Cornelius a Lapide

Proverbia XVII

Index

Synopsis Capitis

Buccella sicci cum gaudio melior victimis cum jurgio: servus sapiens reget filios stultos: Dominus corda probat: despiciens pauperem despicit Deum: corona senum nepotes; celans delictum comparat amicos: fatuus in stultitia confidit: stulto inutiles divitiæ: altam faciens domum quærit ruinam: omni tempore diligit amicus: animus gaudens floridum facit corpus, tristis exsiccat: in facie sapientis lucet sapientia: stultus tacens reputabitur sapiens.

Textus Vulgatae: Proverbia 17:1-28

1. Melior est buccella sicca cum gaudio, quam domus plena victimis cum jurgio. 2. Servus sapiens dominabitur filiis stultis, et inter fratres hæreditatem dividet. 3. Sicut igne probatur argentum, et aurum camino: ita corda probat Dominus. 4. Malus obedit linguæ iniquæ, et fallax obtemperat labiis mendacibus. 5. Qui despicit pauperem, exprobrat factori ejus: et qui ruina lætatur alterius, non erit impunitus. 6. Corona senum, filii filiorum: et gloria filiorum, patres eorum. 7. Non decent stultum verba composita: nec principem labium mentiens. 8. Gemma gratissima, exspectatio præstolantis: quocumque se vertit, prudenter intelligit. 9. Qui celat delictum, quærit amicitias: qui altero sermone repetit, separat fœderatos. 10. Plus proficit correptio apud prudentem, quam centum plagæ apud stultum. 11. Semper jurgia quærit malus: angelus autem crudelis mittetur contra eum. 12. Expedit magis ursæ occurrere raptis fœtibus, quam fatuo confidenti in stultitia sua. 13. Qui reddit mala pro bonis, non recedet malum de domo ejus. 14. Qui dimittit aquam, caput est jurgiorum: et antequam patiatur contumeliam, judicium deserit. 15. Qui justificat impium, et qui condemnat justum, abominabilis est uterque apud Deum. 16. Quid prodest stulto habere divitias, cum sapientiam emere non possit? Qui altam facit domum suam, quærit ruinam: et qui evitat discere, incidet in mala. 17. Omni tempore diligit qui amicus est: et frater in angustiis comprobatur. 18. Stultus homo plaudet manibus, cum spoponderit pro amico suo. 19. Qui meditatur discordias, diligit rixas: et qui exaltat ostium, quærit ruinam. 20. Qui perversi cordis est, non inveniet bonum: et qui vertit linguam, incidet in malum. 21. Natus est stultus in ignominiam suam: sed nec pater in fatuo lætabitur. 22. Animus gaudens ætatem floridam facit: spiritus tristis exsiccat ossa. 23. Munera de sinu impius accipit, ut pervertat semitas judicii. 24. In facie prudentis lucet sapientia: oculi stultorum in finibus terræ. 25. Ira patris, filius stultus: et dolor matris, quæ genuit eum. 26. Non est bonum, damnum inferre justo: nec percutere principem, qui recta judicat. 27. Qui moderatur sermones suos, doctus et prudens est: et pretiosi spiritus vir eruditus. 28. Stultus quoque si tacuerit, sapiens reputabitur: et si compresserit labia sua, intelligens.

Versus 1: Melior Est Buccella Sicca cum Gaudio

1. MELIOR EST BUCCELLA SICCA (Theodotion, buccella per se, scilicet sola sine obsonio) CUM GAUDIO, QUAM DOMUS PLENA VICTIMIS CUM JURGIO. — Hebraice, melior est buccella sicca et pax in ea, quam domus plena victimis jurgii; Septuaginta, melior est buccella cum voluptate in pace, quam domus multorum bonorum, et injustarum victimarum cum jurgio; Syrus, melior est panis siccus cum tranquillitate, quam domus plena victimis judicii, id est victimis lite per judicem in judicio extortis; S. Ambrosius, lib. II Offic. cap. xxi: « Melior est panis in suavitate cum pace. » Pro gaudio hebraice est שלו salva, id est pax, tranquillitas, salus, felicitas, prosperitas (unde Latinum salve, quo salutando apprecamur aliis salutem, prosperitatem et pacem), indeque gaudium; nusquam enim est gaudium, nisi in tranquillitate et salute: sicut ex adverso nusquam est tristitia, nisi ubi est adversitas, dissidium et jurgium hominis, vel cum proximo, vel cum Deo, vel secum in mente. Unde clare Vatablus, melius est frustum siccum panis cum tranquillitate, quam domus plena mactatis pecoribus cum contentione.

Secundo, Aben-Ezra hunc versum connectit duobus præcedentibus: « Melior est patiens viro forti, » etc., q. d. Melior est ei, qui animum suum ab ira per patientiam coercet, buccella arida cum mentis tranquillitate, quam domus plena jurgii et dissidii, quibus assidue ad iram concitetur fiatque impatiens. Rursus, solent fortes urbium expugnatores spoliis et deliciis affluere: quare beatiores videntur pauperibus multa patientibus. Verum refutat id Salomon, dicens: Melius est frustum cum pace, quam mensa opipara cum lite.

Tertio, alii passim hanc gnomen ut independentem a præcedentibus, absolute et generatim accipiunt, q. d. Satius est pane arido vesci et frui pace, quam opipare convivari cum lite et jurgio. Victimæ enim lautiores et opiparas dapes et carnes significant; tales enim solebant Deo pro victima offerri, ac post oblationem et immolationem ab offerentibus comedi. Sacrificium enim concludebant epulo sacro et lauto, ut dixi Levit. III. Ratio a priori est, quia pax et lætitia majus sunt bonum et præstantius omnibus deliciis: sicut ex adverso discordia et jurgia majus malum sunt, et pejora paupertate, et quavis cibi vilitate.

Audi S. Ephrem, tract. De Patientia et consummatione sæculi: « Melior est buccella panis in sale cum quiete et tranquillitate, quam mensa sumptuosis instructa dapibus cum distractionibus et curis. Audi dicentem Dominum: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam. Reficere te cupit Dominus a curis, ab ira, a tribulationibus atque distractionibus hujus sæculi. Vult te liberum esse a gravi opere atque labore laterum Ægypti. Vult te in solitudinem adducere, hoc est ad sanctam quietem, ut vias tuas illuminet columna nubis, ut cibet te manna, pane scilicet tranquillitatis atque quietis; ut hæreditate percipias terram bonam, supernam nempe Jerusalem. » Et paulo ante vitæ quietæ commoda admirans, exclamat: « O quies, monachorum profectus! O quies, scala cœlestis! O quies, via regni cœlorum! O quies, compunctionis mater! O quies, pænitentiæ conciliatrix! O quies, peccatorum speculum, quæ homini sua scelera atque delicta ostendis! O quies, quæ lacrymas nequaquam impedis! O quies, mansuetudinis procreatrix! O quies, humilitatis contubernalis ac socia! O quies, quæ ad pacificum statum hominem perducis! » Et nonnullis interjectis: « O quies, animæ securitas! O quies, jugum suave, et onus leve, reficiens portansque portantem te! O quies, animæ ac cordis lætitia! O quies, oculorum et aurium, linguæque frenum! O quies, procacitatis interemptrix, et impudentiæ inimica! O quies, pietatis ac religionis mater! O quies, passionum carcer! O quies, omnis virtutis cooperatrix! O quies, voluntariæ paupertatis hospita et amica! O quies, Christi ager, fructus optimos proferens! O quies, divino timori conjuncta, murus ac propugnaculum decertare cupientium propter regnum cœlorum! »

Porro, quia triplex est pax et triplex lis, uti jam insinuavi, scilicet cum Deo, cum hominibus et secum, sive cum animo suo: hinc tripliciter hæc gnome exponi potest: primo, de pace et lite cum hominibus, quam proprie et genuine hic judicetur intendere Salomon, q. d. Melior est mensa frugalis cum pace, quam opipara cum jurgio, ubi scilicet convivæ sint æmuli vel rixosi, qui tecum et cum aliis jurgentur et rixentur. Sic gnome hæc quasi parallela respondet illi cap. xv: « Melior est vocari ad olera cum charitate, quam ad vitulum saginatum cum odio: » pax enim superat omnes delicias, quarum sensum sopit exstinguitque lis et contentio. Secundo, de pace et gaudio, quam secum habet mens sibi bene conscia, cui opponitur mens quæ secum ob remorsum assidue jurgatur et contendit; et sic erit hæc sententia similis ei, quæ præit prædicto loco: « Melius est parum cum timore Domini, quam thesauri magni et insatiabiles. » Melius est enim cum lætitia mentis sibi bene consciæ pane sicco vesci, quam habere domum refertam delicatissimis cibis, sed ob quos male partos mens inquieta est, et rixatur intra se. Veritatem hujus sententiæ experiuntur scrupulosi et anxii, quibus ob scrupulos ita mens laceratur et cruciatur, ut nullus eis cibus sapiat. Ita Hugo. Melior est, inquit, buccella sicca, id est modica substantia cum pace mentis, quam multæ divitiæ cum cura et sollicitudine, quæ est jurgium mentis. Tertio, Polychronius in Catena Græcorum exponit de pace et lite, quam mens per gratiam vel peccatum habet cum Deo, q. d. Præstat pauperem vitam agere in Dei gratia, quam lautam in peccato Deique offensa, juxta illud Tobiæ ad filium, cap. IV, vers. 23: « Pauperem quidem vitam gerimus, sed multa bona habebimus, si timuerimus Deum. » Aut, ut Polychronius: Præstabilior est exigua cœlestis sapientiæ quæ pacem cum Deo affert, portio, quam universa illorum sapientia, qui Deo adversantur.

Secundo, Baynus: « Secretior est sensus, ait, si ad animæ dotes referatur, ut per buccellam siccam intelligamus Dei sapientiam in sacris Litteris reconditam, de qua Paulus: Loquimur sapientiam inter perfectos. Et quamvis sapientia hujus mundi sæculari eloquentia suffarcinata, plenior et delicatior appareat hominibus, tamen qui vanitate scientiarum sunt inflati, superbire et litigare solent. Nam inter superbos semper sunt jurgia. Melior est igitur buccella sacræ paginæ cum tranquillitate animi. »

Allegorice, R. Samuel Marochianus, libro De Adventu Messiæ, et S. Thomas, opusc. De Sacramento altaris, hanc gnomen exponunt de Eucharistia, q. d. Melior est buccella sicca, id est buccella Eucharistiæ sola, quam omnes legis veteris victimæ; vel buccella sicca, id est incruenta hostia Eucharistiæ, quæ cum mentis gaudio sumitur, melior, id est sapidior et præstantior, est, quam omnes regum epulæ. Unde aliqui vertunt, melior est buccella desiccans. Eucharistia enim desiccat omnes libidinis et concupiscentiæ humores, motus et æstus. Hugo vero: Melior est, ait, buccella Eucharistiæ sicca sine potu lacrymarum, sine pulmento devotionis, sine condimento contritionis, cum gaudio spei et mundæ conscientiæ, quam domus plena victimis, id est quam opera prudentiæ et mortificationis, quibus multa vitiorum animalia Deo mactantur cum jurgio, id est cum inimicitia Dei, vel cum jurgio, id est cum carnis rebellione; licet enim hoc bonum sit, prius tamen est melius.

Tropologice idem Hugo: « Melior est buccella sicca cum gaudio, » id est, inquit, melior est eleemosyna modica cum hilaritate, quam multa et magna cum objurgatione et tristitia; secundo, q. d. Melior est modica pænitentia cum mentis hilaritate, quam magna corporis afflictio cum murmuratione. Unde S. Hieronymus: Melius est, inquit, paucos psalmos cum hilaritate animi canere, quam totum Psalterium cum tristitia transcurrere. Hæc Hugo.

Versus 2: Servus Sapiens Dominabitur Filiis Stultis

2. SERVUS SAPIENS DOMINABITUR (Arabicus, dominatum tenet, obtinet) FILIIS STULTIS, ET INTER FRATRES HÆREDITATEM (Arabicus, partes) DIVIDET. — Septuaginta, servus intelligens dominabitur dominorum stultorum (Romani et S. Ambrosius loco mox citando, reget dominos stultos), in fratribus autem dividet partes; Syrus, dividet lucrum. Pro filiis stultis hebraice est מביש mebis, id est filio pudefacienti, scilicet patrem; Vatablus, filio dedecoroso; Syrus, filio confusione afficienti; Chaldæus, filio impudenti, aut potius probrum concilianti; Symmachus et Theodotion, filio confundenti, q. d. Servus sapiens ob sapientiam reget filios stultos sui heri, et ab eo institutus moderator et curator filiorum, vel etiam ut hæres ab eodem cum filiis allectus, inter eos dividet hæreditatem, quo colligendum relinquit, quod sapientia, id est prudentia et probitas, nobilior et præstantior sit libertate, utpote quæ adferat dominium, hæreditatem et libertatem. Salomonem secutus Siracides: « Servo sensato, ait, liberi servient, » Eccli. cap. x, vers. 28, ubi hunc versum explicui: quare hic iota non addam.

Citat deinde laudatque epistolam Calani Gymnosophistæ ad Alexandrum Magnum: « Amici, ait, persuadent tibi manus et necessitatem inferre Indorum philosophis, nec in somnis quidem videntes nostra opera. Corpora transferes de loco ad locum, animos non magis coges facere quod nolunt, quam saxa et ligna vocem emittere. Maximum ignis viventibus corporibus dolorem gignit et corruptionem, super hunc nos sumus; vivi enim exurimur. Non est rex, neque princeps, qui extorqueat a nobis facere quod non proposuimus: nec similes sumus Græciæ philosophorum, qui verba pro rebus meditati sunt ad opinionis celebritatem. Nobis res sociæ verbis, et verba rebus; res celeres, et sermones breves, in virtute nobis libertas beata est. » Deinde et Calano et philosophis præferens sapientes fideles, virgines et Martyres, subdit: Apud nos autem et puellæ de mortis appetentia sublimes usque ad cœlum erexere virtutum gradus. Quid Theclam, quid Agnetem, quid Pelagiam loquar, quæ tanquam nobilia vitulamina pullulantes, ad mortem quasi ad immortalitatem festinaverunt? Inter leones virgo exsultavit, et rudentes bestias exspectavit intrepida. Et, ut nostra cum Indorum Gymnosophistis conferamus, quod ille verbis gloriatus est, S. Laurentius factis probavit, ut vivus exureretur, et flammis superstes diceret: Versa, manduca. Haud degener Abrahamitarum et Machabæorum concertatus puerorum, quorum alii super flammas canebant; alii, cum exurerentur, non rogabant ut parceretur; sed invehebantur, ut amplius persecutor inflammaretur. Liber igitur sapiens. Quid autem sublimius S. Pelagia, quæ vallata persecutoribus, priusquam tamen in eorum conspectum veniret, aiebat: « Volens morior, nemo continget manu, nemo oculo protervo violabit virginem. Mecum feram pudorem, et mecum incolumem verecundiam, nullum prædones lucrum suæ capient insolentiæ. Pelagia Christum sequetur, libertatem nemo auferet, nemo captivam videbit liberam fidem, insignemque pudicitiam, et prosapiam prudentiæ. » Dixit et fecit. Nam, ut lenonum manus effugeret, cum matre et sororibus in fluvium præcipitem se dedit, virginitatis æque ac martyrii victima, uti narrat idem S. Ambrosius, lib. III De Virgin., ubi asserit eam quindecim duntaxat fuisse annorum. Si sapiens dominatur ignibus, leonibus, equuleis, gladiis, aquis ipsique morti, quidni dominetur insipientibus, eosque sapienter regat et dirigat?

Mystice, S. Chrysostomus et Polychronius in Catena Græcorum: Servus, inquiunt, est populus Gentium, qui per Christi fidem sapiens effectus, dominatus est Judæis, ac hæreditatem Ecclesiæ cum eis ad Christum conversis divisit, imo eis divinorum mysteriorum et charismatum dispensator evasit. Beda vero: « Servit, ait, quilibet peccator, delictis suis subditus olim, qui post conversionem vitæ suæ sapiens effectus, atque flagrantissimo amore et dilectione Dei fervens, filiis stultis, hoc est quibusdam fidelibus, a charitate Dei post acceptam fidem tepescentibus, actu vel prædicatione sua eis prælatus dominatur; atque inter fratres perfectos scilicet sanctos, supernæ patriæ hæreditatem dividet. »

Versus 3: Sicut Igne Probatur Argentum, Ita Corda Probat Dominus

Hebraice, conflans (aurifex) vel conflatorium argento, et fornax auro, et probat corda Dominus; vel clarius, ut Pagninus, sicut conflatorium (probat) argentum, et caminus aurum, sic corda probat Dominus; et Tigurina, ut excoctor argentum, et fornax aurum, ita explorat corda Dominus; Septuaginta, sicut probatur in camino argentum et aurum, sic electa corda apud Dominum; Cassianus, Collat. VII, cap. xxv, ita elegit corda Dominus; Syrus, sicut conflatorio probatur argentum, sic corda scrutatur Dominus. Ratio est, quia hæc cordium scrutatio pertinet ad plenam Dei scientiam et providentiam, qui exinde vocatur Cardiognostes. Salomon comparat Deum aurifici; sicut enim aurifex solus arte sua in camino, sive foculo conflatorio, per ignem probat aurum et argentum, sic Deus solus probat corda hominum. Sed quo foculo, qua fornace, quo camino conflatorio?

Nota: Probare per metalepsin multa significat, scilicet primo, scrutari; secundo, perspicere; tertio, discernere; quarto, purgare, et separare purum ab impuro; quinto, judicare; sexto, eligere et præmiare, vel reprobare et punire. Sicut enim aurifex auri puritatem, vel impuritatem et mixtionem, igne camini sui distillatorii scrutatur, perspicit et discernit, separando et purgando aurum a scoria, ac aurum eligendo, scoriam reprobando et rejiciendo: sic prorsus corda hominum probat Deus.

Igitur primo et genuine, caminus et ignis quo Deus probat corda omnium hominum tam bonorum quam malorum, est acre examen mentis et intellectus divini, quo quasi igni efficacissimo probat, id est scrutatur, examinat, perspicit intimas cordium, id est mentium cogitationes, volitiones, intellectiones, atque discernit cujuslibet qualitatem, pondus et pretium: quam scilicet quælibet sit pura vel impura, quam magni vel parvi valoris et meriti. Sicut enim aurum magni est pretii apud aurificem, sic corda hominum magni æstimantur apud Deum, utpote qui ea præ cæteris rebus creatis curet, probet, appendat, discernat, purget, judicet, præmiet vel puniat. Sic acre mentis divinæ examen igni et camino aurificis comparat Malachias, cap. III, vers. 2: « Ipse enim quasi ignis conflans, et quasi herba fullonum; et sedebit conflans, et emundans argentum. » Hæc gnome ergo parallela est illi cap. xvi, vers. 2: « Omnes viæ hominis patent oculis ejus; spirituum ponderator est Dominus. » Hoc enim idem est, q. d. Spirituum probator est Dominus; sed to ponderator metaphoram petit a libra, to vero probator vel conflator a fornace aurificis. Sic David recte factorum sibi conscius petit probari a Deo, ut ostendatur ejus conscientia: « Proba, ait, me, Domine, et tenta me, ure (Hebraice, confla, instar argentarii) renes meos et cor meum, » Psal. xxv, 2; et Job xxiii, 10: « Ipse, ait, scit viam meam, et probavit me quasi aurum, quod per ignem transit. »

Secundo, Deus probat corda hominum per suam legem et præcepta, perque suos doctores et prædicatores quasi per caminum ignis. Corda enim eorum, qui hisce pænitendo et bene vivendo obediunt, sunt instar auri purgati; qui vero non obediunt, sed in suis manent vitiorum fæcibus, instar scoriæ a Deo abjiciuntur et reprobantur. Hoc est quod ait Deus Jerem. vi, 27: « Probatorem dedi te in populo meo robustum; et scies, et probabis viam eorum, etc. Defecit sufflatorium, in igne consumptum est plumbum, frustra conflavit conflator; malitiæ eorum non sunt consumptæ. Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos. » Sic Deus probavit cor et obedientiam Adæ, jubens ut non comederet pomum scientiæ boni et mali; et Abrahami, jubens ut immolaret sibi filium Isaac, Gen. xxii. Sicut enim vi plumbi igne liquati secernitur aurum a fæce et scoria, sic vi præcepti secernitur obediens ab inobediente.

Tertio, caminus quo Deus probat corda hominum, est tribulatio: hac enim boni per patientiam purgantur et accepti fiunt Deo, mali vero per impatientiam sordescunt et displicent Deo. Hoc est quod dicitur Sap. iii, 6: « Tanquam aurum in fornace probavit illos. » Et Eccli. ii, 5: « In igne probatur aurum et argentum, homines vero receptibiles (accepti, grati Deo) in camino humiliationis. » Ubi multa de hoc camino dixi. Et Malach. iii, 3: « Purgabit filios Levi, et colabit eos quasi aurum, et quasi argentum, et erunt Domino offerentes sacrificia in justitia. » Unde Septuaginta hoc loco vertunt, sic electa corda apud Dominum, vel, ut clare legit Auctor Catenæ Græc.: « Sicut argentum et aurum probatur in fornace, ita Dominus electorum corda explorat tribulationis igne, » q. d. Sicut aurifex in camino seligit aurum, et rejicit scoriam vi ignis liquatam et separatam ab auro: sic Deus eligit corda Sanctorum, quæ in igne tribulationis solida et constantia perstiterunt; impiorum vero, qui in ea instar scoriæ liquati defecerunt, respuit. Ita de tribulatione pulchre hanc gnomen explicat Cassianus, Collat. VII, cap. xxv: « Cæterum, ait, corporaliter traditos Satanæ, vel infirmitatibus magnis etiam viros sanctos novimus pro levissimis quibusque delictis, cum in illis ne tenuissimum quidem nævum aut maculam, in illo judicii die patiatur invenire divina clementia, omnem cordis eorum scoriam, secundum Prophetæ, imo Dei sententiam, excoquens in præsenti, ut eos tanquam aurum vel argentum ignitum, ad illam perpetuitatem nulla indigentes pænali purgatione transmittat: Et excoquam, inquit, ad purum scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum; post hæc vocaberis civitas justi, urbs fidelis, Isaiæ i. Et iterum: Sicut probatur argentum et aurum in camino, ita eligit corda Dominus. »

Quarto, caminus quo Deus probat corda est tentatio, juxta illud Psal. xvi: « Probasti cor meum igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. » Sic per hæreses et hæreticos probat fidem orthodoxorum, juxta illud Deut. xiii, 1: « Si surrexerit in medio tui Prophetes, etc., et dixerit tibi: Eamus et sequamur deos alienos; non audies verba Prophetæ illius: quia tentat vos Dominus Deus vester, ut palam fiat utrum diligatis Deum, an non, in toto corde, » etc.

Quinto, caminus, quo Deus omnium corda probat, id est examinat, dijudicat, eligit et præmiat, vel reprobat et punit, est acre judicium, tum particulare, tum universale, quo Christus judex scrutabitur omnium conscientias, ac sanctas adjudicabit cœlo, sceleratas gehennæ. Sic Daniel vii, 9, describens judicium Dei: « Thronus ejus, ait, flammæ ignis; rotæ ejus ignis accensus. Fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus. » Hinc multi veterum, ut Origenes, S. Basilius, Lactantius, S. Ambrosius et Rupertus opinati sunt ignem verum a Deo positum esse ante cœlum, ut per illum omnes animæ sanctæ in cælum ituræ transire cogantur, eoque probentur, et, si impuræ sint, purgentur, ut dixi I Corinth. iii, 12.

