Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Occasiones quærit recessurus ab amico; impius est incorrigibilis; non deviandum a veritate; os stulti eum conterit; justus se accusat; frater juvans fratrem quasi urbs firma; fructus oris replet ventrem; mulier bona ingens est bonum, mala ingens malum; pauper loquitur demisse, dives rigide; vir amicabilis amicior est fratre.
Textus Vulgatae: Proverbia 18:1-24
1. Occasiones quærit qui vult recedere ab amico: omni tempore erit exprobrabilis. 2. Non recipit stultus verba prudentiæ, nisi ea dixeris quæ versantur in corde ejus. 3. Impius, cum in profundum venerit peccatorum, contemnit: sed sequitur eum ignominia et opprobrium. 4. Aqua profunda verba ex ore viri, et torrens redundans fons sapientiæ. 5. Accipere personam impii non est bonum, ut declines a veritate judicii. 6. Labia stulti miscent se rixis, et os ejus jurgia provocat. 7. Os stulti contritio ejus: et labia ipsius, ruina animæ ejus. 8. Verba bilinguis, quasi simplicia: et ipsa perveniunt usque ad interiora ventris. Pigrum dejicit timor: animæ autem effeminatorum esurient. 9. Qui mollis et dissolutus est in opere suo frater est sua opera dissipantis. 10. Turris fortissima, nomen Domini: ad ipsum currit justus, et exaltabitur. 11. Substantia divitis urbs roboris ejus, et quasi murus validus circumdans eum. 12. Antequam conteratur, exaltatur cor hominis; et antequam glorificetur, humiliatur. 13. Qui prius respondet quam audiat, stultum se esse demonstrat, et confusione dignum. 14. Spiritus viri sustentat imbecillitatem suam: spiritum vero ad irascendum facilem quis poterit sustinere? 15. Cor prudens possidebit scientiam, et auris sapientium quærit doctrinam. 16. Donum hominis dilatat viam ejus, et ante principes spatium ei facit. 17. Justus prior est accusator sui: venit amicus ejus, et investigabit eum. 18. Contradictiones comprimit sors, et inter potentes quoque dijudicat. 19. Frater, qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma, et judicia quasi vectes urbium. 20. De fructu oris viri replebitur venter ejus, et genimina labiorum ipsius saturabunt eum. 21. Mors et vita in manu linguæ: qui diligunt eam, comedent fructus ejus. 22. Qui invenit mulierem bonam, invenit bonum: et hauriet jucunditatem a Domino. Qui expellit mulierem bonam, expellit bonum: qui autem tenet adulteram, stultus est et impius. 23. Cum obsecrationibus loquetur pauper, et dives effabitur rigide. 24. Vir amabilis ad societatem, magis amicus erit quam frater.
Versus 1: Occasiones quaerit qui vult recedere ab amico
Hebræa hic a Vulgata dissentire videntur, sicque ad verbum habent: Qui ad desiderium (ita Aquila et Symmachus) quærit separatus, in omni existentia, vel sapientia miscebit se; quod primo, Chaldæus sic vertit et explicat, desiderium quærit separatus, et omne consilium deridet; Syrus clarius, qui in silentio suo cogitat desiderabilia, bonam doctrinam deridet, q. d. Qui sequitur concupiscentiam, deridet sapientiam. R. Salomon: Qui, inquit, a Deo divulsus est, illius præceptis non obtemperans, cupiditatibus pravisque animi motibus obsequitur; atque ita tandem omni tempore erit exprobrabilis, id est inter sapientes probrum suum prodet.
Tertio, Baynus hæc accipit de iis qui fucatam quærunt sapientiam, ut eam ostentent; unde vertit, secundum desiderium quoddam magis quam ex animo et bono judicio quærit, scilicet sapientiam, cum sit separatus a sapientia; vel, qui quærit verbum aliquod separatum vel scientiam separatam a vera sapientia, hic in omni sapientia miscebit se, hoc est, inter omnes sapientes cum ostentatione quadam sese ingeret, destitutus videlicet a virtute veri sapientis, qua verba sua cohibeat, humiliter de seipso sentiens. Sic enim distinguuntur vera sapientia et falsa, juxta S. Jacobum, cap. III, vers. 17: «Quæ autem, inquit, desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens; sed terrena, animalis, diabolica, ubi est zelus et contentio;» quod Salomon vocat sese miscere cum his qui sapientes sunt.
Rabbini vero antiquiores de Lot id exposuerunt, qui a cupiditate sua abreptus se ab Abrahamo sejunxit, juxta illud: «Elegitque sibi Lot regionem circa Jordanem, et recessit ab Oriente, divisique sunt alterutrum,» Genes. XIII, 11. Hic vero versiculus spectat ad declarandum ejus incestuosum crimen, quod tandem in universis cœtibus Israeliticis et scholis evulgatum sit; Ammonitas enim et Moabitas, qui ex nefario illo congressu ortum habuerant, inter Israelitas admitti nefarium erat, juxta illud: «Non intrabunt Ammonites et Moabites Ecclesiam Domini,» Deuter. XXIII, 3.
Secundo, Aben-Ezra et Pagninus sic vertunt et explicant: Qui propter desiderium (sapientiæ) a domo vel patria sua divellitur, ut sapientiam consectetur, propter vehementem cupiditatem qua flagrat ejus obtinendæ, hic in omni sapientia miscebit se, id est cum omnibus viris doctis miscebit se, et consuetudinem habebit. Et Vatablus: Præ amore sapientiæ ejus studiosus, inquit, quærit sejunctus esse ab hominibus, id est omnibus rebus contemptis quærit uni vacare sapientiæ, et in doctrina sana admiscere se solet.
Idem aliam subnectit expositionem, quasi dicat: Qui per desiderium quoddam vanum aut juvenile investigat de rebus separatis, et quæ ab hominibus intelligi non possunt, ab omni vera sapientia se ipsum separat; ut contra vanitatem eorum qui toti in nugis versantur, dicatur proverbium. Prior expositio est melior, et magis quadrat cum sequenti versiculo. Hæc Baynus.
Quarto, Cajetanus sic vertit et explicat, pro appetitu quærit sapientiam; in omni statuto miscebit se. Cerne, inquit, quam dispar est Vulgata edita ab Hebraica veritate. Vir separatus animo a conversatione communi quæret, hoc est, perseverat quærendo pro appetitu, hoc est, vivendi modum juxta appetitum proprium. Is enim cui non placet communis conversatio, quærit jugiter aliquem vivendi modum conformem appetitui suo, et quærendo miscet se in omni statuto, revolvit codices statutorum diversorum circa diversos vivendi modos, si forte inveniat, vel hauriat vivendi modum aliquem secundum desiderium suum: hæc Cajetanus.
Vides hic, lector, quam in diversa abeant qui a Vulgata recedunt, cui tamen adamussim astipulantur Septuaginta uti antiquissimi, sic et doctissimi Interpretes; qui proinde cum Vulgata in Hebræo pro תאוה taava, id est concupiscentia, desiderium, magis clare et apposite, ideoque verius legerunt תאנה taana, id est occasio. Rursum תושיות tuscia, quod Recentiores vertunt sapientia, ipsi melius verterunt, existentia; jam omni existentia idem est quod omni tempore, ut vertunt Septuaginta et Noster. Insuper iidem vertunt exprobrabilis, quia in Hebræo legerunt ייהגעל iitgaal, id est reprobabitur, vel probro erit; jam per metathesin legunt יחברע iitgalla, id est miscebit se litibus, probra jaciet, exprobrabit. Unde sic quoque legendo recte Noster et Septuaginta vertunt, exprobrabilis, non passive, sed active, hoc est, qui exprobrat et probra jacit. Sic incredibilis sumitur sæpe in Scriptura active pro incredulo; persuasibilis, pro persuasorio, I Corinth. II, 4; desperabilis pro desperato et desperare faciente, Jerem. XV, 18.
Denique etiamsi per omnia legas in Hebræo, uti jam legitur, recte lectionem illam Vulgatæ et Septuaginta accommodes, hoc modo: Qui pro desiderio, id est pro libito, quærit separatus, scilicet esse, id est discedere ab amico, hic in omni existentia, id est in omni re et tempore exprobrabit, hoc est, lites et probra jaciet in amicum. Vulgatæ et Septuaginta accedit Arabicus, qui vertit, vir dives, qui dividere vult amicos suos, accipit occasiones, et omni tempore erit exprobrans.
Sensus ergo est, q. d. Qui pertæsus amici et amicitiæ eam vult solvere et dissociare, vel ob animi inconstantiam, vel quia se læsum putat ab amico, vel ut magis utiles aliorum amicitias captet, hic ne temere et sine ratione, ideoque inudeliter vel malitiose, videatur amicitiæ renuntiare, quærit occasiones, prætextus et causas, ob quas id juste facere videatur, nunc amici vitia, nunc suas occupationes, nunc alia causando: hinc «omni tempore erit exprobrabilis» passive, id est ignominiosus et vituperandus tum ipsi amico, tum cæteris, qui ejus infidelitatem lacessent probrisque proscindent; quia cum ipse ne quidem læsus debuisset ab amicitia recedere, causas tamen sine ulla occasione irascendi, et amicum deserendi prætexit. Vel potius erit exprobrabilis active, id est, lites et probra jaciet assidue in amicum, ut eum a se suaque amicitia depellat; hoc enim significant Hebræa, sive legas iitgaal cum Nostro, sive, ut Recentiores, per metathesin iitgalla. Et sic quoque exponas Græcum ἐπονείδιστος, quod habent Septuaginta, active, ut idem sit quod probrosus, contumeliosus, probra jaciens. Posterius enim hemistichium videtur explicare prius, nimirum docere occasiones dissolvendæ amicitiæ, quas quærit amicus infidus, esse lites et probra, quæ in amicum assidue jacit. Verum enim est vetus proverbium: «Injuria solvit amores;» quod tamen nimius et demens amator falsum esse contendit, dum in Epigram. ita canit: Fabula, quod jactant, injuria solvit amores: Namque redardescit sic magis iste furor.
Loquitur, ut dixi, Salomon de amico infido et iniquo. Similis tamen ratio est amici æqui et fidi. Hic enim eum amicum, quia vitiosum, sibique noxium, a se ablegare cupit, quærit occasiones quibus opportune et commode id præstet, ne amicum vel alios invisos sibi faciat, et contra se concitet: omnia enim subita sunt violenta, ideoque exosa, præsertim si importune fiant. Unde vetus dictum est: «Amicitiæ non rumpendæ, sed dissuendæ sunt.» Sic Samson instinctu Dei quærens uxorem Philistinam, quæsivit occasionem rumpendi pacem cum Philistinis, eorumque jugum excutiendi, Judic. XIV, 4. Sic rex Israel, videns regem Syriæ ad se misisse Naaman leprosum ut curaretur a lepra, dixit: «Animadvertite et videte quod occasiones (rumpendi fæderis et inferendi belli) quærat adversum me,» IV Reg. V, 7.
Ratio a priori est, quod occasio sit tempus actionis opportunum: unde in aggrediendo conficiendoque negotio præcipuum habet momentum, ut alibi ostendi. Hinc Festus occasionem ita definit: «Est opportunitas temporis casu proveniens.» Cicero vero, lib. I De Invent.: «Occasio, inquit, est pars temporis, habens in se alicujus rei idoneam faciendi aut non faciendi opportunitatem.» Quocirca prudentes in re qualibet, ac præsertim in concilianda vel dissuenda amicitia commodam quærunt occasionem et opportunitatem; ab opportunitate enim pendet rei ex voto successus, ac prosper actionis effectus, felixque eventus. Veritas hujus sententiæ manifesta est in quotidiana experientia, et potissimum in hæreticis, qui quandoquidem fastidio vetustatis, aut sua malitia, quærunt discessionem ab Ecclesia, quidvis causantur, minutissima quæque exaggerantes et calumniantes, omniaque insectantes ac traducentes apud populum, nihil aliud fere inculcantes in omnibus suis concionibus quam Ecclesiasticorum vitia, in quæ assidue debacchantur.
Huc facit apologus vulpis et galli apud mythologos: Vulpes enim nacta occasionem capiendi gallum criminabatur eum, quod in aurora vociferando somnum suum et aliorum animalium perturbaret. Excusavit se gallus. Imo vero, ait, voce mea te et omnes excito ut evigiletis, et cibum prædamque quæratis. Cui vulpes: Ut ut est, inquit, prandendum mihi est, impransus a te non discedam; quare gallum suffocavit et devoravit.
Similis est de leone qui cervum criminatus, quod ingrediens lacum ad bibendum, pedibus aquam turbidam efficeret, eum invasit et comedit.
Mystice Auctor Catenæ Græcorum: «Occasionem, inquit, vel prætextum hoc loco appellat peccata; amicos autem sanctos, quibus per virtutum culturam conjungebatur. Tenebitur porro perpetuo probro obstrictus, qui horum amicitia et stabilitate vivit destitutus.» Sic hoc seculo Henricus VIII, S. Angliæ rex, ut S. Thomæ Cantuariensis, cui ipse paulo ante cum tota Anglia devotionis et beneficiorum vinculo obstrictus vivebat, sepulcrum gemmis et auro dives expilaret, eum non tantum amicorum, sed et Sanctorum albo, inaudito a seculis sacrilegio, expunxit. Atque ut hoc jure videretur facere, eum veluti Henrico II rebellem perduellionis reum peregit, et lata in tribunali sententia damnavit, uti fuse narrat Sanderus, lib. II De Schism. Anglic.: quo facto æternum Dei, Angelorum hominumque odium et probrum sibi conscivit. Simili modo peccator ob amicas veneres, opes et cupidines amicitiæ Dei et Sanctorum renuntiat, ac cum diabolo et mundo societatem copulat, cujus proinde pæna et probrum perennabit in gehenna. Tales tacite et reipsa dicunt illud impiorum apud Isaiam, cap. XXVIII, 15: «Percussimus fædus cum morte, et cum inferno fecimus pactum. Flagellum inundans, cum transierit, non veniet super nos; quia posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus.» Quibus proinde Deus flagellum intentans: «Delebitur, inquit, fædus vestrum cum morte, et pactum vestrum cum inferno non stabit; flagellum inundans, cum transierit, eritis ei in conculcationem.» Porro occasiones quas impius, ut Dei et Sanctorum amicitiæ renuntiet, prætexit, recenset Christus in parabola invitatorum ad nuptias, Lucæ XIV, 18: «Et cœperunt, ait, simul omnes excusare. Primus dixit: Villam emi, et necesse habeo exire et videre illam; rogo te, habe me excusatum. Et alter dixit: Juga boum emi quinque, et eo probare illa. Et alius dixit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire.» Ubi vide S. Ambrosium, S. Chrysostomum cæterosque Interpretes. Hosce merito increpat S. Jacobus, cap. IV: «Adulteri, inquit, nescitis quia amicitia hujus mundi inimica est Dei? Quicumque ergo voluerit esse amicus sæculi hujus, inimicus Dei constituitur.» Vide quæ ibidem annotavi.
Versus 2: Non recipit stultus verba prudentiae
Hebræa habent, non volet stultus verba intelligentiæ, nisi in revelando cor ejus, id est, nisi reveles ea quæ ipse corde volvit. Aquila, non volet amens in prudentia, id est prudentiam, supple, audire et discere. Est hebraismus; Hebræi enim verba contactus, quale est audire, construunt cum ablativo, mediante præpositione in. Septuaginta, non habet opus sapientia, vel potius non habet usum (hunc enim significat χρεία, et huic respondet Hebræum לא יחפץ lo iachpots, id est non volet) sapientia mentis inops; magis enim stultitia ducitur quam sapientia; Chaldæus vero, non vult stultus intelligentiam, sed in stultitia immoratur ejus animus; Syrus, stultus non amat sapientiam, quia cor ejus stultitiam cogitat; Vatablus, stultus non delectatur intelligentia, sed his duntaxat quæ corde suo volutat.
Ex his ergo versionibus primo, planum hunc sensum elicias, q. d. Stultus non amat, nec recipit verba sensata et prudentia, «quia sibi desipiunt ob habitum contrarium,» ait Lyranus; sed tantum vana, levia, carnalia et stulta, qualia ipse amat versatque mente sua; quia his plenum est cor ejus, juxta illud: «Animalis homo non percipit ea quæ sunt spiritus Dei,» I Corinth. II, 14. Rursum, q. d. Stultus non recipit sapientes doctorum sententias, sed suis quas corde concepit opinionibus mordicus adhæret; quare nisi eadem dicas quæ ipse sentit, non te audiet, sed explodet. Agitur enim et occæcatur stultitia, id est stulta concupiscentia et curiositate; quare verba prudentiæ et virtutis non admittit. Ita Auctor Catenæ Græcorum, Lyranus, Hugo, Arboreus, Dionysius, Jansenius et alii. Juxta hunc sensum vo nisi accipitur non ut exceptivum, sed ut adversativum significans sed, tantum.
Secundo, pressius et profundius, q. d. Non recipit stultus prudentiam, nisi eam dixeris et docueris per ea quæ ipse corde suo versat, nisi scilicet te ejus ruditati et stoliditati accommodes, ut cum inepto quasi ineptias, et cum stulto stultescas. Docet ergo magistrum cum stultis quasi desipere, ac stultum agere debere. Juxta hunc sensum τὸ nisi proprie accipitur ut nota exceptionis. Ab eo enim quod dixit, stultum non capere verba prudentiæ, excipit casum unum, scilicet si stulto te accommodes: sic enim per stultitiam a stultitia eum deduces ad sapientiam. Igitur hæc gnome significat primo, stultum ita depressum et affixum esse suæ stultitiæ, ut ad sapientiam assurgere nequeat. Secundo, magistrum, ut stultum doceat sapientiam, debere se ineptis et stultis ejus conceptibus, quoad licet, conformare, ut ex eis quæ ipse capit et amat, sensim elevetur et deducatur ad sapientiam. Sic Christus vestivit se carne nostra, ut carnales et insipientes homines ad Deum et divina deduceret; accommodabat enim se carnalibus eorum sensibus; unde docebat per parabolas nuptiarum, seminis, messis, zizaniorum, etc., quæ plebeiis et rudibus notæ et familiares erant, ac per illas adumbrabat, et quasi describebat crasso et rudi quodam modo res cœlestes et divinas, quas alioqui non intellexissent homines, si nude in se, uti sunt, fuissent a Christo propositæ.
Christum imitatus S. Paulus, I Corinth. I, 18 et seqq., celebrat et prædicat stultitiam crucis Christi: «Quia, inquit, quod stultum est Dei, sapientius est hominibus.» Et Galat. IV, 20: «Vellem, inquit, esse apud vos modo, et mutare vocem meam,» ut cum vobis quasi parvulis et balbatientibus balbutirem.
Sic S. Ignatius, fundator Societatis nostræ, nos docuit praxim convertendi mundanos et carnales, dicens: «Ad tales convertendos ingrediamur cum eo quod ipsorum est, sed egrediamur cum nostro,» q. d. Initio misceamus sermones de rebus mundi, quas mundani capiunt; sed inde commode traducamus sermonem ad ea quæ ad salutem animæ spectant, qui noster est finis et scopus.
Et S. Franciscus Xaverius cum Indis et Barbaris agebat quasi Indus et Barbarus, cum pueris quasi repuerascebat, cum militibus agebat de militia, cum agricolis de agricultura, cum mercatoribus de mercibus; itaque omnibus omnia factus, omnes lucrabatur Christo. Ita quisque sua inescandus est esca, ac suo capiendus hamo.
Porro alii aliter hanc gnomen explicant: primo, R. Levi, q. d. «Vecors prudentiam non amat, nisi quando ejusdem inscitia animusque patefit: tunc enim tantummodo magnam vim esse prudentiæ arbitratur; sed deinde ad sapientiam acquirendam, animoque consignandam non excitatur.» Sic et Vatablus.
Secundo, Cajetanus vertit, non volet stultus intelligentiam; quod si, ad detegendum cor suum. Et est sensus, quod stultus non studet ad intelligendum: quod si studeat ad intelligendum, studet ad hoc ut detegat cor proprium, hoc est, ad manifestandum aliis quod ipse intelligit. Vana gloria itaque describitur finis imprudentis, si studet ad penetrandum aliqua intellectu. Absolute autem non placet illi intelligentia rerum, aut scriptorum. Hæc Cajetanus.
Tales sunt qui novas comminiscuntur opiniones, ac veterum tritas sanasque sententias rident et explodunt; quod superbiæ, æque ac insipentiæ, est argumentum. Accedit Baynus: Asserit, inquit, stultum non quærere sapientiam ob amorem sapientiæ, sed duntaxat ad ostentationem, ut cor suum manifestet, et ut doctus habeatur: alia de causa non volet sapientiam. Sic enim in Hebræo legitur, nisi ob revelationem cordis sui.
Tertio, Cassianus, Collat. XIV, cap. XVII, ex Septuaginta sic legit, non opus est sapientia, ubi deest sensus; magis enim ducitur insipientia, sicque explicat, q. d. Via virtutis et perfectionis non est docenda apud impios et immundos; hi enim ejus sunt incapaces, eamque rident et subsannant, juxta illud Christi: «Nolite dare sanctum canibus, neque mittatis margaritas ante porcos, ne forte conculcent eas pedibus suis, et conversi dirumpant vos,» Matth. VII, 6. Hi sensus non sunt improbabiles, nec huic loco incongrui.
Versus 3: Impius cum in profundum venerit peccatorum contemnit
Hebraice, cum venit impius, venit etiam contemptus, et cum ignominia (Pagninus, cum viro ignominioso) venit opprobrium; Aquila, Symmachus et Theodotion, in veniendo impium venit contemptus; Chaldæus, quando venit impius in stultitia, venit et in ignominia et in opprobrio; Syrus, venit super eum stultitia et opprobrium et calumnia; Septuaginta consonant cum Vulgata; habent enim, quando venerit impius in profundum malorum, contemnit; supervenit autem ei inhonoratio et opprobrium. Igitur τὸ in profundum peccatorum non est in Hebræo, sed illud subaudierunt et suppleverunt Septuaginta et Noster. Tacite enim continetur in voce impius. Impius enim hic sumitur in actu perfecto, sive completo. Igitur impius vocatur, qui non semel vel iterum ex infirmitate vel ignorantia in peccatum lapsus est, sed qui assidue ex malitia et impietate peccat, ut jam peccati callum obduxerit, qui sane in peccatorum profundum devenit.
Jam varii varie explicant: primo, ex Hebræo Aben-Ezra: Cum impius, inquit, in lucem editur, simul cum eo accedet contemptus, quo alios ludibrio habet: atque illis despiciendis opprobrium, quo illos appetet, simul aderit. Sensus autem est, ex contemptu opprobrium oriri, quemadmodum flagitium est ansa flagitii. Et R. Levi: Adveniente scelesto, inquit, simul etiam contemptus adest; solemne enim illi est, ut alios floccifaciat. Præter contemptum vero et ignominiam, qua is notatur ob fædas ignominiosasque actiones, cæteris eadem contumeliosa affinget: maculas enim et probra, quibus ipse laborat, cæteris etiam inuri curat.
Sic quoque explicant Jansenius, Cajetanus, Baynus, q. d. Impius viros probos contemnit, eosque ignominia et probro afficit, objiciens et affingens eis crimina, quibus ipse obnoxius tenetur, ut scelerum et infamiæ habeat socios, quibus se tegat et lucratur. Unde Nazianzenus in Iambic. De spectac. ad Seleucum, ait impios satagere suam peccati scabiem aliis affricare, «ut criminum plurimos socios habentes labes obtegant suas.» Et in orat. 28: «Omnes impii, inquit, facile adducuntur, ut vitia sua de aliis partim suspicentur, partim loquantur.»
