregorii: «Et gaudia tribuens, unde es lætificandus, accipies.» Et illud: «Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.» Et illud Christi: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur,» Matth. V.
Post hunc versum Septuaginta in editione Romana hanc gnomen, quæ nec in Hebræo, nec in Græco, nec in Vulgata Latina exstat, interserunt: «Qui videt levia, misericordia dignus habebitur; qui autem occurrit in portis, vexabit animas,» hoc est, inquit Scholiastes: «Qui videt levia,» id est probus, modestus et non curiosus, misericordia dignus est. «At qui occurrit in portis,» id est curiosus, et qui se intrudit in negotia, vexabit multos. Auctor vero Catenæ Græcor. hunc versum sic enuntiat, sicque explicat: «Qui placido misericordique oculo intuebitur, et ipse misericordiam consequetur; qui autem in portis se obviam fert, animas exterit. Placide cernentem cum vocare videtur, qui nulla neque invidia, neque avaritia laborat, neque quid discretio exigat, ignorat; per eum autem, qui in portis occurrit, avarum designat, aut illum sane, qui proximo insidias parat, eidemve adversatur; aut hominem ejusmodi, qui illis qui controversiarum causa in tribunal ingrediuntur, in ipso statim introitu sese objectat; aut eum denique qui a viis, quæ ad vitam ducunt, ad malas semitas eos abducere conatur, quibus mala machinatur.» Et Olympiodorus: «Qui non videt aspere, hoc est, qui recta placidaque mente ornatus est, is (utpote nihil asperitatis ex peccato reliquum habens) Deum videbit. Qui autem in portis occurrit, est avarus; siquidem quærens quem exterat et consumat, quasi in portis, ubi olim jus dicebatur, occurrere et insidiari dicitur.»
14. DE FRUCTU ORIS SUI UNUSQUISQUE REPLEBITUR (Hebraice, saturabitur) BONIS, ET JUXTA OPERA MANUUM SUARUM RETRIBUETUR EI. — Ita Hebræa, Aquila, Chaldæus et Symmachus, licet Septuaginta pro manuum, habeant labiorum: «Et retributio labiorum ejus, inquiunt, dabitur illi.» Perperam Cajetanus a citatis Interpretibus recedens, vertit, de fructu oris viri saturabitur bono, scilicet auditor, et juxta opera manuum suarum retribuetur ei; sicque explicat, quasi hic ponatur discrimen fructus sermonum et operum, quod scilicet fructum sermonum percipiat, non loquens, sed audiens: fructum vero, id est, mercedem operum percipiat ipse operans. Contrarium enim hic dicit Salomon, scilicet tam oris quam operis fructum ad suum pertinere ac redire auctorem. Unde Vatablus sic explicat, q. d. Verba et opera accipient a Deo retributionem.
Sic et S. Chrysostomus, in Catena Græcor.: «Ne arbitreris, inquit, in operibus tantum sæculi, etc., quia scilicet transfit in libertatem gloriæ filiorum Dei; ivit enim ad limbum patrum, nuntians eis Christum advenisse. Unde et Christus sequenti anno crucifixus et mortuus, ad limbum descendens, eidem cum cæteris patribus gloriam beatitudinis contulit, eumque gloriosum in cœlum ascendens secum cum triumpho deduxit.
Versus 15: Via Stulti Recta in Oculis Ejus
Pagninus, obtemperat consilio; Symmachus recte invertit, qui vero audit consilia, ait, sapiens erit, quia ex consilio quod suscepit, proficiet in sapientia. Sensus est, q. d. Stultus, id est, insipiens et imprudens, id quod concepit et judicat, vel concupiscit et amat, oculis mentis suæ censet esse æquum et rectum: unde sibi præfidens alios consulere negligit; at sapiens suo judicio diffidens alios consulit, eorumque consilia libens amplectitur et sequitur.
Ratio est prima, quod stulti sunt superbi, putantque se plus aliis, imo se solos sapere. Rursum: «Dum docti et sapientes magis putari quam esse concupiscunt, ideo alios audire detrectant,» ait S. Augustinus, epist. 174. At sapientes sunt humiles, sciuntque in propriis facile quemlibet falli, nec ambiunt haberi, sed esse sapientes; idcirco libenter alios audiunt, imo consulunt. Alii enim sincerius de nobis rebusque nostris judicant, quam nos ipsi. Nos enim in nostris excecat amor proprius.
Secunda, quia stulti amant suas cupiditates, illisque ita affixi sunt, ut ab eis avelli nolint; quare cavent alios consulere, ne prava eorum desideria et judicia arguantur, eademque relinquere et mutare vi veritatis cogantur. Sapientes vero sequuntur judicium rationis, virtutis et legis divinæ, quæ suadet ut in propriis alios consulamus, ne latens amor cupiditatis alicujus judicium offuscet, ac cupiditatem pro ratione substituat.
Tertia, quod stulti duri sint cerebri, pertinaces et obstinati in eo quod semel sibi persuaserunt; et sapientes sinant se duci et flecti quocumque eos ratio et veritas consiliorum, quæ ab aliis suggeruntur, ducit. Sic Moses, licet assidue cum Deo colloquens, Jethro tamen soceri sui consilium de partiendo in alios regiminis onere libens admisit, magno sui et totius populi commodo, Exod. XVIII. Sic S. Petrus, licet caput Ecclesiæ, Pauli licet inferioris consilium, imo correptionem, de non judaizando humiliter audivit et suscepit, Galat. II.
Eminuit hac in re S. Augustinus, qui cum ingenio esset acutissimo, et doctrina eminenti, tamen alios, ac imprimis S. Hieronymum de dubiis S. Scripturæ consulere solitus fuit, ut patet ex epist. ejus 8 ad S. Hieronymum in cujus fine ait: «Sane idem frater aliqua scripta nostra fert secum, quibus legendis si dignationem adhibueris, etiam sinceram atque fraternam severitatem adhibeas quæso. Non enim aliter intelligo quod scriptum est: Emendabit me justus in misericordia, et arguet me, oleum autem peccatoris non impinguet caput meum; nisi quia magis amat objurgator sanans, quam adulator unguens caput. Ego autem difficillime bonus judex lego quod scripserim, sed aut timidior recto, aut cupidior. Video etiam interdum vitia mea, sed hæc malo audire a melioribus, ne cum me recte fortasse reprehendero, rursus mihi blandiar, et meticulosam potius mihi videar in me quam justam tulisse sententiam.»
Item S. Ambrosius, qui scribens ad Sabinum, illius licet se eruditione inferioris censuræ scripta sua subjicit, causamque addit: «Nescio enim quomodo præter imprudentiæ caliginem, quæ me circumfundit, unumquemque fallunt sua scripta, atque ut filii etiam deformes delectant, sic etiam scriptorem indecores etiam sermones sui palpant.»
Denique parallela Salomoni est illa Siracidis gnome: «Fili, sine consilio nihil facias, et post factum non pænitebis,» Eccli. XXXII, 24. Et illa Tobiæ ad filium, cap. IV, vers. 19: «Consilium semper a sapiente perquire.»
Versus 16: Fatuus Statim Indicat Iram Suam
Hebraice, stulti in die cognoscetur ira ejus, id est, ut Septuaginta et Syrus, imprudens eadem die enuntiat iram suam; S. Cyprianus, patefacit furorem suum; Chaldæus, stultus importune iram suam ostendit.
QUI AUTEM DISSIMULAT INJURIAM, CALLIDUS EST.
Hebraice, tegens ignominiam, callidus est; Vatablus, cautus est; Septuaginta, abscondit (Beda, occultat) autem ignominiam vir astutus. Callidus ergo hic idem est quod prudens et astutus: ita auctor Catenæ Græcor. Significat in offensa et ira maxime dignosci sapientem a stulto, quod stultus illico iram prodit, sapiens eam tegat, celet et dissimulet. Hinc illud elegans Hebræorum proverbium: בכים בכום בכנם backis backos backaus, id est, in crumena, in calice, in ira, maxime cognoscitur indoles et ingenium hominis: in crumena enim cognoscitur ejus avaritia, vel liberalitas; in calice ejus sobrietas, vel ebrietas; in ira ejus prudentia dissimulandi, vel imprudentia indignandi vel ulciscendi.
Triplex ergo hic innuitur discrimen, quo in ira sapiens a stulto secernitur. Primum est: Stultus si verbo asperiore, multo magis si verbere pungatur, illico ira corripitur et excandescit, quia passione, non ratione agitur. At sapiens licet scommate, aliove verbo, aut facto duriore appetatur, mentem cohibet ne irascatur, quia illam habet placidam, eo quod iram mortificarit, iræque potens sit et dominus. Quocirca in sapiente «ira rationi sicut canis pastori obedit,» ut ait S. Basilius, homil. De ira, ut scilicet instar canis nunc immittatur in gregem, nunc revocetur a ratione ad ejus libitum.
Secundum: Stultus ira correptus illi interius in animo indulget. Dum enim injuriam sibi factam jugiter recogitat et exaggerat, animum ira gravidum magis accendit et inflammat: non enim studuit mortificationi, sed instar bruti iras et appetitus suos sequitur, illisque indulget; quo fit ut ex ira incidat in indignationem et furorem. At vero sapiens, esto aliquando ira subita corripiatur, tandem illam statim in animo refrænat et compescit. Illico enim judicium mentis advocat, quod multas illi rationes iræ reprimendæ suggerit. Rursum sapiens novit illud Sixti philosophi, num. 273: «Magnam scito esse sapientiam, per quam ferre potes ineruditorum insipientiam.» Et num. 283: «Domesticorum indignationes ferre sapientis est.» Præclare S. Ambrosius in cap. VI S. Lucæ, ad illud, Beati pauperes: «Mitiga, ait, affectum tuum, ut non irascaris, aut certe iratus ne peccaveris, juxta quod scriptum est: Irascimini, et nolite peccare. Præclarum est enim motum temperare consilio, nec minoris virtutis ducitur cohibere iracundiam, quam omnino non irasci, cum plerumque illud lentius, hoc fortius æstimetur.»