Versus 4: Malus Obedit Linguae Iniquae

Hebraice, auscultat ad linguam pravitatis. Nam מדין mezin ponitur pro מאזין maazin, ait Aben-Ezra. Septuaginta, malis morem gerit linguæ iniquæ, injustus itidem labiis mendacibus attendit. Ita Auctor Catenæ Græc. Sed Romani et S. Cyprianus, lib. I, epist. 3, contrarie legunt posteriorem partem hoc modo: justus autem non intendit labiis mendacibus; Syrus, justus non audit linguam scelestorum. Sed prior lectio consonat Hebræo, qui pro fallax habet שקר sceker, id est mendacium, fallacia; unde Chaldæus vertit, falsitas et accusatio in lingua perversa.

Docet hæc sententia valde custodiendas esse aures. Quare justus, ut justitiam servet, et iniquus non fiat, aures custodiat, ne audiat ea, quorum auditione ad obedientiam iniquitatis se præparat. Merito igitur S. Bernardus, ut ad aurium custodiam nos incitet, ait: « Facile lingua labitur, nec minus facile illabitur cordi, ita ut multis inter loquendum minus profuerit, quod propriam cohibuerint, dum non caverint alienam. Utilis est frater, qui tibi loquitur, sapiens est Religiosus, ac timens Deum; plus dico: angelus est, et angelus lucis; etiam sic cave tibi, ne audias unde lædaris. Nec personam tibi velim suspectam esse, sed linguam, præsertim in sermocinatione communi. » Hæc S. Bernardus, serm. De triplici custodia manus, linguæ et cordis.

Secundo, noster Salazar hanc gnomen explicat quasi intentantem pœnam iniquis et fallacibus: Ostendit Salomon, ait, qua ratione Deus in malos atque fallaces animadvertere soleat. Nam quo par pari referat sic statuit, ut malus, qui in alios injurius est, malæ linguæ subdatur, et fallax item qui aliis imposturam facit, fallaci adjudicetur linguæ, ut ab illa decipiatur. Id sibi volunt illa verba, obedit, obtemperat, id est subditur, vel subjicitur; et eadem ratio est de verbis audit et auscultat. Unde S. Basilius, homil. De ira, verba contumeliosa et fallacia comparat cum echo, quæ sonum acceptum repercutit et reverberat in auctorem: « Non enim, ait, sic echo in ipsos clamantes intempestive infringitur, sicut in hominem injustum et contumeliosum contumelia revertitur. »

Huic sententiæ Septuaginta aliam subnectunt, quæ non est in Hebræo, Chaldæo, Syro et Latino; estque hæc: « Ejus qui fidelis est, totus mundus divitiarum est; illius autem qui infidelis est, neque obolus, » repete et supple, « est totus mundus, » q. d. Infideli totus mundus non valet obolum; infidelis pauper est, nec habet obolum, esto totum mundum possideret. Pro mundus græce est κόσμος, quod Complutenses vertunt, ornatus. Unde Auctor Catenæ Græc. sic vertit: homo fidelis quidquid in pecuniis ornamenti est, id totum possidet; perfido autem ne obolus quidem suppetit. Hanc gnomen explicat Cassianus, Collat. XXIV, cap. xxvi, de centuplo, omnia propter Deum relinquentibus promisso: « Pro lætitia quoque illa, quam in unius agri ac domus possessione quis habuit, centuplo majore divitiarum gaudio perfruetur, qui in adoptionem transiens filiorum Dei universaque æterni sunt Patris, ut propria, possidebit, et affectu atque virtute ad imitationem veri illius filii proclamabit: Omnia quæ habet Pater, mea sunt, Joan. xvi. Hæc jam cum illa pœnali distentionis ac sollicitudinis cura, sed securus ac lætus velut in propriis ubique succedet, audiens quotidie sibimet ab Apostolo prædicari: Omnia enim vestra sunt, sive mundus, sive præsentia, sive futura, I Cor. iii. Et a Salomone: Fidelis viri totus mundus divitiarum. » Sic et Didymus in Catena Græcor. S. Augustinus vero, epist. 54 ad Macedonium, sub finem, hanc gnomen citans, posteriorem ejus partem applicat usurariis. Additque: « Pecunia a malis male habetur, et a bonis tanto melius habetur, quanto minus amatur. » Locus hic S. Augustini translatus est in Jus Canon. et habetur 14, Quæst. IV, cap. Quid dicam, quod est penultimum. Idem S. Augustinus, lib. V Confess. cap. iv, Deum alloquens: « Infelix homo, ait, qui scit illa omnia, te autem nescit; beatus autem qui te scit, etiamsi illa nesciat, etc. Sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi nihil habens omnia possidet, inhærendo tibi cui serviunt omnia, quamvis nec saltem Septentrionum gyros noverit, dubitare stultum est quin utique melior sit quam mensor cœli et numerator siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuisti. »

S. Hieronymus autem, epist. 103 ad Paulinum, exhortans eum ad contemptum opum et mundi, sub finem sic ait: « Antiquum dictum est: Avaro tam deest quod habet, quam quod non habet. Credenti totus mundus divitiarum est; infidelis etiam obolo indiget. Sic vivamus tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. Victus et vestitus divitiæ Christianorum sunt. Si habes in potestate rem tuam, vende; si non habes, projice. Totum Deo dedit, qui seipsum obtulit; facile contemnit omnia, qui semper cogitat se esse moriturum. Porro credens sive fidelis est, qui omnem suam fidem et spem collocavit in Deo, credens et sperans quod Deus omnibus suis necessitatibus abunde providebit. Rursum fidelis est, qui fideliter Deo servit, ejusque jussis obedit, ac præsertim qui fideliter opes sibi a Deo datas in pauperes erogat, juxta legem et voluntatem Dei. Denique S. Ambrosius, lib. V, epist. 25 ad Ecclesiam Vercellensem, longiuscule ante finem: « Ille, ait, est dives in Ecclesia, qui pauperi, non sibi, dives est. In Ecclesia quidem fidelis dives est. Fideli enim totus mundus divitiarum est. Quid mirum si mundum fidelis possidet, qui possidet Christi hæreditatem, quæ pretiosior est mundo? » Et inferius: « Ille ergo dives est, qui fuerit hæres Dei, Christi cohæres, etc. Vultis divites esse? Estote pauperes. Tunc eritis per omnia divites, si fueritis pauperes spiritu. Non census divitem, sed animus facit. Pauper enim spiritu dicit: Portio mea Dominus, » etc., Psal. cxviii. Exemplum dat S. Malachiam S. Bernardus in ejus Vita, utpote qui re pauper, sed spe in Deum dives ampla ædificabat monasteria. Audi S. Bernardum: « Invenit Dei famulus in Dei marsupio, quod defuit suo. Merito quidem. Quid enim justius, quam ut cui pro Deo non erat proprium, cum Deo iniret consortium, et marsupium unum esset amborum? Fideli denique homini totus mundus divitiarum est. Et quid est ille, nisi quoddam marsupium Dei? Denique ait: Meus est orbis terræ, et plenitudo ejus. Inde est quod Malachias repertos argenteos multos non reposuit, sed exposuit. Nam totum munus Dei in Dei opus jubet expendi. Non suas, non suorum considerat necessitates, sed jactat cogitatum suum in Domino, ad quem utique recurrendum non dubitat, quoties necessitas postularit. » Interpres S. Ephrem, tract. De timore Dei, clare vertit: « Fidelis viri (sunt) omnes mundi divitiæ; at infidelis viri ne obolus quidem. »

Igitur fideli totus mundus divitiarum est. Primo, quia totus mundus creatus est a Deo ad usum fidelium, non infidelium; fideli ergo omnia debentur, infideli nihil. Secundo, quia fidelis utitur toto mundo non ad luxuriam, sed ad necessitatem et ad Dei obsequium. Fideli ergo omnia fideliter serviunt, infideli nihil: sol enim fideli ministrat et servit, dum ei facem præfert ad Deo serviendum: ignis, dum eum calefacit: aqua, dum eum refrigerat: aer, dum per eum respirat: terra, dum eum sustentat: cibus, dum eum pascit: vestis, dum eum tegit; et ita de cæteris. Denique fidelis, sua sorte licet tenui contentus, ita tranquillus, lætus et alacer vivit ac si totum mundum possideret: e contra infidelis et avarus quo plus habet, eo plus desiderat. Tertio, Didymus in Catena Græc.: Omnia possidet, inquit, qui propter Christum omnia aspernatur; fidelis enim celsior est mundo, ac mente in cœlo fixus omnia terrena velut sub pedibus posita premit et calcat. Vide S. Chrysostomum, hom. 12 in epist. II ad Corinth. Quarto, quia fidelis in singulis rebus creatis agnoscit, amat, gratias agit, et laudat Creatorem a quo et ad cujus honorem conditæ sunt. Hæc autem Dei cognitio, amor, cultus et laus sunt veræ opes mundi. Ita Didymus in Catena Græcorum. Quinto, quia fidelis toto mundo recte sancteque utitur ad suam salutem et Dei gloriam; infidelis vero et impius eo abutitur ad suas concupiscentias. Dives autem est, qui opibus uti scit; pauper, qui nescit. Sexto, quia fidelis possidet Deum, cujus est totus mundus; possidendo ergo Deum possidet omnia quæ Dei sunt, puta omnia quæ sunt in mundo. Septimo, quia fideli a Deo paratur beatitudo, et gloria cœlestis; hæc autem inter alias dotes continet dominium mundi. Beatus enim quilibet est dominus et rex mundi, imo Adam in paradiso fuit velut rex mundi. Hoc est quod ait Sapiens, cap. iii, vers. 7: « Fulgebunt justi et tanquam scintillæ in arundineto discurrent. Judicabunt nationes, et dominabuntur populis. »

Versus 5: Qui Despicit Pauperem, Exprobrat Factori Ejus

Hebraice, qui subsannat pauperem (Vatablus, qui illudit pauperi), probro afficit factorem ejus; qui lætatur in contritione, non erit innocens, id est impunitus; Chaldæus, qui spernit pauperem, provocat iram Creatoris; et qui gaudet in interitu alterius, non erit innocens; Syrus, qui ridet pauperem, iram ciet ejus Conditori; qui in ruina alterius gaudet, non reportabit misericordiam; Septuaginta, qui irridet inopem, irritat (Aquila, Symmachus et Theodotion, exprobrat) eum qui fecit illum; qui autem lætatur pereunte, non erit innocens; ille autem cujus viscera commoventur, misericordiam consequetur. Quam ultimam partem Septuaginta addunt de suo, quia per antithesin tacite continetur in hemistichio præcedente. Auctor Catenæ Græcorum legit, qui deridet pauperem, irritat Deum, qui fecit illum; at qui afflicto lætus insultat, non erit impunitus. Causamque subdit: Quia deridet sapientem Dei gubernationem, quæ fecit hunc pauperem et afflictum, ut tu illi condoleres, in illumque misericordiam exerceres. Quis ergo ita immanis, omnisque humanitatis ita oblitus fuerit, ut eum ludibrio habeat cui compati omni jure debebat? hæc auctor ille. Quare ne unquam in infortunia vicinorum insultare velimus, ne Dei providentia nos quoque semel et iterum devolvi calamitates patiatur. » Ac deinde alia ratione idipsum confirmat: « Etenim si pes, ait, forte illisit, aut labatur, num insultabit manus? sane res hæc in diversum abit; nam olei infusione aut emplastro pedi medetur. Si quidem unum corpus sumus, nihil minus consentaneum rationi sit, quam unum aliquod corporis membrum, quod nonnihil afflictetur habere derisui, ac proinde eidem insultare. Potius enim conveniebat misereri afflicto, et pio compassionis affectu condolescere et congemiscere. »

Versus 6: Corona Senum, Filii Filiorum

Septuaginta pro gloria vertunt καύχημα, id est gloriatio, q. d. Gloriantur filii quod sapientes et probos habuerint patres, sicut vicissim gloriantur patres, quod filios post se probos et virtutis suæ hæredes relinquant. Unde Tigurina vertit, decus liberorum sunt patres ipsorum; Vatablus, nepotes sunt ornamento senibus. Pro corona Syrus vertit, laus; Chaldæus, pulchritudo; R. Salomon et Aben-Ezra exponunt, q. d. Avorum et senum diadema sunt nepotes, quos recto virtutis tramiti insistentes aspiciunt: parentes probi vicissim probis filiis gloriam conciliant. Addit R. Levi potius avos coronari nepotibus quam patres filiis, quia avi brevi morituri magis amant suam similitudinem, quæ in nepotibus perdurat; patrum vero amor non ita redundat in avos, sed gloria filiorum sunt ipsimet parentes. Monet ergo hac gnome parentes ut studiose curent educari filios et nepotes; ac vicissim hos monet ut parentes et avos debito prosequantur honore. In laudem enim senum insignem cedit, quod filios et nepotes ita educarint, ut ab iis constipentur et honestentur. Unde S. Ambrosius, in cap. i S. Lucæ: « Divinum, ait, munus fecunditas est parentis. Agant itaque patres gratias, quia generaverunt; filii, quia generati sunt; matres, quia conjugii præmiis honorantur: stipendia enim militiæ suæ filii sunt. » Porro « corona » datur parenti; filiis vero « gloria, » quia parentes sunt quasi principes filiorum, et quasi reges familiarum suarum. Unde Aristoteles, lib. VIII Ethic. cap. x: « Societas, ait, patris ad filios regni præ se fert effigiem; nati namque patri sunt curæ. Hinc et Homerus Jovem patrem appellat. » Et cap. xi, docet jus paternum in filios esse regium. « Senum ergo corona, » hoc est ornamentum, est, quod non tantum filios, sed et filios filiorum habeant, per quos securiores fiunt de posteritate, per quam immortales quodam modo sunt futuri, qui jam mortem vicinam agnoscunt, de qua immortalitate posteritatis nonnihil dubitant senes, cum filios absque liberis vident. Unde Judæorum benedictio erat videre filios filiorum, juxta illud Psal. cxxvii: « Videas filios filiorum tuorum, pacem super Israel. » Vicissim patres sunt gloria et decus filiorum, quia eorum virtus et nobilitas ornat filios, et honorem conciliat. Accedit quod mores et actiones filiorum tribuuntur parentibus, utpote eorum generatoribus, educatoribus et magistris. Quare, sicut pravi mores filiorum redundant in dedecus parentum, ita vice versa, eorum virtutes ad parentes, quasi primos ipsorum auctores referentur.

Secundo, hac gnome significat Salomon præmium, et quasi coronam bene actæ sanctæque vitæ parentum, esse senium, si videlicet ad tantam ætatem perveniant, ut videant filios filiorum, id est nepotes, in tertiam et quartam generationem se instar coronæ circumdantes; unde vicissim præmium filiorum et nepotum bonorum esse, si patres et avos diu habeant superstites. « Gloria ergo filiorum patres eorum, » hoc est, hoc præmium, hanc gloriam solet Deus retribuere filiis probis et morigeris, quod videant patres diu superstites, quod summe fortunatum censet Plato, lib. III De Legibus. Hoc enim signum est patres a filiis benigne et commode haberi; reverentia enim filiorum, qua parentes fovent, colunt, alunt, parentibus lætitiam indeque longævitatem conciliat. Vice versa durities et impietas filiorum, qui patres spernunt, deserunt, dureque tractant, eis mæstitiam citamque mortem affert. Hoc autem ingens est filiorum dedecus et probrum, sicut prius ingens est eorum decus et gloria. Quare tacite hic monet patres Salomon ut filios bene educent; ac vicissim filios, ut ipsi bene educati talionem reddant parentibus, eosque senescentes colant et alant; sic enim utrisque accedet dignitas, honor et gloria instar coronæ.

Allegorice Beda: « Senes, ait, dicit Patriarchas et Prophetas, qui a filiis filiorum, hoc est, a successoribus Apostolorum digna laude celebrantur; et gloria est prædicatorum novi Testamenti, quod filii veterum patrum esse meruerunt. »

Versus 7: Non Decent Stultum Verba Composita

Pro stultum hebraice est נבל nabal, quo nomine appellatus fuit maritus Abigail, stultus simul et avarus. Unde Hebræi nonnulli apud Baynum vertunt, avaro non convenit labium excessivum, nec liberali labium mentiens, q. d. Avarus, quia sordidus, in dando non excedit, sed pauca promittit et donat; at liberalis, uti liberalis est in promittendo, sic et non mentitur, sed fideliter et liberaliter præstat ea quæ promisit. Pro composita hebraice est יתר iether, quod significat excellentiam, dignitatem, residuum, superfluum, superabundantiam, expansionem, extensionem, qualis est in chorda et fune. Unde iether chordam quoque et funem significat. Hinc Noster vertit, composita, scilicet apte complicata et contorta instar funis vel chordæ, quæ in cithara apte composita compositum et modulatum edit concentum. Unde primo, R. Salomon vertit, non decent stultum verba gloriosa et superba, quanto minus principem labia mendacii; secundo, Chaldæus, non decet insipientem labium excessivum, neque principem labium mendacii; tertio, Pagninus, non est decora stulto lingua excellentiæ; Tigurina, magnificus sermo; alii, sermo dignitatis vel auctoritatis; quarto, Cajetanus, non decet stultum labium superfluitatis; quinto, Septuaginta, non congruunt stulto labia fidelia, neque justo labia mendacia. Sic et Syrus.

Primo, noster Salazar sic explicat, q. d. « Stultum, » id est hominem vilem et abjectum, non decent « verba composita, » id est ficta et fallacia, imo hæc illi probro et contumeliæ verti solent, quanto magis eadem non decent principem, q. d. Si probro vertitur homini vili mentiri et fallere, quanto magis idipsum probrosum erit principi? Componere enim subinde idem est quod fingere, ut Daniel cap. ii: « Quod interpretationem fallacem et deceptione plenam composueritis; » inde « composita verba » vocantur ficta et fraudulenta. Verum Hebræum iether non significat ficta vel fallacia.

Secundo, R. Salomon, Cajetanus et alii explicant, q. d. Non decent stultum verba excellentiæ, superfluitatis vel superabundantiæ, hoc est jactantiæ, quod scilicet sibi plus arroget quam par est, ac videatur sibi præ aliis sapere, velitque præ omnibus audiri, probari et laudari. Vice versa, non decent principem verba mendacii, quia hæc illo indigna sunt, eumque vilem ac scurrilem efficiunt. Igitur, sicut non decet quod vilis stultus se jactet et exaltet per verba tumida et superba: sic vice versa, non decet principem, qui summus est, ut per verba vilia et vana, præsertim mendacia, se in vulgus, imo infra vulgus deprimat et abjiciat.

Tertio, optime Noster vertit « verba composita: » hæc enim sunt verba dignitatis et excellentiæ, q. d. Sicut stultum non decent sermones graves, compositi, magnifici, cum animum habeat levem, incompositum, abjectum et fatuum: ita vicissim principem non decent verba incomposita, præsertim mendacia. Sicut enim cor principis debet esse verax, fidele, grave, moderatum, prudens, compositum: sic pariter decet ut verba ejus sint veracia, fidelia, gravia, moderata, prudentia et concinna. « Verba » enim « composita » sunt, quæ habent dignitatem, auctoritatem et pondus, quæ proinde non a stulto, sed a sapiente vel doctore vel principe proferri par est. Unde cap. xxvi, vers. 7, dicitur: « Quomodo pulchras habet frustra claudus tibias, sic indecens est in ore stultorum parabola. » Et cap. xxv, 11: « Mala aurea in lectis argenteis, qui loquitur verbum in tempore suo. » Hinc Lyranus per « verba composita » intelligit legationem, ut sit metalepsis, q. d. Non est decens ut stulto imponatur aliqua legatio ad viros graves vel principes, in qua oportet habere verba composita. Huic expositioni affinis est versio Septuaginta et Syri, non congruunt stulto labia fidelia, neque justo labia mendacia. Nam, ut ait Polychronius in Catena Græc.: « Uterque cogitationibus suis dissentanea loquitur. » Ubi clara est antithesis, q. d. Sicut stulti, id est impii, solent in verbis esse infidi, multaque mentiri et fallere: sic vicissim justi abominantur mendacia, studentque in verbis esse veraces et fideles: illi enim cum improbitate perdiderunt conscientiam et famam, hi cum probitate utramque firmiter tuentur et servant.

Porro mendacium probrosum est omni homini, sed maxime principi. Primo, quia majestatem principis decet veritas, fidelitas et veracitas; majestatem ergo suam ac seipsum lædit, si mentiatur. Nam, ut sapienter ait S. Cyprianus, lib. I, epist. 3: « Hæc est vera dementia non cogitare, nec scire quod mendacia non diu fallunt; noctem tamdiu esse, quamdiu illucescat dies; clarificato autem die, et sole oborto, luci tenebras et caliginem cedere, et quæ grassabantur per noctem latrocinia, cessare. »

Optimus ille Militiæ, cui postremum est primumque tueri Inter bella fidem. Nullam enim rem magis publicam continet quam fides. » Idem, orat. pro Roscio Com.: « Perfidiosum et nefarium est fidem frangere, quæ continet vitam. » Nam, ut ait Aristoteles, Rhet. ad Theodectum, lib. I, cap. xv: « Infirmatis violatisque pactis tollitur inter homines commerciorum usus. » Quocirca Romani in Capitolio vicinam Jovi aram Fidei posuere, ait Cato Censorius. « Fides enim, inquit Seneca, epist. 89, sanctissimum humani pectoris bonum est. » Divinius vero Silius ad Fidem, eam hisce elogiis celebrat:

Versus 8: Gemma Gratissima, Exspectatio Praestolantis

Pro exspectatio præstolantis hebraice est שוחד scochad, id est munus sive donum. Ergo Hebræa sic habent, lapis gratiæ munus in oculis heri ejus (habentis illud); ad omne quod respexerit, prudenter aget; Chaldæus, lapis muneris gratia est in oculis ejus; qui tollit eum ad omnem locum quo se vertit, prudenter agit; Symmachus, pondus gratiarum; Septuaginta, merces gratiarum, inquiunt, disciplina his qui utuntur; quocumque se verterit, prosperabitur.

Igitur ex Hebræo clarus est sensus, q. d. Munus vel donum est instar gemmæ gratiosæ, quæ rapit ad se oculos et corda accipientium, eoque flectit, quo dator muneris vult, ut litem vel causam etiam parum æquam obtineat, juxta illud:

Noster Salazar ingeniose per gemmam gratissimam accipit gemmas pellucidas, per quas intuens omnia occurrentia jucunda spectat. Sic D. Isidorus, lib. XVI Etymol. cap. vii, tradit Neronem gladiatorum pugnas, interposito virenti smaragdo, spectare solitum: ex quo fiebat ut cuncta eodem colore imbuta ejus oculis sese offerrent, et jucundius spectaculum redderetur. Ait ergo Salomon: « Lapis gratiæ munus oculis domini ejus, » q. d. Donum judici aut principi collatum, adinstar est lapidis pretiosi, pulchri, et pellucidi oculis objecti; quia sicut hic suo colore cuncta inficit, et jucunda reddit, sic etiam donum ob oculos positum, suo item colore causam donantis imbuit, efficitque ut justior et cum æquitate conformior inspicienti appareat.