Verum nostræ versionis Vulgatæ et Septuaginta clarus planusque est sensus, q. d. Impius quotidie crescens in impietate, unamque alteri ac majorem minori assidue accumulans, tandem in profundum impietatis barathrum dilabitur; quo cum dilapsus est, jam contemnit omnia monita et monitores, omnia scelera et probra, omnem ingenuitatem et pudorem (unde S. Athanasius, serm. 4 Contra Arianos, to contemnit explicat pudorem exuit), omnia damna et pericula, omnia jura divina et humana, omnia sacra et profana, adeoque omnes cœlites et Angelos ipsumque Deum, cujus tandem providentiam, imo essentiam et existentiam negat, juxta illud Psalm. XIII, vers. 1: «Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus.» Unde Hugo explicat: «Contemnit, inquit, conscientiam;» Lyranus: «Contemnit supplicia;» rursus, contemnit omnem correptionem, veniam omnemque medicinam. Sed sequitur eum ignominia et opprobrium,» quo ob assidua scelera fit infamis, imo dedecus ac probrum cœli et terræ, hominum et Angelorum, ac tandem fit pabulum gehennæ, æternumque dæmonum ludibrium.
Porro impius omnia jam dicta contemnit, tum quia peccatis excæcatus non videt, nec æstimat damna sibi ex peccato imminentia; tum quia peccati dulcedine illectus totus in illud rapitur. Itaque ut liberius et suavius peccet, metum cujuslibet mali, qui eum a peccato revocare posset, abjicit, repellit et contemnit. Profundum ergo peccatorum, in quod se præcipitat, causa est contemptus.
Quæres, quodnam est hoc profundum peccatorum, quod impium adigit in contemptum, indeque in opprobrium et exitium? Varii varie assignant: ex omnibus variorum expositionibus ordine dispositis, gradus hujus profundi et barathri construam ex verbis et mente Patrum.
Primo ergo, S. Chrysostomus per profundum accipit peccandi consuetudinem: hæc enim consuetudo necessitatem quamdam peccandi affert, qua fit ut homo quasi impos sui rapiatur in suas concupiscentias, quibus ultro se totum mancipavit: quo fit ut omnia, quæ eum a peccato avocare possent, spernat et contemnat: perinde ac porci luto se obruentes et opplentes contemnunt omnem nitorem et puritatem, imo luto et sordibus se oblectant et pascunt. Audi S. Chrysostomum, epist. ad Theodor., qua eum lapsum in spem veniæ erigit, si caveat relapsum: «Tantum, ait, ne relabaris, ne exscindas spes amplas, ne in te admittas, quæ impiis accidunt. Nunquam enim peccatorum quamlibet exuberans copia in desperationem conjicere solita fuit, sed cum illis impiam habere animam. Propterea Salomon non dixit simpliciter: Quisquis venit in profundum malorum, contemnit; sed nominatim, inquit, impius: quia illorum tantum est ille morbus, postquam in profundum malorum descenderunt; at hoc est quod non permittit eos respicere, neque eo reverti unde exciderant. Nam flagitiosa desperatio perinde atque collarium incumbit in animæ cervicem, et compellens oculos in terram demittere prohibet, ne ad Dominum suum suspiciat.» Audi eumdem, homil. 22 in Genes.:
«Impius, cum in profundum ceciderit malorum, contemnit; grave enim, grave est, dilecti, capi laqueis diaboli: anima enim postea quasi in retibus comprehensa trahitur, et sicut sus in luti volutabro immergitur, sic et ista a mala consuetudine obruta ne sentit quidem peccatorum suorum fœtorem.» Consuetudo enim est quasi lectus in quo suaviter peccator recumbit et indormit, ut nihil aliud gustare, vel sentire videatur: imo est quasi centrum, in quo plane conquiescit et affixus est. Unde pro profundum græce est βάθος, id est ima profunditas, quæ in circulo, puta in globo terræ, est ipsum centrum. Primo ergo, sicut omnia gravia naturaliter feruntur in centrum, sic peccator peccato assuetus et imbutus quasi naturali impetu rapitur ad peccatum; secundo, sicut lapis in centro suo conquiescit, sic et peccator conquiescit in peccati illecebra; tertio, sicut centrum detinet res sibi affixas, sic consuetudo peccati detinet peccatorem, ut in eo perseveret usque ad mortem et gehennam; quarto, sicut res in centro nullum sentiunt motum vel impulsum: sic peccator peccato assuetus nullum sentit conscientiæ remorsum, vel gratiæ excitantis impulsum. Consuetudo ergo est primus gradus peccatorum, quibus gradatim ad imum profundi barathrique descenditur. Sequitur secundus.
Secundo, S. Athanasius, serm. 4 Contra Arianos, per profundum accipit cæcitatem mentis, quæ ex consuetudine peccandi sequitur. Peccatum enim iteratum continue magis magisque excæcat mentem, ut non videat quod agit, nec malum a bono discernat, imo malum quod agit æstimet esse bonum. Quare omne bonum illi contrarium contemnit, juxta illud Ephes. cap. IV: «Ut jam non ambuletis, sicut et Gentes ambulant in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei, per ignorantiam quæ est in illis propter cæcitatem cordis ipsorum, qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiæ, in operationem immunditiæ omnis, in avaritiam,» etc.
Tertio, alii per profundum accipiunt obdurationem, puta impudentiam, impænitentiam, contumaciam et pertinaciam peccandi. Peccator enim consuetudine peccati excæcatus in peccando obduratur, fitque impudens, contumax et pertinax, unde omnia alia ridet et contemnit. Ita S. Isidorus, lib. I Sent. cap. XIV: «Perpetrare flagitium aliquod, inquit, mors animæ est; contemnere pænitentiam, et permanere in culpa, descendere in infernum post mortem est. Ergo peccare ad mortem pertinet, desperare vero in infernum descendere. Unde et Scriptura ait: Impius, dum in profundum malorum venerit, contemnit.» Et Gratianus, De Pænit. dist. 1, can. 60, ex S. Gregorio: «Voluissent iniqui, si potuissent, sine fine vivere ut potuissent sine fine peccare. Ostendunt enim quia in peccato semper vivere cupiunt, qui nunquam desinunt peccare, dum vivunt. Ad magnam ergo justitiam judicantis pertinet, ut nunquam careant supplicio, qui in hac vita nunquam voluerunt carere peccato.» Subdit deinde Gratianus: «Hinc Christus ex persona membrorum ait: Non absorbeat me profundum, neque urgeat super me puteus os suum. Quod S. Augustinus exponit dicens: Puteus est humanæ iniquitatis profunditas, in quem si cecideris, non claudet super te os suum, si tu non clauseris os tuum; confitere ergo, et dic: De profundis clamavi ad te, Domine; et evades. Claudet super illum Dominus, qui in profundo contemnit, a quo mortuo, velut ab eo qui non sit, perit confessio. Hinc idem Propheta ait: Introite portas ejus in confessione; ostendens ad portas misericordiæ non nisi per confessionem peccati aliquem posse pertingere.» Hinc et S. Hieronymus in Ezech. I, per profundum peccatorum accipit amissionem conscientiæ et synderesis: «Conscientiam, ait, cernimus præcipitari apud quosdam, et suum locum amittere, juxta id quod scriptum est: Impius, cum in profundum peccatorum venerit, contemnit;» contumacia ergo est tertius peccatorum gradus. Sequitur quartus.
Quarto, S. Bernardus, De Gradibus humilitatis, per profundum accipit Dei contemptum, quem parit obduratio et contumacia. Cor enim durum nec homines timet, nec Deum reveretur. Sic enim ait, gradu 11: «Post decimum itaque gradum, qui rebellio dictus est, expulsus vel egressus de monasterio statim excipitur ab undecimo. Et nunc ingreditur vias quæ videntur hominibus bonæ, quarum finis (nisi forte Deus eas illi sepierit) demerget eum in profundum inferni, id est in contemptum Dei. Impius siquidem, cum venerit in profundum malorum, contemnit.» Sic et Hugo multa conglomerans: «Profundum peccatorum, ait, dici potest contumacia, pertinacia, defensio, jactantia, desperatio, præsumptio, excæcatio intellectus, corruptio affectus.» Ubi nota quatuor hujus profundi dimensiones. Altitudo enim est jactantia, cum quis de malefactis suis quasi benefactis gloriabundus exsultat; huic opposita profunditas est desperatio veniæ et salutis; longitudo est consuetudo peccandi, latitudo est præsumptio de Dei misericordia.
Quinto, Beda et S. Cæsarius Arelatensis, hom. 13 De Pænitent., per profundum accipiunt desperationem, quam parit obduratio Deique contemptus. Audi Bedam: «Qui longis peccatorum tenebris involutus semel de luce desperat, jam ex desperatione contemnit, id est, passim sibi peccandi frena relaxat; sed talis opprobrium futuræ damnationis nulla ratione evadit, quem ab usu suæ iniquitatis nulla divini timoris memoria cohibuit.» Audi S. Cæsarium: «De multitudine, ait, peccatorum desperatio nascitur, et ex desperatione absque ulla reverentia peccatorum frena laxantur, et impletur illud quod scriptum est: Impius, cum venerit in profundum peccatorum, contemnit.» Audi et Auctorem Imperfecti, homil. 40 in Matth.: «Homo, qui grave facit peccatum, dum non habet amplius quod jam speret in Deum, pejora committit, dicente Salomone: Cum venerit impius in profundum malorum, contemnit. Sicut enim infirmus, donec mediocriter habet aliquam passionem, et sperat se posse curari, servat se a nocivis escis; si autem intellexerit insanabilem se esse, jam non sibi parcit: sic et homo donec mediocriter peccat, et sperat salutem, quantumcumque potest, observat se a malo; si autem graviter peccando cœperit desperare, jam nihil dubitat facere, quasi qui jam peccatis suis vincit judicium Dei: nesciens miser, quia sicut in bono gradus sunt gloriarum, et unusquisque secundum mensuram boni sui accipit gloriam: sic et in malo gradus sunt pœnarum, et unusquisque secundum mensuram mali sui accipiet pœnam. Sicut enim infinitus est Deus in retributione bonorum, sic infinitus est in retributione malorum.»
Sextum et imum profundi peccatorum est ipse infernus vitaque infernalis quam parit desperatio. Desperati enim agunt vitam infernalem, vivuntque quasi dæmones et damnati; imo subinde vident dæmones, ac locum sibi cum eis in gehenna destinatum, uti vidit Theodoretus, Chrysaorius, et Iconiensis ille apud S. Gregorium, lib. IV Dialog. XXXVIII. Hi tandem quasi perditi contemnunt omnia, pejerant, blasphemant et abominanda perpetrant.
Collige jam hosce gradus peccatorum, et ex iis scalam, qua recta descenditur in tartara, construe: nimirum peccator ex peccato descendit in primum profundi gradum, qui est consuetudo peccandi; ex eo descendit in secundum, qui est cæcitas mentis; ex eo in tertium, qui est contumacia; ex eo in quartum, qui est Dei contemptus; ex eo in quintum, qui est desperatio; ex eo in sextum, qui est gehenna et vita gehennalis. Similibus, sed contrariis virtutum gradibus scandunt justi in altum, puta in summum cœlorum: ex una enim virtute ascenditur ad aliam, inde in earum consuetudinem, inde in animi obfirmationem, inde in certam salutis fiduciam, inde in constantem Dei amorem, inde in perseverantiam jugemque unionem cum Deo, inde ad Deum Deique fruitionem in cœlum, juxta illud: «Ibunt de virtute in virtutem, videbitur Deus deorum in Sion,» Psal. LXXXIII, 8.
Versus 4: Aqua profunda verba ex ore viri
Pro torrens hebraice est נחל nachal, quod tam fluvium quam torrentem significat: male aliqui stagnum vertunt. Aquila vertit, φλέψ, id est vena. Pro redundans hebraice est נובע nobea, quod Septuaginta vertunt ἀναπηδῶν, id est scaturit. In multis codicibus est ἀναπηδών, id est prosiliens; Theodotion, ἀνομβρῶν, id est redundans; Aquila et Symmachus, ἀναβλύζων, id est erumpens. Unde Chaldæus vertit, aqua profunda os viri, torrens redundans fons sapientiæ. Septuaginta Romani et Complutenses, aqua profunda sermo in corde viri; flumen autem scaturiens et fons vitæ. Verum pro vita cum Hebræis, Vulgata, Chaldæo, Aquila, Symmacho, Theodotione, et cæteris omnibus legendum videtur sapientia. Unde Auctor Catenæ Græcorum sic ex Septuaginta clare legit et explicat: «Doctrina, quæ in justi viri corde continetur, est veluti aqua profunda; eadem est quasi fluvius scaturiens ac fons vitæ. Cognitio, qualis mente comprehendi non potest, latet in pectore viri secundum Deum ambulantis, quæ hoc loco fons vitæ, alibi fluvius pacis appellatur. Aut quæ dicit, huc tendunt: Quando quispiam sapientiæ verbum in cordis fundo usque custodit, neque cum aliquo illud communicat, efficitur in eo fluvius scaturiens, hoc est magnus et profundus. Potest autem fons vitæ de uno nonnunquam verbo fluvium producere.» Aliter: «Fluvius scaturiens ejusmodi est, qui terram subjectam irrigat, largeque inebriat, et ad fertilitatem et ubertatem præparat.»
Hinc liquet per virum hic accipi prudentem et sapientem; nam, ut ait R. Salomon, hebræum איש isch, id est vir, in Scriptura fortem strenuumque significat, atque ob prudentiam et fortitudinem magnum et excellentem.
Nonnulli ex versione Septuaginta Romanorum et Complutensium, censent hic verba sapientium comparari aquis triplicibus, scilicet primo, aquis profundis fluminis; secundo, torrenti redundanti; tertio, fonti scaturienti, q. d. Sapientum alius orationem uberem et affluentem fluminis instar ingentis effundit, sicut olim S. Hieronymus, S. Hilarium «eloquentiæ Christianæ Rhodanum» appellavit; alius tanquam rivus sermonem volvit; alter demum velut fons verba emittit. Sic Plutarchus in Pericle Demostheni orationis flumen tribuit, Isocrati rivum accommodat, Æschini fontem adscribit. Sic inter Christianos S. Chrysostomus quasi flumen uberem et copiosam orationem volvit, Nazianzeni eloquentia rivum imitatur, ac demum Basilii sermo fontem perenniter fluentem repræsentat.
Rursum unus idemque sapiens pro varietate loci, temporis et personarum nunc se effundat copiose et graviter ut flumen, nunc temperate ut torrens, nunc submisse ut fons. De quo S. Augustinus, lib. IV De Doctrina Christiana, cap. XIX: «Et tamen, ait, cum doctor debeat rerum dictor esse magnarum, non semper debet eas granditer dicere, sed submisse cum aliquid docetur, temperate, cum aliquid vituperatur sive laudatur; cum vero aliquid agendum est, et tamen ad eos loquimur, qui hoc agere debent, nec tamen volunt, tunc ea quæ magna sunt, dicenda sunt granditer, et ad flectendos animos congruenter.» Si secus fiat, dicere licebit quod de Anaximene perorante dixit Theocritus, teste Stobæo, serm. 34: «Incipit verborum flumen, mentis gutta.»
Verum quia Hebræa, Chaldæus, Aquila, Symmachus, Theodotion, cæterique omnes, quin et Septuaginta in Catena Græcorum, bimembrem faciunt hanc sententiam, uti paulo ante ostendi, et pro fons vitæ habent fons sapientiæ, ac tollunt τὸ et, quod Septuaginta Romani et Complutenses interjiciunt inter flumen, sive torrens et fons; hinc genuinus sensus est, ut posterius hemistichium explicet prius, ejusque causam et originem assignet, q. d. Verba manantia ex ore sapientis sunt sicut aqua profunda fluminis vel torrentis: quia cor sapientis est sicut vena, vel fons sapientiæ profundus, qui jugiter manat sapientiam, sicut fons jugiter effundit aquam, quæ sensim collecta efficit torrentem vel fluvium. Causa enim cur verba sapientis sint copiosa et profunda, est quia manant ex corde profundo ac sapientiæ pleno, q. d. Mens profunda sapientis profundam eructat sapientiam instar fontis profundi, copiosi et perennis.
Sicut enim in Alpibus videmus fontes scaturire aquas largas, ex iisque collectis oriri Rhenum, Œnum, Rhodanum aliosque fluvios; ac simili modo ex Parnasso monte oriri Bactrum, Choaspem, Araxem, Tanaim et Indum, ait Aristoteles, lib. I Meteor. cap. I (sane in Alpibus vidi ex altissimis montibus collectas aquas, in subjectas valles magna copia et fragore ruere, illicoque efficere torrentes et fluvios ingentes, qui homines, equos et currus sorbeant, præsertim in hieme): sic pariter mens sapientis est vena et fons perennis jugiter ebulliens sermones sapientes, qui proinde copiosi sunt et profundi, ut jam torrentes et flumina sapientiæ esse videantur. Ita Salomonem explicat Siracides, Eccli. XXI, 16: «Scientia sapientis tanquam inundatio abundabit, et consilium illius sicut fons vitæ permanet.»
Igitur verba sapientis et sapientiæ comparantur aquis profundis fluvii vel torrentis: cor vero, sive mens, comparatur venæ sive fonti, ex quo hæ aquæ scaturiunt.
Primo, quia sicut fluvius manat ex fonte, sic verba oris ex corde. Hinc fons dicitur a fundendo, ait Festus, quod fundat aquas. Dicitur et vena. Sicut enim vena est sanguinis conceptaculum, diciturque a veniendo, quod ex ea veniat, et per eam permeet sanguis in totum corpus: sic et ex fonte velut vena venit aqua, et in terras camposque permeat. Græce vena dicitur πλεθεῖν, id est redundare, quod sanguine vel aquis plena sit et redundet. Quod ergo vena sive fons est fluvio, hoc cor est ori et verbis, scilicet eorum origo et scaturigo, q. d. Verba sapientis non in ore, sed in corde nascuntur, quia ex imo cordis manant, adeoque ex abundantia et profunditate cordis profluunt instar fluminis ex fonte scaturientis et jugiter profluentis.
Secundo, sicut fons nunquam arescit, sed perennes fundit aquas: sic cor sapientis perennes fundit sapientiæ doctrinas, q. d. Verba sapientis sunt sicut aqua profunda fluvii, quia ex fonte profundo et perenni, qui est cor, scaturiunt. Ita Aben-Ezra: «Verba sapientis, inquit, sunt velut aquæ profundæ, quæ pellucidæ sunt; qua ratione enim torrens assidue aquas ebullit, ita scaturigo sapientiæ in viro sapiente exhauriri nequit.» Tertio, sicut aquæ fluvii, vel torrentis, ex jugi fonte manantes sunt copiosæ, ideoque profundæ: sic et dogmata sapientis manantia ex corde sapienti sunt copiosa et profunda. Unde Tigurina vertit, verba oris viri velut aquæ profundæ sunt, et fons sapientiæ velut uberrimum flumen; id est, inquit Vatablus, ut aqua profunda exhauriri non possunt, sic nec viri sapientis verba unquam deficiunt. Imo, ut ait R. Levi, eorum vim finemque non facile est assequi, nec eorum arcana penetrare.
Quarto, sicut ex fonte quantum aquæ effluit, tantumdem aliunde affluit: sic et cor sapientis quo plura eructat, eo plura percipit: quo enim plura ex illo profluunt, eo plura supersunt quæ ex illo effluere possint, ait R. Levi. Quinto, fons suam concham primo implet, deinde redundantem aquam diffundit, aliisque communicat: sic et sapiens primo mentem suam, deinde aliorum sapientia imbuit, juxta illud S. Bernardi: «Doctor sit concha, non canalis,» qui nihil aquæ retinet, sed totum quod recipit, effundit. Sexto, sicut fluvius superne patulas habet aquas, quas omnibus communicat, inferne vero profundas, quas nulli nisi urinatores penetrant: sic et sapiens vulgaria omnibus communicat, arcana vero sapientiæ paucis revelat, ut cum S. Paulo parvulis det lac ad potandum, et sapientibus sapientiam loquatur in mysterio: ita Beda.
Septimo, sicut aquæ ex venis et fontibus manantes per occultos viarum flexus, meatus et mæandros percolantur, ut suam amaritiem, salsedinem, crassitiem, aliudve vitium deponant; sic et verba sapientis per varias mentis et rationis meditationes, considerationes et examina percolantur, ut, antequam ad os veniant, omnem amaritudinem, turbationem, iram, inconcinnitatem deponant, sintque suavia, grata, prudentia, etc. Insuper, sicut aquæ fontium, dum per venas auri, argenti, ferri, vitrioli, sulphuris, etc., transeunt, horum mineralium vim imbibunt, quo fit ut calculo, hydropi, inflammationibus, etc., medeantur, uti faciunt fontes Puteolani, Spadani, Aquenses: sic pariter verba sapientum per venas meditationum de humilitate, patientia, mansuetudine, charitate, fervore transeuntia, harum virtutum vim sugunt, fiuntque humilia, patientia, mansueta, benevola, fervida. Octavo, sicut fons ex orificio exiguo leniter modicam fundit aquam, quæ continua effusione augescens crescit in flumen: sic pariter sapientiæ doctor leniter per modica præcepta docet sapientiam, ne eorum multitudine et pondere rudem discipulum obruat, sed sensim plura et plura illi instillans, tandem omni sapientia instar fluminis eum imbuit et replet. Idipsum eleganti similitudine pluviæ vehementis sive imbris, ac lenis sive stillicidii repræsentat S. Gregorius Nazianzenus, orat. 15 De plaga grandinis: vehemens enim nimbus segetes sternit, et illico deficit, lenis vero segetes fovet et perdurat: idem facit doctrina nimia et modica, sive placida et lenis.
Versus 5: Accipere personam impii non est bonum
Hebraice, ad dejiciendum justum in judicio; Chaldæus, neque declinare a judicio contra justum; Syrus, neque etiam pervertere judicium in justum; Septuaginta, admirari personam impii non bonum, neque sanctum declinare justum in judicio. Pro accipere hebraice est שאת seet, quod Cajetanus vertit, elevare personam; Septuaginta, mirari vel suspicere; Aquila, Symmachus, Theodotion, sumere; Noster, accipere; alii, ferre vel portare. Omnia eodem redeunt. Qui enim personam impii, quia potens, vel dives, vel amicus, vel magnificus est, reveretur, suspicit, elevat et admiratur, hic illius litem et causam accipit et elevat quasi æquiorem et meliorem, ac vice versa causam justi contra impium juste litigantis in judicio deprimit et condemnat. Unde R. Levi: «Nefarium est, inquit, ut criminosi ratio habeatur in judicio, quo insons judicio perturbato causa cadat; si enim judex scelestum in judicio honore prosequatur, justo os obstrui contingit, ne opportuna respondeat, cum sibi persuadeat, judicis animum parti scelestæ in judicio adversanti favere.»
Grave est hoc scelus, primo, quia justitiam, quæ basis est reipublicæ, evertit. Unde S. Ambrosius super Malachiam: «Inter omnia, ait, peccata sacerdotum illud est maximum, quod non causas, sed personas considerant, et despecto justo paupere injustos divites honorant.» Et S. Bernardus, lib. II De Considerat. ad Eugenium Pontif.: «Non parvi, inquit, te reum peccati existimes, si facies peccatorum sumis, et non potius causas judicas meritorum; est enim vitium, cujus si te immunem sentis, inter omnes quos novi ex his qui cathedras ascenderunt, sedebis, me judice, solitarius, quia veraciter singulariterque levasti te supra te. Hujus callidissimæ vulpeculæ magnorum neminem comperi satis cavisse versutias.»
Secundo, quia Dei et Christi, cujus judex vicarius est et officium gerit, judicium pervertit: Deus enim et Christus omnibus tam pauperibus quam divitibus æquum et æqualem se exhibet. «Et cœlestem gratiam, ait S. Cyprianus, lib. I, epist. 1, æqualiter omnibus dividit sine sexus varietate, sine annorum discrimine, sine acceptione personæ.» Quare, ut ait S. Hieronymus super Amos: «Quicumque consanguinitate vel amicitia, vel e converso hostili odio vel inimicitiis in judicando ducitur, pervertit judicium Christi. Ille enim summus est judex, ac proinde ad eum pertinet omne judicium; quare cæteri judices, cum vice Christi judicent, si justitiam pervertant, Christi judicium pervertunt.»