Tertium: Stultus iram animo conceptam exterius prodit per vultum iracundum, per verba indignationis plena, per gestus minaces, etc. Clamat enim, vociferatur, minatur, complodit manus, pedibus pulsat terram, convicia jactat, etc. Sicut enim scintilla ignis injecta in stipulas, nisi restinguatur, serpit gliscitque, nec desinit donec interius totam domum pervaserit; quo facto foras per fenestras et tecta erumpit: sic prorsus res se habet in ira, cui stultus non resistit, sed eam sequitur, favet et auget. At vero sapiens iram etiam juste animo conceptam premit et tegit, ne foras erumpat. Sapienter enim cogitat, si eam prodat, se tam alios, quam seipsum, magis ira accensurum, lites et caxas concitaturum, nilque boni, sed multum mali effecturum, juxta illud Apostoli: «Irascimini, et nolite peccare. Sol non occidat super iracundiam vestram,» Ephes. IV, 26: vide ibi dicta. «Injurias enim qui ulciscitur, exaggerat,» ait Aristoteles. Prudenter ergo iram quasi feram animo cohibet, ne, si leo hic furens foras exsiliat, in noxam et cædem multorum ruat; quare exspectat dum, sedata ira, ratione rem suam agat, ac injuriam sibi illatam vel corripiendo offendentem, vel juridice causam suam agendo, vel potius eam condonando deleat et obliteret.
Ita Cassianus, Collat. XVI, cap. XXVII: «Stultus eadem ipsa hora pronuntiat iram suam; occultat autem ignominiam suam astutus. Non enim, ait, ignominiosam iracundiæ passionem ita a sapientibus occultari debere decernit, ut iracundiæ velocitatem culpans, non prohibeat tarditatem, quam utique, si per necessitatem humanæ infirmitatis irruerit, ideo censuit occultandam, ut, dum ad præsens sapienter obtegitur, in perpetuum deleatur. Hæc enim natura est iræ, ut dilata languescat et pereat, prolata vero magis magisque conflagret. Dilatanda ergo atque amplianda sunt pectora, ne angustiis pusillanimitatis arctata, ita iracundiæ turbulentis æstibus oppleantur, et recipere secundum Prophetam illud nimis latum mandatum Dei angusto corde nequeamus, nec dicere cum Propheta: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatares cor meum.»
Igitur sapiens judicat satius esse ignominiam sibi illatam occultare et condonare, quam commemorando renovare et augere; scit enim hac ratione plus virtutis et gloriæ sibi accessurum, quam si iram minando vel vindicando proderet. Nam, ut ait S. Basilius, homil. De ira: «Si nihil moveris, integer es animo et sanus; si vero aliquid animo pateris, saltem in te conde tristitiam. In me turbatum est cor meum (ait Propheta), id est, non extra perturbationem animi ostendi, sed veluti quamdam intra littus abruptum undam retinui.» Et mox: «Sedabis igitur mentem latrantem et exacerbatam.» Modum suggerit: «Tecum in tui cordis recessu rationis tribunal verebere, sicut pueri immodestum aliquid agentes viri venerabilis præsentiam vereri solent.» Ita Saul jam rex creatus dissimulabat suorum scommata et obloquia, iramque et vindictam continebat, 1 Reg. X, 27: «Qui enim nescit dissimulare, nescit regnare.»
Varios iræ sedandæ modos recensui Ephes. IV, vers. 26 et 31; sed nullus fere efficacior est consideratione Christi crucifixi, si ejus passiones æque ac patientiam intuearis et rumines. Nam, ut ait S. Ambrosius, tract. De Conflictu virtut. et vitiorum: «Si passio Redemptoris ad memoriam reducatur, nihil tam durum, quod non æquo animo toleretur.» Ita S. Elzearius Comes Ariani iram domuit meditatione passionis Christi, adeo ut jam iræ expers et ἀπαθής videretur. Quoties enim aliquid injuriam sibi dici vel fieri sentiebat, illico confugiebat ad Christi passionem, nec ab ejus consideratione cessabat, donec tantæ patientiæ exemplo, motus iræ subsideret, rediretque pristina animi placidi tranquillitas.
Huc faciunt prudentiæ axiomata, sive doctrina, S. Severini episcopi in Biblioth. SS. Patrum, tom. XIV, sive in Supplemento recenter a Theologis Coloniensibus edito: «Nemini opprobrium dixeris; neminem contemnas; de nullo malum loquaris; simultates odio habe; inimicos noli exasperare: utilius est enim eos amicos facere, quam inimicos habere; cum nullo litiges; inimicitias dissolve; sectare silentium, quia absque pænitentia est: tumultum pænitentia subsequitur; concupiscentias animi tui vince. Justitiæ opera sunt, semper Deo gratias agere, Dei cultores amare, nemini nocere, nec contristare quemquam, pudice vivere, misericordem esse, proximum sicut seipsum diligere, esurientes saturare, etc. Sicut lucerna ardens ita esto, et Angelus Dei vocaberis. Absentem noli condemnare, præsentem juste accipe. Ex argumentis noli condemnare, ne et tu condemneris. Misero noli exprobrare, ne et tu exprobrabilis efficiaris; circa omnes enim judicium Dei est, et ut justum est judicat. Facies seniorum semper inquire, ut instruaris verbis eorum: sapientum enim sensus pleni sunt fructibus vitæ. Ducem vitæ tuæ ut Deum habe: a Deo enim tibi missus est ut salveris.» Qui hæc servat, facile iram cohibet, et offensam dissimulat ac condonat.
Talis sit sacerdos oportet, ait S. Ambrosius, lib. III, epist. 25 ad Vercellensem Ecclesiam: «Ut sit promptus ad misericordiam, promissum non remordeat, lapsum revocet, compatiatur dolori, mansuetudinem teneat, pietatem diligat, iram depellat vel decoquat; sit quidam lituus plebis excitandæ ad devotionem, mitificandæ ad tranquillitatem. Veius dictum est: Assuesce unus esse, ut vita tua quamdam picturam exprimat, eamdem servans semper imaginem quam acceperit. Quomodo potest unus esse, qui nunc iracundia inflammatur, nunc indignatione gravi exæstuat, nunc vultu excandescit, nunc pallore immutatur per momenta varius et discolor? Sed esto sit naturæ irasci, aut plerumque causæ, hominis est tamen temperare iracundiam, non leonino raptari furore; non norit assuescere clamori, non serere nec acerbare familiare jurgium. Scriptum est enim: Vir iracundus effodit peccatum,» Prov. XV.
Versus 17: Qui Quod Novit Loquitur, Index Justitiae Est
Perperam Complutenses, Hugo et alii legunt, judex. Hebraice, efflans veritatem annuntiabit justitiam; testis falsitatum dolum, repete, annuntiabit vel efflabit; Septuaginta, plenam fidem annuntiabit justus, testis autem injustorum dolosus; Symmachus, qui patefacit fidem (id est rem veram et certam) annuntiat justitiam; testis falsi dolum; Chaldæus, loquetur fidelitas et annuntiabit justitiam; testimonium falsum dolosum; vel, qui attestatur veritatem, narrat justitiam, etc. Syrus, veritatem eorum quæ videntur justus eloquitur; testis fallax fraudulentus est; Vatablus, qui loquitur veritatem, nuntiat justitiam, et testis mendaciorum est fraudulentus, hoc est, inquit ipse: «Qui verax est, loquitur quæ justa sunt; mendax vero est fraudulentus.»
Sensus planus et genuinus Vulgatæ versionis est, quasi dicat: Qui id quod certo cognovit, utpote quia vidit, vel a viris fide dignis audivit, eloquitur, sive in judicio, sive extra illud, hic indicat id quod æquum et justum est; quod enim verum est et bona fide dictum, hoc pariter æquum et justum est; veritas enim est justa, imo veritas et justitia. «Qui autem mentitur, testis est fraudulentus,» tam in judicio quam extra, quia fraudem facit, et in fallendo judices aliosque inducit, persuadendo eis mendacium; ideoque injustitiam facit, tum quia mentiendo fallit, tum quia mendacium falsumque crimen alteri affingendo causa est, ut alter injuste de crimine, quod non fecit, condemnetur. Huc accedit R. Salomon, qui sic explicat: In judicio verax vera deponit, ut justum demonstret insontem. Et Aben-Ezra: Qui, ait, sermone suo justa veraque profert, ac rite assuevit, cum in testem advocatur, procul dubio veritatis integer erit assertor, neque ab æquitatis norma recedet; fraudator autem mentiendo assuetus, quando ad testimonium ferendum deposcitur, iniquitatis et mendacii amore inflammatus falsa testabitur. Accedit et Baynus, qui sic explicat, q. d. Qui solet loqui quod novit, id est qui solet loqui veritatem, hic «index est justitiæ,» id est solet adscisci in testem veritatis, ut in judicio testetur id quod verum et justum est. «Qui autem mentitur,» id est qui solet mentiri, hic ut mendax et fraudulentus a testimonio ferendo in judicio repellitur. Jure enim præsumit vel metuit judex eum, qui extra judicium solet mentiri, etiam mentiturum in judicio.