Idem per gemmam gratissimam accipit gemmam, quæ gratiam et amorem conciliat, qualem esse sapphirum asserit S. Epiphanius, lib. De Gemmis, et jaspidem S. Isidorus. Talem quoque esse hyacinthum veteres opinati sunt. Unde de quinta hyacinthorum specie quæ ad crystallum accedit, sic scribit Plinius, lib. XXXVII, cap. ix: « Tales aliqui malunt pæderotas vocari, alii anterotas, multi Veneris gemmam, quod maxime videtur decere et specie et colore extremo gemmæ. » Addit Magos credere prodesse reges adituris. Sic adamas perhibetur iram comprimere, et conjugum amorem fovere, ideoque reconciliationis gemma vocatur, ait Anselmus Boetius, lib. II De Gemmis, cap. iv. Idem, cap. clxxvii, asserit umbilicum Veneris (nomen est gemmæ instar conchylii) a Venere nomen habere, quod gratiam et amorem conciliare credatur. Dico credatur, quia multæ gemmarum vires vulgo creditæ, sunt fabulosæ et falsæ.

Sensus ergo est, q. d. « Lapis gratiæ (seu benevolentiæ) munus in oculis domini, » id est, perinde munus principi oblatum gratiam illius allicit, sicut gemma aliqua pretiosa ex his quæ excitandi amorem et benevolentiam secretam conciliandi vim habent, q. d. Princeps donum alicujus manu accipiens, quasi annulum manui suæ inserit, inclusa gemma aliqua ex his quæ benevolentiam et amorem cordi inspirant. Sicut enim magnes trahit ferrum quasi animatum: vis enim movendi se, inquit, animam ostendere videtur, licet hoc recte confutet Scaliger, et noster Nicolaus Cabeus, lib. II De Magnete, cap. ii. Rursum sicut vis magnetis augetur mole: quo enim major est magnes, eo majora trahit: sic et dona quo majora sunt, eo magis animos vinciunt. Insuper sicut vis magnetis frangitur, et quasi marcescit frigore, glacie, imbre, ac præsertim si diu existat sub aquis, vel in loco humenti, uti docet Cabeus, lib. II De Magn. cap. ii, ac rationem assignat; negat vero hanc vim infringendi magnetem allio, cui multi eamdem attribuerunt, sed falso: ita donorum vis infringitur, si ab animo frigido, tepido, et quasi aqueo promanent: donum enim ab animo donantis æstimationem, vim et pondus accipit; animus ergo amore et benevolentia donum æquet, imo superet, idque vultu et verbis hilaribus significetur: hæc enim animi sunt indices. Denique Symmachus, pro gemma, vel, ut Hebraice est, lapis, vertit, pondus (olim enim lapidibus utebantur pro ponderibus) gratiæ munus, q. d. Sicut pondus libræ lancem cui imponitur degravat, facitque eam lancem oppositæ præponderare, sic munus datum judici, lancem voluntatis ejus, indeque justitiæ, degravat, et ad se trahit, facitque ut parti adversæ præponderet, suaque videatur æquior et justior.

Versio vero Vulgata, quæ pro munus vertit, exspectatio præstolantis, esto eodem modo exponi possit, uti jam dixi, proprie tamen significat rem quæ exspectatur, q. d. Cum res (v. g. donum, beneficium, dignitas, victoria, prosper successus, etc.) quam quis avide exspectavit, diuque præstolatus est, impletur et advenit, ita recreat et satiat ejus animum, ac si gemmam gratissimam et pretiosissimam adeptus esset: quare antequam illam adipiscatur, dum adhuc illam exspectat, quocumque se vertat, prudenter intelligit, id est, prudenter et intelligenter se gerit, ut illam quam tam avide exspectat, assequatur. Aut, ut Jansenius, q. d. Res exspectata a præstolante magni fit ab illo, estque in oculis ejus velut gemma gratissima: itaque quocumque se talis exspectans vertit, et quidquid aggreditur, aut quocumque divertit, prudenter se gerere studet, ut re desideratissima non fraudetur, sed eam aliquando assequatur, juxta illud cap. xiii, 12: « Spes quæ differtur, affligit animam; lignum vitæ desiderium veniens. » Hinc patet radix, et quasi ratio a priori, hujus sententiæ, nimirum quod desiderium sit in anima id quod fames est in stomacho. Sicut ergo famelico gratissimus est cibus, quo famem exsatiat: sic desideranti gratissimum est potiri re desiderata, quia illa desiderium et famem animæ explet. Addit Jansenius videri nostrum interpretem pro שוחד scochad, id est munus, legisse שחר scochar, id est res mane quæsita: hæc enim est exspectatio præstolantis; quod enim quis præstolatur, hoc summo mane quærit et procurat; nam radix שחר schachar significat manicare, mane surgere, mane quærere. Verum non est necesse huc confugere, præsertim quia scochar Hebræis non est in usu. Igitur Hebræa ad verbum habent, lapis gratiæ munus in oculis dominorum ejus, hoc est, munus quod domini semper in oculis et amore habent, quod præstolantur et exspectant avide. Nam quod quis amat et desiderat, hoc jugiter oculis intuetur; hoc ergo est « exspectatio præstolantis. »

Nota Hebræum השכיל haskil, id est intelligere, sæpe in Scriptura significare prudenter agere, uti hoc loco vertit Chaldæus, studiose operari, sedulo et vigilanter alicui rei incumbere, ut Psalm. xl, vers. 1: « Beatus vir qui intelligit super egenum et pauperem, » id est, beatus est qui cogitat, ut vertit Chaldæus, seduloque intendit ut ægroto et pauperi prospiciat. Psalm. xiii, 2: « Ut videat si est intelligens (intelligenter et sapienter agens), aut requirens Deum. » Psal. xxxv: « Noluit intelligere ut bene ageret, » id est, noluit serio intendere et incumbere bonis actionibus; et alibi sæpe. Denique שוחד scochad, id est munus, in Scriptura subinde significat mercedem, uti hic vertunt Septuaginta. Merces enim est quasi munus et præmium labori congruum et debitum, ut sensus sit, q. d. Merces in oculis laborantis est, quasi speciosissima gemma quæ eum ad strenue laborandum incitat; quare quocumque se vertit, id est, quidquid ex pacto et conventione laborando agit prudenter et exacte obit, ut mercedem adeo optatam consequatur; quam proinde illi conductor illico peracto labore præstet oportet, si ejus merito voto et exspectationi satisfacere velit.

Hinc anagogice Beda per gemmam gratissimam accipit præmia cœlestia; sic enim ait: « Qui præmia futura fideliter exspectat, quasi gemmæ splendidissimæ possessione lætatur. Nam et in Evangelio negotiator sapiens pro acquisitione pretiosæ margaritæ, id est desiderio cœlesti, omnia quæ habuit vendidit; talisque exactor sive adversa, sive prospera, contigerint, a sua intentione non flectitur, prudenter intelligens, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. » Sic et sancti omnia agunt et patiuntur propter spem futuræ gloriæ, idque ne vel in minimo a via virtutis deflectant.

Versus 9: Qui Celat Delictum, Quaerit Amicitias

Hebraice, qui tegit prævaricationem, quærit amorem; et qui iterat, vel mutat, vel variat verbum, separat ducem. Ita Theodotion. Pro fœderatos hebraice est אלוף alluph, id est ducem, per quem R. Salomon accipit Deum, q. d. Qui alteri vitia objectat, separat a se Deum, qui dixit et sanxit: « Non quæras ultionem, nec memor eris injuriæ civium tuorum, » Levit. xix, 18. Melius alii passim per ducem accipiunt duces, per enallagen numeri. Noster vertit fœderatos, quia duces et principes solent fœderari, ac inter se fœdera sancire. Potest etiam alluph significare fœderatum allusione ad אלף eleph, id est mille, et ad alluph, id est bos: boves enim gregatim quasi fœderati incedunt et pascuntur. Unde Chaldæus vertit, qui repetit sermonem, dividit amicum; Septuaginta, qui celat injuste facta, quærit amicitiam; qui autem odit (legerunt שנא sone, id est odit, pro שנה scone, id est repetit) celare, dividit amicos et domesticos. Ita Romani et cæteri. Perperam ergo in Complutensibus pro dividit legitur contrarie κοσμεῖ, id est statuit, erigit; Syrus, qui negat occultare, amicos et domesticos separat; Symmachus, qui iterat et repetit sermonem, separat consuetudinem, id est consuetam amicorum familiaritatem; Vatablus, qui celat peccatum, quærit amicitiam; qui autem revelat rem, dissidere facit principem a principe, id est, qui peccatum non improperat alteri, declarat charitatem; qui autem improperat, etiam principes amicos a se avertit. Hoc est quod dixit Salomon, cap. x, versu 12: « Odium suscitat rixas, et universa delicta operit charitas. »

Primo, S. Chrysostomus in Catena Græcor., per delictum accipiens proprium, non alienum, sic exponit, quasi dicat: « Qui per virtutes vitia sua abscondit, Dei amicus efficitur. Igitur per justitiam celamus et abolemus injustitiam; per temperantiam et castitatem, lasciviam et intemperantiam; per dilectionem et charitatem, odium et simultatem. » Verum alii passim delictum hoc loco alienum, non proprium accipiunt. Unde qui celat delictum alienum, eum sibi conciliat: at vero qui « variat verba, » id est, qui delictum per injuriam alterius exaggerat, amplificat, aliterque narrat quam gestum sit, hic etiam fœderatos « magnates » dissociat, ac inter eos suspiciones, odia, lites et bella suscitat.

Sic faciebat S. Monica mater S. Augustini, de qua ipse in hæc verba scribit, lib. IX Confess. cap. ix: « Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cujus utero me creasti, Deus meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se præbebat pacificam, ut, cum ab utraque multa de invicem audiret amarissima, qualia solet eructare turgens atque indigesta discordia, quando præsenti amicæ de absente inimica per acida colloquia crudelitas (vel, ut alii legunt, cruditas) exhalatur odiorum; nihil tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas valeret. Parvum hoc bonum mihi videretur, nisi turbas innumerabiles tristis experirer, nescio qua horrenda pestilentia peccatorum latissime pervagante, non solum iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quæ non dicta sunt addere; cum contra animo humano parum esse debeat inimicitias hominum nec exagitare, nec augere male loquendo, nisi eas etiam exstinguere bene loquendo studuerit: qualis illa erat docente te magistro intimo in schola pectoris. Denique etiam virum suum jam in extrema vita temporali ejus lucrata est tibi, nec in eo jam fideli planxit, quod in nondum fideli toleraverat.

Ex dictis liquet radicem, et quasi rationem a priori, hujus sententiæ esse charitatem. Ideo enim celans delictum delinquentem sibi suisque amicat, quia insignem illi charitatem ostendit, qua celando ejus delictum celat ejus infamiam, ejusque honorem et famam integram illibatamque servat. Cordati enim famam maximi faciunt; quare illum qui eam tuetur, mire diligunt: magnus enim, et illex amoris est amor. E contrario qui delictum refricat et propalat, hic famam delinquentis lædit et vulnerat, ideoque eum sibi suisque infensum reddit, utique ex defectu charitatis et prudentiæ.

Versus 10: Plus Proficit Correptio apud Prudentem

Hebraice, frangit increpatio intelligentem magis quam percutere stultum centies; Septuaginta, conterunt minæ cor prudentis, stultus autem flagellatus non sentit; Theodotion, veniet correptio in intelligentem, plus quam percussio in imprudentem; Chaldæus, penetrat increpatio intelligentem magis quam percutere stultum centies virgis; Syrus, minæ cor sapientis opprimunt; et pro increpatione torquetur stultus, et non sentit. Pro proficit hebraice est תחת techath, quod aliqui derivant a radice נחת nacha, id est deduxit. Unde Vatablus et Cajetanus vertunt, descendit in cor ejus increpatio; R. Levi, decidit; Theodotion, venit. Sed longe verius alii techath derivant a חתת chatat, id est fregit, contrivit.

Ratio hujus sententiæ est prima, quod prudens sequatur ductum rectæ rationis. Itaque si vera ratione ostendas eum errasse, veritati et rationi cedet, erratum agnoscet, delictum corriget. Stultus vero non sequitur ductum rationis, sed phantasiæ et concupiscentiæ; quia mordicus adhæret, hinc ab ea non nisi multis verberibus avelli potest. Igitur stultus est quasi animal brutum, v. g. canis, equus, asinus. Sicut enim canis os rodens, ab eo non nisi multis plagis avelli se sinit, imo subinde sinit se laniari et enecari potius quam os dimittat: sic et stultus a suis capediis non nisi multis flagellis abstrahi se patitur. Ita S. Hieronymus, quem citat Dionysius hic: « Nihil necesse est, ait, bis pungere non recalcitrantem, cui sua ratio est magistra, cui propria conscientia est virga. » At recalcitrantem stultum et impium multoties pungere est opus, ut per viam rectam incedat, quia ejus magistra est phantasia, nutrix concupiscentia. Secunda ratio est, quod prudens ex ignorantia levi et fragilitate peccet, quæ una correptione facile sana­batur et erret, stultus vero ex malitia et obstinatione, quæ non nisi longa duraque verberum malleatione contundi et rumpi potest. Rursum prudens est generosus, honestus et verecundus, cui verbum sufficit ad corrigendum erratum; stultus vero est ignavus, protervus et impudens, qui multis plagis cogendus est ad officium, juxta illud Q. Curtii: « Nobilis equus umbra virgæ regitur, ignavus ne calcari quidem potest. » Et illud: « Sapientem nutu, insipientem fuste regas, flectas. » Unde S. Gregorius, III part. Pastor. cap. viii: « Aliter, ait, admonendi sunt impudentes, atque aliter verecundi. Illos namque ab impudentiæ vitio non nisi increpatio dura compescit; istos autem plerumque ad melius exhortatio modesta componit. Illi se delinquere nesciunt, nisi etiam a pluribus increpentur; istis plerumque ad conversionem sufficit, quod eis doctor mala sua saltem leviter ad memoriam reducit. Illos melius corrigit qui invehendo reprehendit; istis autem major profectus adducitur, si hoc quod in eis reprehenditur, quasi ex latere tangatur. Impudentem quippe Judæorum plebem Dominus aperte increpans ait: Frons mulieris meretricis facta est tibi, noluisti erubescere, Jerem. iii. Et rursum verecundantem refocet, dicens: Confusionis adolescentiæ tuæ oblivisceris, et opprobriis viduitatis tuæ non recordaberis, quia dominabitur tui qui fecit te, Isaiæ liv. »

Tertia est, quod prudens prudenter verbis credit et cedit, ne verberibus cogatur; stultus autem stulte verbis non movetur, sed verbera exspectat, quibus crebro ictus tandem callum obducit, fitque insensibilis, uti videmus protervos juvenes virgis non moveri, sed potius obdurari, ac mancipia flagellis herorum jam assueta illa nihili facere. Unde est illud apud Comicum admonentis ne servum, qui jam ad plagas obduruerat occallueratque, pulset, utpote manui suæ potius quam illi nociturus: « Noli, ait, amabo, verberare lapidem, ne lædas manum, » q. d. Lapidem verberat qui verberat incastigabilem, aut docet indocilem. Talis est vinosus et ebrius, qui dicit, Prov. xxiii, 35: « Verberaverunt me, et non dolui; traxerunt me, et ego non sensi; quando evigilabo, et rursus vina reperiam? » Et impii de quibus queritur Jerem. v, 3: « Percussisti eos, et non doluerunt; attrivisti eos, et renuerunt accipere disciplinam; induraverunt facies suas supra petram, et noluerunt reverti. » Ab assuetis enim non fit passio, et assuetudo sensum mali adimit, et in plagis qui semel dedoluere, induunt indolentiam, nec verbera sentiunt, perinde ac si saxeum haberent dorsum.

Versus 11: Semper Jurgia Quaerit Malus

Hebraice, sane rebellionem quærit malus; et nuntius crudelis mittetur in eum; Septuaginta, contradictiones (Symmachus, contentiones; Theodotion, exacerbationem) suscitat omnis malus: Dominus autem angelum immisericordem (Symmachus, ἄσπλαγχνον, id est sine visceribus, vel evisceratum) immittet ei; vel, ut Auctor Catenæ Græcor., improbi et nequam ad unum omnes suscitant controversias et contradictiones: Dominus autem crudelem angelum adversus ejusmodi mittet; Chaldæus, verum vir amarus quærit malum, etc.; R. Salomon, cujus verba virulenta sunt et procacia, semper malum quærit.

Primo, Cajetanus: Primo, inquit, particula אך anceps est; nam verti potest: « Tantum rebellis quærit malum, » vel « tantum rebellionem quærit malus. » Priorem versionem sequitur Vatablus, qui habet: « Rebellis duntaxat malum quærit. » Quod dupliciter exponi potest. Primo, q. d. Alii facinorosi admittunt mala, dum datur occasio lucri, honoris vel alterius rei illecebrosæ; at rebellis studio quærit mala, ut rebellionem foveat; secundo, q. d. Rebellis nihil boni, sed malum duntaxat quærit, quia mala duntaxat ei utilia sunt ad sustinendam rebellionem. Id in publicis rebellionibus experientia manifestum est: in privatis idem fieri non raro videmus. Sic hoc tempore multis in locis a rebellibus inducta est hæresis, et scelera eam consequentia, quia hæc serviebat rebellioni; nec enim Catholicorum fides et conscientia rebellionem moliri sustinet. Posterioris versionis sensus est, q. d. Solus malus, id est pravus et perversus, quærit rebellionem; et quia rebellio ingens est scelus, hinc a Deo vindice angelus crudelis mittetur contra eum. Per angelum hunc, id est nuntium, intellige vel dæmonem, vel carnificem, qui rebelles plectit, vel similem a Deo destinatum ad rebellium castigationem.

Secundo, Pagninus vertit, profecto vir rebellis quærit malum suum, et nuntius crudelis mittetur contra eum, q. d. Rebellis rebellando suo principi vel superiori, non tam ipsi quam sibi malum accersit et creat, perinde ac qui contra stimulum calcitrat: quia a principe, qui potentior est, opprimetur et evertetur. Princeps enim nuntium crudelem, puta lictorem vel milites, qui eum capiant et perdant, in eum immittet. Exemplum clarum est in Pharaone, qui rebellans Deo et Mosi, cum iisque disceptans et litigans, gravissimas Dei plagas per angelos malos (ut dicit Psal. lxxvii, 49) immissas excepit, adeoque tandem cum toto exercitu mersus est in mari Rubro, Exodi xiv. Pharao ergo est exemplum, imo exemplar, vindictæ rebellium. Sic Core, Dathan et Abiron rebellantes Mosi, vivi absorpti sunt a terra, ac a dæmonibus abrepti in tartara, Num. xvi.

Tertio, nonnulli hæc explicant de subdito, qui obstrepit et rebellat Superiori humaniter eum corripienti: hic enim incidet in manus Superioris severi, qui instar angeli crudelis ejus pervicaciam duris verberibus contundet et franget. Imo idem Superior qui prius benigne cum eo egerat ut ovis, visa ejus pervicacia, induet personam leonis, et in eum desæviet ut leo. Sic S. Gregorius Nazianzenus, orat. 1 Apolog. ac fuga, docet Superiorem imitari debere Proteum, ac varias formas induere, ut nunc in formam agni cum morigeris, nunc in formam leonis cum rebellibus se transformet.

Versus 12: Expedit Magis Ursae Occurrere Raptis Foetibus

Hebraice, occurrere ursum orbatum in virum, et non stultum in stultitia sua. Supple, expedit, q. d. Satius est incurrere in ursum quam in stultum, quia stultus perniciosior est urso, ait Aben-Ezra: ursus enim corpus, stultus, id est impius, et corpus et animam perdit. Rursus ursi, utpote bruti, furorem ratione et consilio declines; at stultum qui ratione utitur et abutitur, imo ea armatur, qua arte declines? Denique sævior est stultus urso, cum eum a suis catulis, id est concupiscentiis, abducis, corripis et castigas.

Symmachus, occurrere ursæ orbatæ virum, et non stulto in stultitia sua; supple, melius est. Chaldæus vero, occurrit, ait, ursus et terror viro sapienti, non commovetur; et stultus in stultitia sua cadit; Septuaginta, incidet sollicitudo viro intelligenti, imprudentes autem excogitabunt mala; Syrus, incidit cogitatio et timor viro sapienti, et stulto stultitia ejus. Addit Plinius amoris ursæ in catulos argumentum: « Fætus rigentes apprimendo pectori fovent, non alio incubitu quam ova volucres. » Et mox: « Oculi eorum hebetantur crebro. Invalidissimum urso caput, quod leoni fortissimum: ideo urgente vi præcipitaturi se ex aliqua rupe, manibus eo operto jaciuntur; ac sæpe in arena colapho infracto exanimantur. Cerebro veneficium inesse Hispani credunt, occisorumque in spectaculis capita cremant, testato quoniam potum in ursinam rabiem agat. Nec alteri animalium in maleficio stultitia (legendum videtur astulia) solertior. » Quæ omnia apprime competunt stulto: huic enim oculi mentis hebetantur; caput est infirmissimum, omnique consilio, ratione et sapientia destitutum; cerebrum malitia, dolis, fraudibus et insania refertum, quod illos aliosque in ursinam rabiem et impietatem agit. Hinc ursus doli æque ac ferociæ est symbolum. Ita S. Basilius, hom. 10 Hexam.: « Dolus, ait, quoties in anima doli fraudisque concinnatrice sibi delegit domicilium, urso quovis in suo spelæo collafebrante implacabilior est. » Unde malitia Antichristi dolis armata et roborata comparatur pedibus ursi, Apocal. xiii, 2. Ursa autem dolosior est urso. Nam in omni genere animalium, ut ait Aristoteles, lib. IX Hist. animal., « malitiosiores, astutiores, insidiosiores feminæ sunt, et in enutrenda prole sollicitiores; mares contra simpliciores minusque insidiosi. » Insuper ursus, dum furit, lapides a tergo jacit in quemlibet qui occurrit, vel sequitur, sine delectu: sic stultus, si arguatur, probra et maledicta jacit in arguentem, imo in quoslibet astantes sine discretione. Adhæc ursus injuriæ est memor: nam post plures menses, imo annos eum, a quo læsus est, in magna venatorum turba agnoscit, invadit et perimit: sic et stultus iras per menses et annos alit. Præterea ursus nulla misericordia flectitur, sed ad necem usque hostem prosequitur. Unde Ovidius, lib. III Tristium, elegia 5:

Jam sæviorem esse stultum furentem ursa raptis catulis sævienti, liquet, ex eo quod ursa specie virginis et infantis mansuescat: quod non facit stultus. Refert Ælianus, lib. XIII Variæ Histor. cap. 1, Atalantam virginem celebratissimam, recens natam a patre Jasone expositam, nutritam fuisse ab ursa, quæ catulis a venatoribus spoliata, uberibus lacte turgentibus virginem aluit, itaque et suum dolorem ob catulos raptos mitigavit, et virgini vitam contulit. Adde ursum multum habere phlegmatis, quo iram et sævitiam suam diluat. Phlegmatis indicium certum est, quod ursus in hieme, quando generat, per 40 dies lateat quasi sopitus et semidormiens, tumque sine cibo vivat, et tamen pinguescat, teste Aristotele, lib. VIII Hist. animal. cap. xvii, et Plinio, lib. VIII, cap. xxxvi, qui sic de ursis scribit: « Mares quadragenis diebus latent, feminæ quaternis mensibus. Primis diebus bis septenis tam gravi somno premuntur, ut ne vulneribus quidem excitari queant. Tunc mirum in modum veterno pinguescunt. Ab iis diebus resident, ac priorum pedum suctu vivunt. » Stultus autem, dum furit, totus in bilem abit, omneque phlegma in choleram et furorem vertit.