Tertio, quia grave dant scandalum toti reipublicæ, faciuntque ut homines avaritiæ et injustitiæ studeant, quam vident ab eis honorari et præponi, potius quam modestiæ et justitiæ, quam vident ab eis postponi et deprimi. Vide dicta Jacobi II, vers. 1.
Versus 6: Labia stulti miscent se rixis
Hebraice, labia stulti veniunt in litem (vel cum lite), et os ejus ad percussiones vocabit; Aquila, ducunt eum in litem; Symmachus, in rixam; Septuaginta, labia stulti ducunt eum in malum, et os ejus audax mortem invocat. Hebræum ריב rib significat primo, litem; secundo, rixam; tertio, judicium. Unde Chaldæus vertit, labia stulti adducunt eum in judicium, et os ejus perducit eum ad rixam; et Syrus, labia stulti ingrediuntur judicium, et os ejus adducit eum ad mortem, q. d. Stultus suo imprudenti, procaci, maledico sermone, suis probris, calumniis et sannis efficit ut ab eo quem læsit vocetur in jus, ibique a judice condemnetur ad mulctam, et subinde ad mortem.
Nostræ Vulgatæ versionis, quæ optime vim Hebraicæ phrasis expressit, sensus est, q. d. Stultus sicubi rixam et rixantes audiat, illico accurrit ex levitate, curiositate et stultitia, iisque se immiscet specie quidem, ut pacem inter eos conciliet, revera autem ut rixas adaugeat, easque in se concitet. Cum enim imprudens sit, facile aliquid effutit, quod rixantes pungat, et rixam acuat. Rursum cum affectibus ducatur, facile in alteram partem inclinat, ejusque causam fovet; quare adversam contra se provocat. Insuper cum ipse petulans sit, contentiosus et rixosus, rixis gaudet, easque vel suscitat, vel suscitatas promovet, ut tandem vix sopiri queant. Magnæ enim sapientiæ et dexteritatis est, lites et rixas sedare. Ad hoc enim opus est ut utramque partem, tam offendentem quam offensam, æqua et congrua ratione mitiget et componat; quod difficile est. Nam si offensæ jus tueatur, et offendentem injuriæ arguat, eam magis irritabit. Rursum difficile est ita inter duos medium intercedere, ut in alterutram partem non inclines, sed utrique te indifferentem et æquabilem ostendas: quare idipsum præstare non stulti, sed viri prudentis est. Sic videmus homines temerarios, audaces et pugnaces ad rixas convolare, sicut muscæ convolant ad mel, itaque eas accendere cum sua æque ac aliorum strage. «Stultus, inquit Lyranus, rixantes ad majora jurgia incitat, sicut ille qui canes incitat ad mordendum se invicem.» Pro jurgia enim hebraice est מהלמות mahalumot, id est plagas, percussuras, pulsationes, sicut faber cudendo malleo pulsat incudem. Unde Vatablus vertit, os ejus ad pugnas provocat; R. Salomon vertit, verbera: «Stultus, inquit, opifex est sibi ut verberetur;» Aben-Ezra: «Stultus, inquit, ad litem adducitur propter percussiones et verbera, hoc est, quod clamaverit ad socium percutiendum plagisque afficiendum. Quare os ejus erit contritio, id est, sibi ipsi exitium accerset.» Et R. Levi: «Stulti os lites dissidiaque serit, cum non nisi calumnias contumeliasque effutiat, idemque plagas graviaque verbera in se concitat, quibus vir perdatur,» quæque cædes et mortem, ut vertunt Septuaginta, tam sibi quam aliis afferant.
Versus 7: Os stulti contritio ejus
Pro contritio hebraice est מחתה mechitta, quod tam terrorem quam contritionem et confractionem significat. Unde Aquila, Symmachus et Theodotion vertunt, πτόησις, id est pavor; Chaldæus, formido; Tigurina, os stulti sibi terrori est, id est terribiles angores, pericula et pœnas sibi creat. Pro ruina hebraice est מוקש mokes, id est laqueus, ut vertunt Septuaginta, Chaldæus, Pagninus, Vatablus et alii; Syrus, illaqueat seipsum labiis suis; Aquila, Symmachus et Theodotion vertunt σκάνδαλον, id est offendiculum, quale est scandalum in muscipula, quod dum mus evertit incaute, seipsum in muscipula collidit et suffocat. Similiter facit stultus loquax. Cohæret hic versus cum præcedenti, eumque explicat, q. d. Os stulti jurgia, et, ut Hebraice est, verbera tam sibi quam aliis provocat: quo fit ut ipse ore suo, id est, ob verba stulta et rixosa oris sui vapulet et conteratur, ac ob ea quæ temere et inconsulte labiis suis effutiit, ruinam «animæ,» id est vitæ; vel «animæ,» id est sibi ipsi, paret ac laqueum, quo capiatur et stranguletur tum in corpore, tum in anima, juxta illud: «Os quod mentitur, occidit animam.» Ita Lyranus.
Aliter Cajetanus: Os stulti, inquit, est contritio, id est conterit, frangit et elidit seipsum, dum, ut sua falsa et stultiloquia quæ effutiit, tueatur, cogitur contradictoria asserere; iis ergo ipse sese illaqueat et implicat, quibus se expedire nequit. Huic gnomæ similis est illa, Psalm. XIII, 3: «Contritio et infelicitas in viis eorum,» activa scilicet, q. d. Impii toti sunt, ut alios secum conterant, et infelicitate sive calamitate afficiant; quia «viam pacis non cognoverunt,» quia scilicet oderunt viam pacificam, quietam et pacatam. Et illa hic cap. XIV, 3: «In ore stulti virga superbiæ.» Et illa cap. XVII, 11: «Semper jurgia quærit malus; angelus autem crudelis mittetur contra eum.»
Versus 8: Verba bilinguis quasi simplicia
Pro bilinguis hebraice est נרגן nirgan, id est susurronis, adulatoris, murmuratoris, qui palam laudat, occulte detrahit seminatque discordias, delatoris et infamatoris, qui infamiam ab uno ad alium defert. Pro simplicia hebraice est מתלהמים mitlahamim, quod nomen non reperitur nisi hic et cap. XXVI, 22, ubi Septuaginta vertunt, sermones assentatorum (Græce κερκώπων, id est caudatorum, cauda blandientium) molles; hi vero percutiunt interiora viscerum; Aquila, verba susurronis decipentia; Symmachus, verba murmuratoris obiter dicta; Theodotion, verba astuti quasi simplicia; R. Emmanuel, quasi blanda.
Recentiores מתלהמים mitlahamim censent per metathesin positum pro מתהלמים mithallamim. Unde Cajetanus, Pagninus et alii vertunt, verba susurronis tanquam percussiones, vel tanquam vulnera (הלם halam enim significat percutere, conquassare, contundere); R. Salomon, sunt quasi contusiones et verbera; Vatablus, sunt tanquam vulneratorum, id est, eorum qui simulant se percussos et vulneratos, hoc est, sunt lenia ut decipiant; Pagninus ex Arabica lingua vertit, verba bilinguis quasi absorpta vel occulta. Sic et Aben-Ezra: sunt, inquit, veluti verba abscondita et involuta, verba, inquam, fraudantis; Chaldæus, verba susurronis dolore afficiunt illum, et deducunt illum in profundum inferni; Syrus, verba malefici dejiciunt illum in malum; eadem illum deducunt ad mansiones inferorum.
Primo, R. Levi nirgan, id est bilinguem, vertens delatorem, sic explicat: Delatoris sermo, qui gratis conqueritur, nec injuriam passus lamentatur, compactus est ad normam eorum qui se vulneratos et mancos præ se ferunt, quo facilius aliorum pietatem in se excitent. Hæc ergo verba ita gravia sunt eis, in quos pronuntiantur, ut animi recondita penetrent, mensque ob illa vehementer angatur: gravissimum enim est, si turpe aliquid dixisse fecisseque insimuletur, cujus prorsus inculpatus et nescius sit.
Secundo, Septuaginta pro nirgan, id est bilinguis, vertunt κερκώπων, id est caudatorum, hoc est versutorum, quales sunt adulatores. Auctor Catenæ Græcorum putat alludi ad vulpes, quæ per κερκόν, id est caudam, tegunt ὤπα, id est faciem, ut fingant se dormire, eaque ratione ad se simplices alliciant aves, easque capiant et devorent: similia enim faciunt versuti et adulatores, ut alios comprehendant et perdant. Alii putant alludi ad canes, qui cauda blandiuntur heris, ut escam emungant: sic enim blandiuntur divitibus adulatores, ut opes emungant. Alii censent alludi ad simias caudatas, quæ proinde cercopitheci vocantur, juxta illud Martialis: Si mihi cauda foret, cercopithecus eram. Sicut enim simiæ imitantur gestus hominum, sic adulatores imitantur gestus et mores amicorum, teste Plutarcho, lib. De Differentia adulatoris et amici.
Notus est apologus simiæ Æsopicæ, quæ cum ob suas strophas mimicosque gestus mulctata esset cauda, ut suum hoc probrum obtegeret, imo suum dedecus in publicum decus commutaret, versute conata est persuadere cæteris animalibus, ut sibi caudam velut inutile et indecens corporis pondus resecarent, unde cercopizare idem est quod adulari. Ita Cælius, lib. XI, cap. XXXIII. Hinc proverbium: «Cercopum cœtus,» pro conventu versutorum et impostorum. Narrant enim Cercopes quosdam in Epheso fuisse notæ fraudulentiæ viros, qui suis dolis conati sunt Jovi imponere, unde et Perperi sunt dicti, quos proinde depreheusos Melampygus, id est Hercules, ultor suspendit, capitibus deorsum demissis.
Verba adulatoris sunt simplicia, id est videntur candida, vera, sincera, blanda et lenia, instar olei; sed vehunt secum venenum, quod cito penetrat intima corporis et cordis. Tradunt enim medici venenum oleo inditum, olei lenitate et lubricitate vectum, illico in intima corporis pervadere. Vere S. Augustinus in Psal. LIX: «Falsa, ait, laus adulatoris et simulata dilectio rigidas mentes a rigore veritatis emollit.»
Rursum verba adulatoris sunt «quasi vulnera,» id est non vere vulnera, sed videntur quasi esse vulnera, quia adulator, ut se fingat amicum, libertatem induit, libereque subinde carpit vitia amici cui adulatur, sed hypocritice, ideoque molliter et enerviter carpit. Ita Plutarchus loco jam citato: «Nunquam, inquit, magis adulantur, quam cum videntur objurgare, verberare et libere loqui.» Et rursum: «Sicut pulvinaria mulierum, quando videntur reniti et obsistere capitibus, cedunt magis et accommodant sese: sic libertas adulatoris tumet quidem, sed in se recipit inclinantem.»
Tertio, optime per nirgan, id est bilinguem, accipias detractorem et susurronem: hujus enim verba sunt quasi verbera et vulnera; quia initio, dum simpliciter dicuntur, videntur eorum detractiones leves esse livores, imo videntur esse verba «percussorum,» quasi hæc amici vitia cor ipsorum percutiant, et compassione vulnerent: at ubi exaggerantur et amplificantur, menti audientium aculeum infigunt, qui deinde ab eis ruminatus et sæpius consideratus, intima ventris, id est cordis et mentis, pervadit, ut amicum parvi facere incipiant, ac tandem fastidiant et odio prosequantur, q. d. Intimam ejus animam sauciat, lædit et pungit.
Rursum verba susurronis sunt «simplicia,» id est, videntur sincera, nuda, candida, ex candore et amore profecta; at malignitatem odii, infamiæ et noxæ derivant in intima cordis. Dum enim fingunt se ex pietate et compassione narrare vitia proximi, dictis suis fidem conciliant, magisque ea menti audientium infigunt ut is ea credat, et eum, cui detrahit, vilem et infamem æstimet; quare eorum verba, quæ videntur simplicia, revera sunt verbera et mallei qui intima cordis verberant et contundunt: הלמות halmut enim est malleus; unde mithallamim sunt malleationes, sive percussiones et contusiones quæ malleo fiunt.
Audi S. Bernardum, serm. 24 in Cantica: «Alii, inquit, quodam simulatæ verecundiæ fuco conceptam malitiam, quam retinere non possunt, adumbrare conantur. Videas præmitti alta suspiria, sicque quadam cum gravitate et tarditate, vultu mæsto, demissis superciliis, et voce plangenti egredi maledictionem; et tanto quidem persuasibiliorem, quanto creditur ab his qui audiunt, corde navito et magis condolentis affectu, quam malitiose proferri. Doleo, inquit, vehementer pro eo, quod diligo eum satis, et nunquam potui de hac re corrigere eum.» Vide seq.
Salomoni de more concinit Siracides, Eccli. XXVIII, 15: «Susurro, inquit, et bilinguis maledictus; multos enim turbavit pacem habentes,» etc., ubi multis hoc vitium insectatur. Et cap. II, 14: «Væ duplici corde et labiis scelestis!» bilingues enim sunt bicordes instar perdicum Paphlagoniæ, quæ, teste Plinio, lib. XI, cap. XXXVII, duplex habent cor: simili enim modo susurrones unum cor habent in pectore, alterum in ore, dum aliud cogitant, aliud loquuntur: sic vicissim aliam habent linguam in præsentia amici, aliam in absentia, dum præsentem laudant, absentem vituperant.
Vide utrobique dicta: illa enim hic non repeto, ne actum agam.
Pigrum dejicit timor
Hic versus non est in Hebræo, nec in Latinis Complutensibus aliisque nonnullis; exstat tamen in Romanis: transcriptus est ex Septuaginta, qui sequentem versum Hebræum ancipitem, ut dupliciter verti possit, duplici sententia expresserunt. Hebræum enim מתרפה mitrappe et pigrum et eum qui medetur (ut vers. seq. vertunt Septuaginta) significat: alioqui hic versus in re et sensu consentit cum seq., ejusque videtur paraphrasis. Piger enim est mollis et dissolutus, qui proinde opera sua dissipat, ideoque ad egestatem et esuriem redigitur.
Sensus ergo est, q. d. Timor laboris consternat pigrum, eumque facit effeminatum, ut instar feminæ fugiat horreatque laborem, ac sectetur otium: quare ob inertiam conciliat sibi pauperiem et esuriem. Unde Auctor Catenæ Græcorum: «Vir, ait, qui voluntate et studio mulier est, virtutem quæ animam nutriat nunquam assequetur.»
Pro effeminatorum græce est ἀνδρογύνων, q. d. virorum feminarum, sive qui ex viris in feminas degenerant: androgyni enim sunt hermaphroditi, qui utrumque habent sexum feminæ et masculi, ut idem simul vir sit et mulier, ideoque semivir, effeminatus, mollis et pathicus; quales in Africa esse, qui dextram mammam habent virilem, sinistram muliebrem docet Plinius, lib. VII, cap. III; unde tales monstra naturæ imo monstra fatalia appellat Cicero, lib. I De Divinat. Et S. Augustinus, lib. III De Genes. ad litt., cap. XXII, refellens eos qui Adamum censent fuisse androgynum, ex eo quod ait Scriptura: Masculum et feminam fecit eos, sic ait: «Ne quisquam arbitraretur ita factum, ut in homine singulari uterque sexus exprimeretur, sicut interdum nascuntur quos Androgynos vocant, ostendit se singularem numerum propter conjunctionis unitatem posuisse.» Piger ergo est androgynus; quia pigritia effeminat, et ex viro quasi feminam facit.
Nota hic comites et indices acediæ, sive pigritiæ, esse timorem, mollitiem, effeminationem. Audi Aristotelem, lib. De Virtutibus: «Comitatur ignaviam mollities, effeminatio, torpor, vitæ cupiditas. Subest etiam quædam timiditas, et contentionis detractio.» Unde et Jamblichus otium ita pingit: «Vir imbellis in habitu et veste muliebri pulvinari incumbens.» Idem Aristoteles in Problem. sect. III, Quæst. V et XXV, timoris causam dat frigus, quod et torporis est causa: unde videmus in hieme frigidos algere, tremere et torpere: ex adverso calor calidique spiritus sunt causa magnanimitatis, agilitatis et fervoris. Idem in Physiognom. cap. VI, timoris et torporis eadem dat signa: «Timidi signa, inquit, pili molles; corpore inclinatus, non erectus; suræ sursum contractæ; circa faciem subpallidus; oculi imbecilles, et nimium conniventes; et extrema corporis imbecilla, et crura parva; manus longæ et graciles; lumbi autem parvi et imbecilles; figura contensa in motibus; non temerarius, sed supinus et stupefactibilis; mos qui est in facie mobilis; mæstus.»
Jam audi pigritiæ et otii damna per exempla et similia. Sicut per rimam sentinæ aqua latenter intrat et excrescit, donec navis per nautarum incuriam demergitur: ita ex otio atque ignavia cogitationes pravæ et concupiscentiæ multiplicantur, donec navis cordis eis succumbens in peccato periclitetur, ait S. Bernardus, serm. De S. Andrea. Aves, quæ conviviis apparantur, ut immotæ facile pinguescant, in obscuro continentur: ita sine ulla exercitatione jacentibus, tumor pigrum corpus invadit, et in superbam umbram iners sagina succrescit, ait Seneca, epist. 121. Sicut aqua, quæ caret decursu, ac jacet in foveis, putrescit, ac humano usui aliena efficitur, repleturque animalibus venenatis et noxiis: ita et corpus otii tabe confectum concupiscentiarum carnalium parit insaniam, ait Laurentius Justinianus, lib. De Perfectionis gradibus, cap. IX.
Denique pigritia et torpor similis est torpedini pisciculo, item alteri qui echeneis et remora dictus est; de priori quidem asserit Plinius, lib. XXXII, cap. I: «Si vel hasta virgave attingatur, quamvis prævalidos lacertos torpescere, quamlibet ad cursum veloces alligari pedes, quasi odore tantum et quadam aura sui corporis afficiat membra.» Echeneidem autem ait naves validis ventis actas tenere et sistere. «Ruant venti licet, inquit, et sæviant procellæ, imperat furori, viresque tantas compescit, et cogit stare navigia; quod non vincula ulla, non anchoræ pondere irrevocabili jactæ. Infrenat impetus, et domat mundi rabiem nullo suo labore, non retinendo, aut alio modo quam adhærendo. Sed armatæ classes imponunt sibi turrium propugnacula, ut in mari quoque pugnetur velut e muris. Heu! vanitas humana! cum rostra illa ære ferroque ad ictus armata, semipedalis inhibere possit, ac tenere devincta pisciculus.» Simili modo pigritia torpefacit omnes animi vires, omnia corporis membra, ac ingentia mentis molimina, velut naves vento actas, inhibet et sistit.
Versus 9: Qui mollis et dissolutus est in opere suo
Pro mollis et dissolutus hebraice est מתרפה mitrappe, quod Aquila vertit, νωχελευόμενος, id est ignavus; Symmachus, στραγγευόμενος, id est cessans; Theodotion, ἀνειμένος, id est remissus; Tigurina, qui friget in opere, frater est ejus qui dissipat; Vatablus, qui derelinquit opus suum, frater est domino perdenti, supple facultates suas. Fratrem pro simili ponit, quod soleant fratres esse similes, q. d. Qui negligens est, perdit omnia quæ habet. Aut frater vocatur symbolice: quia uterque, scilicet tam mollis quam dissipans, filius est incuriæ, quæ sibi non prospicit, sed sua dissipari sinit.
Pro dissipantis hebraice est בעל משחית baal maschit, id est viri destructoris: ita Cajetanus; vel viri vastantis, excidentis et perdentis, q. d. Qui opus aliquod remisse, frigide et oscitanter facit, non tam facit opus quam destruit, adeoque simillimus est illi qui opus factum dissipat et demolitur. Minus proprie Jansenius et aliqui alii vertunt, viri decoctoris vel prodigi; Hebræum enim maschit proprie significat vastatorem et destructorem, qualis tamen in suo genere est decoctor et prodigus, q. d. Sicut prodigus sua perdit per profusionem, ita remissus sua perdit per desidiam et ignaviam.
Significat ergo hæc gnome torporem, segnitiem et ignaviam opus inchoatum adeo non promovere, ut etiam quod inchoatum est dissipet et destruat, tum quia segnis id quod operatus et lucratus est non servat, sed sinit illud dilabi et diffluere; tum quia opus inchoatum, nisi perficiatur, sensim fatiscit, corrumpitur et destruitur: principium enim operis pendet a medio et fine, ut, si iis destituatur, ruere incipiat. Id videre est in fabricis. Qui enim muros erexit, et tabulatum construxit: si tectum imponere negligat, sua negligentia facit ut pluvia, in muros et tabulatum impluens, illa corrumpat et destruat. Idem videre est in hortis et plantis: nisi enim quis ea assidue riget, sarriat, putet, colat; corrumpuntur, et pro fructibus lolium, sentes et spinas proferunt: omnis enim res, ut conservetur, exigit culturam. Audi Ovidium, lib. V De Tristibus, eleg. 12, per exempla naturalia id demonstrantem:
Adde quod ingenium longa rubigine læsum Torpet, et est multo quam fuit ante minus. Fertilis assiduo si non renovetur aratro, Nil nisi cum spinis gramen habebit ager. Tempore qui longo steterit male curret, et inter Carceribus missos ultimus ibit equus. Vertitur in teneram cariem, rimisque dehiscit, Si qua diu solitis cymba vacabit aquis.
Quocirca Cato in Distichis ita præcipit: Segnitiem fugito, quæ vitæ ignavia fertur: Nam, cum animus languet, consumit inertia corpus.
Igitur segnis et torpens in opere illud dissipat, quia quod una manu operatur, hoc altera quasi destruit; quod enim labore suo ædificat, hoc segnitie et torpore suo perdit et diruit. Quare tales similes sunt telæ quam texebat Penelope, quæ quod per diem texuerat, hoc nocte retexebat et dissolvebat. Monet ergo hic versus idem fere quod vulgaris versiculus: Non minor est virtus, quam quærere, parta tueri.
Docetque quod non tantum profusio, sed etiam negligentia patrisfamilias reddit rem familiarem deteriorem. Sic et magistratuum negligentia non minus nocet reipublicæ, quam ulli hostes. Et Ecclesiam Episcoporum incuria et inscitia non minus pene afflixit, quam sævitia tyrannorum, qui eam armis opprimere conati sunt.
Exstat insignis hac de re apologus Ocni (græce enim ὄκνος pigrum significat). Veteres enim pinxerunt Ocnum apud inferos sedentem, et torquentem funem; adstantem autem illi asinam, quæ statim devorabat quidquid ab illo tortum fuerat: ὄκνος enim est ὄνος, hoc est, piger est asinus. Nimirum quidquid piger pigre facit, idipsum mox consumit et perdit pigritia, cujus symbolum est asinus. Unde Propertius, lib. IV, eleg. 3: Dignior obliquo funem qui torqueat Ocno, Æternusque tuam pascat, aselle, famem.
Hinc proverbium: «Torquet piger funiculum, Ocni funem contexit.» Pausanias, lib. X De Phocicis, Ocnum industrium et laboriosum fuisse scribit, sed uxorem habuisse pigram, quæ viri lucrum omne consumeret. Vide Pierium, Hieroglyph. lib. XII. Similes Ocno sunt hodie opifices, qui, quod per hebdomadam lucrantur, die Dominico ludendo, potando, luxuriando absumunt. Ita quod longus durusque viri labor congregat, hoc illico carnis asella vorat. De Ocno vide Pausaniam, Plinium, Varronem, Plutarchum.
Porro hæc sententia vera est in bonis spiritualibus æque ac temporalibus. Vide S. Gregorium, III part. Pastor. admon. 35.
Addunt Rabbini pigrum esse fratrem dissipantis non tantum opera sua, sed et totum mundum. Τὸ enim opera sua non est in Hebræo, qui absolute habet, frater est dissipantis. Qui enim nulli honesto vacant studio, sed otiantur, epulantur et liguriunt, quantum in ipsis est, mundum demoliri et destruere conantur. Ita Baynus.
