Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Pauper ambulans in simplicitate praestat diviti insipienti; divitiae addunt amicos; non decent stultum deliciae; doctrina per patientiam probatur; ira et hilaritas regis; mulier litigiosa; uxor prudens donum est Dei; pigritia parit soporem et famem; custodiens legem custodit animam; foeneratur Deo qui miseretur pauperis; erudiendi sunt filii; audienda consilia; pauper praestat mendaci; timor Domini parit vitam; piger torpet; flagellatione impii sapit pius; affligens patrem, infelix; testis iniquus ridet justitiam; irrisoribus parata supplicia.
Textus Vulgatae: Proverbia 19:1-29
1. Melior est pauper, qui ambulat in simplicitate sua, quam dives torquens labia sua, et insipiens. 2. Ubi non est scientia animae, non est bonum: et qui festinus est pedibus, offendet. 3. Stultitia hominis supplantat gressus ejus, et contra Deum fervet animo suo. 4. Divitiae addunt amicos plurimos: a paupere autem et hi, quos habuit, separantur. 5. Testis falsus non erit impunitus: et qui mendacia loquitur, non effugiet. 6. Multi colunt personam potentis, et amici sunt dona tribuentis. 7. Fratres hominis pauperis oderunt eum: insuper et amici procul recesserunt ab eo. 8. Qui tantum verba sectatur, nihil habebit: qui autem possessor est mentis, diligit animam suam, et custos prudentiae inveniet bona. 9. Falsus testis non erit impunitus, et qui loquitur mendacia peribit. 10. Non decent stultum deliciae: nec servum dominari principibus. 11. Doctrina viri per patientiam noscitur, et gloria ejus est iniqua praetergredi. 12. Sicut fremitus leonis, ita et regis ira: et sicut ros super herbam, ita et hilaritas ejus. 13. Dolor patris, filius stultus: et tecta jugiter perstillantia, litigiosa mulier. 14. Domus et divitiae dantur a parentibus: a Domino autem proprie uxor prudens. 15. Pigredo immittit soporem, et anima dissoluta esuriet. 16. Qui custodit mandatum, custodit animam suam: qui autem negligit viam suam, mortificabitur. 17. Foeneratur Domino, qui miseretur pauperis; et vicissitudinem suam reddet ei. 18. Erudi filium tuum, ne desperes: ad interfectionem autem ejus ne ponas animam tuam. 19. Qui impatiens est, sustinebit damnum: et cum rapuerit, aliud apponet. 20. Audi consilium, et suscipe disciplinam, ut sis sapiens in novissimis tuis. 21. Multae cogitationes in corde viri: voluntas autem Domini permanebit. 22. Homo indigens misericors est, et melior est pauper quam vir mendax. 23. Timor Domini ad vitam, et in plenitudine commorabitur absque visitatione pessima. 24. Abscondit piger manum suam sub ascella, nec ad os suum applicat eam. 25. Pestilente flagellato stultus sapientior erit; si autem corripueris sapientem, intelliget disciplinam. 26. Qui affligit patrem, et fugat matrem, ignominiosus est et infelix. 27. Non cesses, fili, audire doctrinam, nec ignores sermones scientiae. 28. Testis iniquus deridet judicium, et os impiorum devorat iniquitatem. 29. Parata sunt derisoribus judicia, et mallei percutientes stultorum corporibus.