Ratio ergo a priori hujus sententiæ est, quod feritate quæ urso est naturalis, pejor sit stultitia, id est improbitas, libera voluntate et destinata malitia assumpta a stulto, id est improbo; et sicut pejor, sic et acutior et ingeniosior est ad nocendum. Exemplum hujus sententiæ exstat in Simeon et Levi filiis Jacob, qui stuprum Dinæ sororis ulturi, sæviores ursis furibundi irruerunt in Sichimitas, omnesque ad unum perfide trucidarunt, Genes. xxxiv, 25. Similia videmus crebro in iis qui furore vindictæ aguntur in perniciem multorum.

Versus 13: Qui Reddit Mala pro Bonis

Septuaginta, non movebuntur mala a domo ejus. Sententia est clara, q. d. ait Auctor Catenæ Græcorum: Iniquus et ingratus et perfidus, « qui beneficia accepta maleficio compensat, a Deo vindice continuis involvetur malis. Et merito; nam si pœnam meretur, qui malum pro malo reddit, quanto magis ille pœnæ malum experietur, qui malum pro bono reddit? » Est enim hæc insignis non solum ingratitudo, sed et perfidia, quæ ipsa naturæ jura violat, quam proinde Deus naturæ et scelerum vindex gravibus suppliciis, sive infamiæ, sive paupertatis, sive morborum, sive persecutionum, sive exilio et carcere, sive ipsa morte, quin et post mortem in filiis et familia punire et plectere solet. Hoc est quod magno doloris sensu de Judæis queritur Christus per Davidem: « Retribuebant mihi mala pro bonis, sterilitatem animæ meæ, » Psal. xxxiv, 12. Et: « Qui retribuunt mala pro bonis, detrahebant mihi, quoniam sequebar bonitatem, » Psal. xxxvii, 21. Quocirca Deus Judæos in Christum tam ingratos, dum ipsi pro doctrina, laboribus, miraculis, probra, maledicta et crucem reddiderunt, totius gentis excidio et exitio mulctavit, et mulctat in hodiernum diem. Quod enim ipsi Christum crucifigendo acclamarunt Pilato volenti eum liberare: « Sanguis ejus super nos et super filios nostros, » usque hodie videmus compleri, dum sanguinis Christi ultio Judæos toto orbe profugos ubique terrarum persequitur. Ita Lyranus, Dionysius, Jansenius, Baynus, Arboreus et alii.

Mystice, Hugo hanc gnomen adaptat iis qui indignantur suis persecutoribus aliisque se vexantibus: persecutio enim ingens est bonum, ac proinde bonum, non malum respondere oportet. « Omnis, ait, qui malefacienti sibi irascitur, reddit malum pro bono; nam omnis molestia et tribulatio bona et salutaris est homini, vel ad satisfactionem, vel ad approbationem et incrementum virtutis; qui igitur tribulanti se irascitur, quasi puer scabiosus est, qui matri lavanti caput ejus irascitur et conviciatur. Item ejusmodi tribulatio aqua est ad exstinguendum ignem concupiscentiæ: qui igitur tribulanti irascitur, similis est ei cujus domus ardet, et afferenti sibi aquam ad exstinguendum conviciatur. Item tribulatio patientia est animi, Thren. iii: Saturabitur opprobriis. Qui igitur tribulanti irascitur, similis est cani, qui manum porrigenti sibi panem mordet. » Et paulo post objectioni occurrit: « Sed dicet quispiam: Et si bona faciant tribulantes, non tamen bene faciunt, quia non hoc intendunt, et ideo non sunt sustinendi. Amice, spinæ quæ vineam tuam claudunt et custodiunt, hoc non intendunt facere, sed si ideo rejicis, stultus es. » Porro hujus sententiæ radix et ratio a priori est lex talionis, quæ jubet ut malum malo reddatur, ut, quod injuste quis fecit alteri, idem juste subeat et patiatur. Qui ergo reddit mala pro bonis, meretur ut pro malo hoc enormi mala paria recipiat.

Versus 14: Qui Dimittit Aquam, Caput Est Jurgiorum

Salonius per aquam accipit linguam, quæ levis est et fluxa instar aquæ; sed hoc mysticum est. Hebraice, aperiens aquas principium contentionis; et antequam commisceatur lis, dimitte; Chaldæus, qui effundit sanguinem sicut aquam, suscitat jurgia; et antequam exardescat lis, dimittenda est, q. d. Sicut accensa fornax vel pyra, injecta modica aqua, non restinguitur, sed per antiperistasin magis accenditur et exardescit: sic etiam, si in rixa effundatur sanguis, eo non restinguitur rixa, sed magis exardescit, ut majores pugnæ cædesque committantur; Syrus, qui effundit sanguinem, judicium excitat ante principem; Septuaginta alio abeunt: Potestatem, inquiunt, dat sermonibus principium justitiæ; præcedit autem egestatem contentio et jurgium; alii, principium jurgiorum est sicut aqua erumpens, etc.

In nostra Latina versione, æque ac in Hebræo, more Hebraico subintelligenda est nota comparationis sicut, q. d. Sicut qui aquis in vase vel alveo conclusis rimam vel foramen aperit, facit ut primo quidem parum, sensim vero crescente foramine ac fluxu, multum aquæ inde defluat, quod agros integros obruit et vastat: facile enim aperitur foramen, et semel apertum difficile clauditur: ita pariter qui initium dat litibus et jurgiis, dat occasionem et viam aperit magnis jurgiis, rixis, seditionibus et bellis, quæ deinde difficillimum est sopire, quo fit ut aliquando totæ civitates, provinciæ et regna in schismata abeant, et in bella diuturna concitentur. Lis enim litem serit non unam, sed multas, sicut ab uno grano seruntur plurima.

Proverbium hæresiarchas et sectarum magistros maxime condemnat, juxta sensum allegoricum. Antistrophum huic sententiæ est illud Arabum adagium, centur. 1, num. 12: « Esto onager cui superveniunt venatores, » id est celerrime fuge, cum ex inopinato tibi superveniunt rixæ: onagri enim in fuga et cursu sunt celerrimi. Et illud paradoxum Platonis, quod citat Cicero in Tuscul.: « Dimidium plus toto. » Sæpe enim avari in lite cupiunt totum, et parti adversæ dimidium offerenti non acquiescent; sed lite totum repetunt; quo fit ut sæpe causa cadant, et qui totum avare ambiebant, totum perdant; illis ergo « dimidium est plus toto. » Sic S. Gregorius Nazianzenus ultro cessit Archiepiscopatu Constantinopolitano ut lites Episcoporum sedaret, usurpans illud Jonæ: « Si propter me orta est tempestas, projicite me in mare, ut vos jactari desinatis; » qui proinde in distichis iambicis ita num. 53 consulit: ET ANTEQUAM PATIATUR CONTUMELIAM, JUDICIUM DESERIT. — Est antithesis hemistichii præcedentis, quales hic passim occurrunt, q. d. E contrario, qui jurgia vitat, ille statim litem et judicium forense, antequam patiatur contumeliam, deserit. Aut potius est illatio et conclusio ex priori hemistichio educta, q. d. Qui dat initium liti, aperit januam magnis jurgiis; ergo qui sapit, initio litem et judicium forense deserit, antequam patiatur contumeliam, et antequam liti per sæcula duraturæ sese implicet. Hunc esse sensum patet ex Hebræo, qui habet, antequam lis commisceatur, dimitte. Ita R. Salomon, Aben-Ezra, Jansenius et alii; unde Tigurina vertit, ut qui aquis aperit (exitum et fluxum), sic qui primum occasionem litigandi dat: antequam lis commisceatur, abjicienda est; et Vatablus, velut is qui aperit ripam fluvii, etc., nam aquarius, qui altius litium exordium arcescens, illud rupturæ silentii tribuit. S. Gregorius, part. III Pastor. admonit. 43: « Hinc (ex multiloquio) seminantur stimuli, oriuntur rixæ, accenduntur faces odiorum, pax exstinguitur cordium. Unde bene per Salomonem dicitur: Qui dimittit aquam, caput est jurgiorum. Aquam quippe dimittere, est linguam in fluxum eloquii relaxare. Quo contra in bona etiam parte iterum dicitur: Aqua profunda, verba ex ore viri. Qui ergo dimittit aquam, caput est jurgiorum; quia, qui linguam non refrenat, concordiam dissipat. » Eadem habet lib. VII Moral. cap. xvii.

Secundo, apposite sic exponas, q. d. « Qui dimittit, » vel, ut Hebraice est, aperit « aquam » fluminis, vel fontis aut stagni, ut scilicet eam quæ juris est communis in suos usus derivet, sibique quasi appropriet, hic est origo et causa jurgiorum. Sic videmus molitores, dum aquam publicam ad suum molendinum derivant, incidere in lites cum nautis, qui queruntur aquam fluminis ab illis imminui, ut per illud jam navigare nequeant; et cum agricolis, qui queruntur agris suis subductam et suffuratam fluminis irrigationem; et cum quibusvis aliis, qui ejusdem aquationem sibi ademptam sentiunt, eamque jure repetunt. Parœmia ergo hæc significat causam litium frequentem esse, cum quis bona communia, qualis est aqua, sibi facit propria; tunc enim cæteri, quibus commune erat bonum, in illum insurgunt, illique litem intentant. Quare, qui sapit, « antequam patiatur contumeliam, judicium deserit, » malens cedere re quam in suos usus converterat, illamque publico bono restituere, quam in lites incidere quibus sibi ignominiam et mulctam accersat, dum quasi boni publici depæculator condemnatur, infamatur et mulctatur. Redeo ad dimittentem aquas. Sane cernimus Romæ crebras oriri lites de aquis fontium, v. g. de aqua Virgine, ex qua plerique bibunt, de canalibus fontium, quos Sixtus V et Paulus V Pontifices in urbem induxerunt. Cum enim hæ aquæ per uncias et semuncias in minores tubos et canales derivatæ variis sint divenditæ, ac sæpe fontes tantum aquæ non suggerant, quantum cuilibet divenditum est, aut, si suggerant, id alio divertatur, quod facile factu est, si quis tubum majorem aut demissiorem tubis aliorum communi conchæ, in quam fons influit, inserat: hic enim majorem et puriorem aquam hauriet cum cæterorum damno; tunc sane damnum passi litem intentant vel heris qui aquam divendiderunt, movent, obtestantque tubos omnes ad æquilibrium communis conchæ inseri, et ad quantitatem unciæ vel semunciæ, qua aquam emerunt præcise redigi, ita ut si majores maneant, plus aquæ sugant quam par est, quod proinde sortem aliis debitam imminuat.

Tertio, aliqui sic exponunt, q. d. « Qui dimittit aquam, » id est qui dimittit memoriam beneficiorum (quam Plutarchus, lib. De Amicitia, vocat « gratiarum dolium ») ab amico acceptorum, eorumque obliviscitur, hic « caput est jurgiorum, » quia beneficia vinculum sunt amicitiæ, quæ, si per ingratitudinem obliviosam aboleantur, mox veteres injuriæ refricantur, et novæ succedunt, quæ jurgiorum sunt semina. Verum huic expositioni non cohæret altera pars hemistichii: « Et antequam patiatur contumeliam, judicium deserit. »

Quarto, alii censent alludi ad aquam, quæ a rota molendini; hæc enim per aquam influentem circumacta, si non habet frumentum quod molat, lapides ipsos molares rotatu suo ita allidit, ut ex iis velut e silice ignem eliciat, qui confinia lapidum collisione increscens, ingens excitat incendium, quo totum molendinum exuritur; simili enim modo lingua in familiaribus colloquiis, cum non subest aliqua utilis materia, quam, ut ita dicam, molat, subjectum sibi lapidem atterit, id est ad proximorum detractiones, probra et contumelias se vertit, quibus rixarum ignem suscitat, adeo ut illius scintillis non una tantum domus, sed urbes magnæ non raro deflagrent. Rota ergo molaris discordiarum incendium excitans est lingua effrenis, de qua S. Jacobus, cap. iii, 6: « Lingua, inquit, constituitur in membris, quæ maculat totum corpus, et inflammat rotam nativitatis, inflammata a gehenna. » Ubi Vatablus: « Lingua est, inquit, quæ adducit in discrimen totum hominem, cum inconsulte movetur, ut more molendinorum totum molendinum incendant, ubi nimio motu ignem conceperint. Et antequam patiatur contumeliam, deserit judicium, » scilicet vir sapiens contentionem dimittit, priusquam adversarius convicia in illum jaciat, et dedecus aliquod ipsi afflet. Hic sensus profundus est et appositus, sed multa supplet, ipsique sententiæ adjicit.

Quinto, Septuaginta, Hebræum מדון madon, quod Noster vertit jurgiorum, vertunt justitiam: madon enim significat litem, rixam, contentionem et judicium; lites enim in judicio apud judicem peraguntur, ut judex eas ex justitia decidat et definiat. Rursum pro dimittit, vel, ut Hebraice est, aperit aquam, Septuaginta vertunt, potestatem vel licentiam dat sermonibus. Videntur enim alludere ad clepsydram, quæ olim fiebat ex aquæ (uti nunc fit ex arenæ) fluxu; olim enim actores et accusatores in judicio perorabant ad clepsydram, ut, cum illa effluxisset, cessarent et darent locum reis ad se defendendum. Unde Apuleius, De Asino aureo: « Rursum, ait, præconis amplo boatu citatus accusator quidam senior exsurgit, et ad dicendi spatium vasculo quodam in vicem colli gracilitate fistulato, ac per hoc guttatim deflua infusa aqua, ad populum sic orat. » Hinc ab aqua græce dicta est clepsydra, quasi κλέφωσα ὕδωρ, id est suffurans aquam. Et Philostratus in Adriano Sophista, appellat sophistas clepsydræ, qui ad fluxum aquæ exercebantur. Et Cicero, lib. III De Oratore, de Pericle loquens: « At hunc, ait, non clamator aliquis ad clepsydram latrare docuerat. » Quare dimittere aquam in clepsydra, est dare licentiam et initium perorandi. Igitur Septuaginta sic vertunt, potestatem dat sermonibus principium justitiæ; præcedit autem egestatem contentio et jurgium; vel, ut clarius vertit Auctor Catenæ Græc.: « Principatus (Græcum enim ἐξουσία, et principatum et principium significat) justus orationi libertatem et potestatem impertit; dissidium autem et pugna ad egestatem viam sternit, » q. d. Judex vel princeps justus dat litigantibus, puta tam actori accusandi, quam reo se defendendi justum ad perorandum spatium; qui vero cautus et prudens est, lites et litigia fugit, quia hæ litigantes depauperant, et ad egestatem redigunt. Plurimæ enim et continuæ litigantium sunt expensæ in advocatos, procuratores, testes, judicem, etc., qui litigantium opes emungunt. Sic ergo explicata versio Septuaginta eodem redit quo Vulgata Latina.

Symbolice noster Alvarez de Paz, tractat. De Mortificat. inter., per aquas accipit cogitationes mentis, quas omnes Sancti in Deo cœloque colligunt et defigunt, ideoque sanctam, quietam et lætam agunt vitam. Quod si per incuriam eas dimittant, et deorsum fluere sinant, ut scilicet cogitationes in campis et vanitatibus mundi, illico oritur in eis mentis distractio, inquietudo, lis et jurgium, dum concupiscentia trahit mentem deorsum, charitas vero sursum. Quod animæ jurgium fuse describit Apostolus, Roman. vii. Quocirca Christus Marthæ circa multa sollicitæ ait: « Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium. Maria optimam partem elegit, quæ non auferetur ab ea, » Lucæ x, 41. Et S. Gregorius Nazianzenus, in Carm. De Beatitudine:

Versus 15: Qui Justificat Impium et Qui Condemnat Justum

Hebraice est elegans paronomasia: מצדיק רשע ומרשיע צדיק matsdic rasca umarscia tsaddic, id est, ut Pagninus, justificans impium, et impium faciens justum, abominatio Domini sunt etiam ambo; Septuaginta, qui justum judicat eum qui injustus, injustum autem eum qui justus, immundus et abominabilis apud Deum; Vatablus, ex æquo (quasi parem injustitiam et parem iniquitatem) abominatur Dominus tam eum qui scelestum absolvit, quam qui insontem damnat; par enim Deo fit injuria, et par est perversio justitiæ, sive eam justo, cujus est, deroges; sive eam injusto, a quo abhorret, arroges. Ratio quasi a priori est, quod Deus per essentiam sit ipsa justitia increata, immensa et fontalis; ab ea ergo velut a fonte manat omnis justitia creata Angelorum et hominum, quam proinde ut suam amat, ac vice versa odit et abominatur omnem injustitiam, quasi sibi essentialiter contrariam, et a dæmone profectam.

Tripliciter id fieri solet, per tres impietatis et impii judicii gradus, gradatim increscentes. Primo enim Auctor Catenæ Græc. exponit hæc de judicio privato. Judicare, inquit, hoc loco non refertur ad forum civile, sed ad judicium et sensum animæ. Idem est hic enim judicare, quod reputare vel æstimare. Colligitur hoc ex eo quod apud Deum immundum et execrabilem illum esse prædicat, qui justum injustum judicat, et contra injustum justum. Monet autem per hoc Sapiens ne quid unquam justo aut vero anteponamus. Qui enim justum condemnat, et absolvit injustum, gravem facit injuriam justo, utpote insonti et innocenti, ac ipsi justitiæ et virtuti. Denique occasio et causa est ut alii mores injusti imitentur, justi vero aspernentur. Id sæpe faciunt homines ex privato amore vel odio; quem enim amant, ejus actus licet vitiosos excusant et laudant; quem vero oderunt, ejus actus licet honestos culpant et sinistre interpretantur. Hoc est quod queritur Psaltes, Psalm. ix: « Laudatur peccator in desideriis animæ suæ, et iniquus benedicitur. » Sic multi laudant actus omnes, etiam vitiosos, divitum, nobilium, potentum, adulando, quia ab iis officium vel beneficium sperant. Ita explicat S. Hieronymus in epist. ad Philemonem, cujus verba translata sunt in Jus Canonicum, et habentur 11, Quæst. III, can. 54 Si quis digerit, et can. 55 Si quis hominem. « Si quis, ait, hominem, qui sanctus non est, sanctum esse crediderit, et Dei eum junxerit societati, Christum violat, cujus corporis omnes membra sumus. Qui dicit, ait, justum injustum, et injustum justum, abominabilis uterque apud Deum est. Similiter qui sanctum dicit esse non sanctum, et rursum non sanctum asserit sanctum, abominabilis apud Deum est. »

Secundo, Baynus, Vatablus, Jansenius et alii hæc exponunt de judicio forensi, quo judex vel amore, vel odio, vel metu, vel munere corruptus, condemnat innocentem et absolvit nocentem, juxta illud Isaiæ v, 23: « Qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo. » Hæc est insignis injustitia proprie dicta, evertens justitiam commutativam, ac proinde obligans ad restitutionem. Judex enim a Deo constitutus est, ut quasi vicarius nomine Dei justitiam administret, et jus suum cuique tribuat; quod si non facit, Deo et justitiæ et innocenti gravem injuriam irrogat, atque ad restitutionem damni tenetur.

Tertio, hæc sententia accipi potest de ipsa justitia et injustitia, q. d. « Qui justificat impium, » id est impietatem impii, « et qui condemnat justum, » id est justitiam justi, abominabilis est Deo. Id faciunt homines perversi, qui vitia virtutum nomine palliant, et virtutes vitiorum specie dehonestant: verbi gratia, qui pietatem vocant hypocrisim, parcimoniam vocant avaritiam, prodigalitatem vocant liberalitatem, obscenitatem vocant urbanitatem. Rursum superbum vocant magnanimum, humilem vero pusillanimem; temerarium vocant audacem, modestum simplicem; gulosum vocant jovialem, abstemium autem scrupulosum, et ita de cæteris.

Versus 16: Quid Prodest Stulto Habere Divitias?

Hebraice, ut quid pretium in manu stulti, ut emat sapientiam, et cor non est ei? Ita Pagninus, et Aben-Ezra: Ut quid, ait, opes stulto, cum corde careat, id est cum nulla sapientiæ cupiditate teneatur, ideoque insipiens sit et sapientiæ incapax? Sensus ergo est, q. d. Frustra stultus, id est vitiosus, habet divitias: nam iis sapientia per se emi nequeat, nec ipse habet cor, id est animum et prudentiam, ad eam parandam, ut scilicet suis opibus comparet libros et viros sapientes, qui eum sapientia imbuant, imo cum ipse sit vecors et excors, divitiis ad sua vitia, puta gulam, libidinem, luxum, abutitur. Divitiæ ergo in manu stulti sunt, id quod gladius in manu furentis, qui cum ex furore eo uti nescit, sed ad suam et aliorum læsionem abutitur. Est miosis; parum enim dicitur, sed plus significatur; dicitur enim opes non prodesse, sed significatur eas obesse, et in primis plurimum stulto, utpote quem faciunt superbum, gulosum, luxuriosum, etc. Significat Salomon divitias sine sapientia esse inutiles et vanas, imo noxias, eo quod a sapiente per sapientiam in opera utilia pietatis et misericordiæ sapienter expendi debeant. Unde Septuaginta, et ex iis S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. xxvii, vertunt, ut quid abundant pecuniæ imprudenti? acquirere enim sapientiam excors non poterit. Unde infert S. Ambrosius: « Primus igitur officii fons prudentia est. »

Secundo, Chaldæus vertit, ad quid proderit negotiatio vel mercatura stulto, qui non habet cor, id est scientiam? q. d. Mercator qui totus intendit mercaturæ et lucro, ut augeat opes, nec habet cor, id est animum et prudentiam ad comparandam sapientiam, id est virtutem qua honeste vivat, et ad felicitatem opesque cœlestes perveniat, hic utique stultus est, ac frustra merces opesque conquirit. Unde Aristoteles, lib. II Rhetor. cap. xvi: « Divitiæ, ait, nihil fere aliud sunt quam amentia. » Et S. Chrysostomus, homil. 7 in epist. ad Colossenses, ait cupiditatem ditescendi esse Scyllam et monstrum monstrosius Scylla, Chimæra et Hippocentauro, ac proinde cupidum « habet omnes simul belluas. » Idem S. Chrysostomus in Catena Græc.: « Sensus, ait, mysticus est: Quorsum paganis aut hæreticis datur sapientia, nisi ad damnationem suam illa abutantur? Quid tu ditescere festinas, cum ante omnia illud a te quæri oporteat, quod omnibus pecuniis præstabilius est, et ad salutem animarum magis necessarium, nempe sapientiam? »

Ex dictis patet radicem et quasi rationem a priori hujus sententiæ esse præstantiam sapientiæ et vilitatem opum, ex qua fit ut opes sapientiæ velut instrumenta subservire, ab eaque regi, recteque et sapienter expendi debeant, ut suum finem, ad quem a natura et a Deo creatæ sunt, consequantur; quo fit ut stulto qui sapientia caret, opes sint inutiles et noxiæ.