Porro Hebræum, efflans veritatem annuntiabit justitiam; et Septuaginta, plenam fidem annuntiabit justus, sic apposite explicat noster Salazar: «Efflans veritatem,» id est qui confidenter, qui pleno spiritu rem enuntiat, qui, cum dicit testimonium, non promit vocem tremulam, et veluti suffurato spiritu strangulatam (ut mos est mendacibus), is quidem «index justitiæ est;» ipso enim dicendi ac proferendi modo satis innuit se vera et sibi constantia loqui. «Qui autem mentitur, testis est fraudulentus,» id est, qui hæsitat, titubat, ut hi solent qui mendacia proferunt, hic falsidicum testem se esse prodit. Hoc sibi vult Hebræa lectio: «Testis falsitatum dolum,» supple, dictione ipsa præ se fert. S. Chrysostomus tamen in Catena Græcor. sic Septuaginta explicat, ut sensus sit: «Quidquid vir justus et fidelis asserit, id statim tanquam verum recipitur; aut justus ea tantum narrat, quæ certo explorata habet; at homo dolosus, qui mendacium texere, aut injustitiam persuadere nititur, fidem haud temere invenit, injustorum autem nomine designat hoc loco hæreticos: nam licet hi contra veritatem armati insurgant, et falsitatem urgeant, fidem tamen apud sapientes nullam obtinent. Dolosi quoque dicuntur iidem, quia nihil recti aut sani in pectore gerunt.» Hæc S. Chrysostomus.
Versus 18: Est Qui Promittit, et Quasi Gladio Pungitur
Syrus, sanat. Pro est qui promittit hebraice est בוטה bote, id est, qui temere aliquid effutit aut jurat, promittit et vovet. Unde ex Hebræo sic vertas, est effutiens velut transfossiones vel compunctiones gladii. Minus recte Theodotion et Symmachus pro בוטה bote legentes בוטה botech vel boteach, id est sperans, confidens, vertunt, est fidens in punctione gladii; Symmachus, ut punctio gladii.
Igitur Hebræa, primo, sic apte reddunt Septuaginta, sunt qui loquentes vulnerant ut enses; vel, ut habet auctor Catenæ Græcorum, sunt qui oratione sua non secus vulnerant quam ense; linguæ autem sapientium sanitatem afferunt, idque sic explicat, q. d. Imprudentes, dum aliquem carpunt, ita aspere, imprudenter et barbare id faciunt, ut verba eorum videantur esse enses transfodientes animam: at vero prudentium reprehensio sanat potius quam vulnerat; licet enim gladio acutius ferire videatur, attamen mystica illa sectio vitam verius quam mortem affert. Huc accedit versio Tigurinæ, temere effutire perinde est atque gladio perfodere; at sapientum lingua salubris est.
Secundo, Aben-Ezra hæc refert ad perjurium, q. d. Perjurus temere pejerans suo falso testimonio ita lædit proximum, ac si ense eum transverberaret: at linguæ sapientum, qui ad amussim hæc testimonia examinant, eorumque falsitatem deprehendunt et coarguunt, medentur huic vulneri, quod testis perjurus inflixerat.
Tertio, R. Levi, Cajetanus et Jansenius hæc referunt ad falsas criminationes et calumnias, q. d. Calumniator qui falsum alteri crimen impingit, perinde est, ac si gladio eum confoderet, quia non raro ob crimen falso impactum innocens morti adjudicatur. Unde Chaldæus vertit, sunt qui dicunt quasi gladios tumultuosos; at lingua sapientum non nisi honesta, justa, honorifica eloquitur, quæ animos etiam exulceratos solantur et sanant.
Quarto, Noster apte vi bote retulit ad votum et promissionem, uti et Aben-Ezra: «Pertinent, ait, hæc ad eos qui gravia difficiliaque vovent.» Rursum, gladio conscientiæ idem est quod scientiæ quasi gladio. Est hypallage similis illi Psal. V: «Domine, ut scuto bonæ voluntatis tuæ (hoc est bona voluntate tua ut scuto) coronasti nos.» Unde Beda legit, conscientia, in nominativo.
Sensus ergo est, q. d. Qui temere aliquid promittit aut vovet, cujus postea eum pænitet, vel quia rem illicitam aut indecentem promisit, uti Jephte vovit se immolaturum id quod primo sibi e domo sua occurreret, si victor rediret; occurrit autem primo filia: quocirca voti eum pænituit, Judic. XI, 35; vel quia promissum aut votum est difficile et arduum, ideoque illud præstare nequit, aut non vult; is perpetuo animi dolore et conscientiæ remorsu, quasi gladio compungitur, sibique dicit: Cur me voto, vel promissione, adeo difficili obstrinxi? Cur temere ad rem tam arduam præstandam me obligavi? Quomodo hoc voti onus mihi tam durum excutiam?
Ita Beda: «Promittunt, ait, nonnulli divinæ obedire voluntati, sed ubi tentatio terrens sive blandiens impedimentum præstiterit, deserunt quidem cæpta, sed tamen conscientia promissi quasi gladio punguntur.» Huc pertinent vota et juramenta iratorum, ut cum parentes irati vovent vel jurant se filium petulantem verberaturos, mutilaturos, exhæredaturos, cujus postea eos pænitet, cum ira deferbuit. At lingua sapientum, quæ nihil nisi bene consideratum et præmeditatum promittit et vovet, sanat omnes dolores animique ægritudines, quæ ex promissione et voto oriri possunt. Hasque enim omnes sapiens ante promissionem prævidit, et animo præconcepit, ac pariter de remedio singulis afferendo easque persanando prospexit.
Rursum, lingua sapientum non tantum proprios, sed et alienos sanat dolores, puta odia, lites, rixas, cæterasque animorum ægritudines; novit enim prudentibus consiliis dulcibusque verbis eos lenire, mulcere, et, ut ita dicam, excantare. Talis fuit lingua nostri R. P. Petri Canisii, de qua illud vulgo ferebatur: «Lingua Canisii est lingua canis,» quia uti canis lingendo ulcera sanat, sic et Canisius sua sapientia et suavi loquentia odia, lites, dissidia omnesque animorum ægritudines persanabat. Ita refert P. Sachinus secretarius Societatis Jesu in Vita Canisii. Sic videmus hodie viros sanctos unico verbo subinde lenire afflictorum mærores, eorumque timores, scrupulos et angores dissipare.
Hoc est, quod monet Salomon, Eccle. V, 1: «Ne temere quid loquaris, neque cor tuum sit velox ad proferendum sermonem coram Deo, etc. Si quid vovisti Deo, ne moreris reddere; displicet enim ei infidelis et stulta promissio; sed quodcumque voveris redde; multoque melius est non vovere, quam post votum promissa non reddere.»
Huc facit illud Sixti, sive Sexti, Pythagorei in Sentent. 187: «Age magna, non magna pollicens; insipientes enim magna pollicentur, sed parva præstant.»
Versus 19: Labium Veritatis Firmum Erit in Perpetuum
Hebræa more suo sunt concisa et ambigua, ac pro עד ed, id est testis, jam legunt עד ad, id est usque. Rursum ארגיעה argia significat momentum, citum; radix enim רגע raga significat concitatum esse, commotum, conturbatum subito; unde apte Noster vertit, repentinus.
Igitur ex Hebræo sic primo, vertunt Septuaginta, labia veracia dirigunt testimonium; testis autem citus (Scholiastes: velox, id est iracundus) linguam habet injustam, q. d. Testis consideratus et verax rectum et verax perhibet testimonium: at testis inconsideratus et præceps falsum sæpe et injustum eloquitur ac testatur. Unde auctor Catenæ Græcorum sic vertit, sicque explicat: «Labia veracia rite moderantur testimonium; testis autem præceps injustam habet linguam. Hic planius et accuratius exponit, veracis hominis linguam veritati patrocinari, suoque testimonio fidem facere, et veritatis studiosos dirigere: at vero præcipitis incontinentisque linguæ hominem veritati adeo non favere, ut contra veritatem quoque linguam suam armare non dubitet.» S. Chrysostomus, ibidem: «Utrobique, ait, est lingua; sed ibi vulnera, hic pharmaca. Quid hoc autem adferri potest admirabilius? Cernis hic linguam sua natura non esse malam; siquidem usus illius ad opposita sese extendit, nempe ad bonum et malum.»
Secundo, Chaldæus, labium veritatis dirigetur in sæculum, et festinus linguæ testis falsitatis est; et Syrus, labia veracia recta sunt, iniqua est lingua testis repentini.
Tertio, Pagninus, Cajetanus et Vatablus, labium veracis firmum erit in perpetuum, et ad momentum lingua mendacis, q. d. Veritas est stabilis et æterna, sed falsitas labilis et momentanea, nimirum statim prodit se lingua mendax, ejusque mendacium deprehenditur et dissipatur: at veritas linguaque verax firma et inconcussa perdurant. Ita R. Salomon: Labium verax, inquit, solidæ basi nititur, atque ad æternitatem durabit; testis fallax vero temporis momento brevique durabit, nec ullum progressum faciet, cum, ut aiunt, mendacia pedibus trunca sint. Et R. Levi: Mendax, inquit, aliquando casu veritatem dicit, sed ad momentum; nam illico falsa veris miscens, ad sua mendacia relabitur.
Quarto, Aben-Ezra, Hebr. ארגיעה argia, id est repentinus, accipiens ut futurum a verbo רגע ragu vertit, cessare faciam, et abolebo linguam fallacem.
Quinto, optime vertit Noster, labium veritatis, etc., q. d. Verax qui meditato veritatem eloquitur, semper sui similis, firmus in veritate consistit, idemque semper obfirmate asseverat, nec ulla in re sibi contradicit, ac vicissim ei jure contradici nequit, quia verum non contrariatur vero, sed falso; unde veritas est invicta, ideoque ferrea et adamantina. Quare S. Ephrem, tract. De Veritate, eam cum silice comparat, quia veritas, inquit, instar silicis, primo, robusta est et firma; secundo, argumentis icta clarius elucet et resplendet; tertio, scintillas excutit, quæ si mentem semel corripiunt, totum animum collustrant et accendunt.
At vero testis repentinus, hebraice argia, id est concitatus, qui levitate vel odio, aliave passione concitatur et conturbatur, temere ad testimonium ferendum prosilit, ideoque impræmeditato et præcipitanter testatur et dicit, quod illi cupiditas, vel ira, vel levitas suggerit. Hic concinnat linguam mendacii, quia non veritatem spectat, sed suam cupiditatem et levitatem, quæ sæpe veritati est contraria; itaque facile mentitur; atque dum unum mendacium dixit, ut illud tueatur, necesse est ut plura alia concinnat et effingat: quo fit ut facile variet, et in contradictoria impingat, sibique contradicat, ac cum veritate famam præcipitet, habeaturque fallax et mendax.