Mystice R. Salomon: Qui, ait, negligens est in opere et studio legis, ac Gentilium philosophiæ totum se profane dedit, hic est frater maschit, id est vastantis, puta Satanæ.
Denique Septuaginta Complutenses et Romani vertunt, qui non medetur sibi in operibus suis, frater est perdentis seipsum; Hebræum enim מתרפה mitrappe, si a רפא rapha per aleph (litteræ enim he et aleph sæpe commutantur) derivetur, significat curare, mederi. Mederi operibus, est ea ita dirigere et moderari, ut nullum in eis sit vitium (vitium enim est operi, quod morbus corpori), nullus excessus, nullus defectus, puta ut fiant non pigre et torpide, nec præcipitanter et temerarie, sed prudenter et moderate. Auctor Catenæ Græcorum ex Septuaginta vertit, qui suis sese operibus non satiat, similis est illi qui seipsum perdit ac dissipat. Sicque explicat. Sensus est: «Qui vitam in malitia traducit, nihil ab eo discrepat qui seipsum perimit.» Verum hic sensus mysticus est; nam ad litteram satietas operationum est earum moderatio jam dicta. Qui enim eas ex virtute operatur, hic iis satiatur; qui vero intemperans est et immoderatus, hic iis non satiatur, ut videre est in avaris, qui operantur noctes et dies, ac immodicis laboribus vires corporis et animi consumunt ut ditentur. Hi enim uti lucro, ita labore non satiantur, suntque inexplebiles.
Parallela huic sententiæ est illa cap. X, 4: «Egestatem operata est manus remissa; manus autem fortium divitias parat.» Et cap. XII, 11: «Qui operatur terram suam satiabitur panibus; qui autem sectatur otium, stultissimus est.» Et vers. 24: «Manus fortium dominabitur; quæ autem remissa est, tributis serviet.» Et cap. XXIII, 21: «Vestietur pannis dormitatio.» Antistropha est Christi parabola talentorum, in qua dominus a servo otioso jubet auferri talentum, dicens: «Omni habenti (id est utenti, operanti) dabitur, et abundabit; ei autem qui non habet (id est non utitur, non operatur), et quod videtur habere, auferetur ab eo,» Matth. XXV, 29.
Nec aliter M. Tullius, Tuscul. II, inquiens: «Ut onera contentis corporibus facilius feruntur, remissis opprimunt: simillime animus intensione sua depellit pressum omnem ponderum, remissione autem sic urgetur, ut se nequeat extollere.»
Versus 10: Turris fortissima nomen Domini
Ita Romani et cæteri. Minus recte ergo aliqui legunt, ad ipsam, scilicet turrim; licet ex Hebræo ita verti possit, atque eodem redit sensus. Si enim nomen Domini est turris: ergo qui currit ad illud, currit ad turrim; ac solent rustici et cives, imminente hoste, confugere ad turres. Unde Chaldæus vertit, in ea autem curret justus, et exaltabitur in ipsa; Hebraice est, turris fortitudinis (Aquila et Theodotion, turris potentiæ) nomen Jehova; in ipso vel in ipsam curret justus et exaltabitur; Syrus, et fortis erit; Tigurina, extra telorum jactum est. Aben-Ezra Hebræum בו ירוץ bo iaruts dupliciter vertit et explicat: primo, in ipso curret, id est divini nominis ope curret; secundo, in ipso conteret hostes suos; si enim iaruts derives a רוץ ruts, significat curret; sin a רצץ ratsats, significat conteret. Hæ autem duæ radices sæpe inter se commutantur, ut patet Judic. IX, 53; Eccle. XII, 6; II Reg. XXIII, 42, et alibi.
Alludit ad morem veterum, qui in urbibus et pagis erigebant turres, ad quas quasi arces, ingruente hoste, confugiebant.
Talis fuit Romæ in Capitolio; unde urbe a Gallis capta, Capitolium Romam et Romanos servavit. Hinc viri docti censent Burgum dictum a Græco πύργος, id est turris, quod in Burgis turres essent instar arcium. Jam a Burgo Germani cives vocant Burgers, Galli Bourgeois; inde dicti Burgundi, quod in Burgis, id est locis munitis, puta turribus et arcibus, ob frequentes Wandalorum, Gothorum, Alanorum irruptiones habitarent. Talis fuit turris Babel, Genes. XI, quæ urbi Babyloni nomen dedit, de qua S. Hieronymus in Isaia cap. XIII et XIV: «Arx, ait, et Capitolium urbis est turris ædificata post diluvium.»
Dicit ergo Salomon quod, sicut Romani in omni hostium incursu confugiebant ad Capitolium, Babylonii ad turrim Babel, Burgundi ad Burgum: ita justi currant ad Deum eum invocando, quasi ad arcem Tarpeiam insuperabilem, et asylum inviolabile, ex quo non tantum seipsos defendant, sed et hostes jactis desuper telis offendant et conterant, ut vertit Aben-Ezra. Igitur, sicut confugiens ad turrim in ejus celsitudine exaltatur: sic et confugiens ad Deum celsissimum, in illo et per illum exaltatur. Rursum «exaltabitur,» id est, stabit tanquam miles in præsidio et statione sua; milites enim præsidiarii in turribus excubare solent, indeque depugnare et hostes impetere. Unde et stationarii vocantur. Qui enim in turri est, cæteris qui in terra sunt, celsior et superior est, ac ex alto hostes cæteraque omnia despicit, quia unus ipse centum hostes angusto talle scandentes sistere et deturbare valet.
Septuaginta vertunt, ex magnificentia fortitudinis (alius interpres legit, ex magnitudine operum) nomen Domini; ad ipsum autem accurrentes justi exaltantur. Quod clare sic reddit Auctor Catenæ Græcorum: «A fortitudinis magnitudine et excellentia Dominus nominatur (sive nomen Domini est magnificentia fortitudinis), justi autem, qui ad illum accurrent, exaltantur.» Quod deinde idem auctor sic explicat: «Deus præpotens magnarumque virtutum Dominus appellatur, talesque efficit eos qui sese ad illum adjungunt: per nomen autem Domini, Dei cognitio interdum quoque significatur. Ad illam justi accurrent, etc., hoc est, per rectam inculpatamque vitam ad Deum accedunt; per contemplationem autem ab illo exaltantur. Aut quod dicitur, huc spectat: Ex rebus creatis, earumdemque magnitudine et pulchritudine, Dei omnipotentia cognoscitur et magnificatur.» Hæc Auctor Catenæ mystice potius quam ad litteram.
Quæres, quodnam est nomen Domini, ad quod confugiens justus exaltatur? Respondeo, est multiplex: Primo, Rabbini grammatice accipiunt nomen Jehova, quod est in Hebræo. Hoc enim erat apud Judæos quasi proprium Dei nomen, ut patet Exod. VI, 3, quod invocantes se tutabatur et protegebat. Hoc etiam est tetragrammaton, ac quatuor litteris quasi lateribus turrim quadratam repræsentat; hoc denique nominibus Adonai vel Elohim, quæ ei adjungi solent, quasi vallo cingitur et obvallatur.
Secundo, plenius et profundius per nomen Dei accipias Deum ipsum nomine suo repræsentatum; sæpe enim nomen significat rem nominatam per metonymiam, ut cum quotidie oramus: «Sanctificetur nomen tuum,» hoc est, fac tu ipse, o Deus, ab omnibus ut sanctus colaris et celebreris, ut tua majestas et sanctitas ab omnibus agnoscatur et adoretur. Ita S. Augustinus in Psal. LXIV, 4, explicans illud de Deo dictum: Turris fortitudinis a facie inimici, sic ait: «Christus nobis factus est turris a facie inimici; cave ne feriaris a diabolo; fuge ad turrim. Nunquam te ad illam turrim diabolica jacula secuta sunt; ibi stabis munitus et fixus. Ante te est turris; recordare Christum, et intra turrim. Quidquid pateris, cogita quia prior passus est; et cogita quo fine passus est, ut moreretur et resurgeret. Talem et tu finem spera, qualis in illo præcessit; et intrasti turrim.»
Tertio, per nomen accipias robur et omnipotentiam Dei; Dei enim nomen est omnipotens, præpotens, fortissimus, Deus Israel, etc.; unde Septuaginta vertunt, magnificentia fortitudinis est nomen Domini, uti paulo ante dixi. Simili sensu signantes nos cruce dicimus: «In nomine (id est in virtute) Patris et Filii et Spiritus Sancti,» supple: ordior vel facio hoc opus.
Quarto, nomen Dei est Dei auxilium et protectio. Sic Christus ait, Joan. cap. XVII, 11: «Pater sancte, serva eos in nomine tuo,» id est conserva eos sub tua protectione et tutela, ait Theophylactus et Euthymius, juxta illud Psal. XC, 1: «Qui habitat in adjutorio (quasi in turre et arce munitissima) Altissimi, in protectione Dei cœli commorabitur.» Ubi vide S. Bernardum.
Quinto, nomen Dei est nominatio et invocatio Dei per suum nomen, q. d. Oratio et invocatio Dei est quasi turris celsissima, ad quam in quavis tribulatione justi confugiunt et exaltantur, quia mente ad Deum elevata, in eo quasi exaltati habitant liberi ab omni hoste, securi a quavis adversitate, superiores terra, cives cœli, domestici Dei. Audi S. Chrysostomum, lib. II De orando Deum: «Sicut civitas, quæ turribus ac muris cincta non est, facile venit in potestatem hostium: sic et animam non munitam precibus diabolus facile in suam redigit ditionem, nec multo negotio omni scelerum genere implet. Ceterum ad animam precibus munitam non audet propius accedere, metuens robur ac fortitudinem, quam illi oratio subministrat.» Alludit ad stationem militum in turribus, a quibus Ecclesia sumpsit nomen stationum. Sic enim vocat dies statos orationi et jejunio dicatos, quibus quasi in statione excubant fideles, ac contra diabolum cæterosque hostes decertant.
Unde Tertullianus, lib. De Oratione, in fine, ait quod statio solvenda sit accepto corpore Domini: «Nonne solemnior, ait, erit statio tua, si et ad aram Dei steteris? Si statio de militari exemplo nomen accepit (nam et militia Dei sumus), utique nulla lætitia sive tristitia obveniens castris, stationes militum rescindit,» ut ob nuntia læta vel tristia a statione descendant, q. d. Sic nec Christiani stationem orationis et jejunii deserere debent, quæcumque causa læta vel tristis occurrat.
Denique nomen Dei est nomen Jesus; hoc enim est nomen proprium Verbi incarnati, quod salutem quam significat, omnibus ad se velut ad turrim confugientibus præstat, juxta illud: «Nec enim aliud nomen est sub cœlo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri,» Act. IV, 12. Vide S. Bernardum, serm. 15 in Cantica. Vide et ea quæ de hoc nomine dixi Philip. II, 10; Num. XIII; Habacuc III, 18.
Versus 11: Substantia divitis urbs roboris ejus
Prius hemistichium audivimus cap. X, vers. 15, ubi illud explicui. Posterius Hebræa sic habent, et murus præaltus, במשכיתו bemaskito, quod Pagninus et Baynus vertunt, in imaginatione ejus, hoc est, ut Vatablus, «ipse fingit sibi opes suas urbis fortissimæ, ac muri altissimi loco esse;» Cajetanus, in celaturis ejus; R. David, in pictura ejus; alii, in cubiculis ejus; alii, in conspectu ejus; R. Salomon, in penetralibus ejus; Chaldæus, quasi murus elevatum est habitaculum ejus; Syrus, habitatio ejus in muris fortibus; Septuaginta, at gloria ejus valde obumbrat; de quo postea.
Hinc R. Levi et Aben-Ezra censent hunc versum priori opponi, q. d. Justo turris fortitudinis est nomen Domini, quod eum tutatur, ut nullis adversis possit expugnari: at diviti urbs et turris fortitudinis sunt opes ejus; sed hac differentia, quod justo nomen Domini revera sit turris fortitudinis, opes autem diviti non revera, sed tantum in opinione et persuasione ejus sint urbs fortitudinis. Putat enim se per eas ab adversis fore tutum, ac illarum ope exaltandum, sicut justus nomine divino. Justus ergo in Deo verum habet asylum et propugnaculum, dives in opibus tantum fictum, pictum et imaginatum. Ipse enim hoc sibi in mente fingit et pingit, quod nusquam exstat; quare minimo adversitatis incursu difflatur et evanescit instar telæ aranearum, juxta illud Isaiæ LIX: «Telas araneæ texuerunt; telæ eorum non erunt in vestimentum.» Hic igitur primus est sensus, quo bemaskito significat in imaginatione ejus.
Secundus est quo Cajetanus vertit, in celaturis ejus; R. David, in picturis ejus, q. d. Dives, cum in cubiculis suis affabre cælatis obambulat, securum et felicem se æstimat, perinde ac si muris præaltis vallaretur. Aut, ut R. Abraham: «Et tanquam murum elevatum reputat cælatum aurum et argentum, quibus domus illius plena est.» Addit idem verti posse, et sicut murus altus in prospectu ejus, q. d. Dives aurum suum assidue habet in prospectu, id est jugiter illud respicit quasi murum, in quo spes, salus et munimen ejus recumbit. Alius sic exponit, q. d. Sicut qui alto loco consistit, si deorsum prospiciat, vertigine capitis agitur, qua circumactus sponte deorsum ruit et colliditur: sic dives propter opes in superbiam actus, præ capitis sensusque sui imbecillitate in præceps ruit, et in exitium rapitur.
Tertio, Noster bemaskito vertit, in tegumento ejus, a rad. סכך sacach, id est texit, operuit; unde vertit, circumdans, id est tegens, vallans, muniens eum, q. d. Dives, dum opibus se tectum cinctumque videt, putat se muro valido tegi et vallari.
Denique Septuaginta bemaskito vertunt, in obumbratione ejus; unde vertunt, gloria autem ejus valde obumbrat. Quod primo, sic accipi potest, ut consentiat cum Vulgata, q. d. «Obumbrat,» id est obtegit, circumdat et communit divitem gloria et pompa quam sibi opibus suis parit. Dum enim splendidis vestibus indutus, stipatus famulis, equo vel curru vectus, pompatice incedit, videtur iis undique cingi et communiri, imo alios obumbrare, tegere et protegere. Unde Auctor Catenæ Græcorum hunc versum ex Septuaginta sic reddit: «Opes viro diviti sunt instar propugnaculi munitæque civitatis; interim gloria et majestas sunt, qua eas plurimum propugnant atque exornant.»
Secundo, to obumbrat potest referri ad picturam; pictores enim parva et obscura obumbrant, ut umbræ oppositu magna et clara coloribus clarius repræsentent, adeoque tota ars pingendi consistit in umbris et coloribus rite miscendis et apposite disponendis; quin et umbra naturalis est corporis imago: unde ab umbris pictores imagines pingere didicerunt: «Umbra hominis lineis circumducta, quam deinde colorare testa trita primus invenit Cleophantus Corinthius,» ait Plinius, lib. XXXV, cap. III.
To ergo obumbrat significat primo, opes non esse corpus bonumque solidum, sed umbram duntaxat fugacem et evanidam. Quid inanius et fugacius umbra? umbra autem sunt opes et pompæ mundi. Secundo, opes sua umbra et specie obumbrare et decipere oculos mentesque hominum. Sicut enim umbræ corporum mane et vespere sunt maximæ et corpore longe majores: sic species opum longe major est re; ostentant enim quid magnum et beatum, cum nil tale contineant, uti patet moribundis in morte, et Beatis in cœlo: ibi enim quasi in plena luce et meridie felicitatis, fugantur omnes umbræ opulentiæ et felicitatis, umbratilis et terrenæ, juxta illud Cant. II, 17: «Donec aspiret dies, et inclinentur umbræ.»
Quin et Plinius, lib. II, cap. X, asserit, «aliud non esse noctem quam terræ umbram.» Et mox: «Ergo confinium illis (umbris) est aeris terminus, initiumque ætheris. Supra lunam pura omnia, ac diuturnæ lucis plena.»
Tertio, pictores, ait noster Salazar, dum quid deprimere volunt, pingunt umbram, dum vero attollere, colorant; adumbratio enim magna deprimit, color parva attollit, q. d. Dives majora bona, id est spiritualia et æterna, ignorationis vel passionum umbris tegit, et partes alias, nimirum caduca et temporalia, præclaris coloribus illuminat; propterea hæc altiora, et illa depressiora ipsi videntur. Secus justus ac pius homo hæc spiritualia bona, quæ per se majora sunt et digniora, colorum ac pigmentorum illuminationibus elevat; item temporalia et caduca, quæ per se minora et leviora sunt, additis umbris contegit ac deprimit.
Mystice Beda: «Non terrena substantia, ait, semper defendere potest; imo plerique propter divitias sunt capti vel occisi. Unde et Ecclesiastes V, ait: Divitiæ conservatæ in malum domini sui; pereunt enim in afflictione pessima. Melius ergo intelligitur substantiam laudari virtutum, quibus quicumque abundat, quasi muro inexpugnabili cunctas hostium arcet insidias.» Accedit noster Alvarez de Paz, lib. IV De Perfectione, part. II, cap. XXI, qui per substantiam accipit perfectionem virtutum, quæ hominem contra omnia vitia, dæmones et mala universa communit et tutatur, causamque assignat: Præsentia, ait, Domini animam inhabitantis, et eam protegentis, hujus securitatis est causa. At in quo consistit ista securitas? Certe in hoc quod perfectus pro suæ vitæ et profectus ratione gravia peccata prostravit, vitia exstinxit, inordinatos affectus dejecit, et jam victos rationi et divinæ voluntati subjugavit. Atque in quadam vitæ celsitudine positus, non est cur timeat ea quæ in imo consistentes inquietant. Hic thesaurizavit thesauros in cœlo, id est in celsissima puritate vitæ, quæ cœli similitudinem gerit, quo fur non appropriat, neque tinea corrumpit, et ideo nec fures, scilicet adversarios externos, timet; nec tineam, internas videlicet rerum malarum concupiscentias, metuit. Quid enim ille trepidet avaritiæ et rerum temporalium possidendarum bellum, qui pro perfectionis desiderio et paupertatis amore omnia contempsit, et vix ipsum parcissimum victum, et vile indumentum corpusculo necessarium admittit? Quid timeat suæ carnis venenatum sibilum, qui, ut eam spiritus imperio subjiceret, omni asperitatum et afflictionum genere domat, et licita frequenter ei negat, ne illicita concupiscat? Quid horreat propriæ voluntatis occursum, et honorum ac dignitatum appetitum, qui minimam quoque honoris significationem fugit, et in aliquo etiam modico suam voluntatem sequi, ut pestem infestissimam perhorrescit.
Versus 12: Antequam conteratur exaltatur cor hominis
Hebraice, ante fracturam elevabitur cor viri, et ante gloriam humilitas; Symmachus et Theodotion, et ante gloriam mansuetudo; Vatablus, anteit gloriam dejectio, q. d. Superbi humiliantur, et humiles exaltantur.
Auctor Catenæ Græcorum ex Septuaginta sic vertit, cor hominis non prius exaltatur quam deprimatur et conteratur, nec prius rursum gloria potitur quam humilietur. S. Hieronymus, epist. 32, legit: Ante gloriam humiliabitur cor viri, et ante ruinam exaltatur. Hic versus repetitur ex cap. XVI, vers. 18, ubi eum explicui, quibus adde quemdam sic moraliter explicare, q. d. Afflictus et contritus est homo, quia seipsum per superbiam extulit; unde ut a malis liberetur, et ad pristinam prosperitatem redeat, necesse est ut seipsum humiliet.
Præclare S. Bernardus, serm. 54 in Cantica: «Oportet, ait, humiliter sentire de se nitentem ad altiora, ne dum supra se attollitur, cadat a se.» Et paulo post: «Nisi humilitatis merito maxima minime obtinentur.» Huc facit proverbium Arabum, cent. 1, num. 3: «Si nescis ascendere per scalam, non ambulabis super tectum,» id est, si non potes te humiliare et subjici duci, neque dux eris. Nam non solent ad dominium promoveri qui sub aliorum dominio continere se nequeunt; quia nemo recte dominum agit, qui non ante ministrum gessit, adeo ut servitus via sit ad imperium, non secus ac scala ad tectum.
Versus 13: Qui prius respondet quam audiat
Quia præpropere rem de qua interrogatur, impertinenter de alia respondet, aut periculo respondendi se exponit, ne rogatus de fabis, de cepis respondeat, ut vulgo dicitur. Hebraice, reddens verbum antequam audiat, stultitia est ei et ignominia; Septuaginta, impudentia est ei et probrum; Chaldæus, confusio; Vatablus, pudore et confusione afficitur. Salomonem secutus Siracides ait, Eccli. XI, 8: «Priusquam audias, ne respondeas verbum, et in medio sermonum ne adjicias loqui,» ubi plene utriusque gnomæ sensum explicui; quare hic iota non addam.
Versus 14: Spiritus viri sustentat imbecillitatem suam
q. d. Nullus, nisi valde patiens et mansuetus, ait Lyranus. Pro ad irascendum facilem, Hebraice est נכאה nechea, quod primo, Theodotion derivans a נכה nacha, id est percussit, vertit percussum: «Et spiritum, inquit, percussum quis portabit eum?» Secundo, alii derivantes a כאה kaa, id est dolere, tristari, infirmari, vertunt dolentem, tristem, infirmum; Syrus, dolore concussum. Tertio, Septuaginta vertunt ὀλιγόψυχον, id est parvi animi, sive pusillanimem; Chaldæus, abjectum. Quarto, Tigurina, affectum passionibus, quod Noster vertit, facilem ad irascendum. Quinto, alii, perturbatum, conturbatum, obscuratum, cui lux gaudii adempta est per tristitiam vel iram.
Primo, Aben-Ezra sic explicat, q. d. Spiritus, id est anima, viri ægritudinem tolerabit, corpusque irrigabit: illa, inquam, quæ sapientiæ possessione referta dolores patienter sustinet; hic enim est vir, qui fortitudine præstans animum dolore subigi non patitur, sed quæcumque eveniunt, hilari animo prudenter excipit; at spiritum nechea, id est, animum dejectum, et dolori iræque succumbentem, ob hujus sæculi inania, dum ea obtinere nequit, quis sustinebit? Et R. Levi: Si animus ipse, inquit, ita vexetur morbo, ut succumbat et languescat, quid illum recreabit? neque enim aliquid est, a quo ille reparari queat. Unde et Vatablus vertit, spiritus hominis perfert morbum illius, spiritum vero percussum quis feret? sicque explicat, q. d. «Spiritus hominis facile perfert morbum corporis; sed morbum spiritus, hoc est suum, non potest, hoc est, si animus male habeat, nemo est qui illum sanare possit.»
Secundo, Cajetanus sic vertit et explicat, spiritus viri feret ægritudinem suam, et spiritum contritum quis feret illum? Sicque explicat: Disparitas inter mala spiritus (mala quasi congenita, seu ab intrinseco nata) et mala ejusdem ab extrinseco proficiscentia describitur per hoc, quod illa sunt tolerabilia, ista vero intolerabilia. Assimilans itaque mala ab extrinseco nata intrinsecis ægritudinibus dicit quod viri spiritus sufferet ægritudines proprias (puta pusillanimitatem, iracundiam præcipitem, et alias hujusmodi animi ægritudines), spiritum vero contritum ab alio (hoc est non solum percussum et fractum, sed etiam quasi contritum ignominiis, despectionibus, irrisionibus, aliisque injuriis) quis sufferet? ac si apertius dixisset: Intolerabilis est, non quod penitus intolerabilis sit, sed quia difficile valde tolerari potest.