Symbolice Beda, Dionysius, Cajetanus, Jansenius et alii: Divitiæ spirituales, inquiunt, sunt Scriptura, ingenium, scientia, eloquentia, quin et fides; sed hæc non prosunt homini, etiam Christiano, si stultus, id est vitiosus sit, quia per hæc veram sapientiam, id est gratiam et gloriam, comparare nequit, eo quod vitiis suis addictus sit.

Qui Altam Facit Domum Suam, Quaerit Ruinam

Hic versus deest in Hebræo, nisi quod in eo vers. 19 habeatur: « Et qui exaltat ostium, quærit ruinam, » unde hanc sententiam manasse censet Jansenius; sed Noster eam transcripsit ex Septuaginta qui sic habent, qui excelsam facit domum suam, quærit contritionem; qui autem tortuose accedit ad discendum, incidet in mala. Græce est, ὁ δὲ σκολιάζων τοῦ μαθεῖν, quod Complutenses vertunt, renuens discere incidet in mala; Auctor vero Catenæ Græc.: « Qui ea quæ scire debet discere detrectat, incidet in mala; » Romani autem: « Qui tortuose accedit; » σκολιόν enim græce vocatur obliquum, tortuosum, flexuosum, incurvum, distortum, confragosum, malignum, pravum; inde σκολιάζω idem est quod obliquo, intorqueo, incurvo.

Grammatice, sive per corticem litteræ, significat eos qui altam ædificant domum, ruinam sibi accersere; nam

Jam sub hoc cortice litteræ et sensu quasi grammatico parabolice, et quasi medullitus significatur primo, eos qui suas fortunas et familias impendio ditare et exaltare volunt, accersere sibi ruinam, tum quia cito maleque parta cito dilabuntur, juxta illud cap. xiii, vers. 11: « Substantia festinata minuetur; » tum quia res omnes hujus mundi caducæ sunt, cumque ad summum et ad culmen pervenerunt, deficere et prolabi incipiunt.

Quarto, significat eos qui jactant suam doctrinam plus æquo, quique docere volunt quod non didicerunt, ut habeantur doctores, trahantque post se greges discipulorum, cum probro deseri vel deponi, dum eorum ignorantia et vanitas patescit. Ita parœmiam hanc interpretatur ipse Salomon, dum eam explicans subdit: « Et qui evitat discere, incidet in mala, » puta in probrum, infamiam, privationem cathedræ, etc. Ratio a priori est, quod mala evitari nequeant, nisi illa per prudentiam prævideantur, et prævisa amoveantur; prudentiam autem discere negligit stultus, quo fit ut per imprudentiam in mala corruat. Pro evitat græce est σκολιάζων, id est obliquans, detorquens fabricam disciplinæ et doctrinæ; qui enim erigere molitur sine magistro, qui est instar periti architecti, hic eam obliquat et detorquet, ac proinde ruinæ obnoxiam efficit. Sensus ergo est, q. d. Sicut is qui ædes altius attollit sine perpendiculi ac regulæ examine, ædificium statim ruiturum exstruit: sic pariter sapientia quæ sine præceptore ac doctore construitur, velut indirectus et incurvus paries, ubi altius erecta est, multis erroribus depressa labascit. Nam præceptoris institutio similis est perpendiculi ac regulæ, quo sapientiæ structura regitur, ne ullis erroribus incurvata hiscat vel fatiscat. Accedit Auctor Catenæ Græcor., qui sic explicat, q. d. « Qui cognitionem qua pollet, nimium effert, ille ab ea tandem deorsum deturbabitur. » Et Hugo Victorinus, lib. I Didascal.: « Principium disciplinæ, inquit, humilitas est, et nihil addiscit inflata superbia, qua quis vult sine alterius hominis adjutorio ad virtutis fastigium evolare. Qui altam facit domum suam, quærit ruinam; et qui evitat discere, incidet in mala. Non omnes qui altas ædificant domos, ruinam quærunt, sed illi qui sine firmo fundamento, et sine debita conjunctione lapidum, magnam molem exstruunt, et ita ruinam quærunt, quia deficientibus fundamentis, ea ipsa moles ruinam trahit.

Tropologice monet hic Salomon fugere excelsa, utpote ruinae vicina; humilia sectari, utpote stabilia et secura, nimirum:

Rursum mundus, quia superbus, spectat excelsa duntaxat, hinc imprudenter negligit fundamenta, utpote ima: quo fit ut excelsa debilibus subnixa fundamentis ruant. Sic statua illa aurea Nabuchodonosoris, quae mundi mentem et vanitatem repraesentabat, erat alta sexaginta cubitos; sed quia justam non habuit latitudinem, hinc corruit; lata enim erat duntaxat sex cubitos, cum debuisset in latitudine esse decem cubitorum; latitudo enim hominis est sexta pars altitudinis ejusdem. Statua ergo hominis alta sexaginta cubitos requirit decem cubitos latitudinis, ut docet Vitruvius, Cardanus et alii.

Denique monet hic Salomon altitudinis et celsitudinis fundamentum et firmamentum esse humilitatem; quo ergo altius vis scandere, vel in terra, vel in caelo, eo profundius te humilia. Trita sunt verba Augustini in serm. 10 De Verbis Domini: «Magnus esse vis? a minimo incipe; cogitas magnam fabricam construere celsitudinis? de fundamento prius cogita humilitatis.»

Versus 17: Omni Tempore Diligit Qui Amicus Est

17. OMNI TEMPORE DILIGIT QUI AMICUS (Chaldaeus, SOCIUS) EST; ET FRATER IN ANGUSTIIS COMPROBATUR. — Hebraice, et frater ad angustiam (vel in angustia) nascetur; Syrus, frater ad tribulationem nascitur; Chaldaeus, frater ad tempus angustiae natus est. Frater hic dupliciter accipi potest: primo, pro fratre proprie dicto; secundo, pro amico. Priore acceptione sensus erit, q. d. Amicus et frater similes sunt, parisque sortis et conditionis. Sicut enim amicus verus, non adulterinus, omni tempore tam adverso quam prospero amico fidus est: sic pariter frater maxime in adversitate se fidum et vere fratrem ostendit. Ad hoc enim Deus et natura producit fratres, ut fratri in angustiis adsint et opitulentur. Sic Joseph fratres in angustiis famis aluit, ac Judas Machabaeus fratres et cognatos, totumque Israelem in angustiis persecutionis ab Antiocho protexit et vindicavit. Frater enim dicitur quasi fere alter; atque, ut ait Petrarcha: «Decet eos quos ejusdem alvi angustiae continuerunt, nunquam sibi in quibuslibet calamitatuum et aerumnarum angustiis deesse.»

Id volunt Septuaginta dum vertunt, in omne tempus amicus sit tibi; fratres autem in necessitatibus utiles sint: hujus enim rei gratia nascuntur, q. d. Fac ut amicitiam colas cum amico et fratre quovis tempore, etiam adverso, ut semper ille sit tibi amicus, et te amicum sentiat; ac vicissim quaere amicum, qui omni tempore tibi sit amicus. Ita auctor Catenae Graec.: «Sensus est, inquit: Neque in laetis, neque in tristibus amicum deseras; aut si quos tibi amicos parare volueris, tales parato, qui quovis tempore tibi adsint.»

Posteriori acceptione, quae hoc loco congruentior est, sensus est, q. d. Amicus omni tempore diligit, adeoque in angustiis se vere amicum, id est fratrem, ostendit. Amicus enim amici est quasi frater, imo saepe plusquam frater, juxta illud cap. XVIII, 24: «Vir amabilis ad societatem magis amicus erit, quam frater.» Contra hoc praeceptum peccant amici delicati, qui ab amico levi verbo icti, aut exili injuria affecti, amicitiae tesseram rumpunt. An justum est unius injuriolae praetextu aboleri tot tantorumque beneficiorum jus et memoriam? O quam verum est illud Plauti in Paenulo: «Si quid benefacias, levior pluma est gratia; si quid peccatum sit, plumbeas gerunt iras.»

Fundamentum hujus sententiae et quasi ratio a priori est, quod amicitia naturalis, qualis fuit Philosophorum et Ethnicorum, ut sit virtus, non utilitatis, sed honestatis causa ineatur. Bonum autem honestum praestat utili, eoque est altioris ordinis. Quare ut hoc bonum honestum, sive honestatem amicitiae tuearis, necesse est ejus causa bona utilia postponas, iisque cedas, et si opus sit, prodigas et perdas in gratiam amici et amicitiae, utque illi adsis in angustiis, cum periculum est ne opes, libertatem et dignitatem amittas. Hisce enim omnibus majus bonum est amicitia. Adde quod amicitia hoc nomine et fine maxime incatur, ut homo in hujus vitae adversis et angustiis habeat amicum, qui eas levet, soletur, amoveat et dispellat consilio, auxilio et societate sua, ut scilicet ad amicum quasi ad asylum ultimumque refugium confugiat. Hoc significat to et frater ad angustiam nascitur, ut habent Hebraea, q. d. Sicut frater fratri adnascitur, ut eum in angustia adjuvet: sic pariter amicus amico comparatur, et civiliter quasi adnascitur hoc fine et usu, ut eum in angustia adjuvet. Hic enim est scopus amicitiae; quem si tollis, tollis amicitiam, ejusque usum.

Rursum: «Frater in angustia nascitur,» ut vertunt antiqui, quia sicut mater magno dolore et angustia ex utero foetum fratremque enititur: sic vera solidaque amicitia, verusque et solidus amicus, paritur et nascitur in adversitate, si in ea se amico fidum constantemque praestet; perinde ac patientia nascitur constanti passione adversitatis, et martyrium nascitur constanti tolerantia tormentorum et mortis pro Christo.

Quocirca virtus amicitiae quasi concipitur in prosperis, puta in suavi benevolaque conversatione cum amico; eadem vero ejusque soliditas et decus proprie generatur in adversis. Fidelitas enim in adversis parit amicitiam solidam et stabilem. Unde Nazianzenus in Iambic. 45:

Frater ergo non tam necessitudinis jure ostenditur, quam necessitatis occasione. Igitur sicut angustia uteri enititur foetum et fratrem, sic angustia tribulationis quasi uterus enititur paritque veram solidamque amicitiam et amicum.

Porro R. Levi sic explicat to nascitur, q. d. Frater a fratre, dum prospere agit, saepe negligitur; at si in calamitatem incidat, illico ad ei succurrendum excitatur, natura ad id impellente, cum eadem compagine corporis ossiumque constet.

Amicitia vero supernaturalis est amor et charitas, quae Deo nititur, unitur et conciliatur, propter Deum enim quem diligis, diligis et amicum. Quare sicut amorem Dei praeponis amori cujuslibet rei terrenae, sic et amorem amici; et sicut in angustiis non deseris Deum, sic nec amicum. Idem enim est amor quo amas Deum, et amicum propter Deum. Unde Beda, per amicum accipiens Deum, sic explicat: «Qui Dominum vere amat, omni tempore ejus custodit amorem; neque in angustia passionis deserit, quem in pacis tranquillitate confessus est,» uti fecit S. Stephanus, S. Laurentius, S. Vincentius caeterique Martyres.

Ita S. Augustinus (vel quisquis est auctor), lib. De Amicitia, cap. x: «Fundamentum amicitiae, ait, Dei amor est, ad quem omnia quae vel amor suggerit, vel affectus; omnia quae vel occulte aliquis spiritus, vel palam quislibet suadet amicus, referenda sunt, ac diligenter inspicienda: ut quidquid illud astruitur, fundamento conveniat; et quidquid illud excedere deprehenditur, ad ejus formam revocandum, et secundum ejus qualitatem omnimodum convertendum non dubites.» Idem, capite XV, citans hanc gnomen Salomonis: «Dissuendae, ait, sunt amicitiae, non rumpendae omnino. Amicitia aeterna est; unde omni tempore diligit, qui amicus est. Si te laeserit ille quem diligis, tu tamen dilige. Si talis fuerit, ut amicitia retrahatur, nunquam tamen subtrahatur dilectio. Consule, quantum potes, saluti; prospice famae, nec unquam amicitiae ejus prodas secreta, quamvis ipse tua prodiderit.» Et cap. XIX: «Nil, inquit, in amicitia fide praestantius, quae ipsius nutrix videtur et custos. Ipsa se in omnibus adversis et prosperis, laetis et tristibus, jucundis et amaris, praebet aequalem; eodem intuens oculo humilem et sublimem, pauperem et divitem, fortem et debilem. Ipsa tamen fides in prosperis latet, eminet in adversis. Omni enim tempore diligit qui amicus est.» Et cap. XX: «Forma amicitiae, ait, est quam sermo divinus praescripsit:

Diliges, inquit, proximum tuum sicut teipsum. Tunc erit ipse quem diligis, alter tu, si tuam in ipsum transfuderis charitatem. Non enim, ut ait Ambrosius, vectigalis est amicitia, sed plena decoris; gratiae virtus est, non quaestus; quia pecunia non politur, sed gratia; nec licitatione pretiorum, sed concertatione benevolentiae. Non debet esse mercenaria, sed gratuita. Certiores sunt amicitiae inopum, quam divitum, cum spem lucri sic tollit paupertas, ut augeat charitatem.»

Denique Salomonem more suo secutus Siracides, Eccli. VI, 7: «Si possides amicum, inquit, in tentatione posside eum, et ne facile credas ei. Est enim amicus secundum tempus suum, et non permanebit in die tribulationis.» Similia habet cap. XXXVII, vers. 4, ubi veterum hac de re gnomas recitavi. Huc facit illud Senecae: «Amicos secundae res optime parant, adversae certissime probant.» Plura de amicitia dixi Eccli. VI, 17.

Mystice R. Halcusi apud Galatinum, lib. III De Arcanis fidei, cap. XXVIII: «In omni tempore est amans amicus, et frater ad angustiam vel ad tribulationem nascitur. Hic, ait, est Deus sanctus et benedictus, qui dixit: Frater ego ero Israeli in hora tribulationis, vel angustiae ejus. Sicut dictum est Psalm. CXXI: Propter fratres meos et amicos vel propinquos, vel socios meos, loquar nunc pacem in te.» Subdit Galatinus: «Hactenus traditio. Ex qua clare habetur Deum amicum et fratrem Israelis dici, eo quod fuerat secundum humanitatem ad angustiam nasciturus.» Christus enim in incarnatione maxime se amicum et fratrem nobis exhibuit, nos liberans ab angustiis peccati, mortis et gehennae, imo hac una de causa incarnari et nasci voluit.

Versus 18: Stultus Homo Plaudet Manibus

18. STULTUS HOMO PLAUDET MANIBUS SUIS, CUM SPOPONDERIT PRO AMICO SUO. — Hebraice, homo deficiens corde percutit manum, spondens sponsionem coram amico suo. Ita Pagninus; Septuaginta vero, vir imprudens plaudit et congaudet sibi, cum etiam spondens spoponderit suos ipsius amicos. Aliqui codices habent, suum ipsius amicum; adduntque, et in suis labiis conditionem; sed haec desunt in Romanis, Complutensibus et Regiis. Chaldaeus, filius hominis indigens intellectu pangit manum suam, et spondet fidejussionem pro amico suo; Syrus, praebet manus suas; Vatablus, mente captus defigit manum, spondetque sponsionem in conspectu proximi. Additque: «Defigere manum est fidejubere; qui enim pro aliis fidejubent, solent dare dexteram;» Tigurina, qui stipulata manu pro proximo fidejussor spondet, imprudens est. Auctor Catenae Graecorum ex Septuaginta sic vertit, sicque explicat: Vir stultus manibus plaudit, stolideque sibi blanditur, sicut et ille quoque, qui certa sponsione pro amico suo fidem suam obligavit, cum tamen ardentem ignem suis sibi labiis acciverit. Qui alteri injuste gratificatur, inquit, judicem contra se incendit, sibique certum detrimentum asciscit. Alius: «Qui propter adulationem, aut exiguum aliquod munusculum, pro amico spondet, neque excitat illum ut debitum solvat, ignem consumentem adversus seipsum thesaurizat, damnumque propter sponsionem minime vulgare sibi accersit. Adverte, non simpliciter animum dicere, sed animum suum. Cur non etiam inimico beneficium hoc praestandum admonet? quia doctrinae illius, quae inimicos quoque diligendos tradit, necdum idonei auditores erant. Ergo ne oratio praevaricationem conciliaret, intra amicitiae limites rem desinit.» Haec anonymus in Catena Graecorum.

Nota: Pro plaudit hebraice est תוקע tokea, quod significat figit, defigit, percutit manum, stipulatur, item clangit, plaudit: unde תקע teka vocatur clangor, et תקוע takoa buccina, lituus, tuba. Noster, Septuaginta et Theodotion vertunt, plaudit manibus, plaudere enim est manuum, plodere pedum. Plaudere enim est manibus pulsare, et strepitum facere in signum laetitiae, quasi congratulando et exultando pro re bene gesta, v. g. quod sua sponsione amicum e creditoris manibus et carcere liberarit. «Sic pennis plaudet perdix, et ciconia sibi plaudit crepitante rostro,» ait Ovidius, VI Metamorph. Sic, finita comoedia, aiebant: «Plaudite,» q. d. Applaudite comoediae belle peractae.

Ratio a priori hujus sententiae est, quod spondens pro alio ingens onus in se suscipit, nimirum obligationem ad solvendum alterius debitum: quare sapiens id considerans metuit, et tarde ad sponsionem accedit. Stultus vero, quia onus hoc non considerat, sed tantum praesentem amici liberationem, hinc temere plaudit et exultat. Quocirca saepe meritas stultitiae suae stultaeque sponsionis poenas luit, dum aes alienum pro quo spopondit, si debitor solvendo non sit, vel solvere nolit, ipse dependere cogitur. Haec sententia assignata et explicata fuit cap. VI, 1; quare hic verbum non addam.

Mystice Beda: «Stultus est, inquit, qui cum animam fratris suscipit regendam, de suis gloriatur actibus, et non potius ei humili compassione quidquid potest auxilii salutaris impendit.» Sic hodie laetantur multi cum opimos pastoratus, vel episcopatus, aut abbatias obtinent, cum potius gemere deberent sub tanto onere, quod tot animarum curam in se suscipiant, pro iisque animam suam et aeternam salutem Deo oppignorent. Quocirca «episcopatus est onus angelicis humeris formidabile,» ait Concilium Tridentinum.

Versus 19: Qui Meditatur Discordias, Diligit Rixas

19. QUI MEDITATUR DISCORDIAS, DILIGIT RIXAS: ET QUI EXALTAT OSTIUM (perperam aliqui legunt os) SUUM, QUAERIT RUINAM. — Hebraice, diligens praevaricationem, diligens litem: et qui extollit ostium suum, quaerit fracturam vel rupturam vel contritionem. Prius hemistichium duobus modis efferas. Priori, q. d. Qui diligit praevaricationem, hic diligit litem. Ita Noster. Praevaricatio enim saepe idem est quod discordia, rebellio, schisma, apostasia. Sic Moab dicitur «praevaricatus foedus,» id est rebellasse regi Israel, IV Reg. III, 5. Posteriori, q. d. Diligit praevaricationem is, qui diligit litem. Ita Pagninus, Baynus et alii. Lites enim multa jurgia, convicia, blasphemias aliaque peccata generant. Unde Septuaginta, amans peccatum gaudet rixis, et durus corde non occurrit bonis; Chaldaeus, qui diligit peccatum, diligit rixam; Syrus, qui diligit iniquitatem, diligit iniquitatem et oppressionem: qui extollit portam, sibi ruinam quaerit.

S. Thomas, II II, Quaest. XLI, art. 2, ad 5, discordias et rixas alienas intelligit, q. d. «Qui meditatur discordias, diligit rixas; hoc est, inquit, qui intendit seminare inter aliquos discordias, procurat quod ad invicem rixentur.» Alii discordias proprias accipiunt. Jam primo, R. Salomon sic exponit: Qui in amicum machinatur nefaria (Hebraice פשע pescha, id est scelus), hic diligit rixas: contentiones enim et jurgia sectatur. «Qui exaltat ostium,» id est qui superbe et arroganter loquitur, «quaerit ruinam.» Os ergo et ostium sunt idem, juxta illud Michaeae VII, 5: «Custodi ostia (Noster vertit, claustra) oris tui.» Sicut enim ostium claudit, vel aperit domum: ita os silendo claudit, loquendo pandit secreta mentis. Sic et Aben-Ezra: Qui, inquit, vocem extollit, quae est ostium sermonis, hic sibi extremam perniciem inferri curat: os enim est ostium ad mentem. Accedit Lyranus: Qui exaltat ostium, hoc est, inquit, qui os suum elevat semetipsum jactando, et alios prae se contemnendo, quaerit ruinam; quia multos contra se concitat, qui eum agant in ruinam.

Secundo, R. Levi, q. d. «Qui meditatur discordias, Hebraice pescha, id est malum, hoc est, qui optat vitium deprehendere in iis quae dicuntur vel fiunt, eaque nimis anxie et acute perpendit, dissidia litesque amat, cum inde rixae gignantur. Qui attollit ostium suum, ut in rebus eam prospiciat rationem qua se in sublimioris dignitatis sede collocet, ex quo fiat ut in rebus crimen reperiat, seipsum magnae aestimationis dignitatisque virum summisque honoribus dignum reputans; hic, inquam, suam quaerit perniciem; nam ita gravissima mala in se accersit. Quod quidem eleganter hac metaphora ostium attollentis adumbratum est: contingere enim potest ut qui in sublimi ostium suum aedificat, inde corruat, et confringatur.» Minus recte R. David Kimchi sic explicat, q. d. Omnis qui vacat aedificiis, puta fabricandis domibus excelsis, depauperabitur.

Tertio, Cajetanus vertit, amans rebellionem amat contentionem; elevans ostium suum quaerit fractionem, sicque explicat: Qui elevat ostium suum non tam corporea elatione quam usurpata auctoritate, volens servari impunes ingredientes ostium domus suae: multi enim nobiles et principes sic exaltant ostium domus suae, arrogantes sibi jus impunitatis et asyli; sed hi quaerunt fractionem, quia a rege vel magistratu, cujus est capere sontes, ostium ejus effringitur, ipseque subinde velut rebellis ab eodem male mulctatur.

Quarto, Baynus, haec nectens versui praeced. de stulti fidejussione, sic explicat, q. d. Non est satis tutum fidejubere pro amico: nam sunt quos juvat lites sectari; quod inde constat, quia amant ruinam, sive (ut est in Hebraeo) praevaricationem, hoc est, amant non stare promissis. Et sicut qui aedificando elevat portam suam, hoc est aedes suas (totum a parte) confractionem et rupturam aedium quaerit, dum altitudini robur aedificii non respondet (quamvis hoc non animadvertat ille): sic qui exaltat et elevat ostium oris sui, majora pollicendo quam praestare poterit, et pro suis promissis amicum vult fidejubere, hic contritionem et ruinam quaerit amici, quo cum litigare amat, posteaquam praevaricatus est, promissa non praestans. Juxta sensum mysticum, proverbium est contra eos qui manum mittunt ad aratrum, et retro respiciunt: qui cum plura pollicentur quam praestant, exaltatione oris propriam ruinam quaerunt. Haec Baynus.