Veritas enim soli falsitati opponitur; at falsitas una non tantum veritati, sed et alteri falsitati, eique multiplici opponitur et contradicit. Unde Tigurina vertit, verax labium firmum est semper; mendax vero lingua in momento variat, hoc est, ait Beda: «Doctrina sacra, dum a veritate non deviat, in æternum firma persistit.» Sed hoc mysticum est. Hinc notat Lyranus non dici labia in plurali, sed labium in singulari, quia veritas una est et singularis, nec variatur de uno in aliud, sed quasi uno tantum ore et labio loquatur, una semper eademque perseverat, quod certum est veritatis argumentum. Nam, ut recte Tertullianus, lib. De Præscript. cap. XXVIII: «Quod, inquit, apud multos unum invenitur, non est erratum, sed traditum.»
Est metalepsis Salomoni hic frequens et assidua. Ex antecedenti enim subintelligit connexa et consequentia, quæ per antithesin priori parti opponuntur. Sensus ergo est, q. d. Homo verax mature et prudenter vestigat veritatem, nec antequam eam certo compererit, eloquitur: quocirca in ea jam comperta constans est et firmus; at levis et mendax impræmeditate loquitur quod ei in buccam venit, indeque multa falsa effutit, quæ proinde infirma et instabilia sunt, ac instar fumi dissipantur et evanescunt. Igitur «testis repentinus,» id est impræmeditatus, temerarius, concitatus, facile mendacium aliquod suæ loquacitati qua prurit, suoque testimonio quod effutit, immiscet; quod deinde pluribus aliis a se confictis mendaciis tueri cogitur; nimirum ut concinne et consequenter loquatur fucum, dolos et simulationes dictis suis immiscet; nam veritas, quæ simplex est et solida, fucum omnem ascititiumque ornatum rejicit, et simplici oratione assertioneque se tuetur. Huc facit proverbium Hebræum: אמת emeth, id est veritas, quadratos et stabiles habet pedes; at שקר sheker, id est mendacium, acutos et debiles.
Versus 20: Dolus in Corde Cogitantium Mala
Pro cogitantium hebraice est חורשי choresche, id est fabricantium, ut vertunt Septuaginta, ac, ut Aquila, Symmachus et Theodotion, machinantium mala. Sicut enim faber cudendo fabricat gladium, sic impius cogitando fabricat dolos et fraudes. Rursum, pro qui pacis ineunt consilia, hebraice est ליועצי leioatse, id est consiliarios pacis, vel eos qui consulunt pacem, sequitur gaudium.
Jam primo, R. Levi censet proprie et præcise hic dolum impiorum opponi gaudio piorum. Est, inquit, calliditas qua quis versutus fiat, ut aliis astute perniciem inferre possit; sed enim fraus, quam is molitur in pacis consilia ineuntes, hoc est probos, quorum studia et consilia ad pacem recteque agendum spectant, in eorumdem gaudium et voluptatem redundabit; nec enim detrimentum ullum accipient ex nefariis machinationibus impiorum, in quarum caput hujusmodi scelus recidet, Deo justos in eorum potestatem venire prohibente: qua de causa justis gaudium continget, gaudium, inquam, ad æternitatem duraturum; ex quo fiet ut profligati exitium subeant.
Ea etiam erit horum sententia, mentem nefaria machinantium assidue cum fraude doloque detineri ad malum inferendum, in animo autem consulentium pacem semper gaudium residere: quamobrem in scelesti animo fraus, in justi autem mente lætitia stationem semper habet. Ita ipse.
Secundo, aptius alii censent per metalepsin gaudium pacificorum opponi dolo, id est dolori quem parit dolus machinantium mala; cum enim cogitationes fraudis plenas assidue versent, nulla lætitia voluptateque perfunduntur, ait R. Salomon, ut e contra pacis consilia ineuntes gaudio perfruuntur. Sicut enim parturientes fœtum ingenti dolore exagitantur, sic et parturientes dolum mille timoribus, curis et angoribus excruciantur, juxta illud Job XV, vers. 35: «Concepit dolorem, et peperit iniquitatem, et uterus ejus præparat dolos.» Et illud Psalm. VII, 15: «Ecce parturiit injustitiam, concepit dolorem, et peperit iniquitatem.» Et illud Isaiæ LIX, 4: «Conceperunt laborem, et pepererunt iniquitatem. Ova aspidum ruperunt, et telas araneæ texuerunt; qui comederit de ovis eorum, morietur: et quod confotum est, erumpet in regulum.» Vide ibi dicta. Hinc און aven, id est iniquitas, contractum in און on, idem est quod dolor, quia ex iniquitate nascitur et contrahitur dolor, sicut ex ovo nascitur pullus; quare si pullum doloris averseris, tolle ovum iniquitatis: ex illo enim non alius quam doloris pullus progignitur.
Porro omnes probos, sed maxime pacificos, qui pacem consulunt et conficiunt, sequetur gaudium, quia pax præ cæteris ingens et divinum est donum, Deo gratum, Angelis jucundum, hominibus exoptatum, uti alibi sæpius ostendi.
Versus 21: Non Contristabit Justum Quidquid Ei Acciderit
Pro contristabit hebraice est יאנה ieunne, quod primo, significat occurret; secundo, contristabit; radix enim אנה ana significat occurrere et lugere. Rursum pro quidquid ei acciderit, hebraice est כל און kol aven, quod primo vertas, omnis iniquitas; secundo, omnis dolor. Prius significatum secuti Septuaginta vertunt, non placebit justo quidquam injustum; impii autem replebuntur malis; et Syrus, non est bonum justo aliquid injustum; et Chaldæus, non decet justum aliquid iniquum; Pagninus, non causabitur a justo omnis iniquitas; Tigurina, justo nulla impendet iniquitas, quod Vatablus sic explicat, q. d. «Nulla iniquitas hominis injusti poterit lædere virum justum; at impii pleni sunt malitia, q. d. Impii non solum læduntur a malitia quæ exterius advenit, sed etiam a sua, qua pleni sunt nequitia.»
S. Chrysostomus vero in Catena Græc. sic Septuaginta explicat: «Quemadmodum quod injustum est, justo non placet, ita nec injusto quoque justum. Non provenit hoc autem ex rerum natura, aut inde certe non tantum, verum a diversa eorum opinione et judicio, qui de iisdem aliter et aliter statuunt et sentiunt. Quamobrem ne dixeris mihi: Iste vel ille veritate offenditur; iste rursum vel ille veritati non credit. Ab ipsis enim judicibus vitium hoc nascitur, non a rebus quæ judicantur. Ut enim sol hic corporeus nullam radiis suis utilitatem aut suavitatem illis adfert, qui oculorum infirmitate laborant, sed damnum potius et pænam: ita manifesta quoque veritas nullum perversæ animæ commodum aut gaudium parit.» Alius in Catena Græcorum: «Dat, ait, causam cur justo nulla placeat iniquitas; quia, inquit, virtutes omnes sunt connexæ, omnesque sibi cohærent, et in unum scopum tendunt.» Adde bonum oriri ex integra causa, et e complemento totius; malum vero ex singularibus defectibus. Quare, ut quis justus sit, requiritur ut omni justitia et virtute polleat; ut quis vero sit injustus, sufficit si unum scelus admittat, v. g. ut sit raptor, vel adulter, vel homicida.
Secundo, melius Noster vertit: «Non contristabit justum, quidquid ei acciderit,» id est ullus dolor, puta ulla res tristis, quæ ei dolorem concitet; «impii autem replebuntur malo,» puta multiplici ærumna et dolore. Sic et R. Levi: «Non continget justo, inquit, res ulla perniciosa, Deo illum subducente a calamitate, quam illi inferre scelerati cogitabant, ne scilicet ratione aliqua lædatur. Eosdem etiam illæsos servabit Deus a morum pravitate et opinionum ob peculiarem providentiam;» cum impios permittat, imo curet, multis affici plectique afflictionibus. Notat Hugo to accidens: Accidens, inquit, adest et abest præter subjecti corruptionem; ita præsens prosperitas et tribulatio viro justo adest et abest præter ejus contristationem et conturbationem.
Affabulatio. Fabula significat non oportere tristari, frustrata spe.» Porro non dicit: «Justo nil accidet mali;» contrarium enim sæpe videmus, scilicet Tobiam affici affligique cæcitate, Jobum morbis variis, Lazarum ulceribus, Davidem persecutionibus, Danielem leonibus, Susannam calumnia, etc. Sed dicit: «Non contristabit justum quidquid ei acciderit,» quia justus tribulationes quaslibet sive a Deo, sive a dæmone, sive ab homine, sive a natura obvenientes, patienti, forti hilarique animo patitur et sustinet: quo fit ut nulla ærumna turbetur, nulla afflictione concidat, animumque despondeat, sed placidus fidensque et imperturbatus in omni adversitate consistat. Nam, ut ait P. Syrus: «Medicina calamitatis est æquanimitas.» Et Sixtus philosophus in Sentent.: «Præpara et apta animam tuam ad tribulationes, et beatus eris. Tyrannus beatitudinem non aufert.» Quocirca S. Thomas, III part., Quæst. XV, art. 6, docet in Christo et justis fuisse tristitiam, quæ apprehenderet et sentiret mala, non quæ perturbaret rationem.
Causæ cur justus nulla re contristetur et turbetur, sunt variæ: Prima, quod res omnes hujus mundi, quæ turbationem afferre possunt, parvi æstimet, ideoque eas non amet; quare, si illæ ipsi auferantur, non dolet, quia illas non curat. Unde Sixtus philosophus in Sententiis, cap. XIV: «Omnia, inquit, auferenti a te cede præter libertatem. Sapiens vir et pecuniæ contemptor similis est Deo.» Et Isocrates ad Demonicum: «Existima, ait, nihil humanum esse stabile; sic enim neque fortunatus eris præter modum lætus, neque infortunatus præter modum tristis.»