Versus 1: Melior Est Pauper Qui Ambulat in Simplicitate Sua
1. MELIOR EST PAUPER, QUI AMBULAT IN SIMPLICITATE SUA, QUAM DIVES TORQUENS LABIA SUA, ET INSIPIENS. — «Melior,» tum ethice, id est justior, innocentior, sanctior; tum physice, id est praestantior, quia quietior et sapiculior. Pro in simplicitate sua hebraice est בתכו betummo, id est integritate, vel perfectione sua. Sic saepe alibi תם tam, id est simplex, vocatur vir sincerus, doli malique expers, integer et perfectus, ut cum Job vocatur «vir simplex et rectus,» id est perfectus, Job. 1, 1. Pro torquens hebraice est עקש iekes, id est pervertens, depravans. Unde Septuaginta vertunt στριβλός, id est tortuosus, qualis est vafer et astutus. Igitur Septuaginta Complutenses (nam in Romanis hic versus et duo sequentes desiderantur) sic habent, melior est mendicus ambulans in simplicitate sua, quam perversus labiis suis, et ipse stultus; Pagninus, quam perversus propter labia sua, qui est stultus; Vatablus, quam qui prava labia habet, et stultus est; Syrus, quam stultus, cujus viae pravae sunt; Chaldaeus, quam ille qui pervertit vias suas, ipse est stultus. Vox enim dives non est in Hebraeo, nec in Graeco Complutensium: unde nonnulli codices, ac ex iis Jansenius eam a textu Latino expungit, sicque explicat, quasi pauper non opponatur diviti, sed torquenti labia sua, qui est stultus, q. d. Melior est paupertas quam stultitia, quia paupertas consistit et facile associatur cum sapientia et integritate vitae: contorsio vero, id est depravatio labiorum, cum ea consistere nequit, sed est insipientia et pravitas. Nam contorquens labia est is qui non sincere agit, sed verba componit fallacia, quibus decipiat, cum aliud corde gerat, aliud ore promat. Melior est ergo pauper, qui simpliciter et innocenter vivit, quam contorquens labia, qui plenus est dolo: hic enim hominem dolosum et perversum efficit. Verum Auctor Catenae Graec., Beda et Codices Romae emendati legunt τὸ dives: sic enim clara est antithesis inter divitem, sed simplicem et sincerum, ac divitem, sed depravantem sermones, et dolosum.
Sensus ergo est, q. d. Melior est pauper doli expers, ac candide, innocenter integreque vivens, quam dives versutus, qui suis dolis, artibus et fraudibus magnas sibi parat opes: hic enim est insipiens, id est impius; pauper vero est sapiens, id est probus et pius. Nam τὸ et insipiens non connexionem, quasi possit esse contorquens vel depravans labia, qui non sit insipiens (hoc enim falsum est); sed causam significat, q. d. Melior est pauper simplex divite torquente labia, quia scilicet labia componit et torquet ad decipiendum; et, id est quia, hic est insipiens, id est impius. Innuit Salomon paupertati cognatam esse sapientiam, id est simplicitatem, innocentiam, sanctitatem; opibus vero cognatam esse insipientiam, id est fraudes, usuras, injustitiam, pravitatem, juxta illud: «Omnis dives aut iniquus, aut iniqui haeres.»
Ratio ergo a priori, cur pauper simplex praestet diviti doloso, est quod simplicitas et innocentia, quam affert paupertas, praestet dolo et pravitate, quam affert cupiditas opum: illa enim est veritas, veraque et mera sapientia; haec vanitas est, vanaque et mera insipientia: illa enim ducit ad felicitatem coelestem, haec ad ignes gehennae. Unde Aben-Ezra sic exponit, q. d. Vir integer melior est perverso, qui sermones suos pervertit. Sic et R. Levi.
Exemplum hujus rei est in S. Francisco, qui pauper fuit non tantum censu, sed et sensu ac spiritu, hoc est amator mirus paupertatis Evangelicae, ideoque per eam ad magnam simplicitatem et sanctitatem pervenit. Hic enim sapientior, melior, sanctior, Deo et mundo gratior et honoratior fuit, quam omnes divites dolosi et versuti. Idem dicas de quibuslibet Religiosis paupertatem professis et colentibus. Rursum exempla hujus sententiae sunt in pauperibus opificibus et mercatoribus, qui, quia candide justeque juxta conscientiam operantur et negotiantur, hinc parum lucrantur: hi enim in sua innocenti pauperie praestant divitibus, qui per dolos et fraudes se in immensum locupletant. Illi enim habent bonam conscientiam, ideoque justitiam, pacem, gaudium et spem vitae aeternae: hi vero malam habent conscientiam, ideoque injustitiam, turbationes, moerores, ac de sua salute desperant. Nam, ut ait Apostolus, I Timoth. vi, 9: «Qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas.»
Mystice Beda: «Melior, ait, est simplex auditor verbi Dei, si ea quae intelligere in Scripturis potuit, operando perficit, quam eruditus quisque, si in illis quae acute intellexit, ad haeresim praedicandam labia retorquet.»