Quinto, noster Salazar sic exponit: Qui exaltat ostium suum, id est qui difficiles ad se aditus facit, sentiet odia, indeque ruinam. Qui enim exaltat limen ostii sui, facit ut difficilis sit per ostium ad se ingressus.

Sexto, et genuine, q. d. Qui cupit introducere discordias, hic quaerit lites: ex litibus enim oriuntur et crescunt discordiae. Aut, q. d. Qui per superbiam et fastum sic est animo affectus, ut semper ab aliis sensu discordet, et contrarium sentiat, ac defendere velit contrarium sententiae aliorum, hic reipsa ostendit se amare rixas, quae ex hoc dissensu et discordia oriri natae sunt, ac communem pacem turbant. Unde causam discordiarum subdit dicens: «Qui exaltat ostium, quaerit ruinam,» q. d. Qui exaltat ostium, et consequenter domum suam, hic est causa discordiarum. Causa enim est cur vicini non ferentes ejus domum prae sua attolli et eminere, illique imminere, ut ejus luminibus, aeri et perspirationi officiat, utque in eam, ejusque hortos et aulas prospectum habeat, illisque quasi dominetur, indignantes illi litem moveant, cogantque ut eam dejiciat, et caeteris adaequet, quae sane ingens est ejus infamia et ruina. Hinc in urbibus, ubi viget politia, magistratus non sinunt ut quis domum altiorem caeteris aedificet, sed ad altitudinem vicinarum fabricet, uti Antuerpiae omnes ad aequam altitudinem fabricatas vidi. Facit enim haec domorum aequalis celsitudo ad urbis elegantiam, et ad vicinorum commoditatem et pacem. Hic sensus est paroemiae quoad corticem litterae, sub quo paroemiestice, sive proverbialiter, significatur causam discordiarum esse eum qui domum suam prae caeteris attollit, id est, qui caeteris in re qualibet eminere et antecellere satagit, ut caeteros prae se despiciat, eisque imperare et dominari velit. Quocirca contra hunc omnes insurgere, illique lites movere, donec ejus fastum et fastigium sternant, eumque sibi aequalem, imo subinde inferiorem efficiant, ac pedibus calcent. Quare qui ostium suum prae vicinis attollit, id est, qui caeteros superare, eisque antecellere nititur, hic sibi accersit ruinam. Vide dicta vers. 16. Aeternae enim veritatis certa lex est, et ordo congruus, ut omnis qui se exaltat, humilietur. Omnibus enim exosa est superbia, et superba sui prae caeteris exaltatio, cum in communitate omnia debeant esse communia et aequalia. Radix ergo discordiarum et litium est cupido excellentiae. Ita docet D. Thomas II II, Quaest. XXXVIII, art. 2, ubi quaerens «an discordia sit filia inanis gloriae,» respondet: «Dicendum quod discordia habet affinitatem cum invidia, quantum ad recessum ejus, a quo aliquis discordat, vel ex quo contendit; sed quantum ad id in quo sistit ille qui contendit, habet convenientiam cum superbia et inani gloria, in quantum scilicet in proprio sensu statur.»

Et paulo ante: «Discordia est filia inanis gloriae, eo quod discordantium uterque in proprio sensu stat, et unus alteri non acquiescit. Proprium autem est superbiae et inanis gloriae, propriam excellentiam quaerere.» Condemnat ergo haec sententia vitium ambitionis et praecellentiae, ut quod sit discordiarum, litium, ruinae et contritionis causa. Sicut enim in domum altiorem caeteris insurgunt flabra ventorum, sic in ambitiosum insurgunt flabra verborum, imo flabra verberum. Id videre est in civitatibus, collegiis, monasteriis, ubi eos qui caeteris se praeferunt, aut a communi obedientia, onere, lege se subtrahunt, caeteris invisos et exosos fieri cernimus. Sane Romae medicus insignis mihi asseruit se per 28 annos variis in monasteriis medicum egisse, ac continua experientia deprehendisse in illis miserrimos esse, ac tum corpore, tum animo assidue affligi illos, qui valetudinis aliove praetextu a communi vita se subducunt, ac in victu, vestitu aliisque rebus singularia appetunt. Unde concludebat: «Optima morborum omnium, tum corporis, tum animi, tum privatorum, tum communium medicina est humilitas,» qua se homo nemini praeponit, sed caeteris adaequat et componit, imo omnibus subjicit et postponit.

Nota hic stylum et profunditatem Proverbiorum Salomonis: stylum, quo annexa, puta antecedentia et consequentia eorum quae dixit priori hemistichio, posteriori attexit; profunditatem, qua eodem dictorum causas et effectus assignat. Priori enim dixit discordias parere rixas; posteriori, eorum antecedentia et consequentia, puta causas et effectus, indicat, q. d. Discordia pariunt rixas. At vis nosse discordiarum originem et radicem? en illam digito ad fontem intento tibi indico, dicoque radicem esse appetitum praecellentiae. Vis pariter nosse effectum et finem, in quem illae desinunt? en tibi assigno ruinam et exitium. Igitur vide catenam hujus vitii: appetitus excellentiae parit discordias, discordiae pariunt rixas, rixae rivantes agunt in mutuas caedes, in ruinam et perniciem. Ita alta desinunt in ima, superbia in dejectionem, celsitudo in ruinam.

Versus 20: Qui Perversi Cordis Est, Non Inveniet Bonum

20. QUI PERVERSI CORDIS EST, NON INVENIET BONUM: ET QUI VERTIT LINGUAM, INCIDET IN MALUM. — Pro qui vertit linguam, Hebraice est, versus, conversus vel perversus in lingua sua; Hebraei enim carent verbis compositis, unde simplici utuntur pro quolibet composito. Hinc Chaldaeus vertit, et qui perversus est in lingua sua, incidet in malum. Sicque posterior pars priori quasi effectus causae respondet. Perversum enim cor gignit perversam linguam, q. d. Qui perversum habet cor et mentem, hic non inveniet bonum: at qui adeo perversus est mente, ut et perversa in aliorum perniciem lingua effutiat, hic utique in mala cladesque graves incidet. Ita Vatablus qui vertit, qui perversus est corde, non inveniet bonum; perversus autem lingua sua cadet in malum.

Jam «perversus lingua,» primo, est mendax; hic enim veritatem in mendacium vertit et pervertit. Quare Plato in Sophista mendaces comparat figulis, qui lutum vertunt et subigunt, ut vasa figlina effingant. «Figuli, inquit, sunt mendaces: hi enim fabulas, illi vasa fingunt.» Secundo, sunt detractores: hi enim famam proximi in infamiam, ac non raro veritatem in mendacium vertunt et pervertunt; tertio et valde apposite, sunt, qui dolis et fraudulentis verbis alios circumveniunt, et in damna vel fortunarum, vel carceris, vel infamiae, vel peccati, vel fidei, puta in haeresim, inducunt.

Sensus ergo est, q. d. Qui perverso corde aliis machinatur malum, hic indignus est bona sorte et fortuna, ac proinde illa saepe a Deo privatur. At qui dolos et malum, quod aliis machinatur, reipsa exsequitur et lingua fraudulenta loquendo struit: hic, utique agente vel judice, vel Deo vindice, incidet in malum, ac saepe in illud ipsum quod aliis struxit, ait Aben-Ezra, juxta illud: «Malum consilium consultori pessimum;» uti contigit Aman qui Mardochaeo, Sauli et Achitopheli qui Davidi, consiliariis Darii qui Danieli, struxere insidias. Huic sensui favet, quod ei «qui vertit linguam» componitur, et quasi ex aequo opponitur, is «qui perversi cordis est.» Pro quo hebraice est עקש ikkes, id est perversus, versutus, fallax, falsus, qui simulat et dissimulat, ac specie recti et veritatis fallit; sicut pro qui vertit linguam hebraice est נהפך nephach, id est inversus lingua, hoc est, qui vertit, invertit, subvertit, obvertit, pervertit linguam. Unde Exod. VII, tribuitur virgae quae a Mose versa fuit in serpentem, uti perversi linguas suas, quae sunt humanae, vertunt in serpentinas: inde תהפכת tapuchot vocantur perversa et perversitates, ac פוך puch vocatur fucus, quo fucatur facies, ejusque color mutatur et vertitur.

Secundo, Pagninus vertit, perversus corde non inveniet bonum, et qui verterit se in lingua sua, cadet in malum; quod Septuaginta sic clare exponunt, durus corde non occurrit bonis; vir facile mutabilis in lingua incidet in mala. Quod Rudolphus primo attribuit infidis, qui fidem datam non praestant, sed fallunt: hi enim ob perfidiam in lites et poenas graves incurrunt; secundo, Hugo et alii attribuunt adulatoribus: hi enim instar rotae mutant et convertunt vultus et verba sua ad nutum principis vel amici, cui adulantur. Unde S. Basilius eos comparat polypo, qui omnem saxi, cui se conjungit, colorem in se suscipit. Alii comparant eos lunae et planetis, quae lumen ad solis intuitum, et motum ad caelorum superiorum ductum commutant.

Nuper Catholicus vir gravis in Anglia, rogatus a primario reginae Elisabethae consiliario, qui secreto catholicus haberi volebat, quid de se sentirent Catholici transmarini, argute respondit: «Censent te esse planetam, ac moveri gyrarique motu primi mobilis.» Qualem ergo planetae motus, talem sensus et sermonis vertiginem subeunt adulatores, ut principum gratiam ineant; ideoque saepe corruunt instar eorum qui vertigine circumacti ruunt in terram, uti videre est in monachis Turcicis, qui Deum colunt saltando in orbem, et sese in gyrum identidem rotando, quo fit ut ex vertigine in terram corruant, quam ipsi vocant Choream Angelorum: idque faciunt exemplo sui pseudoprophetae Mahometis, qui, cum laboraret capitis vertigine et epilepsia, ex eaque in terram spumans corrueret, fingebat se enthusiasmo agi, et cum Angelis colloqui, uti Romae mihi narrarunt Graeci viri graves oculati testes.

Simili modo corruunt adulatores, dum eorum assentatio et vertigo, id est fraudes et imposturae, deteguntur: tunc enim principes eos odio prosequentur, et pro meritis mulctant et plectent.

Versus 21: Natus Est Stultus in Ignominiam Suam

21. NATUS EST STULTUS IN IGNOMINIAM SUAM (Hebraice est, ad laborem vel dolorem: ita R. Levi); SED NEC PATER IN FATUO LAETABITUR. — Legit Noster passive יולד iullad, id est natus est: jam aliis punctis legunt active יולד ioled; unde vertunt cum Pagnino, generans stultum ad tristitiam suam generabit illum; Vatablus, maerorem sibi generat; Chaldaeus, qui generat stultum, maestitia erit ei; Syrus, qui gignit stultum ad confusionem suam, non laetabitur pater insipientis; Septuaginta pro יולד iolid, legentes לב veleb, id est et cor, vertunt, cor autem imprudentis, dolor possidenti illud; non laetabitur pater super filio indisciplinato (Aquila, diffluente; Symmachus, fatuo; Theodotion, insensato; hebr. est נבל nabal, id est nebulone); filius autem prudens laetificat matrem suam, quae verba supplent Septuaginta, ut expleant antithesin inter filium sapientem et stultum, quaeque habentur in Hebraeo, cap. X, vers. 1, ubi ea explicui.

Sensus ergo est, q. d. Qui generat stultum, id est imprudentem et vitiosum, hic creat sibi laborem in eo corrigendo et recte instituendo, ac dolorem et maerorem, dum eum experitur incorrigibilem, et disciplinae incapacem, ideoque eum tam parentibus quam sibi ipsi esse ignominiae et probro. Ratio a priori est quod prudentia, fama, honestas et virtus sint bona praestantiora quam sit ipsa vita: quare parentes, cum semper vivere nequeant, generant filios, ut in illis quasi perduret et perennet eorum sapientia, honor et virtus: ergo mire gaudent, cum se vident voti compotes factos, cum scilicet filii parentum probitatem imitantes eorum decus et famam prorogant et in nepotes propagant: vice versa valde dolent, cum se voto frustrari vident, cum scilicet filios vident improbos, qui sibi probrum concilient, et dedecus inurant. Satius enim esset illiberes et sine filiis esse defunctos, ac virtutem cum eis emortuam, quam liberos relinquere, qui eos infament et dehonestent, ac rempublicam scandalizent.

Nota: To in dolorem et ignominiam non significat intentionem, sive finem a patre intentum: nullus enim pater intendit suam ignominiam, puta generare stultum, qui ei sit ignominiae et maerori; sed significat consecutionem sive eventum, qui praeter intentionem patris ipsi nolenti et invito accidit, q. d. Si pater generet filium, qui deinde fiat insipiens, id est improbus, hic utique cedit et vergit in patris ignominiam ac patri probrum et maerorem, indeque subinde mortem conciliat. Sic Jacob ait filiis suis Genes. XLIII, 6: «In meam hoc fecistis miseriam, ut indicaretis ei et alium vos habere fratrem,» Benjamin scilicet, quem unice amabat Jacob, ideoque nolebat eum a se abduci, ac proinde culpat filios quod Josepho indicarint se Benjaminum domi reliquisse: inde enim Joseph accepit ansam eum accersendi, quod Jacobo patri peperit miseriam et maestitiam.

Versus 22: Animus Gaudens Aetatem Floridam Facit

22. ANIMUS GAUDENS AETATEM FLORIDAM FACIT: SPIRITUS TRISTIS EXSICCAT OSSA. — Hebraice, cor laetum bonam facit גהה geha, quod Noster vertit, aetatem; Syrus, corpus; alii, sanitatem vel valetudinem; alii, medicinam; alii, splendorem vultus vel aspectus, quasi גהה geha derivetur a נגה naga, id est luxit, splenduit; alii, elevationem vel relevamen, quasi גהה geha conveniat uti litteris, ita et significatione cum גאה gaa, id est elevavit, exaltavit.

Primo ergo Pagninus, Cajetanus et Aben-Ezra subaudiendo more Hebraeo caph similitudinis, id est sicut, vertunt, cor laetum benefaciet ut medicina, q. d. Cor laetum secum affert bonam affectionem, habitudinem et valetudinem instar medicinae. Optima morborum omnium medicina est laetitia. Unde Galenus docet multos per solam laetitiam morbos evasisse, et Avicenna, lib. I, docet laetitiam aegrotis valde prodesse. Causam dat Seneca:

«Quidquid enim animum erexit, etiam prodest corpori.» Baynus vero vertit: «Cor laetum bonam facit medicinam,» hoc est, laetitia cordis commendat, et efficacem facit medicinam, q. d. Medicina non proderit, nisi animo sit laeto qui eam recipit, tum quia, ut docet Cornelius Celsus, lib. IV, ipsa sollicitudo et tristitia quaedam aegritudo est, quae, si ad priorem qua laborat aeger accedat, eam asperabit et augebit; tum quia tristitia frigus adducit, quod concoctionem et operationem medicinae impedit. Idem fit in spiritu: animus enim tristis nullum admonitionis vel correptionis pharmacum concoquere potest; quocirca ejus aegritudo spiritualis, puta vitium quo laborat, est pene incurabilis.

Secundo, R. Salomon: «Animus hilaris vultum nitentem florentemque efficit;» Baynus: «Cor laetum bonam facit aciem oculorum, quae in senibus deficere solet maxime; et spiritus tristis exsiccat ossa, in quibus vires corporis maxime consistunt;» Marinus in Lexico: «Cor laetum bonum facit splendorem vultus, sive prodest aspectui.» Cor laetum enim suam laetitiam diffundit in vultum, eumque roseum, floridum, vivacem, ridentem et splendentem efficit. Unde S. Antonius inter multa millia monachorum a peregrinis agnoscebatur ex solo splendore vultus, quem illi suggerebat laetitia mentis. Nam, ut ait Pacatus in Panegyrico Theodosii Imperatoris: «Intimos mentis affectus proditor vultus enuntiat, ut in speculo frontium imago exstet animorum.» Tristitia ergo hebetat oculos uti mentis ita et corporis, utrosque exacuit laetitia. Ita Basilius Seleuciae Episcopus, orat. 2 De Lazaro: «An non, inquit, tristitia intenta mortem generat? an non animi perspicuitatem et aciem obscurat, ita ut nihil eorum fere quae conveniunt, innotescere valeat? Ergo tandem aliquando mentis oculum ad caelum sublevemus, et missa tristitia quod spirituale est animo versemus.»

Tertio, Syrus vertit, animus hilaris pulchrum facit corpus. Nam, ut explicat R. Levi: «Ex animi hilaritate corporis jucunda forma redditur, cum sanguis calorque a natura ingenitus late per illius partes effundatur: animus vero dejectus, moereque involutus, secus quam laetitia praestat, membra exsiccat et arefacit, recipiente se sanguine et calore ad intimas corporis sedes. Ex quo aperte intelligimus hilaritatem laudabilem, e contra vero moerorem vitio non carere.»

Quarto, Septuaginta vertunt, cor laetum facit bene habere, viri autem tristis (Aquila, spiritus percussus; Symmachus, humiliatus; Theodotion, compunctus) arefacit ossa, siccantur ossa.

Quinto, Noster apposite vertit, animus gaudens floridam facit aetatem; Vatablus, vegetius facit corpus; alii, juventam facit vernare. Hebraeum enim יטיב ietib, id est bonam facit, idem est quod laetam, jucundam, floridam, vernantem efficit. Tigurina, cor laetum bonam facit valetudinem; mens autem tristis exhaurit ossa; B. Antiochus, hom. 25, cor gaudens et hilare bonam parit valetudinem; tristis autem viri exsiccantur ossa.

Ratio a priori est quod laetitia sit flos, decor, exsultatio, et quasi vita animae: anima autem est vita corporis; quare cum laetitia florem vitae det animae, eamdem per animam transfundit in corpus. Accedit quod laetitia caeteraeque passiones non tantum sint in animo, sed et in corpore; oriuntur enim ex corde, uti docet Aristoteles, lib. III De Partibus animal. cap. IV: «Cor enim, inquit, omnium partium primum consistens, sanguinolentum est; motus etiam laetitiae ac tristitiae, denique omnium sensuum hinc oriri, eodemque desinere videntur.» Animae ergo laetitia per sympathiam similem affectum efficit in corpore: laetitia enim facit ut spiritus vitales acuantur et incalescant, ac sese diffundant per corpus, praesertim per faciem. Hi autem spiritus faciunt vultum corpusque vividum, floridum, sanum, vegetum, latum et laetum; contrarium facit tristitia; per hanc enim cor contrahitur, spiritus deprimuntur, frigus inducitur: quae tria corpus faciunt languidum, debile et quasi emortuum. Quocirca Galenus, lib. III De Causis pulsuum: «Laetitiae, ait, magnus, rarus et tardus est pulsus; laetis enim diffunditur per universum corpus calor, ac plus foras motus ejus effertur, ut tristibus intro. Unde major fit merito pulsus eorum, non tamen vehementior. Tristitiae parvus, languidus, tardus et rarus est; nam cum tristitia ipsa refrigeret, caloremque intro concitet, merito contrarios superioribus efficit, qui laetitiam sequuntur.» Idem Galenus, lib. De dignoscend. curandisque animi morbis, cap. VIII, ait se a patre suo haec tria documenta accepisse, quaeque observando ad sanam longaevitatem pervenisse. Primum: «Imperterritus, ait, et immotus ad ea omnia quae quotidie in vita accidunt maneo, sicut patrem manere tunc intuebar; ita neque jactura, neque interitus rei cujuspiam perturbatione me ulla afficit. Secundum: Assuefecit me pater gloriam et honorem contemnere, ut unam nudamque veritatem haberem in pretio. Video enim quosdam, cum se ab aliquo sperni arbitrantur, aut cum pecunias aliquas amiserunt, magno dolore confici. Tertium: Non esurire, non algere, non sitim pati.» Avicenna, lib. II: «Laetitia frequenti, ait, fortior fit virtus naturalis et rarefacti spiritus.» Franciscus Valesius, De Sacra Philosophia, cap. LXXII: «Per gaudium, inquit, affatim effunditur calidum.» Idem docet Hippocrates, Cornelius Celsus, Fernellus, Cardanus, lib. De Sanitate tuenda, et passim caeteri medici.

Unde Seneca, lib. De Vita beata, cap. V: «Aegritudo, ait, a sapientem virum non cadit; serena enim ejus mens est, nec incidere potest quod illam obducat. Nihil aeque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem, si metus et maeror obducit et contrahit.

ET SPIRITUS TRISTIS EXSICCAT OSSA. — Ratio est, quia tristitia medullas ossium exedit: nam contrahit et retrahit spiritus vitales, ideoque frigus inducit; quo fit ut humor vitalis, qui ossa per medullas caeteraque membra irrigat et vegetat, deficiat et siccetur. Humor enim hic est calidus: in calore enim consistit hominis vita. Ita Galenus, lib. De Sanitate tuenda, cap. XVI: «Ex tristitia, ait, homines magis graciles, et magis aridi, ac minus dicto audientes plane cernuntur.» Et Hippocrates, lib. II De Morbis: «Cura in visceribus velut spina esse videtur, atque illa pungere.» Unde Theodorion vertit, spiritus compunctus (id est tristis, qui instar spinae pungit) exsiccat ossa.

Quo spectat illud Davidis, Psal. XXXI, 4: «Conversus sum in aerumna mea, dum configitur spina» in me, ut addunt Graeca, hoc est, conversus sum ad Deum, dum sentio ab eo me configi spina tribulationis et tristitiae. Nam, ut ait ibidem Theodoretus: «Peccati dulcedo longam post se amaritudinis spinam infigit.» Et S. Hieronymus: Spina, ait, est stimulus et conscientia peccati, quae semper mentem pungit. Et S. Gregorius: «Omne peccatum, ait, dum confert delectationem, quasi pungendo lancinat mentem.» Addit Hippocrates: «Ubi haec anxietas animum corripit, lucem atque homines fugit, et tenebras amat, et timor invadit, aridus est, et ad contactum dolet, et expavescit, et terriculamenta et somnia horrenda videt.» Idem, lib. III, docet tristitiam eos qui hydrope laborant occidere. Idem: «Cura, inquit, gravis est morbus.» Et Lucretius:

Et dolor et morbus, lethi fabricator uterque.

Idem docet Franciscus Valesius, Sacrae Philosophiae cap. LXXII, cujus verba recitavi Eccli. XXX, 25. Idem docent Patres, aeque ac philosophi et poetae. S. Gregorius Nazianzenus, carm. 3 De Calamit. suis:

Cura, ait, homini crux, ac lethale venenum est.