Secunda, quia justus refrænat suas cupiditates, quæ sunt causæ peccatorum, et consequenter perturbationum ac tumultuum, juxta illud Thren. I, 8: «Peccatum peccavit Jerusalem, propterea instabilis facta est;» ubi multa hac de re dixi. Quocirca Tertullianus, lib. De Patientia, cap. VII: «Quod nostrum, inquit, videtur, alienum est: nihil enim nostrum, quoniam Dei omnia, cujus ipsi quoque nos. Ita si damno affecti impatienter senserimus, non de nostro amissum dolentes, affines cupiditatis deprehendemur. Alienum quærimus, cum alienum amissum dolentes ægre sustinemus. Qui damni impatientia concitatur, terrena cœlestibus anteponendo, re proximo in Deum peccat; spiritum enim quem a Domino sumpsit, sæcularis rei gratia concutit. Libentes ergo terrena amittamus, cœlestia tueamur. Totum licet sæculum pereat, dum patientiam lucrifaciam.»
Tertia, quia justus pacem et quietem animi rebus omnibus anteponit, ideoque eam quarumvis rerum dispendio emit aut redimit, juxta illud S. Pauli ad Colos. III, 15: «Pax Christi exsultet in cordibus vestris.» Et illud Philip. IV, 7: «Pax Dei quæ exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra, et intelligentias vestras, in Christo Jesu.»
Huc facit apologus piscatorum apud Æsopum: cum grave foret, gaudebant et exsultabant multum inesse prædæ existimantes; sed cum in littus ipsum traxissent, piscesque paucos quidem, sed lapidem in eo permagnum invenissent, tristari et mærere cæperunt, non tam piscium paucitate, quam quod contraria ante animo præsumpserant; quidam autem inter eos natu grandior dixit: Ne tristemur, o socii; nam voluptati, ut videtur, soror est tristitia; et nos igitur oportebat tantum ante lætatos omnino aliqua in re etiam tristari.
Quarta, quia justus scit se suaque Deo esse curæ: quare in paterna vigilique ejus providentia suaviter conquiescit, dicitque cum Psalte, Psalm. XXII, 1: «Dominus regit me, et (idcirco) nihil mihi deerit.» Auditque illud Apostoli, Philip. IV, 6: «Nihil solliciti sitis, sed in omni oratione, etc., petitiones vestras innotescant apud Deum.» Et illud Rom. VIII, 28: «Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum.» Huc facit illud Pindari in Isthmiis, ode 3: «Tempus, dum volvantur dies, alias aliam affert rerum vicissitudinem; sed tamen invulnerabiles filii deorum.»
Quinta, quia mentem habet in Deo fixam, cum eoque ita se unit, ut unus cum eo spiritus efficiatur. Quare Deus cum sit immutabilis, et consequenter imperturbabilis, justos quoque qui sibi agglutinati sunt, facit quasi immutabiles et imperturbabiles. Unde Sixtus, non Pontifex, sed philosophus, in Proverbiis sive Sententiis, cap. XIII: vers. 36: «Semper apud Deum, inquit, est mens sapientis. Sapientis mentem Deus inhabitat. Sapiens semper similis est sibi. Et cap. XXXVI: «Deum honora, ut ipse dominetur tui. Si autem dominatum tui gerit Deus, ita demum tu dominaberis omnibus.» Et cap. XLI: «Templum sanctum est Deo mens pii, et altare optimum est ei cor mundum et sine peccato.» Denique S. Chrysostomus, hom. 1 in II ad Corinth.: «Nihil aliud, inquit, tam molestum est quam Deum habere offensum. Id si absit, non afflictio, non insidiæ, non alia res ulla molestiam afferre potest recte sapienti; sed quemadmodum exiguam scintillam, si in profundam aquam immergas, exstinxeris: ita quamvis magna animi dejectio, si in bonam incidit conscientiam, perit facileque evanescit.» Idem alibi sæpe hoc argumentum præclare tractat, ut orat.: Quod nemo læditur nisi a seipso, et in epistolis ad Olympiadem.
Moraliter, hic disce justitiæ fructum esse animi imperturbati quietem et tranquillitatem, quæ summum pene hujus vitæ est bonum, etiam Philosophorum communi voce et testimonio. Unde Synesius Episcopus Ptolemaidis, qui sanctitate et doctrina admirandus floruit sub annum Domini 420, coævus S. Ambrosio, Augustino et Hieronymo, hymno primo, qui exstat tomo VIII Biblioth. S. Patrum, sic canit:
Alius equos scite agitet, Alius arcum bene tendat. Alius acervos opum custodiat, Celebris admodum alius sit: At mihi tranquillam liceat Vitam cæteris ignotam, sed Deo notam, ducere.
Et Pentadius:
Non est, falleris, hæc beata vita. Fulgentes manibus videre gemmas, Aut auro bibere, et cubare cocco, Regales dapibus gravare mensas; Sed nullos trepidum timere casus, Nec vano populi favore tangi.
Et Comicus:
Continentis ac patientis vita tranquillissima est. Beata vita perpes est tranquillitas: Gymnasium sapientiæ est tranquillitas: Vis dolere, vis gaudere parcius? vive tibi.
Et Elyricus:
Est mihi rus parvum, fænus sine crimine parvum, Sed facit hæc nobis utraque magna, quies. Castra alios operosa vocent sellæque curules, Et quidquid vana gaudia mente movet. Pars ego sim plebis nullo conspectus honore, Dum vivam dominus temporis ipse mei.
Et Epigrammatographus:
Ut qui præcelsæ rupis stat vertice tutus, Irati ridet vimque minasque maris: Sic animus se pace tenens, rerum undique circum Latrantes fluctus despicit impavidus.
Hæc imperturbati animi quies maxime cernitur in vita religiosa et monastica, de qua inter alios Simon Junior egregie in Capp. moralibus, cap. ult.: «Quies monastica, inquit, est imperturbatus animi status, liberæ et exsultantis animæ serenitas, basis quædam cordis, nullis agitata turbis, nullis inundata fluctibus, contemplatio luminis, mystica Dei cognitio, sermo sapientiæ, abyssus consiliorum Dei, raptus mentis, pura cum Deo conversatio, oculus pervigil, intellectualis adoratio, unio et copulatio cum Deo, terminus, deificatio, et in magnis asceticæ vitæ laboribus sine labore requies.» Causam dat, cap. LII: «Qui in uno (Deo) per unum videt, et seipsum et omnia videt, et in eo absconditus, nihil omnium videt,» q. d. Religiosus unum Deum videt et amat, ac per eum cætera omnia: at præter Deum nihil videt, nihil curat, nihil amat: in Deo ergo fixus, immotus et imperturbatus consistit.
Versus 22: Abominatio Est Domino Labia Mendacia
Hebraice, factores veritatis, vel fidelitatis. רצונו retsono, id est beneplacitum ejus. Ita Aquila, Symmachus et Theodotion. At Septuaginta, qui facit fides (id est, qui bona fide agit, ut vertit auctor Catenæ Græcor., qui scilicet ubique fidelis fidem datam præstat), acceptus est ei; Pagninus, et in facientibus veritatem est voluntas ejus; Tigurina, labia mendacia abominatur Dominus; qui autem veritati studet, favorem habet ejus.
Per labia mendacia intellige fraudulenta, quæ alios decipiunt, aut per mendacia noxam inferunt, qualia sunt falsi testis, qui per calumniam falsum crimen alteri impingit; itaque causa est ut innocens in judicio condemnetur. Ita Aben-Ezra. Hæc enim execratur Deus: unde eis opponit factores fidelitatis vel veritatis, qui scilicet veritatem enuntiant, quique fidem aliis datam nec verbo, nec facto fallunt, sed re ipsa præstant. Item qui testes in judicio sincerum veritati testimonium perhibent, ut innocens absolvatur, nocens condemnetur. Hi enim patroni et defensores sunt fidei, æque ac justitiæ et innocentiæ, ideoque Deo pergrati.
Versus 23: Homo Versutus Celat Scientiam
Pro versutus hebraice est ערום arum, id est astutus, cautus, prudens, ut vertunt Septuaginta; opponitur enim insipienti, id est imprudenti. Pro provocat hebraice est יקרא ikra, id est vocat, provocat, evocat, scilicet e corde ad os et linguam, hoc est profert, eloquitur, prædicat, jactat, ostentat. Rursum, provocat, id est, ambit et quærit occasiones evulgandi suam stultitiam, prodendo arcana sibi commissa. Unde Chaldæus, stultus autem repetit scientiam, hoc est, iterum iterumque secretum quod novit, aliis et aliis data occasione enuntiat et prodit: quia mente et ore prurit, ut secretum in mente reconditum pandat, et velut fœtum parturiat, ac in lucem producat. Addit Dionysius: Stultus, inquit, suo stultiloquio provocat audientes ad ineptam lætitiam, risus, cachinnos, quin et ad libidines aliaque scelera. Quocirca clare Vatablus vertit, vir cautus dissimulat scientiam; at cor stultorum deprædicat stultitiam.
Sensus ergo est, q. d. Vir cautus et prudens non jactat, sed celat scientiam, id est arcanum quod scit et novit, quodque corde et mente clausum gerit, idque primo, studio secreti, prudentiæ, humilitatis et modestiæ; secundo, studio quietis, ne cogatur arcanum quod scit, palam enuntiare; tertio, ad vitandam æmulorum et imperitorum invidiam, contentiones, lites et rixas; quarto, ut sua scientia, ejusque fructu et lucro majore fruatur. Sic cauti artifices dum in arte sua novam aliquam rem, aut arcanam praxin valde utilem inveniunt, eam celant, ex eaque ingentes opes sibi comparant, cum soli eam norint et exerceant. Sic versuti lusores aleæ, schachiorum, pilæ, etc., dissimulant se illius lusus peritos, ut alios ad ludendum provocent, superent, lucrentur et ditentur.