Tertio, aliqui vertunt in nominativo: «Spiritus ad irascendum facilis, quid poterit sustinere?» q. d. Spiritus viri, id est virilis, facile tolerat suam infirmitatem; at spiritus pusillanimis, qui ad leve verber vel verbulum stomachatur et excandescit, nihil vel minimum adversi potest tolerare. Verum omnes alii vertunt in accusativo: «Spiritum ad irascendum quis poterit sustinere?» Hebræum enim מי mi significat quis, non quid; interrogativum enim est personæ, non rei.
Quarto, Septuaginta per spiritum accipiunt iram; irati enim naribus spiritum sive halitum copiosum efflant. Per imbecillitatem accipiunt servum infirmum, vilem et abjectum. Unde vertunt, iram viri mitigat servus prudens; parvi animi autem virum quis sustinebit? q. d. Iram viri cordati, prudentis et magnanimi sedabit servus prudenti suo consilio et eloquio: quia vir ratione et prudentia duci se sinit; at pusillanimem, qui nihil sufferre valet, sed ad quælibet excandescit, quis feret? nec enim ratione, sed ira et impatientia continue agitur. Unde infert Auctor Catenæ Græcorum: His aperte ostenditur, inquit, ignaviam animique abjectionem ira deteriorem esse: siquidem iracundum, vel domesticus famulus, etiamsi nullam potestatem, nec magnam quoque dicendi libertatem habeat, temporis lapsu placaverit; at vero ignavia metuque laboris fractum nequaquam.
Quinto et genuine, «spiritus viri» est spiritus virilis, generosus, magnanimus, ideoque vegetus, lætus et alacer; hic quamlibet infirmitatem tam suam quam alienam facile suffert et portat, quasi gigas quidam robustissimus; at spiritus pusillanimis, qui si vel acu tangatur, irascitur et excandescit, adeo nihil tolerare et portare potest, ut et ipse tam sibi quam aliis, etiam generosis et robustis, sit importabilis et intolerabilis: «Quia, ut ait Beda, qui ad irascendum facilis est, nec seipsum potest sustinere, ita ut iratus sæpe dicat eaque mox cum placidus est, quia dixerit, pœnitet, plerumque etiam an dixerit ignorat.»
Nota, τὸ spiritus viri sustentat, Hebraice יכלכל iekalkel, id est fert, portat, bajulat. Alludit enim ad bajulos, qui, cum valido sunt spiritu et halitu, valida et gravia portant onera; quia, ut ait Aristoteles, lib. De Respir., fortitudinis et roboris ad onera bajulanda, spiritus et anhelitus mensura est: quo enim quis per nares vehementius ac productius anhelat, eo robustior est ad onera bajulanda; quo vero quis exilius et brevius spiritum per nares ducit et reciprocat, eo infirmior, et oneribus portandis debilior est. Apte ergo dicit Salomon «spiritum viri,» id est virilem, fortem et constantem, bajulandæ infirmitati cuilibet sat virium afferre. Spiritus enim viri est animus virilis et magnanimus, imo est ipsa virtus, robur et magnanimitas. Unde S. Ambrosius, lib. I in Lucam, ad illud de S. Joanne Baptista: Erit enim magnus coram Domino: «Est, ait, coram Domino magnitudo animæ, magnitudo virtutis. Est etiam parvitas animæ, et pueritia virtutis, etc. Erit itaque Joannes magnus non virtute corporis, sed animi magnitudine: parvus in sæculo, magnus in spiritu.»
Huc facit illud Senecæ, epist. 66: «Magnanimus est qui omnia rerum diversarum onera rigida cervice sustollit, qui supra fortunam exstat. Non mirum est in tranquillitate non concuti; illud mirare, ibi extolli aliquem ubi omnes deprimuntur; ibi stare ubi omnes jacent.» Et rursum: «Magnanimus stat rectus sub quolibet pondere, nulla illum res minorem facit; nihil eorum quæ ferenda sunt, displicet, et quidquid cadere in hominem potest, in se cecidisse non queritur.» Et Plinius, lib. XVI, cap. XLIII: «Ut palmæ arboris ramus, ait, imposito onere non deflectitur in terram cæterarum more, sed renititur, et ultro adversus sarcinæ pondus erigit sese: ita viri fortis animus quo plus negotiis premitur, quoque magis sævit fortuna, hoc est erectior,» dicitque tibi: «Tu ne cede malis, sed contra audentior ito.» Unde Lyranus sic exponit, q. d. «Spiritus viri,» id est, bonitas cordis sustentat imbecillitatem suam ex parte corporis, quia plus aliquando facit, quam habens corpus forte et cor debile. Unde S. Gregorius, homil. 12: «Vires, ait, quas imperitia denegat, charitas subministrat.» Contrarium accidit in pusillanimibus; hi enim festucæ onus non ferunt, sed illico concidunt, tristantur, queruntur, irascuntur. Unde S. Basilius, hom. De gratiis agendis: «Sicut, ait, vermes in lignis mollioribus enascuntur, ita animi impietates in mollioribus hominum mentibus oriuntur.» Et S. Chrysostomus, hom. 38 in epist. I ad Corinth.: «Quemadmodum sana corpora, si modo pane victitent, pinguia, vegeta sunt tamen; morbida vero, etiam sumptuosa variaque mensa, imbecilliora redduntur: sic evenire in animis hominum solet; pusillanimnes, ne si diademate quidem et immensis honoribus potiantur, redire ad se possunt, philosophi vero etiam in vinculis, in catena, voluptate mera fruuntur.» Sic Christus infirmitatem carnis, in passione, spiritus robore sustentavit et superavit. Unde ait: «Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma,» ait Beda, qui et addit: «Potest et de quolibet viro sancto accipi, qui carnis imbecillitatem, ne in tentationibus cedat, mentis fortitudine sustentat,» uti fecere omnes sancti Martyres, Confessores et Virgines. «Tormenta enim Martyres Dei consecrant, et in ipsa passionis probatione sanctificant,» ait S. Cyprianus, lib. IV, epist. 1 ad Rogatianum. Sic S. Paulus ait: «Cum infirmor, tunc potens sum,» II Cor. XII, 10. Sic spiritus S. Francisci sustentabat carnem ejus pænitentiis et laboribus exhaustam, ut etiam in via onera viatorum ingentia, ipse ex charitate in suos humeros susciperet et alacriter portaret, ait S. Bonaventura. Sic S. Paula morbos corporis valido spiritu sustentabat, teste S. Hieronymo in ejus Vita.
Porro hujus virilis spiritus fons et auctor est Spiritus Sanctus: «Iste enim est, ait S. Ambrosius in Symbolum, qui non solum tristitias, et moerores, et malas turpitudinum cogitationes expellit, verum etiam Dei in nobis memoriam tribuit, ut merito cum David dicere possimus: Memor fui Dei, et delectatus sum. Et iterum: Memor ero mirabilium tuorum, Psalm. LXXVI. Iste est, qui nobis recte credentibus et bene operantibus adveniens, tenebras et angustias ac pusillanimitatem cordis expellens, et sua nos luce illuminans, miscet sensui nostro sensum Christi, ut vitam nostram quae in Christo abscondita est cogitemus, et in aeternis et superventuris saeculis, qui noster status sit consideremus; sequentes Filium Dei Jesum, qui penetravit coelos, et in dextera Dei sedens, et in omni consistens loco, nihil suae praesentiae vacuum derelinquit.»
Atque haec est ratio a priori hujus sententiae. Sicut enim anhelitu trahimus spiritum, qui nobis vires et vigorem addit ad onera portanda: sic pariter anhelando et invocando Spiritum Sanctum, haurimus spiritum, vigorem et robur animi ad infirmitates et adversa quaelibet fortiter sufferenda, juxta illud Rom. VIII, 26: «Spiritus adjuvat infirmitatem nostram.» Rursum, sicut vis est quae portat pondus: unde quanta est vis, tantum portare potest pondus: si parva parvum, si magna magnum; quodlibet enim pondus commensuratas sibi in portante exigit vires: sic pariter vis animi est ejus spiritus et robur, qui portat infirmitates tam corporales quam spirituales, tam suas quam alienas: unde quantus est spiritus, tantum ferre potest infirmitatum pondus; si magnus magnum, si parvus parvum; ut, sicut Atlas fingitur a poetis tantis esse viribus, ut coelorum machinam humeris suis sustineat, juxta illud Virgilii, Aeneid. IV:
Atlantis duri, coelum qui vertice fulcit.
Sic ingens spiritus sit quasi Atlas sustinens omnia dura et acerba, quae vel terra illi suggerit, vel Deus e coelo in illum depluit, ut immotus plane vento pulsetur et imbre.
Denique videmus ingentia onera et naves mercibus onustas, per rotas et trochleas levari a parvis hominum paucorum viribus, uti in flumine Antuerpiensi Bruxellam versus navigans, per eas ingentes pontes a puero levari et attolli conspexi. Sic et per vectem majora attolli onera, quam sint vires attollentium quotidie intuemur, et modum docet Vitruvius lib. X, cap. VIII. Causam dat Aristoteles in Quaest. mechan., Quaest. III, quod vectis sit quasi libra librans, itaque allevans pondus quodque; facit enim moventem magis distare a centro ponderis, itaque illud quasi librat et suspendit, ideoque facilius movet, uti clare ibidem explicat Nicolaus Leonicus. Vide et plenius commentantem in Mechanica Aristotelis, Bernardinum Baldum Urbinatem, qui et recte advertit dicta Aristotelis limitanda esse ad habentem fulcrum, sive quando inter vectem et pondus vecte levandum medium est fulcrum, cui vectis innititur; tunc enim fulcrum est quasi centrum, in quo libratur et suspenditur tam vis movens quam pondus motum, ac proinde tunc fulcrum utriusque facit quasi aequilibrium, alias non. Eadem causa est, ait idem Aristoteles ibidem Quaest. IV, cur ii qui in medio navis sunt, remiges, maxime navim movent, quia remus vectis est. Et cur per parvum gubernaculum moveantur magnae navium moles, quia gubernaculum vectis est.» Itidem fit in spiritu, nimirum majora cernimus per eum tolerari et portari quam sint ejus vires, si rota, trochlea aut vecte peculiaris gratia, aeque ac prudentiae et solertiae, vehatur. Prudentia enim solers est in adinveniendis modis, praxibus, rationibus et considerationibus, quibus tristitiae vel adversitatis pondus allevietur. Sic videmus, si afflicto vel melancholico aliqua bella sententia, vel ratio indoli ejus congrua, ejusque palato sapida, proferatur, illico eum afflictione et melancholia, si non liberari, certe levari.
Tropologice, «spiritus viri» id est, animi firmitudo ac stabilitas, est quae hominem ad capessendam virtutem roborat, et ad vitia contraria superanda confortat; quod si minima tentatione oborta statim irascatur, et animum prae tristitia et pusillanimitate despondeat, quis adversus illum non irritetur, qui tam levi occasione a bono desistit?
Versus 15: Cor prudens possidebit scientiam
15. COR PRUDENS (Syrus, cor mundum et purum) POSSIDEBIT SCIENTIAM: ET AURIS SAPIENTIUM QUAERIT DOCTRINAM. — Syrus, auscultat; Septuaginta, cor prudentis possidet sensum; aures autem sapientum quaerunt cogitationem. Graece ἔννουν, id est exceptatam rationem; Aquila, Symmachus et Theodotion, scientiam aut doctrinam, ut Vulgata. In Hebraeo enim pro scientiam et doctrinam eadem est vox דעת daat; Vatablus, cor prudens comparat scientiam, et auris sapientium studet cognitioni. Aben-Ezra hunc versum nectit praecedenti, q. d. Spiritus quassatus et ad irascendum facilis sapientiam non adipiscitur; prudentis autem animus, aegritudinem suam patienter ferens, prudentiae suae ope scientia cumulabitur. «Et auris sapientium,» etc. q. d. Sapiens, quae evenerint aequo animo ferens, doctrinae vacare diligenter studebit.
Idem, vel quasi idem, sunt hoc libro scientia, doctrina, prudentia, intellectus, sapientia, sensus, uti jam saepius monui: scilicet per haec omnia significatur scientia practica sive prudentia dirigens omnes hominis actiones ad normam honesti et virtutis. Copula et est causale significans quia; posterius enim hemistichium dat causam prioris, q. d. Cor prudentis comparat et comparando possidet sapientiam, quia auris ejus eamdem quaerit et vestigat; audit enim doctores et sapientes, a quibus eam audiens mente ruminat et recondit. Hisce enim duobus modis paratur et possidetur sapientia, scilicet sedulo audiendo, et studiose eam meditando; vide dicta cap. I, 5, ad illud: «Audiens sapiens sapientior erit.» Aures ergo similes sunt viverris, quae vestigant leporem vel cuniculum in caverna sua latitantem, eumque inde foras prodire cogunt; mens vero similis est cani, qui leporem prodeuntem capit, occupat et possidet. To possidebit significat primo, sapientiam propriam esse possessionem et peculium mentis et spiritus sapientis; secundo, eamdem ipsi esse carissimam et in summo pretio; tertio, illam ei invito non posse auferri a quopiam, uti auferuntur ab hoste bona externa. Ita Lyranus.
Versus 16: Donum hominis dilatat viam ejus
16. DONUM HOMINIS DILATAT VIAM EJUS: ET ANTE PRINCIPES SPATIUM EI FACIT. — Hebraice, donum hominis latum facit ei, et ante magnos ducet eum; Chaldaeus, donum filii hominis dilatat eum, et ante principes sustentat eum; Syrus, constituit illum; Septuaginta, donum filii hominis dilatat eum, et ante principes sedere facit eum. Pro donum graece est δόμα, quod perperam Regia et Complutenses vertunt domum; δόμος enim significat domum, δόμα vero donum.
Primo, sensus planus et germanus est, q. d. Donum datum vel janitoribus et cubiculariis, vel potius praemissum ad ipsum regem sive principem, aditum ei qui illud dedit, parat, latamque quasi viam sternit ad ipsum regem vel principem, ut ante eum illum deducat, spatiumque, id est locum et copiam conveniendi principis, illi facit; imo ante eum spatium illi facit, ut scilicet in ejus aula et conspectu versetur, quasi regis minister et officialis, vel aulicus et familiaris.
Ita R. Levi: «Cum vero, ait, ad magnatem ob sua negotia accedendum erit, si illum ante muneribus devinxerit, plana apertaque erit via, qua ad eumdem aditus pateat, ut praestet quae cupiebat, atque ejus favorem et gratiam quaquaversum obtineat.
Nota: To donum dilatat significat primo, latum praebet aditum; secundo, latam illi vivendi agendique libertatem et licentiam tribuit; tertio, ab angustia vel carcere ad latiorem locum educit, ait Aben-Ezra. Sicut ergo anteambulones, verbi gratia, Helvetii stipatores, submota turba latam parant viam venienti Pontifici aut Regi ad incedendum: sic dona, submotis impedimentis, latam donanti faciunt viam ad eos quibus dona mittit. Ratio a priori est, quod amor animum amati dilatat, eumque cogat redamare amantem; amor autem et benevolentia maxime cernitur in beneficentia et donis, haec ergo donatarii animum pelliciunt, dilatant, coguntque ut donantem redamet, eique se benevolum, imo beneficum et liberalem vicissim exhibeat. Sic Jacob, praemissis muneribus, viam sibi stravit ad Esau fratrem suum, eumque sibi infensum reconciliavit, Genes. cap. XXXIII. Sic Barlaam, fingens se habere gemmam pretiosam dandam Josaphat filio regis, viam undique conclusam ad eumdem sibi aperuit, eumque ad fidem Christi convertit, teste Damasceno in Historia. Reges enim, quasi terrestres quidam dii et numina, jure suo exigunt munera, quasi honoris sibi debiti vectigal et auctoramentum. Quocirca olim apud Persas nulli ad regem accessus patebat, nisi munere praemisso, vel allato. Salomonem secutus Plato, lib. III Politic.: «Dona, ait, flectunt Deos et reverendos Reges.» Et Ovidius:
Munera, crede mihi, capiunt hominesque Deosque; Placatur donis Jupiter ipse suis.
Objicit sibi anonymus in Catena Graecor.: «Quid hic, ait, audio? paulo ante aiebas mala morte eum interiturum, qui munera donaret, vel acceptaret; quo ergo sensu jubes hic ea impertiri?» ac respondet: «Quia nihil periculi est, si iste fuerit hilaris promptusque ad donandum, ille contra tardus minimeque pronus ad recipiendum.»
Planius pleniusque respondeas munera illa vetita esse, quibus quaeritur gratia judicum aut similium ad evertendam justitiam similemve virtutem; hic vero probari illa quibus via sternitur ad magnates, ut obtineatur jus sibi debitum, vel gratia indebita, sed honesta et utilis bono publico vel privato.
Secundo, anonymus in Catena Graecor. hanc gnomen ex Septuaginta sic vertit, qui liberaliter donat, dilatabitur, et inter viros principes constituetur; eamque refert ad eleemosynam, q. d.: «Non constringetur ille, neque in angustum redigetur, qui largus fuerit in egenos et pauperes; quin potius una hac via dilatabitur, virisque principibus aequiparabitur.» Et R. Salomon: Allegorice, inquit, pertinet haec gnome ad eos qui opes in pauperes conferunt, quibus in futuro aevo pars eadem amplificabitur; quin et dum corporis ergastulis coercentur, ante magnates deducuntur, magnaeque existimationis viri existimantur. Plenius vero noster Salazar: Hortatur, inquit, Salomon ad beneficentiam, q. d. Liberales et profusae largitiones mirum in modum beneficum dilatant, id est amplificant, nobilitant, et in amplitudinem adducunt, ut beneficentia videatur esse latitudo et amplitudo cordis, aeque ac domus et familiae; adeo ut inter principes sedere faciat eum, ut vertunt Septuaginta, vel ut Noster: «Et ante principes spatium facit illi,» id est, locum illi inter principes praestat. Nam liberalitas et magnificentia, regia seu imperatoria virtus est; quapropter eam qui colit, plane in regum atque principum censum referendus est, quia principe dignam virtutem exercet.
Symbolice, Auctor Catenae Graecor. per donum accipit sapientiam sive virtutem, q. d. Sapientia a Deo donata diffundit dilatatque animum, suumque herum unum e sapientum numero constituit.
Tropologice, Beda et Salonius per donum accipiunt charitatem, hoc est donum donorum omnium praestantissimum: «Quod, ait, est donum, quod dilatat viam hominis, et quod ante principes facit illi spatium? donum hoc donum est charitatis, sive aliarum virtutum, quas a Domino fideles accipiunt. Hoc videlicet donum dilatat viam ejus, id est actionem, quia unusquisque fidelis quanto magis gratia Spiritus Sancti intus repletur, tanto magis viam suam foris dilatat, id est bonorum operum gressum multiplicat.»
Sic S. Joannes Eleemosynarius per visum vidit eleemosynam quasi virginem splendentem sibi assistere, ac dicere: «Filia sum summi regis, illi perfamiliaris, omnesque mei asseclas ad illum introduco, illique gratos et familiares efficio: magna enim mihi apud eum est fiducia. Quare si me colas, ego ad illum te introducam, teque illi percharum efficiam.» Ita Leontius in Vita ejusdem. Quin et Tobias, cap. IV, vers. 11: «Eleemosyna, ait, ab omni peccato et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras. Fiducia magna erit coram summo Deo eleemosyna, omnibus facientibus eam.» Significat ergo haec gnome potentem vim muneris et beneficentiae, quod scilicet omnes etiam reges et principes, quin et Deum sibi conciliet, ejusque gratiam emereatur.
Versus 17: Justus prior est accusator sui
17. JUSTUS PRIOR EST ACCUSATOR SUI: VENIT AMICUS EJUS, ET INVESTIGABIT EUM. — Hebraice, justus est primus in lite sua (Chaldaeus et Symmachus, in judicio suo); venit socius vel proximus ejus, et scrutatur eum; Chaldaeus, et vincit eum; Septuaginta, justus sui ipsius est accusator in principio sermonis; cum vero adjecerit adversarius, arguitur; Syrus, justus est filius hominis in judicio; quando venit socius ejus, probat eum.
Primo, Aben-Ezra et R. Levi hunc versum nectunt praecedenti, q. d. Justus, deferens munus magnati, prior est in lite sua: unde a magnate declaratur insons et justus. Quare licet deinde accedat alter, qui in judicio crimina in illum investiget, eum tamen reum facere nequibit. Nam majorem, ait R. Levi, fidem adhibere solemus iis qui priores suam causam exposuerunt. Aut clarius, ut Vatablus, q. d. Qui prior est in lite sua deferens munera judici, hic justus, id est in lite est superior et victor, quia jam et verbis et muneribus inflexit in se suamque causam animum judicis: quare quamvis postea veniat socius, qui excutiat causam ejus qui prior fuit, nihil tamen efficiet, nisi majora afferat argumenta et munera.
Alii vice versa sic exponunt: Justus prior est in lite sua, id est, justus fidens suae justitiae et causae aequitati, sistit se judici; venit socius ejus, qui donum judici dedit, et scrutatur accusatque eum, atque accusando vincit, ut habet Chaldaeus, q. d. Scrutando objiciet aliquid in speciem, quod judicem ob munera jam in se propensum flectat ut pro eo sententiam ferat, ac justum condemnet.
Secundo, Cajetanus: Est, ait, parabola significans quod, cum adversus justum consurgit lis seu querimonia, et universaliter cum imponitur ei crimen aliquod, justus primus est ad loquendum, non exspectat accusatorem aut testes; sed sciens se justum, primus loquitur, confidens in innocentia sua. Loquitur autem veritatem, et non exspectat examinari, sed sponte respondet ad objecta. Oportet autem ut investigator ejus non sit inimicus, et propterea subjungitur: «Et venit amicus ejus,» qui non agitur odio aut passione aliqua adversus justum; venit, inquam, amicus non hominis, sed justi, et investigabit eum discutiendo causam ejus. Si enim judex non esset amicus justitiae, facile esset corrumpi judicium.
Tertio, Jansenius invertens ordinem verborum dupliciter explicat: Primum, inquit, ut hic sit ordo, qui primus est in lite sua, hic est justus, hoc est, qui primus loquitur in lite et controversia quam habet cum alio, is jus sibi vindicat, et justus esse videtur; sed exspectandum est quousque veniat proximus ejus, qui est in causa ipsius adversarius, ex cujus inquisitione constabit tandem qualis ille fuerit. Itaque docet haec sententia non temere in quopiam judicandum nisi utraque parte audita, juxta illud: «Audi alteram partem.» Secundo, ut hic sit ordo: Qui justus est, hic primus est in causa vel lite sua; hoc est, justus statim in principio litis causam suam simpliciter et confidenter judicibus aperit, ostendens suam innocentiam, nihilque se velle nisi quod justum et aequum est, adeo ut, cum venerit proximus ejus qui cum eo litigat, secure sustineat se ab eo scrutari.
Denique alii explicant, q. d. Justus prior est in lite, id est, praevenit et praeoccupat judicem, eumque de veritate et aequitate causae suae sincere edocet, ne ab aliis praeoccupetur, et male informetur in veritatis et innocentiae suae praejudicium.
Verum hae omnes versiones et explicationes dissentiunt a Vulgata, cui tamen consentiunt Septuaginta, quin et Hebraea. Nam quod habent: Justus primus in lite sua, idem est, q. d. Justus prius secum litigat, se redarguit, se accusat. Loquitur Salomon non praecise de confessione sacramentali, utpote, quae tunc necdum erat instituta, nec in usu, sed de confessione in genere. Significat ergo justum, si quid per infirmitatem peccarit (non est enim justus qui non peccet), non defendere suum peccatum, non exspectare alterius increpationem, sed ante alios priorem esse in accusando, increpando et condemnando seipsum, ideoque etiam patienter ferre ut amicus ipsius veniat et investiget eum, ut, si quid inveniat correptione dignum, idipsum admoneat. Justi enim vox est: «Corripiet me justus in misericordia, et increpabit me; oleum autem peccatoris non impinguet caput meum,» Psal. CXL. Aut est sensus: Justus, antequam alios accuset et increpet, prius seipsum accusat. Sic enim Beda intelligit: Omnis, ait, qui vere justus est, ubi peccantium errata conspicit, primum ad seipsum oculum considerationis inflectit, dumque suam fragilitatem sollicitus accusaverit, sic demum ad corripiendos alios linguam benignus exerit, q. d. Ubi se justus accusaverit, tunc venientem ad se amicum scrutabitur, et, si quid in eo correptione dignum inveniat, corripiet et redarguet. Ita S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. XXV: «Justus, ait, seipsum prius quam alios accusat. Ille enim justus, qui nec sibi parcit, et occulta sua latere non patitur, etc. Justus in exordio sermonis accusator est sui. Qui se accusat, etsi peccator est, justus esse incipit, quia nec sibi parcit, et Deo justitias confitetur, quem putat latere nihil posse.» Confessio ergo veritatem ac Deum honorat, ideoque ejus iram et vindictam avertit, ut docet Pacianus, Paraenesi ad paenitent.