S. Chrysostomus, homil. 10 in epist. ad Philipp.: «Moerores, ait, et sollicitudines, cum praeter modum animam distrahunt, suo robore illam privant.» B. Antiochus, hom. 25: «Neutiquam, ait, admittenda est tristitia, nec ejusmodi accipienda importuna aegritudo animi.» Et infra: «Monachus moerore intabescens assimilis est ei qui aestuanti febre laborat; nullo hic pacto mentem ad contemplationis surriget studium, neque ad orationem sinceram, non adhortationem, non consilium excipiet.» Sic et D. Thomas, III, Quaest. XXXVII, art. 4, et Quaest. XXXIII, art. 1, ubi docet delectationem, sive gaudium, delectare cor et mentem hominis: «Quae, ait, assentit rei delectabili, et in ea quiescit, quodam modo se praebens ei, et ad eam interius capiendam; et sic dilatatur affectus hominis per delectationem, quasi se tradens ad continendum interius rem delectantem.» Quocirca Comicus sapientia haec de laetitia et tristitia dat partim dogmata, partim monita:

Arctissimum maestitia cordis vinculum est. Metus futuri gaudium omne strangulat. Nihil sic perinde animam ut cura exedit. Permitte fato curas ingenio impares. Ut moerore contrahimur, sic et gestimus gaudio. Sapiens tacito sinu coercet gaudia. Summi doloris causa summum gaudium est. Vita mors est viva, cuncto destituta gaudio. Animi aegritudo, morbus potentissimus. Animi dolor corporis languorem parit. Animo generoso corpus aegrum non nocet.

Denique S. Gregorius Nazianzenus in Distichis: «Moerores, inquit, praecocem mortalibus senectutem pariunt. Mens sollicita tineae instar ossa corrodit; corpus autem, curas omnes valere jubens, eximie floret.»

Summa omnium est, q. d. Una laetitia omnibus animi et corporis morbis medicinam facit, corpusque vegetum et floridum efficit; tristitia vero vitalem succum et sanguinem exhaurit et absumit, adeoque consumit medullas ossium, itaque ea desiccat: quo fit ut homo contabescat, et tabe sensim intereat. Vide dicta cap. XV, 13, et plura Eccli. XXX, 22 et seq., ubi fuse agitur de bonis laetitiae ac malis tristitiae. Denique Cajetanus hic: «Tristitia, ait, valde inimica est sanitati corporis et vitae, quoniam consistit in metu contrario motui vitali. Vivificatio enim corporis a corde proficiscitur per modum pulsus. Tristitia autem in retractione spirituum consistit.»

Mystice Beda: «Qui, ait, interna Spiritus Sancti consolatione laetatur, etiam bonae actionis flore decoratur, et fructus praemiorum praestolatur caelestium. Qui vero tristitia saeculi, quae mortem operatur, angitur, pinguedinem divinae charitatis in robore virtutum quas exercere videtur, habere nullatenus valet; sed quasi exsiccatis ossibus marcescit, quia in bonis actibus quae facit, gratiam dilectionis amisit.» Sic ex bona conscientia sereni semper et laeti SS. Anachoretae diu vixere, ut S. Paulus primus Eremita vixit annos centum et tredecim, S. Antonius centum et quinque, S. Romualdus centum viginti, Elias centum et decem, Joannes de Tampes (quem per errorem de Temporibus vocitant) trecentis sexaginta, licet verius sit eum centum et sexaginta tantum vixisse; vide Theatrum vitae humanae, in longaevis. Septem Sancti dormientes a temporibus Decii usque ad Theodosium per 160 annos vixisse et dormivisse feruntur. Quin etiam nunc in monasteriis permultae virgines, Deo dicatae, curis liberae et sobriae, serenae et hilares, ad nonagesimum et centesimum annum perdurant, uti notat Cardanus, lib. I De Sanitate tuenda, cap. XVIII, et experientia constat. Sic eadem de causa Essenos olim perplures ad centum annos pertigisse narrat Josephus, lib. II Belli, cap. VII. Hoc est quod ait Eccli. cap. XXX, 23: «Jucunditas cordis haec est vita hominis, et thesaurus sine defectione sanctitatis; et exsultatio viri est longaevitas.»

Versus 23: Munera de Sinu Impius Accipit

23. MUNERA DE SINU IMPIUS ACCIPIT, UT PERVERTAT SEMITAS JUDICII. — Chaldaeus, ut declinet a via judicii; Syrus, qui munera accipit iniquus est, declinat enim viam judicii; Septuaginta, accipientis munera injuste in sinibus, non prosperantur viae; impius autem declinat vias justitiae. Quare perperam R. Salomon sic vertit et explicat: «Munera verborum et precum de sinu impii accipit Deus clanculum inter se et illum, ut judicium, cui impius obnoxius erat, a malo ad bonum traducat.» Clarum enim est hic agi non de Deo, sed de impio, qui accipit munera, ut in gratiam ea dantis proferat sententiam, ac adversam partem quae justam fovet causam, injuste condemnet. To de sinu, vel, ut Septuaginta, de sinibus, significat munus occulte et clanculum datum. Solent enim qui causas iniquas fovent clam dare munera judici, tum quia pudet eos auro emere iniquam sententiam; tum quia verentur ne, si res pateat, ad altius principis tribunal in jus vocentur, ibique acceptorum munerum et violatae justitiae poenas luant. Ita Aben-Ezra et R. Levi.

Porro haec gnome accipi potest tam de dante, quam de accipiente munera. De dante, q. d. Impius de sinu suo accipit, id est depromit munera, ut ea clam judici in manus det, iisque eum in sui amorem inflectat, ut sibi causam inique contra, vel praeter leges justitiae adjudicet. Dicit hoc Salomon, ut judices et magistratus hanc quasi notam injustitiae accipiant, sciantque injustam vel minus aequam causam fovere eos, qui quod jure non possunt, muneribus obtinere et expugnare satagunt. De accipiente accipiunt passim interpretes, q. d. Consiliarius vel judex, qui de sinu dantis accipit munera, iisque corrumpitur, uti accidere solet viris aequos et docti alias tenaces; tacite enim affectum ita accipientis eliciunt, eumque danti devinciunt. Quis enim amantem se, imo munera dantem, non redamet? Quis vero tam durae frontis, ut danti se adversarium ostendat, imo eum condemnet? Quod os sustineat allatrare pascentem se? Quocirca, ut ait B. Gregorius Nazianzenus in Distichis: «Auro loquente, iners est omnis oratio; persuadet enim illud, etiamsi nullam vocem edat. Auro capiuntur homines ut laqueis aves. Aurum permovet mentes, mutumque ad loquendum excitat.» Idem, orat. 24: «Aurum, ait, est occultus tyrannus (quia auri cupidis vim affert, eosque quasi tyrannide opprimit, ait ibidem Elias Cretensis), per quem nunc multa sursum deorsumque velut in talorum ludo jactantur.» Idem, in carm. De Vita sua, citans disputationem Zorobabelis et sociorum de fortissimo: «Forte vinum, fortis rex, fortes mulieres, sed fortissima veritas,» III Esdrae III, hisce omnibus fortius ait esse aurum. Sic enim canit:

Vinum asserebat quispiam omnia vincere; At feminam alter; tertius palmam dabat vero; Dedissem ast ego robur quam maximum Auro, arbitratu cuncta quod vertit suo.

Praeclare B. Petrus Damianus, lib. II, epist. 2, quae ordine est 23: «Filii, ait, Samuelis nullum aliud crimen habuisse leguntur, nisi quia munera dilexerunt; et quia paternae munditiae non sequebantur exemplum, irrecuperabiliter amiserunt plebis Israeliticae principatum. Et notandum, quia cum de illis Scriptura dicit: Declinaverunt post avaritiam, acceperunt munera, protinus intulit: Perverterunt judicium. Vicinum quippe est, atque contiguum, ut post munus acceptum pervertatur etiam corrupto censore judicium.» Et nonnullis interjectis: «Acceptis, inquit, muneribus, si contra datorem quid agere volumus; mox in ore nostro verba mollescunt, locutionis acumen obtunditur, lingua quadam pudoris erubescentia praepeditur. Mens quippe percepti muneris conscia debilitat judicialis censurae vigorem, reprimit eloquentiae libertatem. Nam, etsi judicii et rectitudo funditus non adimitur, judicandi tamen auctoritas enervatur.»

Quocirca Romani, lege 12 tabularum, judicem suscipientem munera morte mulctabant. Hebraeis vero Moses, imo Deus per Mosen severe munerum acceptionem interdixit, Exod. XXIII, 8: «Nec accipies, ait, munera, quae etiam excaecant prudentes, et subvertunt verba justorum.» Deut. XXVII, 25, ultima, ideoque gravissima maledictio haec exstat: «Maledictus qui accipit munera, ut percutiat animam sanguinis innocentis. Et dixit omnis populus: Amen.» Quocirca Isaias graviter Judaeos incusans, cap. I, 23: «Principes tui, inquit, infideles, socii furum; omnes diligunt munera, sequuntur retributiones.» Ex adverso mire extollit refutantem munera, cap. XXXIII, 15: «Qui ambulat, ait, in justitiis, et loquitur veritatem, qui projicit avaritiam ex calumnia, et excutit manus suas ab omni munere, etc., iste in excelsis habitabit; munimenta saxorum sublimitas ejus.» Et Psaltes, Psalm. XIV, 1, quaerens: «Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo?» respondet inter alia: «Qui jurat proximo suo, et non decipit: qui pecuniam suam non dedit ad usuram, et munera super innocentem non accepit.» Quocirca gloriatur Samuel se omnia munera refutasse, I Reg. XII, 3; et Paulus, Actor. XX, 33.

Quin et Cicero, lib. I, epist. ad Q. Fratrem, qui magistratum in Asia gerebat, ei hoc insigne dat monitum: «Haec opinio sit, non modo iis qui aliquid acceperint, sed etiam iis qui dederint, te inimicum, si id cognoveris, futurum; neque vero quisquam dabit, cum erit hoc perspectum, nihil per eos, qui simulant se apud te multum posse, abs te solere impetrari.» Porro addunt Septuaginta dicentes: «Accipientis munera injuste in sinibus, non prosperantur viae;» quia, ut ait Job, cap. XV, 34: «Ignis devorabit tabernacula eorum qui munera libenter accipiunt,» ignis scilicet irae et vindictae Dei, qui non raro igne corporali consumit opes ex muneribus aliisque modis inique partas.

Docet hic Salomon magnam esse vim munerum, sed occultam, quae fallat etiam homines probos et cordatos.

Versus 24: In Facie Prudentis Lucet Sapientia

24. IN FACIE PRUDENTIS LUCET SAPIENTIA: OCULI STULTORUM IN FINIBUS TERRAE. — Primo, sensus planus et genuinus est hic, q. d. In facie prudentis ac praesertim in ejus oculis gravibus, modestis, claris, et ad omnem honestatem virtutemque compositis, elucet interior mentis ejus sapientia et virtus; vice versa, in facie et oculis stultorum emicat cordis eorum stultitia et vecordia, quia illorum oculi sunt leves, vagi, mobiles, instabiles, ut instar rotae gyrent usque ad fines terrae circumspiciendum. Unde Vatablus vertit, ipse vultus prudentis prae se fert sapientiam; oculi autem stultorum fines terrae pervagantur.

Ratio est, quia prudentum cor et mens est gravis, stabilis et composita, quae proinde vultum et oculos ad honestatem et gravitatem componit: mens vero stultorum est levis et vaga, ac proinde leves et vagos efficit oculos, juxta illud: «Praecordia fatui quasi rota carri; et quasi axis versatilis cogitatus illius,» Eccli. XXXIII, 5. Mens enim per corpus et faciem pellucet, sicut fax per laternam, et sol per vitrum emicat et tralucet, juxta illud Pacati citatum vers. 22: «In speculo frontium imago exstat animorum.» Et illud S. Bernardi, De Modo bene vivendi, cap. LXV: «Facies hominis speculum est cordis.» Et Cicero, lib. III De Orat.: «Omnis motus animi, ait, suum quemdam a natura habet varium, et sonum, et gestum; animi imago vultus est.» Et S. Augustinus: «Vultus severus custos est disciplinae atque probitatis; hic si absit, veluti fax levitatis vento exposita restinguitur.» Animae enim officina est corpus, ac praesertim vultus. Igitur sicut artifex in officina, v. g. figulus in sua figulina et luto, pingit et efformat suae mentis conceptus et formas: sic et mens suam sapientiam vel insipientiam, virtutem vel vitium pingit et efformat in corpore, ac praesertim in vultu ejusque gestibus et motibus. Adde ingenii acumen et judicii maturitatem saepe ex physiognomia vultus et oculorum agnosci. Unde Septuaginta vertunt, vultus intelligens viri sapientis; oculi autem imprudentis ad extrema terrae. Hinc Aristoteles in Physiognomicis, cap. VI: «Ingeniosi signa sunt, ait, caro humidior et mollior, non boni habitus, neque valde pinguis; quae circa humeros et collum macriora, et quae circa faciem, etc.; corpus album mixto rubore, et purum; cutis tenuis, pili non valde duri, nec valde nigri; oculus charopus, humidus:» charopus, id est caeruleus, qualis est color maris et caeli, aut fulvus, qualis est aquilarum et leonum: Latini ravum vocant. Vide dicta Eccli. cap. XIX, 27. Ita Beda, Lyranus, Cajetanus, Baynus, Jansenius et alii passim. Audi Lyranum causam dantem: «In facie prudentis lucet sapientia, ait, per maturitatem et honestatem; quia dispositio cordis magis apparet in facie, in qua sunt omnes sensus, quam in partibus aliis.»

Unde Beda exemplum, imo exemplar omnium dans Christum: «In facie, ait, Domini Salvatoris lucebat sapientia divinitatis: quam in carne apparens, virtutum et doctrinae testimoniis demonstrabat. Verum oculi Judaeorum non credentium, terrenis potius desideriis perficiendis, quam salutaribus ejus monitis intendebant.»

Secundo, Chaldaeus vertit, vultus prudentis hilaris in sapientia; et oculi stultorum in profundis terrae, q. d. Facies et oculi prudentum, justorum et Sanctorum sunt sereni, laeti et hilares, ut caelum serenum, ad quod contendunt, imitari et intueri videantur: quia laetitia interior, quam affert sanctitas mentis, tralucet, et effundit sese in faciem et oculos; at vero facies et oculi stultorum, id est imprudentium et impiorum, ex pavore malae conscientiae abjecti sunt, tristes et depressi in terram, ut ipsa profunda imaque terrae penetrare et perspicere velle videantur, ac quasi aspicere locum in profundo gehennae sibi paratum. Effigies ergo vultus sapientis est, ut prae se ferat comitatem cum gravitate, et hilaritatem cum severitate mixtam, ut scilicet sit severe hilaris, et hilariter severus. Talia fuit vultus Essenorum, Ascetarum, S. Antonii, S. Athanasii, S. Basilii, cujus insuper haec fuit imago, aeque ac vox: «Pallor et macies decent monachum.» Vere Plutarchus in Moral.: «Sicut fondi, ait, non deest humor semper ex eo scatens, sic probe viro semper adest gaudium, etiamsi res externae mutentur.»

Tertio, Hebraea habent, cum facie, vel coram facie, intelligentis sapientia, q. d. Sapiens semper prae oculis habet sapientiam, illam jugiter intuetur, juxta illius dictamen et nutum omnia agit et operatur; unde Syrus vertit, facies prudentis intuetur sapientiam; at vero oculi stulti in extremo terrae, q. d. Sapiens et sanctus spectat bona et praemia caelestia, quae sapientia illi proponit; at vero stultus et impius spectat bona terrena, puta opes, honores, delicias, quae stultitia concupiscentiae illi suggerit et repraesentat. Spectat ergo fines terrae, scilicet limites agrorum et fundorum suorum, ut eos propaget et dilatet, imo subinde totius terrae fines totiusque orbis dominium spectat et ambit, uti fecere Alexander, Cyrus, Pompeius, Julius Caesar aliique Romani.

Quarto, R. Salomon, Clarius et alii, q. d. Sapiens amicus, vicinus et familiaris est sapientiae: at vero stultus tam longe abest a sapientia, ac si oculos haberet in finibus terrae, longissime scilicet positos et dissitos a sapientia. Huc accedit Aben-Ezra: «Sapientia, ait, coram prudente est: stultus oculis discurrit, ut sapientiam in extremis orbis finibus investiget, cum alios regionum suarum dementes sibi similes arbitretur; ideoque moerorem matri infert, cum in longinquas regiones transferre se velit.» Et R. Levi: «Prudens, ait, facile sibi obvias sapientiae rationes reperit, cum ex universis quae existunt, excitetur ad sapientiam admirabilem comparandam; cum etiam ob eam qua pollet sapientiam, superiora intelligat. E contra demens cum sapientiae studio vacabit, oculos in finibus terrae intentos habebit, ratus illam ibidem solum reperiri; quamobrem totum se inertiae dedit.» Et Vatablus, prudenti, ait, semper praesto est sapientia; at stultus eam toto orbe quaerit, nec invenit. Huic affinis est gnome Ecclesiastae II, 14: «Sapientis oculi in capite ejus, stultus in tenebris ambulat,» q. d. Sapiens oculis in capite erectis omnia prudenter circumspicit et clare lustrat, inde in luce ambulat: at stultus imprudens caeco errore rapitur, quo eum pedes, id est affectus et concupiscentiae, ducunt. Quare oculos non in capite, sed in talis habere videtur.

Unde Mystice S. Gregorius, XVII Moral. cap. V, docet justum considerare vias, id est leges Dei, quas in suo capite, puta Christo, intuetur; impium vero spectare vias suas, id est ductus suae concupiscentiae: «Via namque elati, ait, superbia; via raptoris, avaritia; via est lubrici, concupiscentia carnalis. In viis ergo suis iniquus quisque oculos deprimit, quia solis vitiis, ut per haec animo satisfaciat, intendit. Unde per Salomonem dicitur: Oculi stultorum in finibus terrae; quia hoc solum tota cordis intentione conspiciunt, per quod ad finem terreni desiderii perducantur. Nequaquam vero suae considerationis obtutum in terram peccator figeret, si ad sancta sui Redemptoris itinera mentis oculos levaret. Unde per Salomonem rursum dicitur: Oculi sapientis in capite ejus; quia videlicet sapiens quisque illum sola intentione considerat, cujus se membrum esse per fidem pensat.»

Rursum mystica facies sapientis est mira mentis ejus species et decor, in qua resplendet sapientiae et virtutis fulgor ac majestas, ut si eam diceret intueri, radios quosdam divinitatis in ea cerneremus, adeo ut Seneca qui sapientiam et virtutem naturalem duntaxat, non supernaturalem gratiae agnovit, scribat epist. 145: «Si nobis boni viri animum liceret inspicere, o quam pulchram faciem, quam sanctam, quam ex magnifico placidoque fulgentem videremus! hinc justitia, illinc fortitudine, hinc temperantia prudentiaque lucentibus. Praeter has frugalitas, et continentia, et tolerantia, et libertas comitasque, et (quis credat?) in homine rarum humanitatis bonum, splendorem illi suum affunderent; tum providentia, tum elegantia, et ex istis magnanimitas eminentissima, quantum dii boni, decoris illi, quantum ponderis gravitatisque adderent! quanta esset cum gratia auctoritas! Nemo illam amabilem, qui non simul venerabilem diceret. Si quis viderit hanc faciem altiorem fulgentioremque quam cerni inter humana consuevit, nonne velut numinis occursu obstupefactus resistat, et, ut fas sit vidisse, tacitus precetur?» Atque mox ista subjicit: «Tum evocante ipsa vultus benignitate, productus adoret ac supplicet, et diu contemplatus multum exstantem, supraque mensuram solitorum inter nos aspici, elatam, oculis mild quidem, sed nihilominus vivido igni flagrantibus; tunc demum illam Virgilii nostri vocem verens atque attonitus emittat:

O quam te memorem, virgo! namque haud tibi vultus Mortalis, nec vox hominem sonat. Sis felix, nostrumque leves quaecumque laborem.

Aderit levabitque, si eam colere voluerimus. Colitur autem non taurorum opimis corporibus contrucidatis, nec auro argentoque suspenso, nec in thesauros stipe infusa, sed pia et recta voluntate. Nemo, inquam, non amore ejus arderet, si nobis illam videre contingeret.»

Denique huic gnomae affinis est illa Ecclesiastae cap. VIII, vers. 1: «Sapientia hominis lucet in vultu ejus, et potentissimus faciem illius commutabit.» Ubi rursus hac de re dicam.

Versus 25: Ira Patris, Filius Stultus

25. IRA PATRIS FILIUS STULTUS (Septuaginta, ἄφρων, id est imprudens), ET DOLOR MATRIS QUAE GENUIT EUM. — Hebraice, amaritudo genitrici suae; Theodotion, παράπικρασμος, id est exacerbatio; Aquila et Symmachus, πικραίνων, id est exacerbans matrem suam; Chaldaeus, filius stultus exasperat patrem suum, et exacerbat matrem suam. Sensus est, q. d. Filius insipiens, dissolutus, inobediens, perversus provocat patrem ad iram, matrem ad amaritudinem et dolorem, tum quia illorum monita et institutionem respuit; tum quia eis sua prava et infami vita dedecus et probrum conciliat; tum quia eorum labores et opes comessando et luxuriando abligurit; tum quia rebellis eis minas verborum, et subinde verberum, adeoque necis, intentat et molitur. An non ergo irascatur illi, in eumque non ut filium, sed ut hostem saeviat pater, indoleat et ingemiscat imo ex corde mater? Patres enim, quia viriles, ob noxam filiorum magis corripit ira quam maeror: matres vero, quia feminae, molles et tenere amantes filios, magis corripit moeror, quam ira. Qui enim irascantur filio uteri sui, quem tantis doloribus pepererunt, tot molestiis aluerunt, tot laboribus in aetatem pubescentem evexerunt? Dicit hoc Salomon, tum ut filios absterreat a pravitate, ne patri iram, matri dolorem inferant; tum ut parentes adhortetur ad severam filiorum a teneris institutionem et castigationem, ne, si indulgentius eis frena laxent, postea pravos et rebelles cum suo damno, ira et dolore sentiant. Quocirca solet Deus hanc parentum indulgentiam filiorum rebellione castigare, et castigando purgare, ut in quo peccaverunt, in eodem puniantur juxta legem talionis. Vide dicta cap. X, vers. 1, ubi eadem gnome inculcatur. Sic Cham, nudans virilia Noe patris sui, ejus iram et maledictionem sibi accivit: «Maledictus, ait, Chanaan (filius Cham), servus servorum erit fratribus suis,» Gen. IX, 25. Sic Esau, ducendo uxores alienigenas, offendit Isaac et Rebeccam parentes suos, Genes. XXVI, 35. Sic Simeon et Levi, occidendo Sichimitas in ultionem stupri Dinae sorori suae illati, audierunt a patre Jacob: «Maledictus furor eorum, dividam eos in Jacob, et dispergam eos in Israel.» Sic Absalom, occidendo Amnon fratrem suum, incurrit indignationem Davidis patris sui, factusque est exsul et profugus. Sic S. Augustinus sua haeresi et concubinatu fuit maeror Monicae matris suae, sicut ipse narrat lib. V Confess.

Symbolice R. Salomon: Filius stultus, ait, fuit Jeroboam, qui, Deo infensus, eam iram in se totumque Israelem excivit; idem matri suae, puta Synagogae, doloris acerbitatem intulit, quam in idololatriam vitulorum aureorum, indeque in omnia mala protraxit.