Ex adverso insipientes, cum quid excogitarunt, didicerunt, audierunt, aliove modo sciunt, scientiam hanc, sive arcanum quod norunt, celare nequeunt; sed instar gallinarum, dum ova ponunt, vociferantur, eamque plenis buccis jactant et deprædicant: quo fit ut non tam scientiam quam stultitiam suam jactent, omnibusque pandant. Idque primo, ex superbia, ut suam scientiam ostentent; secundo, quia garruli sunt et clamosi, ac secreti et quietis impatientes; tertio, quia gaudent contentione, litibus et rixis; quarto, quia imprudentes sunt, nec vident ex hac scientiæ ostentatione ejus fructum et lucrum sibi imminutum iri. Quare imitantur corvum, qui invento cadavere quasi epulo crocitat, itaque alios advocat, qui epuli partem ipsi eripiant, de quo Poeta:
Nam tacitus pasci si posset corvus, haberet Plus dapis, et rixæ multo minus invidiæque.
Denique prudens, ait R. Levi, celat id quod scit, id est quod audivit, vel aliunde didicit, donec plane certus sit id esse verum, ne, si dubium sit aut falsum, ignominiam sibi consciscat: at stultus illico quod audivit aut scit, etiamsi dubium, eloquitur; unde, si id falsum deprehendatur, omnium risibus exponitur.
Porro Septuaginta pro כסה kose, id est tegit, operit, celat, aliis punctis legentes כסא kisse, id est sedes, thronus, solium, vertunt, vir prudens sensus, sive intelligentiæ, thronus existit; cor autem insipientis execrationibus obnoxium erit. Quod Olympiodorus et S. Chrysostomus in Caten. Græc. sic exponunt. Olympiodorus: «Universus enim illius sensus, propter prudentiam qua pollet, in eo conquiescit. Aut ob id virum prudentem sensus, judicii, vel intelligentiæ thronum vocat, quia sensum omnium regina et quasi caput est prudentia. Denique ut is qui plenus est malitia aut inscitia, sedes malitiæ vel inscitiæ appellari solet: ita qui omnia novit, recte sensuum vel scientiæ sedes vocatur. Vocatur quoque prudentia principium sensus, quia imperium obtinet in illo. S. Chrysostomus: «Vir prudens thronus vel sedes ob id dicitur sensus, quia est sapientiæ cathedra, sensusque atque judicium ad eum modum in illo quiescunt, ut nunquam inde recedant. Cor autem insipientium execrationibus, etc. Unde hoc? quia ut quidam ex sapientibus dixit, viam persequitur quæ maledictioni et execrationi subjacet; sed et omnis quoque iniquus apud Dominum execrabilis est: sicut omnis etiam insipiens propter iniquitatem suam detestabilis est.»
Huc facit proverbium Sixti Pythagoræi in Sententiis, numer. 54: «Bona mens chorus est Dei, mala mens chorus est dæmonum.» Et num. 40: «Mens pii templum est sanctum Deo.» Huc quoque facit emblema serpentis: serpens enim hebraice vocatur ערום arum, id est astutus, versutus, cautus, quia se suaque celat, ne voce et sibilo suo prodatur et ab hominibus necetur: quare silet nec sibilat nisi in pugna, aut magna tempestate jamjam ingruente. Idem facit vir prudens: ne enim vox sibi exitio sit, silet, nisi quæ necessitas loqui cogat. Unde Isocrates ad Demonicum tempus loquendi et tacendi hisce cancellis definit et circumscribit: «Duas fac occasiones loquendi, vel de quibus scis clare, vel de quibus necesse est loqui; in his enim solis sermo silentio est melior, in aliis autem melius est tacere quam loqui.» Et Thales Milesius apud Laertium, lib. I, cap. 1: «Sapiens, inquit, non nisi cum res postulaverit, loquetur, et paucis suam absolvet sententiam; stultus autem non habita ratione loci, temporis, personarum, etc., sua loquacitate omnia effutiet.» Nam, ut aiebat Solon: «Stultus silere nequit.»
Versus 24: Manus Fortium Dominabitur
Pro fortium hebraice est חרוצים charutsim, id est præcisorum, acrium, strenuorum, sedulorum, sollicitorum; Theodotion, ἀνδρῶν, id est virilium; Aquila, συντεμνόντων, id est abbreviantium, qui brevi, id est celeriter et cito, negotia sua expediunt; Septuaginta, ἐκλεκτῶν, id est electorum; Pagninus, manus mercatorum sollicitorum dominabitur; Tigurina, sedulorum manus primas obtinet; Vatablus, qui strenue obeunt munia sua solent esse domini aliorum, contra cessatores erunt tributarii justorum, id est servient justis. Porro ne quis difficultatem strenuitati obtendat, Septuaginta eam tollunt addendo facile: «Electorum manus, inquiunt, facile,» vel citra difficultatem, «potietur.» Pro remissa hebraice est רמיה remia, id est remissa, tarda, pigra: hæc enim directe opponitur manui fortium, id est forti et strenuæ.
Sensus est clarus, q. d. Fortes, diligentes et strenui sua virtute et strenuitate parant sibi opes, dominium et imperium: at vero ignavi, remissi et pigri a fortibus et strenuis sub jugum mittuntur, fiuntque eis tributarii, quo fit ut strenui post laborem in opibus sibi partis conquiescant, vivantque quiete ex aliorum, quos sibi subjecerunt, laboribus et tributis; pigri vero per desidiam a strenuis subacti, post otium et inertiam laborem, quem fugerant, amplecti cogantur, ut census et tributa strenuis persolvant. Nimirum hæc est justa merces laboris, hæc pariter congrua pæna otii et inertiæ, ut scilicet strenui donentur quiete, otiosi damnentur ad labores. Sic Romani sua fortitudine acquisierunt imperium, majorique orbis parti dominati sunt. Sic et Græci, Assyrii, Persæ et Germani, qui deinde degenerantes in delicias, luxum et segnitiem, ab aliis spoliati sunt dominatu, ac sub jugum et tributum missi, uti Sardanapalus ob luxum et ignaviam spoliatus fuit imperio Assyriorum, quod fortitudine sua obtinuerat Ninus. Baltassar compotatione sua perdidit monarchiam Babyloniorum, quam strenuitate sua erexerat Nabuchodonosor. Darius ignavo luxu perdidit monarchiam Persarum, quam virtute sua fundarat Cyrus. Chilpericus desidia sua perdidit regnum Francorum, quod vigore suo inchoarat Pharamundus.
Secundo tamen רמיה remia idem est quod dolosa, fraudulenta: ita Syrus. Unde Septuaginta, dolosi autem erunt in direptionem; Aquila et Symmachus, in tributum, hoc est, ut Vulgata, tributis serviet; Pagninus, manus dolosa erit tributaria. Manus enim dolosa indirecte opponitur manui forti, quia manus fortis est laboriosa, dolosa vero est otiosa: quod enim laboriosa obtinet per laborem, hoc dolosa obtinere satagit per dolos et fraudes. Sed fallitur, et spe sua frustratur, quia Deus benedicit laboriosis, maledicit dolosis, facitque ut patefactis dolis, bonis, quæ per dolos corraserunt, spolientur vel per judices, vel per milites et prædones. Unde Cajetanus vertit, et dolus erit ad liquefactionem, quia sicut nives æstu liquantur et evanescunt, sic opes fraude partæ ea detecta auferuntur et pereunt. Denique hæc gnome affinis est illi cap. X, vers. 4: «Egestatem operata est manus remissa; manus autem fortium divitias parat.»
Mystice, hæc sententia verior est in dominio et servitute spiritali, q. d. ait Dionysius. Qui fortes sunt in operatione virtutum, hi solent præfici fratribus, ac præesse sensitivo quoque appetitui, ejusque passionibus imperare. Unde Seneca: «Vis, inquit, habere honorem? dabo tibi magnum imperium: impera tibi.» Qui vero ad opera virtutum pigri sunt et remissi, hi implentur peccatis, et principi tenebrarum, puta et dæmoni serviunt, cujus exactioni seu tentationi dant assidue pro tributo consensum in malo: quocirca cum illo tandem mittentur in carcerem infernalem, ubi ei perenne laborum et dolorum omnium tributum pendent.
Igitur manus remissa egestatem sibi parit et servitutem, quia sua operandi negligentia vitia ex tepiditate manantia fovendo, bonos mores prius acquisitos attenuat; et quæ antea virtutibus fulta dominabatur, nunc vinculis socordiæ ligata virtute, hostibus suis, scilicet vitiis, subjicitur. Unde sapienter de rege voluptatibus corrupto canit Prosper, epigramm. 53:
Licet amplo Utatur regno, sat miser est famulus. Cum mens, carnali nimium dominante tyranno, Tot servit sceptris subdita, quot vitiis.
Opera ergo tepide et remisse facta hæc damna creant: primo, Deum non placant; secundo, Angelis et Sanctis stomachum movent; tertio, dæmones ad risum et contemptum provocant; quarto, operantem non perficiunt; quinto, majorem in dies difficultatem bene operandi inducunt; sexto, tempus sine fructu consumunt. Ita Alvarez de Paz, lib. V, pag. 3, De Documentis perfect. cap. XXXI.
Versus 25: Maeror in Corde Viri Humiliabit Illum
Pro mæror hebraice est דאגה deaga, id est sollicitudo, sollicitus metus et pavor, cujus comes, imo filius est mæror. Pro humiliabit illum hebraice est ישחנו iaschenu, id est incurvabit illum, et quasi in שחת scachat, id est foveam, dejiciet. Sensus ergo planus est, q. d. Sollicitudo, indeque angor et mæror, viri, quantumvis fortis et magnanimi, cor animumque dejicit, sternit, et quasi in foveam pusillanimitatis, diffidentiæ et desperationis præcipitat: at sermo bonus, id est suavis, jucundus, hilaris, illud in spem melioris fortunæ erigit, animat, lætificat, vivificat.