Huc pertinet versio Septuaginta: Justus accusator est sui in principio sermonis; cum vero adjecerit adversarius, arguitur, q. d. Justus in suis controversiis initio sermonis ita sincere, integre et fidenter seipsum accusat, narrans et confitens omnia quae sibi vere objici possunt, ut, cum venit adversarius adjiciens et objiciens illi alia crimina, praeter illa quae ipse confessus est, falsitatis et mendacii arguatur, aut facile argui convincique possit. Addit S. Cyrillus, lib. II in Joan. cap. CXLVII, haec a Salomone dici, ut moneat vitandam esse laudem propriam: haec enim in ore laudantis seipsum sordescit et vilescit; ideoque justum et prudentem ordiri a sui vituperio, non a laude. Explicans enim illud Christi: «Si ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium meum non est verum;» illud confirmat hac sententia Salomonis: «Justus sui ipsius in sermone accusator est.» Et rursus, cap. XXVII: «Laudet te proximus tuus, et non os tuum; alienus, et non labia tua. Molestum enim certe auditoribus est propria, non aliena voce suarum rerum maximarum velle testimonium perhibere; nati enim natura sumus ut minus eis credamus, qui praecipuum sibi decus attribuunt.» Quare justus, ut hoc vitium philautiae declinet, solet suas laudes tegere, et sua vitia sordesque detegere, ac seipsum accusare: quod dum facit, venit amicus ejus, et scrutatur eum, ac scrutando deprehendens, nihil vel parum in eo reperiri quod culpari possit, tantum eum extollit et laudat, quantum ipse se depressit et accusavit.
Auctor vero Catenae Graec. Graecum ἐπιπλέτα, quod Complutenses et alii vertunt passive redarguitur, vertens active (est enim vocis mediae) redarguit, carpit, conviciatur, sic ex Septuaginta clara antithesi vertit, sicque explicat: justus initio sermonis est accusator sui; adversarius autem et injustus conviciis et increpationibus orationem auspicatur. Qui juste operari orditur, ait, ante omnia seipsum accusat. Aliter, q. d. «Impio et injusto familiarius est convicia ingerere, calumniasque texere, quam se accusare, aut ad frugem se convertere.»
Huic facit dogma S. Augustini in cap. VI ad Galat.: Qui vult corripere proximum, et aliquod illius vitium corrigere, debet illud ipsum primo corripere et corrigere in seipso. Quo facit illud Plutarchi, tract. De Utilitate ex inimicis capienda: «Quod si, ait, ad maledicendum proveheris, cura ut quam longissime absis ab iis quae alteri objicis; excute animum tuum, vide ubi sis mendosus, ne tuum tibi vitium occinat illud tragoedi:
Aliis mederi vis, ipse ulceribus scatens.
Si illitteratum dicis, studium discendi tuum laboremque intende; si timidum, excita fortitudinem tuam; si lascivum, dele ex animo, si quod restat adhuc delitescens libidinis vestigium. Nihil enim turpius est aut molestius maledicto in auctorem recidente. Sed sicut refractum lumen magis laedit imbecilles oculos, ita et maledicta gravius offendunt, ab ipsa veritate in maledicentem retorta. Sicut enim Cacias nubes, ita vitiosa vita opprobria ad se trahit. Plato sane quoties interfuit hominibus contra decorum agentibus, digressus seipsum solebat ita alloqui: Numnam ipse quoque fortassis tali vitio laboro?»
Hinc notat S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, octonario 4, ex to in principio, hunc esse ordinem loquendi, ut confessio debeat esse prima tum apud Deum, tum apud homines: unde cum oramus Deum, oportet ut primo et ante omnia reos nos faciamus, et confiteamur coram eo peccata nostra, eorumque veniam petamus, ac deinde progrediamur ad alia a Deo beneficia postulandum: «Justus est, ait, qui se in exordio sermonis accusat; injustus autem, qui quod prius negaverat, confitetur. Ille verecundiae invenit gratiam, hic notam incurrit impudentiae. Ita ordinis ignorantia conturbat negotiorum naturam, formamque meritorum.» Idem in Psalm. XXXVII, sub finem, loquens de confessione Davidis: «Primo, ait, petit argui; postea (quod majus est), corripi. Deinde non solum confitetur peccata sua, sed etiam numerat et accusat. Non vult enim latere sua delicta. Nam ut febres in alto sitae non queunt mitigari, cum foras eruperint, spem afferunt desinendi: ita peccatorum morbus, dum tegitur, inardescit; si confessionibus proditur, evaporat. Et ideo justus accusator est sui in principio sermonis, priusquam contagio ulceris serpat intrinsecus. Gravat enim conscientiam memoria delictorum, nisi medicina poscatur. Et si differt medicus, aeger offerre se debet, ut citius secetur; sicut offerebat se David in flagella Domini, dicens: Ego in flagella paratus sum. Et alibi: Fiat manus tua in me, hoc est, redde mihi duplicia peccata, dummodo hic vindices.» Huc facit illud Isai. XLIII, juxta Septuaginta, die tu primum peccata tua, ut justificeris.
Porro haec confessio oris debet ex corde sincero procedere. Unde Abbas Serapion apud Cassianum, Collat. XVIII, cap. XI, quemdam ficte se accusantem, ut haberetur humilis, redarguens: «An fortassis, ait, illam, dum te humiliabas, exspectabas a nostro ore sententiam: Justus accusator sui est in primordio sermonis? Proinde vera est cordis humilitas retinenda, quae non de affectata corporis atque verborum, sed de intima mentis humiliatione descendit. Quae tunc demum evidentissimis patientiae suae fulgebit indiciis, cum quis non ipse de se crimina ab aliis non credenda jactaverit, sed ab aliis sibimet arroganter ingesta contempserit, et irrogatas injurias mansueta cordis aequanimitate tolerarit.»
Insuper S. Ambrosius, saepius citans haec verba Salomonis, ea applicat poenitentiae, qua Judaei ante institutam a Christo confessionem sacramentalem contriti confitebantur peccata Deo, ab eoque veniam postulabant et consequebantur. Talis enim confessio et a culpa et a poena liberat, ac daemonem nos ad tormenta reposcentem facile refellit ac repellit. Addit S. Ambrosius, lib. II De Poenitent. cap. VIII: «Novit, ait, omnia Dominus, sed exspectat vocem tuam, non ut puniat, sed ut ignoscat; non vult ut insultet tibi diabolus, et celantem te peccata tua arguat. Praeveni accusatorem tuum; si te ipse accusaveris, accusatorem nullum timebis; si te detuleris ipse, etsi mortuus fueris, revivisces.» Rursum S. Ambrosius in Psal. XXXV: Justus, ait, novit quemadmodum peccatorum suorum vincula dissolvat; nec exspectat accusatorem, sed praevenit, ut, confitendo suum, allevet omne delictum, nec habeat quod adversarius criminetur. Vocem enim eripit adversario, et quasi dentes quosdam paratos ad praedam criminationis infestae, peccatorum suorum confessione constringit.» Exemplum dat ibidem S. Ambrosius Evae quae peccatum confessa est: «Serpens, ait, decepit me, et comedi,» Genes. III. Unde subdit S. Ambrosius, lib. De Paradis. cap. XIV: «Veniabilis culpa, quam sequitur professio delictorum. Ideo non desperata mulier, quae non reticuit Deo, sed magis confessa peccatum est,» q. d. Poenam quam praevaricatio induxit, confessio abagit. Et statim de Caino addit, illum, quia culpam negavit, ut temporariam poenam evaderet, remissum diabolo, ut simul cum eo poena torqueretur aeterna. Noluit Cain se accusare, ne poenae, quam timebat, subjaceret. «Et ideo, inquit, accusatori diabolo ejus accusatio reservata est, ut cum Angelis flagelletur, qui cum hominibus noluit sustentare.»
Itaque qui a confessione abstinet, damnationi subjacet; qui vero se de sua culpa accusat, a sua poena excusat. Unde D. Ambrosius, lib. II De Abel et Cain, cap. IX: «Confessio, ait, poenarum compendium est.» Nam etiam aeternas poenas, quas propter transgressionem meremur, propter confessionem evitamus.
Quin et Seneca, Gentilis licet, epistola 28: «Quantum potes, ait, teipsum argue, inquire in te, accusatoris primum partibus fungere, deinde judicis.»
Insuper multi hanc gnomen adaptant confessioni sacramentali. Haec enim jam ex institutione Christi veniam et gratiam, quin et satisfactionem ac opera meritoria vel in re, vel in voto antecedeat oportet. Hasce enim gnomas scripsit Salomon cuivis saeculo, sed pro cujusque statu et conditione accommodandas; quare veriores eae sunt in lege Christi, per eamque perfectius adimplentur.
Denique S. Chrysostomus, orat. 5 Contra Judaeos, urget to in principio sermonis, et, ut Isaias ait, cap. XLIII: «Die tu iniquitates prior ut justificeris.» Redarguens enim Cainum, qui non prior, sed postquam redargutus et convictus est a Deo, confessus est suum fratricidium, ideoque peccati veniam non accepit, sed condemnationem, sic ait: «Non enim simpliciter dixit: Dic tu iniquitates tuas; sed ait: Die tu prior iniquitates tuas. Quod quaeritur, hoc est, non simpliciter esse dicendas, non exspectandam redargutionem accusantis. Hic autem non dixit prior, sed exspectavit donec redargueretur a Deo, quin potius illo redarguente negavit. Postquam autem semel factum est peccatum palam, tum dixit peccatum, quae quidem non est confessio. Proinde, tu quoque dilecte, cum peccaveris, ne exspectes ut ab alio accuseris; sed prius quam accuseris ac deferaris, tu condemna quae facta sunt. Nam si quis alius deinde te redarguerit, non jam confessionis est officium, sed illius qui accusat correptio. Quapropter et alius quispiam ait: Justus sui ipsius accusator est in principio sermonis. Itaque non hoc est quod quaeritur, ut accuses teipsum, sed ut prior teipsum accuses, nec exspectes ab aliis redargutionem. Petrus itaque ob illam nefariam abjurationem, quoniam celeriter suum ipsius peccatum recordatus est, nulloque accusante dixit peccatum, flevitque amare, adeo abluit illam abnegationem, ut etiam primus Apostolorum fuerit factus, ac terrarum orbem totum subjecerit.»
Salomonem de more secutus Siracides, Eccli. IV, 31: «Non confundaris, ait, confiteri peccata tua;» ubi tangit radicem mali, puta confusionem et pudorem malum, qui impedit homines, eisque os et fauces claudit, ne peccata confiteantur, sed ea tegant et excusent. Verum hic pudor praeposterus est; peccata enim facere pudendum est, at confiteri laudabile est. Causam dat S. Augustinus, tract. 12 in Joannem: «Quia, ait, qui confitetur et accusat peccata sua, jam cum Deo facit. Accusat Deus peccata tua, et si tu accuses, conjungeris Deo. Quasi duae res sunt, homo et peccator. Quod audis homo, Deus fecit; quod audis peccator, ipse homo fecit. Dele quod fecisti, ut Deus salvet quod fecit. Oportet ut in te oderis opus tuum, ut ames in te opus Dei. Cum autem coeperit tibi displicere quod fecisti, inde incipiunt bona opera tua, quia accusas mala opera tua: initium operum bonorum, confessio est operum malorum.»
Symbolice, R. Simeon apud Galatinum, lib. VII De Arcanis fidei, cap. IV, hunc versum exponit de B. Virgine, quam Hebraei vocant primum justum, imo primum hominem, et omnium hominum matrem, eo quod ipsa in mente Dei concepta et praedestinata fuerit ante Adamum et caeteros homines, Adam vero et homines caeteri per ipsam ejusque filium Christum: «Justus, ait, primus in lite sua (vel in judicio suo); venit amicus ejus, et investigavit eum. Sensus est: Quando veniet Deus sanctus et benedictus ad judicandum orbem in die judicii, totus mundus expavescet, et timebit diem illum terribilem, dicentque: O David, rex noster, ora Deum pro nobis, quoniam ex te processit Messias. Ipse autem respondebit eis: Propter hoc ipsum quod dicitis, non sufficio. Nam ex me multi reges prodierunt, qui in multis Deum offenderunt. Praeterea mihi offensus est Deus propter peccatum Bethsabeae et Uriae.» Subdit deinde eos similiter accessuros ordine ad Mosen, Jacob, Isaac et Abraham, singulosque responsuros se peccati reos, ideoque non sufficere ut pro aliis in die judicii intercedant; quare tandem accessuros omnes communi consensu ad primum hominem, id est ad matrem Messiae, ac rogaturos illam, ut ipsa velut omnis peccati expers pro omnibus intercedat. «Justus primus ergo in lite sua,» q. d. «Hic primus homo, qui est Mater Messiae, ob quam Messias ipse, sive Christus, Filius hominis dicitur, justus est in lite, qua ipsa in peccato originali concepta fuisse, ab adversariis accusata est. Et venit amicus ejus, hoc est Deus, et hanc litem investigavit, tulitque sententiam dicens: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Quam quidem auctoritatem prisci Hebraeorum doctores, ad immaculatae Conceptionis matris Messiae confirmationem adduxisse videntur.» Hucusque R. Simeon.
Versus 18: Contradictiones comprimit sors
18. CONTRADICTIONES COMPRIMIT SORS, ET INTER POTENTES QUOQUE DIJUDICAT. — Hebraice, lites cessare facit sors, et inter potentes dividit, scilicet litem, puta rem de qua litigatur; Aquila, διαλείψει; Symmachus et Theodotion, διαστελεῖ, id est dividet, dijudicabit; Chaldaeus, contentiones abrogat sors, et inter fortes dirimit; sic et Syrus; Septuaginta vero, contradictiones sedat taciturnus, et in potentatibus (δυναστείαις; sed melius alii legunt δυνάσταις, id est dynastas, potentes) definit. Ita Romani et Complutenses. Verum videtur esse mendum, ut pro κλῆρος, id est sors, scriptores vitiose scripserint σιγηρός, id est taciturnus. Probatur id primo, quia Hebraeum גורל goral significat sortem, non taciturnum; et ita vertunt caeteri omnes. Secundo, quia multi codices Graeci legunt κλῆρον, et Origenes, homil. 23 in Josue: Contradictiones, ait, cohibet sors, et inter potentes definit. Tertio, quia ita legit Auctor Catenae Graecorum, sicque explicat: «Controversias, ait, sedat sors, litemque inter potentes natam dirimit. Sors, quae Matthiae obtigit, obortam de Judae Iscariotae successore controversiam sedavit; et potentibus, nempe Apostolis, quem eligere deberent praefinivit. Sunt qui loco κλῆρος legunt σιγηρός, ut sit sensus: Lites et contentiones undecumque exortas hominem patientem et taciturnum facile sedare; cum ex adverso litem et rixam exacuant, qui litiganti responsant et obloquuntur.» Haec auctor ille.
Sensus hujus sententiae planus et apertus est, q. d. Cum res, de qua litigatur, anceps est et dubia, cujus sit, vel quia jus utriusque incertum est et dubium, vel quia utraque pars potentes pro se rationes profert, vel alia simili de causa; tunc non alius lites sedandi suppetit modus, nisi ut eas dirimat et definiat sors. Unde R. Salomon notat pro potentes hebraice esse עצומים atsumim, per quos ipse accipit potenter litem conserentes, qui scilicet validis inter se rationibus confligunt, causam utrimque suam pro viribus confirmantes. Et sic accipitur haec vox Isai. XLI, 21. Cum ergo illorum lites sint arduae, robustae et validae; hinc potentes appellantur, quos conciliare nemo potest nisi sors.
Rursus עצם atsam significat obturare, claudere, Isai. XXXIII, 15. Atsumim ergo vocantur lites obscurae, ideoque clausae, quas nemo aperire et resolvere potest nisi sors. Unde ex Hebraeo vertas, qui sese roborant in contentione; Vatablus, contendentes separat. Docet ergo medium sedandi lites in rebus implexis et dubiis esse sortem, quin et ubi partes contendentes sunt durae et perfractae, ut nec rationem, nec judicem, nec arbitrum admittere velint, recurrendum esse ad sortem, si partes eam admittant. Ratio a priori est, quod, sicut in rebus certis et manifestis dominatur ratio, sic in incertis, dubiis, obscuris et fortuitis dominatur sors et casus. Quare sicut illa in consiliis per rationem decidenda sunt, ut illa pars praevaleat, quae potioribus nititur rationibus: sic haec per sortem sunt definienda; sunt enim in jure et dominio fortuitorum, quae subjacent sorti, quibusque dominatur sors, quasi eorum rex et rector. Sic Josue, cap. XV, terram sanctam divisit duodecim tribubus, singulisque earum familiis per sortes, itaque omnes Hebraeorum lites sedavit.
Versus 19: Frater qui adjuvatur a fratre quasi civitas firma
19. FRATER QUI ADJUVATUR A FRATRE, QUASI CIVITAS FIRMA; ET JUDICIA QUASI VECTES URBIUM. — Pro qui adjuvatur hebraice est פרנפשע nipsa, id est praevaricans, deficiens, rebellans. Unde Aquila vertit, frater rebellans prae civitate forti; Chaldaeus, frater qui deficit a fratre, quasi civitas fortis, et clausa quasi repagulo forti; Tigurina, frater si perfide deseritur (ira fit vehementior), quam civitas fortissima, et contentio ut repagulum arcis; Vatablus, frater rebellans (contra fratrem) magis quam civitas fortis, et lites (fratrum sunt) velut vectes palatii, q. d. «Rebellio fratris durior est quam civitatis quae rebellat contra principem, et lites fratrum sunt ut vectes, quibus clauduntur fores palatii, ac si dicat: Nihil gravius simultatibus et dissidiis fratrum.» R. Salomon: Frater, ait, a fratre deficiens eique rebellans, etiam civitatem munitissimam in sua defectione perdit. Aben-Ezra hunc versum connectit praecedenti, q. d. Sors dividit lites etiam gravissimas, quales sunt fratrum, cum a se dissident: hae enim sunt durae et fortes quasi vectes urbium. R. David: «Frater laesus durior est civitate forti, et lites fratrum sunt quasi vectis palatii.» Sic et caeteri hebraizantes. Et sane hic sensus valde respondet Hebraeo. Significat ergo lites fratrum esse acerbas, et saepe irreconciliabiles. Ratio est, quod vehemens amor laesus convertatur in vehemens odium: sicut forte vinum, si corrumpatur et acescat, convertitur in acre acetum. Unde Aristoteles, lib. VII Polit. cap. VII: «In proverbio, ait, dicitur: Fratrum contentiones et irae sunt acerbissimae, et qui nimium amant, se nimium oderunt.» Fratrum ergo irae sunt validae instar civitatis fortis, tum quia sicut civitas, muris et vectibus firmissime roborata, est quasi tormentis inexpugnabilis: sic et validae offensiones fratrum nulla fere ratione vinci, nullo amore, nullo beneficio expugnari possunt; tum quia sicut civitas est inexpugnabilis, ubi cives sunt robusti, qui eam fortissime defendunt: sic ubi fratres inter se fortissime certant, odium et inimicitia eorum videtur irreconciliabilis et inexpugnabilis.
Verum Noster hebraice nipsca, id est rebellans, vertit, qui adjuvatur. At qua ratione, qua fide? Contraria enim sunt rebellare et adjuvare?
Tertio, facilius et planius haec conciliabimus dicendo Nostrum legisse non נפשע nipsca per schin: sic enim idem est quod rebellans; sed נפטע nipsa, per sin, id est incedens, inambulans, q. d. Frater cum fratre fraterne incedens et inambulans (ideoque eum adjuvans et protegens) est ei loco civitatis firmae.
Porro non temere sic legisse et vertisse Nostrum, patet ex Syro, qui pari modo legit et vertit, frater, qui adjuvatur a fratre suo, est quasi urbs firma; et Septuaginta, frater a fratre adjutus, quasi urbs munita et excelsa; et S. Cyprianus, epist. 14: «Frater fratrem adjuvans exaltabitur sicut civitas magna.» Causam subdit: «Videlicet quod munimentum animae dimicanti fraterna compassio ferat, variisque mentis afflictae pulsibus quasi murus obsistat.»
Porro R. Levi, licet nipsca per schin legat, vertatque offensus, laesus, tamen ad sensum jam datum sic illud accommodat, sicque explicat: «Licet frater fratris defectione petitus et offensus sit, est tamen illi utilior quam urbs munita, opportuno necessitatis tempore opem ferens, fratremque servans; neque vero tunc illi defectionis crimen objiciet, cum eadem corporis concretione uterque constet.»
Est igitur frater fratrem adjuvans illi pro urbe (Hebraice, prae urbe, id est potior et validior urbe), sive loco urbis munitae, tum quia sicut urbs munita incolas tuetur ab omni hostium incursu, sic et frater fratrem a quibusvis adversis defendit ac protegit; tum quia, sicut cives in urbe munita invicem se communiunt, ac communibus viribus urbem propugnant, ab eaque hostes propellunt, sic pariter fratres se mutuo adjuvantes communibus armis et copiis se invicem tuentur, et adversarios propulsant, uti fecere fratres Machabaei Judas, Jonathas et Simon, qui proinde invicti ingentes Antiochi exercitus vicerunt.
Significat ergo haec gnome paucos fratres unitos esse instar civitatis firmae, ac aequivalere multis civibus urbem propugnantibus; quod enim in urbe facit multitudo civium, hoc in familia facit unio et amor intimus fratrum: quo fit ut pauci fratres concordes multis civibus aequivaleant, imo ex una familia fratrum robusta oriatur civitas, adeoque gens et regnum, uti patuit in duodecim Patriarchis filiis Jacob, qui regnum Israel constituerunt. Vice versa, innuit haec gnome cives in civitate esse id quod sunt fratres in familia; ac proinde sicut fratres uniti familiam tuentur, sic cives concordes urbem tutari, eamque reddere inexpugnabilem. Unde Lycurgus, fundator Spartae, vice moenium, eam concordia civium communivit. Quocirca Agesilaus, rex Spartae, rogatus a quodam cur Sparta moenibus non cingeretur, ostendit eis cives armatos et unanimes: «Hi, inquiens, sunt Spartanae civitatis moenia;» significans urbes nullo munimento tutiores esse, quam virtute civium consentientium. Ita Plutarchus in Apophtheg. Laconicis. Rursum Lacedaemonii cum periclitarentur, ac de civitate moenibus cingenda consultarent, Isaeus sophista recitavit illud Homeri:
Scutum haesit scuto, galeae galea, atque viro vir.
Addiditque: «Sic mihi state, Lacedaemonii, et muris cincti sumus.» Ita Philostratus in Sophistis.
Huc facit proverbium Arabum: «Excute mihi ignem, et ego tibi collucebo,» id est esto mihi, ero tibi: adjuva me, ego vicissim ero tibi adjutor.
Gnomen hanc Salomonis illustrat exemplum Sciluri apud Plutarchum, in Apophthegm. Regum: Scilurus, inquit, octoginta liberos masculos habens, cum esset moriturus, fasciculum jaculorum singulis porrexit, jussitque rumpere. Id cum singuli recusassent, eo quod videretur impossibile, ipse singula jacula exemit, atque ita facile confregit omnia, filios admonens his verbis: «Si concordes eritis, validi invictique manebitis; contra, si dissidiis aut seditione distrahamini, imbecilles eritis, et expugnatu faciles.» Non potuit Scytha magis scythice rem ob oculos ponere.