Versus 26: Non Est Bonum, Damnum Inferre Justo

26. NON EST BONUM DAMNUM INFERRE JUSTO, NEC PERCUTERE PRINCIPEM (Symmachus, magnificum) QUI RECTA JUDICAT. — Hebraice, nec percutere principes ob rectitudinem vel aequitatem; Septuaginta, neque sanctum insidiari principibus justis; Chaldaeus et Syrus, mulctare justum non est bonum, neque percutere justos qui dicunt recta; Aquila, super, id est propter, rectitudinem.

Primo, Cajetanus sic exponit, q. d. Quamvis non sit bonum damnum inferre justo et innocenti, tamen pejus est percutere lingua vel manu, id est carpere vel verberare principem vel judicem, qui justum et innocentem in se, sed per allegata et testes probatum nocentem et reum, condemnavit; ut significet privatis non esse fas judicium judicis examinare et calumniari, juxta illud Maximi, serm. 5 ex Epicteto: «Ut justa bilanx nec a vera bilance corrigitur, nec a falsa examinatur: sic etiam judex justus nec a justis examinari, nec ab injustis argui debet.»

Secundo, Baynus hebraeum גם gam, id est etiam, referens ad accipientem munera, vers. 23, sic exponit: Munus accipere a sinu, ad judicium pervertendum, malum est; etiam justum condemnare sine munere malum est, q. d. Bis peccant judices, qui munera accipiunt: primo, quod munera accipiunt; secundo, quod innocentem condemnant.

Tertio, gravius et concinnius Jansenius: Significat, inquit, haec sententia duo mala plerosque contra justitiam admittere, dum et primum justo injuste nocent, damnum ei in bonis aut corpore inferentes; et deinde principibus et judicibus, qui contra eos in defensionem justi sententiam protulerunt, molesti sunt, lingua eos aut etiam manu insectantes et percutientes. Dicit hoc Salomon, ait R. Levi, quia impiis omnis justus, qui recte agit, improbus videtur: impii enim se solos sibique similes probos aestimant, dissimiles vero sibi censent improbos; quare eos ut improbos sibique adversos affligunt et persequuntur.

Quarto, profundius noster Salazar per justum accipiens judicem, sic exponit, q. d. Qui judicem aequissimum a principe nuncupatum ac praefectum violat, perinde facit, ac si principem ipsum, cujus ille personam sustinet, laederet ac violaret: sic enim fert communis hominum consensus, injurias inferioribus magistratibus illatas ad principem quodam modo spectare. Qua de causa magistratus occidere aut percutere per legem I ad legem Juliam in ff. crimen est majestatis laesae; atque pari poena illud quod in personam principis admittitur, puniendum censuerunt Caesares.

Quinto, hebraice est una sententia, quae sic ad verbum sonat: Non est bonum mulctare vel affligere justum, ad affligendum principes super rectitudine. Ubi to etiam nectit hanc sententiam praecedenti, uti docet Aben-Ezra, q. d. Si ut non est bonum offendere parentes, sic etiam non est bonum, sed perversum offendere viros justos: hi enim sunt instar parentum, quia verbo et exemplo justitiam propagant, et multos justos sibi similes in spiritu progenerant; nec principes: hi enim sunt parentes reipublicae et patres patriae, ac ut tales a civibus honorandi sunt. Quocirca Deus injurias justorum et principum aeque vindicat ac parentum. In hac expositione repetendum est in posteriore hemistichio ex priore to non est bonum, ut ait bimembris sententia. Unde Pagninus vertit, etiam condemnare justum non est bonum, percutere principem propter rectitudinem non est bonum. Porro si quis to non est bonum repetere nolit, sed simpliciter ex Hebraeo accipiat sententiam ut unam, sicuti sonat, dicat quod prior pars vel subservit posteriori, vel per eam explicatur, ut justus antonomastice vocetur princeps, qui est praeses, tutor, custos et vindex justitiae, q. d. Non est bonum, id est, res mala, imo pessima (est enim miosis, quia parum dicitur, et plus significatur), ideoque gravem Dei iram ultionemque provocans, est affligere justum antonomastice, hoc est, percutere principem vel magistratum, qui justitiae est tutor et vindex, ac persona sua illam in republica repraesentat; unde et a vulgo vocatur justitia. Aut certe per justum accipiat regem vel summum magistratum, qui summus est justitiae praeses; per principes accipiat judices et rectores regi subjectos et subordinatos, q. d. Qui affligit regem, vel ejus principes percutit, hic pessime facit, quia affligit et percutit totam rempublicam: haec enim a rege et principibus, veluti a suis basibus et columnis, pendet et sustentatur. Hisce enim justitiae praesidibus sublatis, aufertur justitia ex republica, ac subintrat vis, rapina, seditio, caedes, omnisque injustitia, quibus tota respublica confunditur, pessumdatur, evertitur.

Quocirca haec sententia optime congruit Christo et Apostolis, q. d. Pessime facit, qui Christum justum et Sanctum sanctorum affligit; Christum autem affligit, qui ejus principes, puta Apostolos et rectores Ecclesiae, qui pro vera fide et justitia propaganda laborant, affligit, percutit, occidit, uti fecere Judaei et Gentiles. Ita Beda: «Haec gnome, inquit, et de ipso principe ac judice saeculorum, qui pro nostra salute percuti voluit, accipi potest; et de omnibus generaliter Ecclesiae rectoribus, qui vel facultatibus nudati ab impiis, vel ipsa aeterna sunt morte consumpti.»

Accedit anonymus in Catena Graecorum: «Qui aequum et justum justo adimit, inquit, ac justi discipulos, cum recte alioqui incederent, a plana et recta virtutum semita abducit, opus facit minime bonum. Nam cum justus illos veluti peculium obtineret, jacturam eorum facere compellitur; qui autem principibus, tametsi justis, insidias struit, rem tentat minime tutam, imo vero magnis periculis expositam. Principes autem eos hic vocat, qui in Christo et per Christum regnant.»

Omnes hi sensus probabiles et appositi sunt, tertius est caeteris simplicior, quartus profundior, quintus Hebraeo conformior.

Versus 27: Qui Moderatur Sermones Suos, Doctus et Prudens Est

27. QUI MODERATUR SERMONES SUOS, DOCTUS ET (et hic significat id est, ut patet ex Hebraeo) PRUDENS EST: ET PRETIOSI SPIRITUS VIR ERUDITUS. — Hebraice, prohibet vel continet eloquia sua, qui scit scientiam, pretiosus spiritu vir intelligentiae. Pro pretiosus hebraice est יקר iekar, pro quo Vatablus et alii legunt וקר vekar, id est, et frigidus spiritu vir intelligentiae; frigidus spiritu est, qui non calet ira vel fervore loquendi, sed moderatus et tacitus saepe amorem, fervorem, zelum emecat, uti novit cohibere suos affectus et pruritum loquendi, dixi cap. XVI, vers. 2; sic pretiosi spiritus est, qui atque, ut ait R. Salomon, parcus est sermonis. insigni pollet charitate et zelo. Unde Chaldaeus vertit, et qui humilis est spiritu

(humilis enim parce spirat, et parva sperat, cum superbus tumide spiret et ad magna aspiret), vir intelligens est; Septuaginta, qui parcit verbum promere durum, impositionem id est, peritus vel prudens est (Aquila, sciens); μακρόθυμος id est longanimis, sive patiens, autem vir prudens; Syrus, qui prohibet verba sua, noscit scientiam; longanimis et patiens sapiens est. Doctus, sciens, eruditus a Salomone vocatur sapiens et prudens; ac doctrina, scientia, eruditio vocatur ipsa prudentia et virtus: haec enim est practica scientia Sanctorum, uti jam saepius monui.

Identidem Salomon commendat moderationem linguae et parcitatem sermonum; haec enim difficilis est, nec nisi a magna prudentia et virtute efficitur. Sapiens ergo est, qui novit moderari sermones suos, ita ut nec plus, nec minus loquatur quam deceat, nec quovis tempore aut loco id quod scit vel cogitat, effutiat; sed, ut habent Hebraea, contineat apud se eloquia sua, tacenda relinens, et tempore opportuno quae dicenda sunt servans, eaque debito cum moderamine proferens.

Quaeritur, quis hic vocetur «pretiosi spiritus,» vel, ut Hebraice est, pretiositas spiritus, id est pretiosus spiritu; Tigurina, nobili spiritu?

Primo, Aben-Ezra per spiritum accipit doctrinam, per pretiosum rarum, q. d. Taciturni doctrina pretiosa est et rara, ut e contra vecors universa quae scit, effundit.

Secundo, R. Levi per spiritum accipit sermonem, q. d. Prudens suos sermones pretiosos, id est raros, esse vult, non ex fastu, sed ex prudentia. Sermo enim spiritu isto formatur, quem crebro respirando ducimus.

Tertio, Baynus: Pretiosus spiritu, inquit, hoc est, praeditus rara quadam mentis intelligentia, contemplatione et meditatione solitaria magis gaudet, quam cum aliis conserere.

Quarto, alii per spiritum accipiunt impetum loquendi, juxta illud Eliu tumentis ad loquendum: «Coarctat me spiritus uteri mei. En venter meus quasi mustum absque spiraculo, quod lagunculas novas disrumpit,» Job XXXII, 18. Pretiosus spiritu ergo est, qui impetum loquendi cohibet, qui verba sua rara et cara habet; quae enim rara sunt, haec et pretiosa sunt. Porro haec raritas et parcitas sermonum requirit primo, ut non nisi necessitate vel magna utilitate adactus loquatur; secundo, ut, dum loquitur, paucis verbis rem totam enuntiet et comprehendat; tertio, ut ea prius mente exacte libret, praemeditetur et ponderet.

Quinto, Lyranus: Vir, inquit, pretiosi spiritus, id est animae, qui scilicet animam suam in pretio habet, est eruditus in scientia et moribus, quia in his pretiositas animae consistit. Rursum spiritus pretiosus est, qui magnam sapientiam et prudentiam spirat et rebus suis instillat. Sexto, alii per spiritum accipiunt secretum, sive intentionem et fundum cordis; spiritus enim est intimum animae penetrale et secretum, q. d. Qui pretiosus, id est rarus et parcus est, ut secreta et fundum cordis pandat, hic est prudens.

Septimo, Cajetanus sic ex Hebraeo explicat totum hunc versum: Quanto quis majori prae reliquis viget scientia, tanto magis ponderat eloquia sua, et multa considerando retinet apud se dicta sua, aspirans ad meliora. «Et pretiosus spiritu vir intelligentiae;» hoc est, vir quoque vigens intellectus acumine in magno habetur pretio, non pecuniae, sed spiritus; pretio, inquam, spirituali, cui incomparabiles sunt divitiae omnes.

Octavo, physice et plane duplex in homine est spiritus; uterque necessarius ad loquendum, imo opifex vocis et sermonis. Prior spiritualis, qui est ipse animus ejusque conceptus, sensa et desideria, quae ipsum exstimulant, ut ea voce proloquatur, q. d. Qui animi sui sensa et desideria in pretio habet, ut ea non temere loquendo effundat, sed sibi secreta quasi pretiosa, id est rara et cara servet, hic est vir eruditus, id est prudens et sapiens. Posterior spiritus est corporalis, puta ipse halitus sive anhelitus quo respiramus; hic enim allisus ad dentes, palatum, linguam et guttur, efficit vocem et sermonem, q. d. Qui pretiosum habet spiritum et halitum, quo suis efformat voces et sermones, ut illi dominari, illum regere, illum velut rem pretiosam sibi servare, et raro per sermonem foras emittere queat, hic est «vir eruditus,» id est sapiens; quo significat vocem et sermonem nobis tanto pretio, et tantae curae esse debere, quanti est ipse anhelitus, quo efformatur, et ex quo pendet vita hominis. Respiratio enim vitam causat: «Sic et vita et mors in manu linguae,» cap. XVIII, vers. 21.

Hunc esse sensum patet ex hemistichio praecedenti. Nam to qui moderatur sermones suos, doctus et prudens est, explicat id quod parabolice et eleganter subnectitur: «Et pretiosi spiritus vir eruditus.» Igitur «pretiosi spiritus» est is qui moderatur sermones suos. Secundo, quia simili phrasi et sensu dicitur cap. XXIX, vers. 11: «Totum spiritum suum profert stultus, sapiens differt et servat in posterum.» Et cap. I, vers. 23: «En proferam vobis spiritum meum, et ostendam vobis verba mea.» Igitur «pretiosi spiritus» est, qui novit spiritum cohibere, ut mitis versus dixi, ne in verba temerarius erumpat, quibus se et sua sensa ostendat, ac quidquid in animo habet, depromat evulgetque, sed ori et verbis pretium et pondus ponit, puta cujus pretiosi, id est rari et maturi, sunt sermones, quique verborum est parcus.

Hujus ergo spiritus vocatur pretiosus, primo, quia magni est valoris et pretii; secundo, quia nobilis, ut vertit Vatablus; tertio, quia rarus; quarto, quia carus; quinto, quia aestimationem et pondus dat verbis et actibus. Sic Prov. XXV, 17, pro eo quod Noster vertit: «Subtrahe pedem tuum de domo proximi, ne quando satiatus oderit te;» Hebraice est, pretiosum fac pedem tuum a domo proximi tui, hoc est, rarius adeas proximum, ne ei vilescas et desinas esse in pretio. Et Isaiae XIII, 12: «Pretiosior,» id est rarior, «erit vir auro,» quia pene omnes occidentur. Pretiosus ergo saepe in Scriptura idem est quod rarus; omne scilicet rarum, carum et pretiosum est. Hinc I Reg. III, vers. 1, dicitur: «Sermo Domini erat pretiosus in diebus illis,» id est, nulla aut certe rara Deus tunc oracula edebat. Psalm. CXV, 5: «Pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum ejus,» id est, difficillime ac perraro evenit ut servos suos Deus hostium immanitate necari permittat, juxta illud Psalm. LXXI, vers. 14: «Honorabile nomen eorum coram illo.» Ubi S. Hieronymus vertit ex Hebraeo, pretiosus sanguis illorum coram oculis ejus, id est, non facile illorum sanguinem profundi patietur.

Vir igitur eruditus, id est sapiens, est pretiosus, id est parcissimus in verbis. Contra vero dicitur de stulto, Prov. cap. XXV, 28: «Sicut urbs patens, et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum.» Mora itaque et tarditate verba pensanda sunt, excutienda, atque ad rationis obrussam examinanda, clave scilicet rationis duntaxat aperiendum est os. Sapienter enim ait S. Chrysostomus in Psalm. L: «Os nostrum perpetuo custodiamus, rationem ei tanquam clavem adhibentes.» Vide dicta Jacobi I, 19.

Huc facit dictum Anacharsis qui, interrogatus quid in homine esset optimum, et quid pessimum, respondit: Lingua; sentiens linguam summi esse momenti et pretii: si enim recte gubernetur, summae est utilitatis; si secus, est pestilentissima. Ita Laertius, lib. I, cap. IX. Hinc et Bias Amasidi Aegyptiorum regi jubenti ut sibi quod in victima quam ad illum miserat, erat optimum, et pessimum, remitteret; linguam resectam remisit, innuens linguam esse rem uti optimam et pretiosissimam, si illa moderate utaris: sic pessimam, si illa abutaris. Ita Plutarchus, tract. De Loquacitate.

Porro eumdem sensum habet, quod alii legentes in Hebraeo וקר vekar vertunt, et frigidus spiritu est vir prudentiae. «Frigidus» enim «spiritu» est, qui non prurit ad loquendum; sed ad hoc remissus, lentus et moderatus est, quales aptissimi sunt ad gubernandum: qui enim fervent et pruriunt ad loquendum, omniaque quae praeter leges fiunt culpare, carpere et ad vivum resecare volunt, hi multos offendunt et parum proficiunt; qui vero prudenter multa dissimulant, ac frigidi sunt in mandando, reprehendendo, monendo, hi sua modestia et moderatione subditorum animos sibi conciliant, ac ab eis impetrant quod volunt; sed hi pretiosi sunt, id est pauci et rari. Scitum est illud: «Princeps omnia videat, multa dissimulet, pauca castiget.» Frigidus spiritu erat Philippus II, Hispaniarum rex, qui proinde prudentis in regendo principis nomen obtinuit. Ad hoc ut quis perveniat, oportet ut mortificet passiones, domet iram, frenet superbiam, affectibus omnibus dominetur, itaque animi moderationem, lenitatem et patientiam induat, ut videatur phlegmaticus, non cholericus. Hinc Chaldaeus frigidum spiritu interpretatur humilem et modestum spiritu: humiles enim modeste in loquendo spirant, verbaque submissa expirant; superbi vero buccas inflant, verbaque inflata tumido ore efflant. Unde S. Chrysostomus, hom. 14 in Gen., humiles comparat urinatoribus, qui continentes anhelitum in profundum maris se demittunt, ut ibi margaritas et thesauros colligant. Simili enim modo humilis, continens suum spiritum, in profunda Dei se demergit, ibique pretiosos gratiarum thesauros colligit.

Denique noster Salazar Hebraeum יקר iekar vertit, contignatus spiritu; derivatur enim a קרה kora, id est tignum, et קרא kara, id est contignare; unde קרת keret est civitas, quae multis domorum contignationibus constat et coalescit. Vertit ergo, contignati autem spiritus vir prudens, id est, ut Septuaginta, patiens et longanimis, qui scilicet ad probra, dicteria, calumnias et injurias tacet, nec dure, sed leniter respondet, est vir prudens. Is enim vere longanimis atque patientis nomen usurpare poterit, cujus spiritus animusque contignatus, et quasi immissis trabibus compactus est. Hinc S. Chrysostomus, hom. De Patientia, «patientiam validissimam totius aedificii trabem» appellat, «cui reliqua tecti moles incumbit.» Ad haec spiritum contignati virum appellare licebit eum qui spiritum suum per mortificationem internam ligno crucis affixit, et concupiscentias suas clavis trabalibus trajecit. Hic sensus ingeniosus et pius est; utinam aeque genuinus et solidus! Nam Hebraeum iekar nusquam contignatum significat; unde nec alius Interpretum sic vertit.

Versus 28: Stultus Quoque Si Tacuerit, Sapiens Reputabitur

28. STULTUS QUOQUE, SI TACUERIT, SAPIENS REPUTABITUR: ET SI COMPRESSERIT (Hebraice, obturans; Aquila et Theodotion, obstruens; Vatablus, imperans) LABIA SUA, INTELLIGENS. — To quoque, inquit Aben-Ezra, pertinet ad majorem amplificationem laudum illius qui sermone sit parcus, adeo ut etiam stultus, qui silentio dat operam, sapiens haberi soleat. Arabicus, et qui non habet intellectum, cum postulabitur de sapientia, id reputabitur illi sapientia. Qui efficit seipsum silentem, reputabitur ingeniosus. Dat hic Sapiens consilium insipienti, nimirum ut sileat; sic enim non insipiens, sed sapiens reputabitur. Ratio a priori est, tum quia silentio tegit suam insipientiam, tum quia silentium index est animi sapientis. Unde Solon cuidam dicenti illum ideo non loqui, quia insanus esset: «Nullus, inquit, stultus tacere potest;» tum quia, ut ait R. Levi, silentium decet sapientem: retrahit enim animum ab ore ad cor, ut cogitet quid prudenter agere et loqui debeat. Stultus ergo silens videtur quasi statua sapientiae vel numinis alicujus, quae non loquitur, sed tamen ab omnibus honoratur, quia sapientiam vel numen repraesentat. Sic enim stultus sua taciturna gravitate repraesentat sapientem.

Septuaginta in Catena Graec. vertunt, amens sapientiam (vel sapientem) interrogans sapiens reputabitur; mutum autem quis se faciens videbitur prudens esse. Minus recte Complutenses omittunt to sapientiam. Nam Septuaginta Romae correcti habent, insipienti interroganti sapientiam, sapientia reputabitur. Et sic legit S. Justinus, epist. ad Zenam et Serenum, ac Cassianus, Collat. IV, cap. IX: «Discernere divisiones, inquit, et lineas quaestionum portio intellectus est, et maxima pars intelligentiae scire quid nescias. Propter quod dicitur: Insipienti interroganti sapientiam, sapientia reputabitur; quia licet is qui interrogat, vim propositae quaestionis ignoret, tamen quia prudenter inquirit, et intelligit quod non intelligat, hoc ipsum illi reputatur ad sapientiam, eo quod quid nesciret, prudenter agnoverit.» Quare perperam apud S. Hilarium in Psalm. CXVIII, littera H, legitur: «In Proverbiis, inquit, Salomonis scriptum invenimus: Ignorando sapientiam, sapienter interrogantibus sapientia deputatur;» cum in perantiquo libro eruditissimi Cardinalis Sirleti appareat scriptum fuisse: «Inintelligenti sapientiam interroganti, sapientia deputatur.» Nam idipsum explicans statim subdit S. Hilarius: «Quo sensu id ostendi videtur, quod qui non intelligat, et sapienter interroget, sapere credatur,» quia interrogatio haec signum est quod velit erudiri et discere sapientiam.

Septuaginta prius hemistichium de suo addunt, ut significent duobus modis insipientem sibi suaeque famae consulere posse, ut habeatur sapiens: primo, si sapienter interroget; secundo, si taceat: sapiens enim interrogatio indicium est animi sapientis, ac simul a sapiente sapiens elicit responsum, quo discit quid ipse in simili quaestione sapienter respondere et loqui debeat. Hoc maxime decet juvenes: horum enim est interrogare senes, ut ab eis hauriant sapientiam. Sic Christus duodennis in templo a matre inventus est in medio doctorum, interrogans et audiens illos, Lucae II, 46. Salomon hanc gnomen hausit a Job cap. XIII, vers. 5: «Utinam taceretis, ut putaremini esse sapientes!» A Salomone eamdem hausere Philosophi, Hebraei, Graeci et Latini. Hebraeorum adagium est: «Lagena plena nummis non sonabit; unicus et alter si in ea nummus fuerit, sonum edet et tinniet.» Sic sane quo quis doctior, eo est modestior ac taciturnior; quo indoctior, eo audacior et loquacior, ut suam sapientiam (revera insipientiam et arrogantiam) ostentet. Seneca in Proverbiis: «Tacere qui nescit, inquit, nescit loqui;» tacendo enim praemeditamur quid oporteat loqui. Et: «Taciturnitas stulto homini pro sapientia est,» quia reprimit eum ne proferat stolida, superflua, impertinentia, perversa quae mente gerit. Theophrastus ad quemdam qui in convivio jugiter silebat: «Si indoctus et imprudens es, inquit, prudenter facis; sin doctus, imprudenter.» Ita refert Laertius, lib. V, cap. II. Sed Plutarchus hunc in modum dixisse scribit: «Si stultus es, rem facis sapientem; sin sapiens, stultam.» Est enim non minima sapientiae pars tegere silentio stultitiam. S. Cyrilli dogma est, quod citat hic Dionysius: «Avarus sis verbi, et audi libenter.» Denique S. Jacobi, imo Spiritus Sancti lex est: «Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum,» Jacob. I, vers. 19. Hoc insipientes et garruli non observant. Nam, ut ait S. Gregorius: «Pravi sicut in sensu sunt leves, ita et in locutione praecipites; quia quod levis mens concipit, levior lingua protinus prodit.»