Porro quia hic mæror sæpe oritur ex tristiore nuntio, aut ex acriori increpatione vel comminatione, quæ directe opponitur sermoni bono, id est suavi, læto et blando, eoque curatur et sanatur, hinc Septuaginta vertunt, terribilis sermo conturbat cor viri, nuntiatio autem bona lætificat eum; et Chaldæus, verbum timoris in corde viri terrorem gignit; Syrus, formidolosi sermo cor viri perturbat, q. d. Sicut formidolosi sermo audienti formidinem injicit, sic eam disjicit sermo animosi, qui audienti animos, fiduciam et lætitiam ingerit. Rursum sermo terribilis est verbum acre, mordax, minax, præsertim Superioris, Principis, Prælati, quod turbat sternitque cor viri, præsertim subditi, adeo ut aliquando ei mentem eripiat, eumque faciat amentem et delirum, uti experientia constat: at remedium est, si idem vel quis alius, verbis formidolosis vel acribus turbato suggerat verba animosa, lenia, blanda, jucunda, quæ formidinem vel acrimoniam priorum obliterent, superent et extundant, perinde ac canis vulnus quod mordendo inflixit, lingendo sanat; atque viperæ morsus ejusdem carne, puta theriaca (hæc enim fit ex carne viperæ) curatur.
Unde Theodoretus De Curand. Græc. affect.: «Verborum ictus, inquit, ut accidit in theriacis, verbis curantur; et quæ sermo attulit damna, sermo redimit.» Contraria enim contrariis curantur, puta iracundus et mordax sermo curatur sermone miti et leni.
Denique auctor Catenæ Græcor. per sermonem terribilem metonymia in Scriptura usitata accipit rem terribilem, qualis est labor, q. d. Labor hominem dejicit, merces excitat. Unde sic et Septuaginta vertit sicque explicat: «Sermo terribilis conturbat cor hominis; ast fama vel sponsio bona lætificat illud. Qui vitam circa actionem occupatam primo aggrediuntur, illos molestiæ, quæ passim occurrent, earumdemque commemoratio non nihil conturbant: interim promissorum bonorum merces eorum animos denuo solatur et excitat. Siquidem perfecte justus non timebit ab auditione mala; munitus est enim timore Domini, qui superat hæc omnia.»
Versus 26: Qui Negligit Damnum Propter Amicum, Justus Est
Hebraice, errare faciet eos. Pro qui negligit damnum, hebraice est יתר iather, id est reliquus, superstes, excellens, præstans, abundans. Unde primo, Aquila vertit, abundans pro proximo suo justus, id est, ut Pagninus, abundantior est amico suo justus, q. d. Justus qui non nisi per justos contractus, modos et praxes rem suam adauget, fit ditior socio qui non est justus, ait Vatablus, ideoque per fas et nefas, puta per fraudes, usuras et iniquos contractus se locupletare satagit: opes enim jure partæ Dei benedictione augentur et stabiliuntur; opes vero per injuriam acquisitæ, Deo maledicente, imminuuntur et dispereunt. Ita Aben-Ezra: Sensus, inquit, est, q. d. «Major est justo opum copia quam sit ejus socio.»
Secundo, Chaldæus vertit, melior est justus socio suo; melior, tum ethice, hoc est justior: unde Syrus vertit, justus dat bonum consilium amico suo; tum physice melior, id est excellentior; unde Tigurina, præstantior erit justus proximo suo, q. d. Justus honore et gloria antecellit cæteris sociis suis, esto divitibus, honoratis et nobilibus, quia justitiæ decus et splendor omnem opum et honorum splendorem transcendit et superat. Summa enim est justitiæ gloria et majestas, adeo ut omnis externa gloria illi comparata ingloria, omneque dedecus esse videatur, ait S. Chrysostomus in Psal. XXXIV.
Tertio, R. Levi: Justus, ait, יתר iather, id est proficit ex amico suo, hoc est, justus arripit ab amico præstantiam, cum ab eo præstantissima addiscat, quibus in omni virtute perficiatur: secus accidit in scelestis qui a sociis nonnisi vitia et scelera, quæ intuentur et audiunt, addiscunt.
Quarto, R. Salomon: Justus, ait, יתר iather, id est condonat proximo, q. d. Vir probus pravis amici moribus parcit, erroresque condonat.
Quinto, Septuaginta Complutenses vertunt, sapiens justus sui ipsius amicus erit; Roman., cognitor justus sui ipsius amicus erit; eos autem qui peccant, persequentur mala, et via impiorum seducet eos. In nonnullis libris additur: «Sententiæ autem eorum immites.» Verum auctor Catenæ Græcor. plenius Septuaginta sic vertit, sicque explicat: «Justus cordatus et sui ipsius et proximi quoque amicus est; at impiorum viæ in errorem deducunt illos. Observa hic quod justus ad utramque fortunam commodum et benevolum se præbeat. Etenim si quid boni de proximo audit, non dolet, nec invidet, sed ex animo gaudet; contra vero si quid mali illi accidisse intellexerit, animo conturbatur et contristatur. Verumtamen tam dolor quam gaudium illius sunt moderata. Apud impios autem diversa affectio obtinet: nam ubi eos ob terrificas comminationes merito formidare et conterreri oportebat, ibi lætantur et aspernantur. Contra ubi propter bona, quæ alicui obvenerunt, gaudere debebant, ibi propter invidiam tabescunt, opposita nimirum affectione ducti et incitati.» Alius anonymus in eadem Catena: «Qui, ait, secundum Dei imaginem sese conditum agnoscit, ille secum habitat, modesteque de se ipso sentit; nec non, ne aliquid quod ad inimicitiam vel malitiam faciat, designet, diligenter cavet, neque bonorum tandem cogitationes perturbat, aut pia studia infestat.» Alius: «Vir, ait, prudentia et justitia excultus amici commoda perpetuo spectat et curat, observatque quonam modo singula rite administret. Et si quod erratum amicum committere contigerit, illud dissimulat et ignoscit; impii autem, contrarium plane iter ingressi, omnia in deteriorem partem rapiunt.»
Sexto, noster Latinus Interpres profunde et germane Hebræum יתר iather vertit, qui relinquit, vel negligit damnum suum; radix enim יתר iathar significat superesse, restare, relinquere, quasi dicat: Qui relinquit, scilicet sua lucra, hoc est qui negligit damnum suum. Sensus ergo est, quasi dicat: Qui non tantum alios non defraudat, sed et damna sua negligit, ut proximorum commodis consulat, hic demum antonomastice et per excellentiam justus, id est æquus, honestus, probus est, ac charitate præditus, ideoque Deo charus et hominibus honoratus, qui proinde damnum quod Dei et virtutis amore subiit, abunde rependent, facientque ut cæteris ditior evadat; cum ex adverso impii, qui per fraudes ditescere satagunt, et sua commoda aliorum damnis redimunt, inde non ditentur, sed depauperentur; quare «iter eorum seducet eos»: iter, id est via, ratio et modus agendi, puta ditescendi per fraudes et damna aliorum, decipiet eos, quia ab opibus speratis deducet eos ad inopiam. Unde sequitur: «Non inveniet fraudulentus lucrum suum.»
Sic Abraham cessit meliorem regionem Pentapolis nepoti suo Lot; sed Deus vicem illi rependit in Chananæa, ubi eum bonis omnibus ditavit. Vice versa, Lot præripiens Abrahæ Pentapolim, opes omnes, quas in ea congesserat, ejus incendio conflagrantes perdidit, Genes. XIII, vers. 9 et seq., et cap. XIX. Sic Isaac puteos a se effossos invadentibus Geraritis ultro concessit; sed Deus ei vicem rependit, dum opes ingentes ac nominatim aliam puteum, quem ob copiam aquarum vocavit Abundantiam (unde urbs quæ juxta eum deinde ædificata est, dicta est Bersabee, id est puteus abundantiæ), illi attribuit, Genes. XXVI, 21 et 33. Sic Jacob, cedens Labano socero suo meliorem ovium fœturam, majorem a Deo accepit, Gen. XXXI, 7 et seq.
Memorabile est quod in Annalibus Societatis Jesu legimus, P. Joannem Baptistam Romanum in naufragio arreptam tabulam Judæo cuidam cessisse ea lege, ut, si enataret, Christianus fieret; enatavit uterque, Judæus tabulæ incubans, Baptista mari, aut potius Deo: itaque sibi temporalem magna meriti lætitia cumulatam, Judæo tam temporalem quam spiritalem vitam impertiit: Judæus enim tantæ charitatis exemplo victus, manus nomenque Christo dedit, ac baptismo regeneratus Christiano deinceps ritu vixit.
Denique S. Thomas, II II, Quæst. XXVI, art. 4, ad 2, docet ex hac Salomonis sententia, ex charitate negligi posse bona temporalia ob majus bonum amicitiæ, non vero spiritalia: magis enim debeo vitare peccatum meum quam proximi, magisque curare salutem meam quam alienam.