Simile de Micipsa rege refert Sallustius in Jugurtha: Micipsa, ait, jamjam moriturus filios suos paterno monet affectu, ut concordes sint, aureis semper litteris scribendam sententiam addens: «Concordia enim parvae res crescunt, discordia autem maximae dilabuntur.»
Severus Romanorum Imperator in gravissimum morbum incidens, posteaquam vitae suae finem instare animadvertit, ad se vocavit Marcum Antonium et Getam filios, a quibus quid vellet per-
Vel legit עולען contatus: «Facite, ait, ut conveniatis inter vos, locupletate milites; caeteros omnes contemnite.» Sciebat enim filios regni cupidissimos post mortem de successione disceptaturos; et nisi militum animos pecunia flecterent, penitus interituros esse. Ita Dion Nicaeus, et Xiphilinus in Vita Severi.
Denique hujus sententiae veritas liquet in Apostolis virisque Apostolicis primitivae Ecclesiae, qui orbi fuere inexpugnabiles, imo totum orbem expugnarunt, Christoque subjecerunt. Ex adverso olim Arius, Nestorius, Pelagius, etc., et nunc Lutherus, Calvinus caeterique haeretici fideles fratres suos impugnantes, Ecclesiam lacerarunt, ac Turcis aditum ad occupandam Hungariam, aliasque provincias praebuerunt: Turcae enim semper creverunt et crescunt per dissidia Christianorum, quae suscitant haeretici. Ita Auctor Catenae Graec., qui sic vertit sicque explicat: «Frater, a fratre adjutus, est instar munitae praecelsaeque civitatis. Idem rursum, veluti regnum bene fundatum, robustus et potens est. Consentientes inter se Christi discipuli et fratres erant, et tanquam regnum mille propugnaculis praesidiisque munitum validi fortesque erant. Paucis, alter ab altero bona fide adjutus, inexpugnabilis evadit.»
Idipsum experimur in religionibus et coenobiis reformatis, in quibus viget disciplina, humilitas et charitas. Hae enim omnibus aemulis et inimicis, quin et daemonibus sunt fortiores per Religiosorum concordiam et conspirationem. Unde S. Basilius, praeferens vitam coenobiticam quasi fraternam vitae eremiticae et solitariae, hanc dat causam, Constit. monast. cap. XIX: «Si quidem perfectissimam ego illam vitae communionem appello, a qua omnis propria et privata rei cujuslibet possessio exclusa est, et a qua omnis abest dissensio, omnis perturbatio et rixa; contra vero ubi omnia communia, animi, mentes, corpora, eaque quibus necessario ad cultum et victum utimur: communis Deus, communis pietatis mercatura, communis salus, communia certamina, communes labores, communia praemia, et certaminum coronae; ubi multi unus, et unus non solus, sed in pluribus. Huic vitae instituto quid est tandem quod jure repriparari possit? quid beatius dici, quid hac conjunctione, unitate et necessitudine aptius excogitari? quid elegantius fingi mutua inter se morum animorumque contemperatione? Homines ex diversis nationibus ac regionibus profectos per exactam morum ac disciplinae similitudinem adeo velut in unum coaluisse, ut in pluribus corporibus unus tantum animus inesse videatur, vicissimque plura corpora unius mentis instrumenta cernantur. In his qui infirma corporis valetudine est, is complurium animos infirmitatis suae participes habet; qui vero animo aeger est, ei complures praesto sunt, a quibus curetur, et a quibus assidue erigatur.» Plura vide apud nostrum Hieronymum Platum, lib. I De Bono status Relig. cap. XXVI et XXVII.
Huc faciunt Philosophorum gnomae. Antisthenes dicebat fratres, qui essent concordes, omni pariete esse fortiores. Quintilianus, Declamat. 321: «Quid est, ait, aliud fraternitas quam divisus spiritus?» P. Nigidius apud Gellium, lib. XII, cap. X: «Frater, ait, dicitur quasi fere alter.» Plato, lib. II De Republ., recitat adagium vetus: «Frater viro adesto,» de fido auxilio dici solitum; quoniam in rebus periculosis vix unquam frater solet deesse fratri.
ET JUDICIA QUASI VECTES URBIUM. — Lyranus, Baynus, Jansenius et alii per judicia accipiunt decreta, q. d. Fratrum decreta, communi fratrum consensu statuta, sunt valida quasi vectes urbium, ideoque difficile infringi possunt, quia fratres communibus animis armisque ea tractant et propugnant. Potest enim, ait Jansenius, quod dicitur de judiciis, accipi de aequitate judiciorum et sententiarum, quae firmum efficit statum reipublicae. Ut tota haec sententia significet civitatem stabiliri rebus duabus, scilicet civium concordia et aequitate judiciorum.
Verum, quia Hebraeum מדינים midianim non significat sententias et decreta, sed lites et contentiones, hinc easdem a Nostro vocari judicia verius est. Sic enim S. Paulus ait, I Corinth. VI, 7: «Jam quidem omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos,» hoc est lites et contentiones. In hisce enim solent litigantes ad judicium provocare, et coram judice contendere.
Unde noster Salazar sic exponit, q. d. Fratrum concordia adinstar est urbis munitissimae et fortissimae. «Judicia» vero, hoc est lites et dissidia fratrum, «quasi vectes urbium:» vectes quidem accipio pro foribus, id est quasi urbes reclusis foribus adapertae, atque hostibus perviae, q. d. Ubi frater fratri bellum movere, et ab invicem dissidere incipiunt, vice versa similes sunt urbibus, quae reclusis vectibus hostibus liberum aditum praestant. Itaque vectes seu repagula in hoc loco, quae claudendi et aperiendi instrumenta sunt, non ad claudendum, sed ad reserandum referenda puto. Haec Salazar.
Verum «vectes urbium» solent notare robur urbium: hoc autem robur praestant urbibus, non cum reserantur, sed cum claudunt et obserant. Unde Chaldaeus vertit, et causa quasi repagulo forti; et Septuaginta, μεμοχλωμένον (ita Romani, licet Complutenses legant, τεθεμελιωμένον, id est fundatum), id est tanquam clausum vecte regnum; Aquila, et lis tanquam vectis palatii. Sic et caeteri. Sensus ergo est, q. d. Frater fratrem adjuvans, id est, concordia fratrum est fortis et invincibilis instar civitatis validae et munitae; similiter discordiae, lites et contentiones fratrum, praesertim publicae et forenses, sunt fortes, irreconciliabiles et inexpugnabiles instar vectium, quibus palatia et urbes clauduntur: sicut enim vectibus urbes obserantur, sic discordia, lis et contentio quasi vectes obserant animos fratrum, ut nullum reconciliationi dent aditum, nullum alloquio, amori et benevolentiae praebeant accessum.
Ratio est duplex: Prior, quam initio dedi, quod amor summus qualis est fratrum, si irritetur, vertatur in odium summum et pertinax, sicut optimum vinum vertitur in fortissimum acetum. Posterior, quod injuria a fratre illata videatur esse acerbior: a fratre enim, utpote conjunctissimo, summa homines exspectant, et summa sibi deberi beneficia censent; quare si pro beneficiis maleficia recipiant, gravem et acerbam putant sibi inferri injuriam. Sic fratres Joseph, videntes eum plus caeteris amari a patre Jacobo, eum summo odio usque ad necem prosecuti sunt. Sic Esau odium in Jacob ad posteros propagavit. Unde perpetui summique fuere hostes Idumaei et Judaei. Vide dicta Amos I, vers. 14.
Denique sicut Recentiores totam hanc gnomen referunt ad discordiam et contentiones fratrum: sic ex adverso Chaldaeus et Septuaginta totam eam referunt ad concordiam fratrum; ejusque vim et robur declarant. Noster vero media via incedit, ac prius hemistichium ad concordiam, posterius ad discordiae fratrum robur refert. Septuaginta ergo sic habent: frater, a fratre adjutus, quasi urbs munita et excelsa: invalescit autem tanquam fundatum regnum; vel, ut habet S. Ephrem, tract. De reprehens. sui: «Nam fundati regni instar est, et potens,» q. d. Concordia et conspiratio fratrum est valida et inexpugnabilis instar civitatis munitae et excelsae, quae scilicet validis excelsisque muris et turribus circumvallatur: hanc enim celsitudinem fratribus praestat sublimitas cognationis: post parentes enim summus conjunctionis et consanguinitatis gradus est fraternitas, sive fratrum nexus et copula; quinimo concordia haec et amor fratrum increscit et invalescit, ut non tantum instar civitatis unius, sed instar regni totius fundati et validi potens et ampla evadat, ut non solum aliorum vim repellere, sed et eos invadere ac subjugare possit. Sic Romulus et Remus fratres inter se conspirantes multos sibi conciliarunt, alios vi et armis subegerunt, ac urbem Romam aedificarunt, populumque Romanum adunarunt, atque in ea regnum Italiae, imo imperium orbis constituerunt. Significat ergo haec gnome concordiam inter fratres studiose esse conservandam, et, si qua inter eos controversia incidat, cavendum a forensibus contentionibus, quae odia acuere, imo immortalia reddere solent, ac sorte potius, ut dixit vers. praeced., controversiam esse dirimendam.
Moraliter, hic disce quantum boni afferat concordia, et quantum mali discordia. Scyrus lapis, qui in insula Scyro nascitur, mirum id habet, ut integer enatet, comminutus mergatur, ait Plinius, lib. XXXVI, cap. XVII. Ita concors et conjuncta stat societas, quae discors et divisa dissipatur. Nam
Defendit numerus, junctaeque umbone phalanges.
«Commune periculum concordia propulsandum,» ait Tacitus. Auree Lucanus, lib. IV:
Aeterno complectitur omnia nexu, Tot rerum mistique salus concordia mundi, Et sacer orbis amor.
Allegorice Beda: «Cum populus, ait, uterque, Judaeorum scilicet et Gentium, fraterna sibi in Christo charitate consentit, unam jam Catholicae Ecclesiae civitatem construit; et sicut vectes urbium portas muniunt, ita dogmata utriusque Testamenti, Ecclesias per orbem, quae unam Catholicam faciunt, ab infidelium incursione defendunt.»
Tropologice Hugo: Duo fratres, ait, sunt ratio et appetitus, sive intellectus et voluntas; hi, si inter se congrue consentiant, ut scilicet minor majori, puta appetitus rationi, et voluntas intellectui concordet, seque subjiciat, validi sunt instar civitatis munitae: sin discordent, et voluntas intellectui rebellet, oritur dissidium et schisma internecinum, quod utrumque vastat et perdit.
Versus 20: De fructu oris viri replebitur venter ejus
20. DE FRUCTU ORIS VIRI REPLEBITUR VENTER EJUS: ET GENIMINA LABIORUM IPSIUS SATURABUNT EUM. — Hebraice, de proventu labiorum suorum satiabitur. Genimina ergo sunt proventus labiorum, sive fructus oris, qui est duplex: Primus et proximus oris fructus sunt verba et sermones, tam boni quam mali; secundus et remotus, sunt commoda et damna, quae afferunt sermones boni et mali: hisce enim quisque pascitur et saturatur: bonis quidem et commodis quasi melle, malis vero et damnis quasi felle et absinthio, quod ipse sibi seminavit. Cajetanus haec refert ad eos qui loquendo victum parant, imo quaestum faciunt; horum enim os satiat ventrem, quales sunt causidici, rhetores, doctores, concionatores. Melius R. Levi haec refert ad verba blanda et dura, q. d. Qui blando mollique sermone utitur, responsis suis alterius iram delinit, fructuque sermonis non caret, cum malum a se arceat: qui vero dura et acerba loquitur, iram ciet, citoque ingruente pernicie plectitur.
Optime et plenissime haec generatim accipias de quibuslibet sermonibus, sive bonis, sive malis, q. d. Sermones causant homini bonum vel malum, gaudium vel moerorem, praemium vel supplicium. Si enim quis bene, benevole et prudenter loquatur, omnes homines, Angelos et Deum ipsum sibi conciliabit: sin male, imprudenter, mordaciter, omnes irritabit, a quibus proinde vapulabit. Unde explicans subdit: «Mors et vita in manu linguae.» Ventrem metaphorice vocat intima hominis, qualia sunt mens et conscientia. Haec enim de bene dictis laudata et praemio affecta gaudet, de male dictis culpata et afflicta cruciatur, dolet et gemit. Hic versus consonat cum vers. 14 cap. XII: «De fructu oris sui unusquisque replebitur bonis;» et cum vers. 2 cap. XIII: «De fructu oris sui homo saturabitur bonis.» Vide ibi dicta.
Mystice, Auctor Catenae Graec.: Sermonibus, ait, spiritualibus animae receptaculum impletur, quandoquidem cum externi sensilesque sermones animae ventrem implere non queant, superest ut spiritualibus alimentis vasculum illud impleatur; implet autem ventrem suum non homo simpliciter, sed vir. Haec ille.
Versus 21: Mors et vita in manu linguae
21. MORS ET VITA IN MANU LINGUAE: QUI DILIGUNT (Septuaginta, qui continent) EAM, COMEDENT FRUCTUS EJUS. — Aben-Ezra haec refert ad versum praecedentem: «De fructu oris viri replebitur venter ejus,» q. d. Si quis mala loquatur, mors ei continget; sin autem recte, vitae compos fiet. «Mortem et vitam» accipe tam naturae quam gratiae et gloriae, tam praesentem quam aeternam. Haeretici enim, ut Arius, Lutherus, Calvinus, tam se quam multa discipulorum millia, sua prava doctrina ad mortem aeternam in gehennam transmiserunt; vice versa, Apostoli virique Apostolici, et sancti doctores, praedicatores, confessarii suis igneis linguis tam sibi quam suis omnibus vitam gratiae et gloriae conciliant.
Alludit ad naturam linguae; haec enim in embryone ultima animatur, et moriente homine prima vita destituitur et emoritur, teste Aristotele et Plinio. Simili enim modo evenit in ethica linguae, nimirum in vita spirituali virtutum linguae perfectio ultimo acquiritur, tanquam complementum perfectionis, juxta illud Jacob. III: «Si quis verbo non offendit, hic perfectus est vir;» vice versa, mors animae communiter a vitio linguae exordium capit. Audi Plinium, lib. II, cap. XXXVII: «Os, ait, primum mori traditur, novissime.» Sicut enim cor in animali est primum vivens, et ultimum moriens: sic vice versa lingua est ultimum vivens, et primum moriens; quare sicut vita a corde, ita mors ab ore et lingua incipit. «Evenit namque omnibus ut, quod ultimum fit, hoc primum deficiat; et quod primum, id ultimum, quasi natura decursionem reducem agat, et a calce ad carceres unde proruit, redeat,» ait Aristoteles, lib. II De Gener. animal. cap. IV. Sic et Plinius, lib. XI, cap. XXXVII. Simili modo in dissolutione domus, tectum, quod ultimo factum est, primo dissolvitur, deinde parietes et caetera usque ad fundamenta. Hic enim naturalis est ordo resolutionis. Simili modo fit in moralibus. Unde S. Chrysostomus in Psal. CXL: «Mortis, inquit, unicum fere ostium lingua est.» Hac ergo de causa mors et vita dicuntur esse «in manu linguae,» quia linguae est vitam tueri, vel morti ostium patens et amplum aperire. Nam sicut in generatione hominis cor primo, lingua ultimo perficitur; sic in spirituali regeneratione cor et voluntas primo, lingua ultimo ad virtutem formatur et perficitur. Et sicut in homine cor novissime, lingua primo emoritur: ita etiam animi mors ab ore et lingua fere incipit, ac in voluntate desinit. Jam Quaeritur primo, cujus mors et vita sit in manu linguae, an loquentis, an audientis, an tertii de quo loquitur?
Primo, S. Bernardus omnes hosce tres intelligit, cum asserit linguam detractoris tres occidere ictu uno, scilicet loquentem, audientem, et tertium cujus famae detrahit, serm. De Triplici custodia manus, linguae et cordis: «Numquid non vipera est lingua ista (detractoris)? Ferocissima plane nimirum, quae tam lethaliter tres inficiat flatu uno. Numquid non lancea est ista lingua? Profecto et acutissima, quae tres penetrat ictu uno: Lingua, inquit, eorum gladius acutus. Gladius equidem anceps, imo triceps est lingua detractoris. Nec vero ejusmodi linguam ipso etiam mucrone, quo Dominicum latus confossum est, crudeliorem dicere verearis. Fodit enim haec quoque Christi corpus et membrum de membro, nec jam exanime fodit, sed facit exanime fodiendo. Ipsis quoque nocentior est spinis, quas illi tum sublimi capiti furor militaris imposuit; seu etiam clavis ferreis, quos sanctissimis manibus illis et pedibus consummatio Judaica iniquitatis infixit. Nisi enim hujus, quod nunc pungitur et transfoditur, corporis sui vitam illius vitae corporis praetulisset, nunquam illud pro isto mortis injuriae, crucis ignominiae tradidisset.» Unde adhortando concludit: «Sane propterea majorem ei diligentiam, et diligentiorem custodiam convenit exhiberi, quod sit juxta Scripturam mors et vita in manibus linguae. Alioquin si sola inesset vita, nec circumcisio quidem ei; si sola mors, etiam abscissio deberetur. Nunc vero ponenda nobis ori nostro custodia, et ostium circumstantiae labiis, ut nec vitalem aedificationem clausura damnet aeterna, nec lethalis pernicies verborum sortiatur egressum.»
Laertius, lib. V, cap. 1, narrat Aristotelem reprehendisse Callisthenem, coram Alexandro multa indecenter et liberius loquentem, recitando illud Homeri:
Talia si loqueris, non multo tempore vives.
Et verus fuit vates; nam Callisthenes ab Alexandro occisus est. Idem, lib. I, cap. IX, narrat Anacharsin, interrogatum quid in homine esset optimum et quid pessimum, respondisse linguam: hac enim si bene utaris, vitam; si male, mortem tibi aliisque accerses. Huc facit proverbium Arabicum: «Cave ut lingua feriat collum tuum;» multos enim perdit intemperantia linguae. Denique Bias Amasi regi poscenti e victima partem optimam et pessimam, protinus misit linguam, quod illa plurimum afferat commodi vel damni, teste Plutarcho in Convivio septem sapientum.
Secundo, alii accipiunt mortem et vitam, activam loquentis, et passivam audientis. Lingua enim doctoris, consiliarii, suasoris conciliat vitam praesentem et aeternam audienti, si bona et salutaria eum doceat, consulat et suadeat; mortem vero, si prava. Unde Vatablus explicat, q. d. «Lingua potest interficere sermone suo, potest et servare.» Huc facit expositio Hugonis, qui sic partim litteraliter, partim mystice explicat, q. d. Lingua detractoris, calumniatoris, falsi testis, etc., mortem infert loquenti, vitam vero ei qui patienter ejus calumnias, injurias et falsa testimonia sustinet; auget enim ejus patientiam et merita, quin et subinde vitium ejus sanat. Affert Plutarchus in Moral. exemplum cujusdam qui, Prometheum volens trucidare, ense aperuit apostema ejus lethiferum, itaque ei sanitatem et vitam pro morte praeter intentionem restituit. «Ita saepe, inquit, convicium per iracundiam conjectum ab inimico vitium animi vel ignotum nobis, vel neglectum sanat; et ejus qui mortem inferre volebat, plaga vitam affert.»
Tertio, alii passim accipiunt mortem et vitam loquentis, q. d. Loquens, si bene et prudenter loquatur, sibi vitam; sin male et imprudenter, non raro sibi ipsi mortem conciliat. Et hoc recte videtur intendere Salomon; explicat enim et inculcat id quod dixit vers. praeced.: «De fructu oris viri replebitur venter ejus, et genimina labiorum ipsius saturabunt eum.» Consequenter tamen et a pari, vel simili, mortem et vitam audientium, et eorum de quibus est sermo, intellige, ut dixi ex S. Bernardo. Praeclare S. Chrysostomus homilia 4 ad Baptizandos, tomo V: «Media, inquit, utriusque partis lingua est, et, si utriusque est, tu dominus es. Nam et gladius in medio positus, siquidem fuerit adversus hostes arreptus, salutaris accipienti reperitur; si vero tenentis visceribus inferatur, mortem praeparat inferenti; non quia talis ferri natura, sed quia utentis tale consilium est: ita et lingua aestimetur gladius in medio positus. Armetur adversus peccata tua, non ad fratris plagam praeparetur. Et hanc linguae qualitatem Dominus exponens, ait: Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis. Quia, si fons iste sermonum puram aquam sanctorum verborum scaturierit, ad loquentis justificationem confert; si vero ex illo aqua foetida pravorum verborum eruperit, ad ejusdem damnationem conducet.»
Hinc de S. Francisco ita scribit Bonaventura, cap. V Vitae ejus: «Evangelicum volebat a fratribus observari silentium, ut videlicet ab omni otioso verbo omni tempore abstinerent sollicite, tanquam reddituri in die judicii de hujusmodi rationem. Sed etsi quem invenisset fratrem verbis assuetum inanibus, acriter arguebat, taciturnitatem modestam, et puri cordis affirmans custodiam, et non modicam esse virtutem, pro eo quod mors et vita fere dicuntur in manibus linguae non tam ratione gustus, quam ratione loquelae.»
Quaeres secundo, quae sit manus linguae, continens in se mortem et vitam?
Primo, Salonius per manum linguae ipsos sermones accipit: quoniam unusquisque, inquit, ex verbis suis condemnabitur, aut ex verbis suis justificabitur. «Cur, inquit, dicitur habere manus lingua, cum manus habere non possit?» Respondeo: «Metaphorice dictum est, id est per translationem, quemadmodum venti dicuntur habere pennas. Manus enim linguae ipsa verba sunt, quibus aut bene loquendo meretur vitam, aut male loquendo meretur mortem. Aliter, per manus saepe in Scripturis sacris opera designantur, ut illud: Labores manuum tuarum quia manducabis. In manibus linguae dicit, id est in operibus. Opera enim linguae sunt colloquia bona vel mala, ex quibus mors nascitur aut vita.»
Secundo, alii per manum accipiunt periculum, q. d. Mors et vita est in manibus linguae, id est periclitatur in lingua, adeo fragili, volubili et labili. Simili enim phrasi ait Psaltes, Psalm. CXVIII: «Anima mea in manibus meis semper,» q. d. Anima, id est vita mea, in summo versatur discrimine, perinde ac si eam manu gestarem, cuivis obvio, etiam hosti eam petenti offerendam, ut eam ad libitum mihi auferat et adimat. Unde Chaldaeus vertit, anima mea periclitatur, ac si in superficie manus meae esset. Et Jephte ait, Judic. cap. XII, 3: «Posui animam meam in manibus meis,» id est, vitam meam certo periculo, ut mihi auferretur, exposui. Sic et hic vita et mors dicuntur esse in manu linguae, ut, quoties illa se movet et volvitur, vita et mors in ea volvi et periclitari videantur.
Tertio, proprie et genuine Auctor Catenae Graec., Rabbini, ut passim Latini et Graeci, per manum accipiunt jus, facultatem et potestatem, q. d. In potestate et arbitrio linguae est, sibi aliisque vel vitam vel mortem, prout illi libuerit, afferre: quare tanta est linguae dictio, jus et potestas, ut pro libito mortem vel vitam non tantum sibi, sed et aliis irroget. Lingua ergo habet quasi vitae necisque in omnes imperium. Ita videmus duas testium linguas in judicio vel absolvere vel damnare reum, itaque illi vel vitam vel mortem inferre. Hoc est linguae regnum, amplum utique et vastum. Unde Auctor Catenae Graec. vertit: mors et vita in manu et potestate linguae sunt sita; quotquot dominantur illius, fructus ejus comedent.
Symbolice, Hugo per manum linguae accipit operationem, et opera linguae, id est verbis respondentia: «Mors et vita in manu linguae: In sermonis, inquit, operatione mors daemonum, et vita fidelium; nam si praedicatores manum ori adjungerent, id est facerent quod docerent, peccatores jam emortui redivivi exsurgerent, et daemones ex adverso velut emortui tabescerent.»
QUI DILIGUNT EAM, COMEDENT FRUCTUS EJUS. — Primo, Vatablus haec de lingua tam mala quam bona accipit, q. d. Linguaces qui amant gaudentque garrire, ac proclives sunt ad loquendum, hi edere solent fructus ex sermone vel bono, vel malo manantes, uti dixi versu praecedenti.
Melius alii hanc partem arctant ad linguam bonam, q. d. Qui diligunt se suamque linguam, ideoque ejus volubilitatem frenent, ac sermones suos prudenter moderantur; hi «comedent fructus ejus,» id est, bonae et prudentis suae elocutionis copiosum fructum et praemia referent. Unde Septuaginta vertunt, κρατοῦντες, id est, qui continent, coercent, dominantur linguae suae, fructibus ejus vescentur. Et R. Salomon sic explicat: «Qui linguam suam amat divinisque laudibus assuescit, illius fructibus vescitur, dum adhuc vitae carcere cohibetur.» Quisquis enim de Deo loquitur, sanctitatem et vitam, imo divinitatem aliis inhalat, juxta illud S. Dionysii De Caelesti Hierarchia, cap. II, ad Timotheum: «Tu autem, o fili, divina dicendo divinus efficere,» et alios divinos effice.
Versus 22: Qui invenit mulierem bonam invenit bonum
22. QUI INVENIT MULIEREM BONAM, INVENIT BONUM, ET HAURIET JUCUNDITATEM A DOMINO. — Hebraice, et educet a Domino beneplacitum vel benevolentiam; Aquila, Syrus et Theodotion, εὐδοκίας, id est gratiam, beneplacitum; Septuaginta, qui invenit mulierem bonam, invenit χάριτας, id est gratias, et accepit a Deo hilaritatem; Chaldaeus, qui invenit mulierem, invenit bonum, et suscipit voluntatem suam a Deo. To bonam non est in Hebraeo, sed subintelligitur; includitur enim in voce אשה isscha, id est mulier, sive uxor non quaelibet, sed virilis, sive virago: ab איש is enim, id est vir, dicitur אשה isscha, quasi vira seu virago, Genes. II, 23. Unde Scholiastes vertit, qui invenit uxorem utilem, qualem describit Salomon cap. XXXI. Bona ergo mulier hic vocatur non tantum casta, fida, mansueta et obediens, sed et virilis, id est sedula, strenua, industria in alenda et regenda familia.
Verbum invenit significat rem raram esse mulierem bonam, puta viraginem, ac proinde magno studio et cura vestigandam. Multi enim quaerunt uxorem pulchram, alii nobilem, alii opulentam, pauci bonam et virilem, quod tamen praecipue quaerendum est, et paucis obtingit. Mulier enim, natura sua fragilis, est cupida, pigra, dicax, procax, fallax, maligna, adeo ut Ecclesiasticus, XXV, 26, dicat: «Brevis omnis malitia super malitiam mulieris.» Celebre est illud Socratis, dicentis tria se mala assecutum: Grammaticam, paupertatem et perniciosam uxorem: duo priora se jam effugisse, tertium effugere non posse. Ita Antonius in Melissa, parte II, serm. 34. Et illud Menandri: «Uxor est malum necessarium.» Secundo, to invenit notat fortuitum quid esse uxorem bonam: quae enim certo consilio nanciscimur, dicimur sumere vel accipere; quae vero fortuito obveniunt, invenire; praesertim quia mulieres omnes, antequam in uxores ducantur, ostendunt se bonas, generosas et amabiles, teguntque suas iras, cupiditates, otia et vitia: at postquam ductae sunt, ea exerunt. Quare si quis in bonam incidat, fortunam bonam nactus est. Tertio, to invenit innuit bonam mulierem esse sortem bonam, quam Deus pro libito dat cui vult; Deus enim cuique suam sortem et fortunam dispensat et admetitur. Quare a Deo cuique uxorem ducere volenti, sortem hanc bonam assidue postulandam esse. Nam, ut ait Ecclesiasticus, cap. XXVI, 3: «Pars bona mulier bona; in parte timentium Deum, dabitur viro pro factis bonis.»
Nota to invenit bonum, scilicet singulare, rarum et eximium; bona enim mulier pacem, amorem et fidem colit cum marito, familiam provide et frugaliter administrat, proles honeste probeque educat, adeoque ab ipsa pendet familiae totius concordia, prosperitas et salus. Unde Septuaginta vertunt, invenit charites, id est gratias, hoc est copiam gratiarum. Unde Homerus, teste Seneca, lib. I De Benef. cap. III, charitem unam conjugio copulavit, quasi conjugio praesidentem, eamque vocavit Pasitheam, id est omnem deam, quod omnium deorum et dearum dona confluant in matrimonium, ubi vir bonus et uxor bona in unum conspirant. Rursum invenit Charites, quas Gentiles dixerunt esse tres et Horarum sorores, quod tres temporis differentias complectantur, nimirum bona uxor stabilem affert marito gratiam et amorem, qui nullo tempore vel casu languescit, sed tempore durat et fervet. Porro Auctor Catenae Graec.: «Gratias hic vocat, ait, progressus quos facit, bonasque familiae quam curat actiones.» Graphice ergo quas in familiam inducit bona uxor, sunt incrementa opum, annonae, pacis, concordiae, probitatis et virtutum omnium, adeoque omnis laetitiae et jucunditatis. Unde recte dixit Plutarchus gratiam esse matrem jucunditatis. Exempla mulierum bonarum suggerit Plutarchus, lib. De Virtutibus mulierum. Huc facit quod uxor bona et proba saepe bonum et probum efficiat virum, juxta illud S. Pauli, I Corinth. VII: «Sanctificatus est vir infidelis per mulierem fidelem.» Causam dat S. Chrysostomus, homil. 6 in Joannem: «Nihil, ait, potentius muliere bona ad instruendum et informandum virum, quodcumque voluerit; neque tam leviter amicos, neque magistros, neque principes patietur ut conjugem admonentem atque consulentem. Habet enim voluptatem quamdam admonitio uxoria, cum plurimum amet, cui consulit. Multos possum afferre viros asperos et immites, per uxorem mites redditos et mansuetos; ipsa enim mensa, lecto, filiorum communicatione, dicendis, tacendis, ingressu, auditu, exitu et aliis pluribus cum marito communicans, et, ut corpus capiti conjuncta, si prudens erit et diligens, omnes vincet.»
Sic S. Caecilia convertit Valerianum sponsum, Clotildis Clodoveum, S. Helena Constantium patrem Constantini Magni, etc. Huc facit illud Euripidis apud Stobaeum, serm. 65:
Domiperdam enim virum prohibet uxor Bona, ei conjuncta, et servat domum.
Salomonem secutus Siracides multa in hanc sententiam congerit, Eccli. XXVI, 1, 2, 3, 16, 18, 19.
Hinc patet hanc Salomonis sanctionem de amittenda adultera non tantum esse consilii, sed et praecepti; maritus enim, hoc transgrediens, adulteram retinens, vocatur hoc loco non tantum stultus, sed et «impius,» et, ut S. Chrysostomus legit, injustus. Rationem dat S. Chrysostomus, homil. 22 ex variis in Matth. locis: «Non ergo, ait, qui dimittit moechatur, sed qui alteram ducit: imo autem sicut crudelis est, atque iniquus qui castam dimittit: sic etiam fatuus est atque injustus, qui retinet meretricem; nam patronus turpitudinis est, qui crimen celat uxoris.» Et S. Hieronymus, in illud Matth. cap. XIX: Quicumque dimiserit uxorem suam, nisi ob causam fornicationis, et aliam duxerit, moechatur: «Sola fornicatio, ait, est quae uxoris vincat affectum; imo cum illa unam carnem in aliam diviserit, et se fornicatione separaverit a marito, non debet teneri, ne virum quoque sub maledicto faciat, dicente Scriptura: Qui tenet adulteram, stultus atque impius est.» Quae verba translata sunt in Jus Canonicum, habentur 32, Quaest. I, cap. Dixit Dominus.
Mystice, R. Levi per uxorem bonam accipit sensum obedientem rationi, id est marito; quod summum est hominis bonum. «Cujus, ait, facultates animi ita in ordinem redactae sunt, ut subjectae principibus serviant, easque amore complectantur, cum nimirum menti omni conatu suam operam praestent, hic bonum adeptus est; ita enim perfectam viri absolutionem consequetur, et quae cupiebat, obtinebit a Deo, singulari providentia hujusmodi viri rebus consulente.»
ET HAURIET JUCUNDITATEM A DOMINO. — Noster legit ויפק veiuphec, id est et hauriet; jam alio puncto per vau conversivum legunt ויפק vaiaphec, id est et hausit; utrumque verum, et eodem redit, q. d. Qui invenit uxorem bonam, per eam hausit, haurit, et continue jugiterque hauriet omne beneplacitum, ut habent Hebraea, id est omne bonum desiderabile, omnem gratiam, indeque omnem felicitatem et jucunditatem a Domino, ut sibi videatur esse in paradiso, agereque vitam Adami et Evae primorum conjugum in statu innocentiae.
Addit to a Domino, ut significet primo, bonam uxorem esse singulare Dei donum; secundo, Deum per bonam uxorem quasi per instrumentum et canalem, fontem bonorum et gratiarum in maritum et familiam emanare.
Mystice, haec adaptes B. Virgini; ipsa enim omne bonum invexit non tantum in familiam Josephi, sed et in universam Ecclesiam totumque orbem, tum per se, tum per filium suum Christum. Unde de ea vere cecinit Poeta:
Nec genitrice tua (o Christe) fecundior ulla parentum. Tot bona per partum quae dedit una suum.
QUI EXPELLIT MULIEREM BONAM, EXPELLIT BONUM (Septuaginta, bona, scilicet omnia jam dicta); QUI AUTEM TENET ADULTERAM, STULTUS EST ET IMPIUS. — Hic versus non est in Hebraeo, nec in Latinis Complutensibus; transcriptus est ex Septuaginta, qui illum e priori versu per necessariam consequentiam elicuerunt. Si enim mulier bona est bonum viri et familiae, ergo qui ejicit eam, ejicit a se et a familia bonum; «qui autem tenet adulteram, stultus est et impius;» stultus, quia stolide adulterium uxoris vel non advertit, vel patitur et dissimulat cum gravi nominis sui infamia, ac prolium injuria et damno; impius, quia adulterium uxoris eam retinendo probare et fovere videtur, itaque matrimonii sanctitatem sacrilege violat. Hoc maxime verum, cum maritus adulteram tenet, dando ei facultatem impure vivendi, vel ut ejus incontinentiae satisfaciat, vel ut ejus prostitutione quaestum captet, quod est lenocinium; talis enim est leno et adulter uxoris suae. Mulieri bonae et virili opponit adulteram quia adulterium mala omnia secum vehit. Adultera enim est impudens, infamis, litigiosa, superba, prodiga, opesque mariti cum adultero prodigit et consumit; denique maritum, prolem et se ipsam evertit.
Mystice, Auctor Catenae Graec. per adulteram accipit erroneam doctrinam, qualis est astrologorum judiciariorum, magorum, haereticorum, item malitiam et improbitatem. Haec enim dimittenda proculque arcenda sunt.
S. Isidorus, lib. De Officio Eccles. cap. XIX, ait: «Solum, ut ait S. Hieronymus, adulterium est quod uxoris vincat affectum, imo cum illa unam carnem in aliam diviserit, et se fornicatione separaverit a marito, non debet teneri,» etc. Accedit quod maritus, retinens adulteram, det scandalum toti civitati vel reipublicae. Quocirca mollis et effeminata fuit vox M. Antonini Imperatoris, qua hortantibus amicis ut Faustinam adulteram repudiaret, si nollet occidere, respondit: «Si uxorem dimittimus, reddamus et dotem,» dotis nomine signans imperium, quod a socero, volente Adriano Imperatore, adoptatus acceperat: ita Julius Capitolinus in Vita ejus. Intellige haec de adultera impoenitente, et in adulterio perseverante. Nam si poenitentem Magdalenam suscepit Christus, cur et suam non recipiat maritus? Etsi enim rigido jure eam ream mortis peragere queat, tamen clementius et Christianae pietati conformius faciet, si ei noxam condonet. Ita S. Augustinus, lib. II ad Pollentium, De Adulter. conjug. cap. VI.
Versus 23: Cum obsecrationibus loquetur pauper
23. CUM OBSECRATIONIBUS LOQUITUR PAUPER, ET DIVES EFFABITUR RIGIDE. — Hebraice, obsecrationes loquitur pauper, et dives respondebit fortia, id est dura; Chaldaeus, deprecationes vel preces loquitur pauper; Syrus, mollia loquitur et lenia verba; R. Salomon, pauper loquitur supplex, licet dives dura respondeat; Aben-Ezra, cum aliquid a divite pauper postulare vult, simplici sermone utitur, dives respondet saeva rigidaque verba. Primo igitur et proprie, haec gnome spectat ad pauperes, qui suppliciter quid postulant a divitibus, qui prae avaritia vel fastu iis tumida et dura respondent, ut habent Hebraea: paupertas enim facit humilem et supplicem; divitiae vero faciunt superbum et rigidum.
Secundo, generalius eam extendas ad pauperes et divites non inter se, sed cum aliis quibuslibet colloquentes. Pauper enim, utpote egens et inops, ubique timidus timide et suppliciter loquitur; dives vero opibus abundans et praefidens, ubique tumidus spirat fastum: quare imperiose agit et loquitur. Nam, ut ait Augustinus: «Pomo innascitur vermis; vermis divitiarum est superbia.» Porro R. Levi censet haec dici ad paupertatis et humilitatis commendationem, quod humili suo sermone omnium gratiam emercatur; atque ad divitiarum et superbiae detestationem, quod duris responsis omnes a se avertat et irritet.
Denique Beda hanc gnomen extendit ad pauperes et divites, cum Deum orant et alloquuntur: pauper enim supplex petit a Deo sibi fieri gratiam; dives vero rigide postulat quasi jure sibi debitum, uti Publicanus pauper meritis orabat dicens: «Deus, propitius esto mihi peccatori;»
Pharisaeus vero virtutibus se divitem aestimans: «Gratias, ait, tibi ago, Domine, quia non sum sicut ceteri,» etc. Lucae, cap. XVIII. «Humiles spiritu, ait Beda, humiliter Deum adorant, ut Evangelicus ille Publicanus; superbi merita sua jactant, ut Pharisaeus.»
Salomonem secutus Siracides, Eccli. cap. XIII, 4: «Dives, ait, injuste egit, et fremet; pauper autem laesus tacebit.» Vide ibi dicta. Sententia ergo haec taxat divitum duritiem; pauperes vero solatur et monet, ut eam simili sermone leniant, itaque ab eis impetrent quod postulant. Nec mirentur putentque id quasi novum vel rarum sibi solis fieri, cum hic sit communis mos divitum divitiis quasi innatus, ex eisque naturaliter quasi resultans, sicut ex tonitruo resultant et dissiliunt saeva fulmina. «Obsecrationes ergo loquitur pauper,» q. d. Quidquid pauper loquitur, ita modeste, exiliter, humiliter loquitur, ut non tam verba quam obsecrationes promere, nec tam loqui quam obsecrare videatur. Igitur pauper loquitur mellea; at dives dura et saxea verba respondet, ut non tam verba loqui quam lapides et adamantes, imo tonitrua et fulmina vomere et jaculari videatur.
Versus 24: Vir amabilis ad societatem magis amicus erit quam frater
24. VIR AMABILIS AD SOCIETATEM, MAGIS AMICUS ERIT QUAM FRATER. — Hebraice, vir amicorum ad amendum (vel potius, ait Baynus, ad amicandum, scilicet aptus factusque est, nimirum «proclivis ut amicitiam exerceat, seseque praebeat amicum,» et est amans adhaerens prae fratre, vel magis quam frater. Unde in Vulgata pro vir amabilis, Complutenses et alii multi legunt, vir amicabilis; idque paulo significantius est, magisque respondet Hebraeo, et Septuaginta qui vertunt, vir amicorum ad amicitiam, et est adhaerens super fratrem, id est, ut clare vertit Auctor Catenae Graec., vir ad amicitiam propensus constantius colet amicitiam quam frater. Jam
Primo, Chaldaeus sic vertit et exponit: sunt socii qui associantur, et est amicus magis adhaerens quam frater; et Syrus, sunt amici qui sunt amici, et est amicus qui magis adhaeret quam frater, q. d. Multi sunt socii et amici; at singularis amicus et socius est qui magis amat et juvat quam frater.
Secundo, Tigurina vertit: vir aptus amicitiae, et cui cordi est amicitiam colere, plus amat et firmius adhaeret quam frater.
Tertio, Vatablus: «Vir amicorum (supple pares est) ut praestet se amicum, cum sit qui diligit, conjunctior fratre, id est, vir qui multos habet amicos, debet se illis praestare amicum, ut eos in amicitia retineat; nam anno superant fratres amicitia.»
Quarto, R. Salomon, q. d. Cum quis sibi amicos assidue conciliat, forte tempus erit, quo iis indigeat; qui quidem praesto erunt, magisque opitulabuntur quam fratres.
Quinto, Aben-Ezra, q. d. Vir amicitiae amico amore complectetur, ut secum amicitiam ineat et associetur; nam amicorum aliqui majori necessitudine obstringuntur quam frater.
Haec omnia fere eodem redeunt. Sensus ergo est, q. d. «Vir amabilis» vel amicabilis, Hebraice, vir amicorum, id est vir amans et studiosus amicitiae, qui vel a natura vel a virtute natus et factus videtur esse ad societatem et amicitiam, qui totus videtur esse amor, benevolentia et beneficentia, hic utique magis amicus erit; Hebraice, magis amans erit, magis diliget, magis opitulabitur quam frater. To ergo amabilis non tantum passive, sed et active accipitur, q. d. Qui amatur, qui amat, ac suis officiis sibi devincit et amicat omnes. Ratio a priori est, quod sicut caloris proprium est calefacere, sic amicitiae et amoris proprium sit amare, ac beneficentiae benefacere. Quare amicus, conflatus ex amore et beneficentia, non poterit non amare et benefacere, cum saepe consanguineorum et fratrum quoque gratia rara sit, ut ait Poeta. Hi enim saepe se suaque magis spectant commoda quam fratrum.
Significat ergo haec gnome vim verae amicitiae, non cujuslibet, sed singularis et eminentis, atque amici qui totus benevolus et officiosus est (ut notarunt Chaldaeus, Syrus et Aben-Ezra), quod is in amore et officiis saepe aequet vel superet fratres, ac proinde magnopere talem amicitiam quaerendam esse, ambiendam, colendam, omnibusque modis conservandam. Potest quoque «vir amicorum» accipi vir, qui omnes amicare multosque sibi amicos facere satagit.
Talis amicus, imo amicorum rex et princeps nobis est Christus, qui se totum amicis, imo inimicis, ut eos Deo et sibi amicos efficeret, impendit et expendit, de quo proinde canit Ecclesia:
Se nascens dedit socium, Convescens in edulium, Se moriens in pretium, Se regnans dat in praemium.
Si ergo verum amicum quaeris, Christum quaere, qui omnibus deserentibus te non deseret, nec in vita, nec in morte, nec in tempore, nec in aeternitate; sed ubique et semper tibi aderit, teque omni bono, omni gratia et gloria cumulabit. Quam bene sapiebat anima quae dicebat: «Mens mea in Christo fundata est et solidata!» Christus ergo est vir amorum, quia vir dolorum; quia sine dolore non vivitur in amore. «In pace ergo in idipsum dormiam et requiescam.»
Salomonem secuti sunt Philosophi. Gnome est Menandri: «Fratres puta veros amicos.» Zeno, interrogatus «quis esset amicus,» respondit: «Alter ego,» quod citans Aristoteles, lib. Magnor. Moral.: «Est enim, ait, ut dicere solemus, amicus alter ego.» Idem habet Cicero, lib. De Amicit. Et S. Hieronymus ad S. Augustinum ait: «cum amico quasi cum altero se esse loquendum.» Unde Hesiodus:
Aequalem fratri caveat fecisse sodalem.
Pythagoras, teste Cicerone loco jam citato, lib. De Amicitia, «effici volebat, ut unus fiat ex pluribus.» Igitur affectionem fraternam, quae post parentes maxima est, aequat aut superat amicitia: est enim amicitia velut quaedam fraternitas. Unde Valerius Maximus, lib. IV, cap. VII, initio: «Contemplemur, ait, nunc amicitiae vinculum potens et praevalidum, neque ulla ex parte sanguinis viribus inferius, hoc etiam certius et exploratius, quia illud nascendi sors, fortuitum opus, hoc uniuscujusque solido judicio incoacta voluntas contrahit. Itaque celerius est sine reprehensione propinquum accersere, quam amicum, quia altera direptio iniquitatis, altera utique levitatis crimini subjecta est. Cum enim deserta sit futura vita hominis, nullius amicitiae cincta praesidio, tam necessarium subsidium temere assumendum non debet: semel autem recte apprehensum sperni non convenit.» Ac mox exemplum dat Pyladem et Orestem, quorum alter pro altero mori voluit. Unde illud:
Ut praestem Pyladem, aliquis mihi praestet Orestem. Hoc non fit verbis, Marce: ut ameris, ama.
Talia plura amicorum paria recenset Plutarchus, lib. De Amicorum multitudine, ut Theseum et Pirithoum, Achillem et Patroclum, Pythiam et Damonem, Epaminondam et Pelopidam: tales fuere Nisus et Euryalus apud Virgilium, Aeneid. IX. Apud Hebraeos similes fuere David et Jonathas; apud Graecos, S. Basilius et Nazianzenus.
Quaerit S. Thomas, II II, Quaest. XXVI, art. 8, utrum sanguine conjuncti juxta ordinem charitatis magis amandi sint quam caeteri quavis alia ratione, ut amicitia vel militia, devincti; ac respondet affirmative, eo quod amicitia consanguineorum sit naturalis et intima: nam radicaliter fundatur in conjunctione naturalis originis; cum amicitia civium fundetur tantum in communicatione civili, et amicitia commilitantium in communicatione bellica. Objicit deinde hanc gnomen Salomonis: «Vir amicabilis ad societatem magis est amicus quam frater;» ac respondet: «Quod quamvis amicitia sociorum propria electione contrahitur, in his quae sub nostra electione cadunt, puta in agendis, praeponderat haec dilectio dilectioni consanguineorum, ut scilicet magis cum illis consentiamus in agendis. Amicitia tamen consanguineorum est stabilior, utpote naturalior existens, et praevaleat in his quae ad naturam spectant; unde magis eis tenemur in provisione necessariorum.» Ubi Franciscus Suarez, secutus Franciscum de Victoria, docet posse esse tanta amici in amicum beneficia, ut liceat eum magis amare quam proprium patrem, a quo genitus est, vitamque accepit. Verum hic cavenda invidia, ne frater, vel pater videns sibi praeferri amicum, ei invideat. Modum quo hac in re invidia caveri queat, docet Plutarchus, tract. De Fraterno amore, sub finem.
Salomonem de more secutus Siracides, Eccli. VI, 11: «Amicus, ait, si permanserit fixus, erit tibi quasi coaequalis;» et vers. 15: «Amico fideli nulla est comparatio,» etc. Vide ibi dicta.
Mystice Beda: Vir amabilis ad societatem, inquit, est populus Gentium, qui Christo et Apostolis credidit, et fidus constansque usque ad mortem et martyria adhaesit prae fratre, id est prae populo Judaeorum, qui fuit cognatus et frater Christi secundum carnem; sed incredulus et rebellis, Christum cum Apostolis persecutus est usque ad necem.