Hinc consequenter inferunt Theologi per charitatem licere amico vitam pro tuenda amici vita periculo objicere, uti apud Gentiles fecerunt Pylades et Orestes, Nisus et Euryalus, Damon et Pythias, aliique quos recenset Valerius Maximus, lib. IV, cap. VII, quos a tam generoso amicitiæ actu laudant Patres, ut S. Ambrosius, lib. III Offic. cap. XII, asseritque Dionysium tyrannum visa Damonis et Pythiæ amicitia, qua alter pro altero vadem se morti offerebat, optasse eos sibi in amicitiam asciscere. Eosdem laudat S. Augustinus, lib. IV Confess. cap. VI, et S. Hieronymus in cap. VII Michææ. Quin et Aristoteles, IX Ethic. cap. VIII: «Qui, ait, pro aliis mortem oppetere consueverunt, eligunt magnum quoddam honestum sibi ipsis.» Generosus enim et perfectus amicitiæ et magnanimitatis actus est mori pro amicitia et amico. Denique Christus, Joan. XV: «Majorem, inquit, dilectionem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis.» Pluribus rationibus idipsum confirmat Suarez, II II, Quæst. XXVI, art. 4, contra Paludanum et Durandum. Si licet vitam ponere pro vita amici, multo magis licet pro ejus pudicitia, aliave virtute defendenda. Sic S. Didymus vitam exposuit pro vita et castitate S. Theodoræ, dum mutatis cum ea vestibus pro ea in lupanari remansit: unde postea cum eadem martyrio laureatus est. Celebratur eorum natalis dies in Martyrol. die 28 aprilis. Eosdem dilaudat S. Ambrosius, lib. II De Virgin. Sic S. Alexander S. Antoninam, mutatis cum ea vestibus, e prostibulo liberavit, ac deinde simul cum ea martyrium igne consummavit, ut habent Martyrol. die 3 maii: exstat eorum Vita apud Surium. Idem præstitisse quemdam virgini Corinthiæ narrat Palladius in Lausiac. LIV. Sic matronæ Lacænæ maritos carceri mancipatos, mutato cum eis habitu, et carcere et morte liberarunt, uti refert Valerius Maximus, lib. IV De Amore conjug. cap. VI.
Versus 27: Non Inveniet Fraudulentus Lucrum
Hebraice לא יחרך lo iacharoch, id est non aduret, vel non assabit dolosus venationem suam, id est non comedet feram vel prædam, quam venatur per dolos et fraudes: ita R. Salomon, R. Levi, Aben-Ezra, R. David, Pagninus, Vatablus et alii passim. Alius, non perforabit aucupium suum, id est pertorando non capiet, non assabit, non comedet id quod aucupatur; alius, non obsepiet prædam suam, ut scilicet diu illa fruatur; nam illa cito illi eripietur vel elabetur; inde enim חרכים charachim vocantur cancelli, quia rem obsepiunt, vel quia perforati sunt.
Idem omnium est sensus. Est enim proverbium Hebræis, imo et aliis gentibus, usitatum: «Fraudulentus non assabit prædam suam,» id est non potietur, non vescetur et fruetur præda sua, quia eam quam per fraudes aucupatur, vel non assequetur: unde Chaldæus vertit, non fiet obviam venatio viro doloso; vel, si assequatur, illa ei eripietur, ut eam assare, eaque vesci et frui nequeat. Unde Noster clare vim proverbii expressit vertendo, non inveniet fraudulentus lucrum suum, quod fraude et dolo venatur; et Septuaginta, non consequetur; Complutenses, non fabricabit venationes suas. Nimirum: «Male parta, male dilabuntur.» Et:
De male quæsitis non gaudet tertius hæres. lentus per fraudes congerit, illum non pascent, nec ditabunt, sed ab eo velut a prædone ad alios avolabunt; at vero opes justi et sinceri, quas ipse suo labore et sedulitate sibi parat, erunt «auri pretium,» id est erunt stabiles et pretiosæ, ac auri pretio æstimabuntur, hoc est, magnæ multæque erunt; quod enim auro admetimur, hoc magnum et pretiosum est.
ET SUBSTANTIA HOMINIS ERIT AURI PRETIUM. — Legit יקר iekar, id est pretium; jam aliis punctis legunt יקר iakar, id est pretiosus. Rursum חרוץ charuts, id est præcisum, significat tam hominem strenuum, sedulum, acrem, quam aurum. Unde primo, Pagninus vertit, et divitiæ hominis pretiosæ, sollicitudo, vel strenuitas et sedulitas, quia per strenuitatem parantur opes et imperia, tam temporalia quam spiritalia, ut dixit versu præced. Et R. Salomon, substantia viri solliciti (et negotiationi incumbentis, ait Aben-Ezra) est pretiosa et honorifica; et Vatablus, substantia hominis seduli pretiosa est; alii, substantia hominis pretiosa, est sedulitas, q. d. Pretiosissimum quod in opibus hominis, est diligentia et sedulitas. Ita R. David.
Secundo, Chaldæus vertit, substantia hominis erit aurum pretiosum; quæ versio eumdem cum Vulgata reddit sensum.
Tertio, R. Levi, substantia viri pretiosi et gloriosi, puta justi, erit aurum, quod omnium facultatum est præstantissimum.
Quarto, Hebræus apud Pagninum in Lexico, substantia quæ per sollicitudinem paratur, pretiosa, id est rara est et chara; et Baynus, divitiæ pretiosæ hominis solliciti, q. d. Opes hæreditate relictæ sunt charæ, at chariores sunt, quæ proprio labore et sollicitudine parantur; quare esto illas subinde quis prodigat, has tamen, quasi laboris sui fructus et præmium, studiose tuetur et servat.
Quinto, Septuaginta vertunt, possessio autem pretiosa vir mundus, qui scilicet ab omni scoria peccati, avaritiæ et fraudum instar auri igne defæcati expurgatus est; hoc enim significat Hebraice חרוץ charuts. Unde auctor Catenæ Græc. vertit, vir autem sincerus scelerisque purus pretiosum est peculium. Sic et Syrus more suo legens vestigia Septuaginta, substantia pretiosa, ait, homo electus. Quid enim pretiosius sinceritate, puritate, justitia, sanctitate? Audi S. Ambrosium, lib. I Officior. cap. III: «Denique pretiosa possessio homo mundus. Sepi ergo hanc possessionem et circumvallato cogitationibus, munito piis sollicitudinibus, ne in eam irruant et captivam ducant irrationabiles corporis passiones, ne incursent motus graves, ne diripiant vindemiam ejus transeuntes viam. Custodi interiorem hominem tuum. Noli eum quasi vilem negligere ac fastidire, quia pretiosa possessio est. Et merito pretiosa, cujus fructus non caducus et temporalis, sed stabilis atque æternæ salutis est. Cole ergo possessionem, ut sint tibi agni.»
Sexto, Noster legens iekar, id est pretium, optime vertit, «substantia hominis erit auri pretium.» «Hominis,» scilicet veracis, serii et strenui; hic enim solus dignus est nomine hominis, vereque est homo; et hunc intelligi suadet, imo cogit antithesis. Sensus ergo est, q. d. Opes, quas fraudulentus per fraudes congerit, illum non pascent, nec ditabunt, sed ab eo velut a prædone ad alios avolabunt; at vero opes justi et sinceri, quas ipse suo labore et sedulitate sibi parat, erunt «auri pretium,» id est erunt stabiles et pretiosæ, ac auri pretio æstimabuntur, hoc est, magnæ multæque erunt; quod enim auro admetimur, hoc magnum et pretiosum est.
Anagogice Beda: «Non inveniet fraudulentus lucrum, etc.: fraude namque acquisita pecunia plus in anima damni, quam lucri addit in arca; et qui propriam pro Domino substantiam novit dispensare, remunerante ipso pro terrenis cœlestia dona recipiet. Aliter: Non inveniet fraudulentus lucrum, et substantia hominis erit auro pretium, q. d. Qui fraudulenta mente simulat se esse bonum nequiter vivens in occulto, non inveniet bona vitæ sequentis. Qui autem substantiam virtutum spiritualium veraciter acquirit, mercabitur ex ea claritatem regni perennis, quod verbis sequentibus apertius dicit: In semita justitiæ vita, etc. In semita enim justitiæ substantiam acquirit virtutum, virtutibus æternæ vitæ claritas auro pretiosior emitur. Iter autem pravum, quo fraudulentus incedit, perdito lucro temporali quod appetit, ad mortem, quam prævidere noluit, tendit sempiternam.»
Versus 28: In Semita Justitiae, Vita
Pro iter devium, hebraice est iter semitæ ejus, hoc est, iter per aliam novamque semitam, devians a regia via et communi semita justitiæ, q. d. Justitia est quasi via regia, quæ ducit ad vitam, et in vitam desinit; iter autem devium, puta actio et conversatio a justitiæ norma deflectens et devians, ducit ad mortem præsentem et æternam.
Porro Septuaginta iter semitæ referunt et arctant ad injuriarum memoriam, quia per eam quasi semitam assidue it reditque iracundus, et vindictæ appetens: «In viis, inquiunt, justitiæ vita; viæ autem eorum, qui memores sunt injuriarum, in mortem;» nam ex injuriarum memoria accenditur vindictæ cupido, quæ in necem aliorum et sui ipsius ruit. Chaldæus iter semitæ interpretatur iter patrum nostrorum, puta impietatem tritam a patribus impiis.
Recentiores pro אל מות el mavet, id est ad mortem, legentes alio puncto אל מות al mavet, id est non mors, plane aliter vertunt, in semita justitiæ vita est, et hæc ipsa nequaquam ad mortem ducit; ita Tigurina, Pagninus, R. Levi, R. Salomon et alii. Verum hæc lectio obscurius et exilius repetit id quod clare et sublimiter jam asseruit, atque caret sua antithesi, quam Vulgata et Septuaginta exhibent. Illorum ergo lectio vera et germana est.
Hæc gnome est stimulus acer ad sectandam justitiam virtutemque, ac fugiendam injustitiam et vitium. Quid enim optabilius homini quam vita, eaque beata et æterna? Quid execrabilius quam mors, eaque cumulata æternis gehennæ incendiis? Quocirca eamdem usurpavere Philosophi, ac imprimis Plato sæpius eadem stimulat suos ad omnem honestatem. Et Sixtus Philosophus in Sentent. num. 11, hoc quasi vitæ honestæ principium constituit: «Immortales crede te manere in judicio honores et pœnas,» nimirum: in gehenna «æternum quod cruciat, momentaneum quod hic delectat; in cœlo æternum quod delectat, momentaneum quod hic cruciat. Elige.»