Versus 2: Ubi Non Est Scientia Animae, Non Est Bonum
2. UBI NON EST SCIENTIA ANIMAE, NON EST BONUM: ET QUI FESTINUS EST PEDIBUS, OFFENDET. — Chaldaeus et Syrus, qui festinus est pedibus in malum, peccat; Aben-Ezra, qui ad rapinam festinat, piaculi novam subit. Est miosis: «non est bonum,» id est, est malum, imo pessimum. Τὸ anima potest referri vel ad τὸ scientia, ut comma ponatur post animae, uti ponunt Romani; vel ad non est bonum, q. d. Ubi non est scientia, ibi animae non est bene, sed male. Unde Auctor Catenae Graecor. vertit, anima sapientia destituta non est bona, id est non est pulchra, non est bene instituta. Alius vertit, ne vita quidem sine scientia suavis est; Tigurina, neque bene habet animus imperitus, ut qui festinat et pedibus offendit, quasi hic versus pertineat ad versum praeced., ejusque det causam, q. d. Ideo praestat pauper simplex diviti perverso et insipiente, quia ubi non est scientia sive sapientia, ibi animus male habet: quia caret oculo et duce, ac proinde instar caeci festine ambulantis in saxa et scandala impingit et offendit. Vatablus vero per נפש nephes, id est animam, intelligens vim animalem et concupiscibilem sive desiderium, sic vertit et explicat: «Etiam absque prudentia desiderium res pessima est, et velox pedibus peccat: velox scilicet ad implendum desiderium suum,» q. d. Concupiscentia quae non regitur a prudentia, res pessima est, quia velociter hominem trahit ad sui expletionem, cumque caeca sit, facile in scopulos impingit, hominemque in ruinam praecipitat.
Significat ergo Salomon proprium animae bonum, et quasi peculium, esse scientiam: caetera enim bona, ut opes, honores, deliciae animae sunt extrinseca; scientia vero eidem est intrinseca; quare scientia est vitale bonum animae (utpote vitalis ejus actio, cognitio et intellectio), cum caetera bona sint exanima et mortua. Unde R. Levi sic explicat, q. d. Cum quis peritia rerum spoliatus est, contingit ejus cupiditatem et libidinem in id ferri, quod honestum non sit; qui vero praeceps cupiditatibus obsequitur, crimine se obstringit. Causam dat S. Augustinus, tract. De Vita beata: «Major, ait, ac miserabilior egestas non est, quam egere sapientia; et qui non eget sapientia, nulla re omnino egere potest. Est ergo animi egestas nihil aliud quam stultitia.» Et inferius: «Beatum esse nihil est aliud quam non egere, hoc est esse sapientem. Sapientia enim nihil est aliud quam modus animi, hoc est quo se animus liberat, ut neque excurrat in nimium, neque infra quam plenum est coarctetur.» Additque sapientem, qui habet sapientiam, habere Deum, ideoque esse beatum. Verum Romani caeterique τὸ animae combinant cum scientia; esto eodem fere sensus redeat.
Quaeritur ergo quaenam sit scientia animae? Primo, Chaldaeus scientiam animae accipit eam qua anima scit et cognoscit seipsam. Unde vertit, qui nescit animam suam, non est ei bonum. Nam, ut ait Agapetus Diaconus, Admonit. ad Justinianum Imperatorem, num. 3: «Divinum documentum et potissimum nos homines, ut cognoscat se quisque docemur. Qui enim seipsum cognovit, cognoscet Deum; Deum vero qui cognovit, assimilabitur Deo; assimilabitur autem Deo, qui dignus factus Deo est; dignus denique fit Deo, qui nihil indignum patrat Deo, sed qui ut cogitat quae ipsius sunt, ita tam loquitur quae cogitat, quam facit quae loquitur.» Hinc illud templo Apollinis Delphici inscriptum velut oraculum: γνῶθι σεαυτόν, id est, nosce teipsum.
Secundo, alii scientiam animae accipiunt pro scientia spiritus, quae opponitur scientiae et sapientiae carnis, q. d. Qui sapit ea quae sunt animae et spiritus, non quae carnis, hic ingens habet bonum; quia qui eo caret, caecus est et exoculatus: unde instar caeci festinantis in saxa impinget. Nam, ut ait Apostolus, Rom. viii, 6: «Prudentia carnis mors est; prudentia autem spiritus vita et pax: quoniam sapientia carnis inimica est Deo; legi enim Dei non est subjecta.» Vide ibi dicta.
Tertio, alii τὸ scientiam animae interpretantur eam quae intimos animae sinus, fundum, sensa, cogitationes, intentiones scrutatur, penetrat et pervidet; a bona enim volitione et intentione pendet tota operis bonitas. Unde S. Gregorius, XIX Moral. cap. viii, moraliter explicans Cherubinos, quos Ezechiel, cap. 1, vidit tam intus quam foris plenos oculis: «Hinc est, ait, quod animalia quae per Prophetam videntur, in circuitu et intus plena oculis esse memorantur. Quisquis enim exteriora sua honeste disponit, sed interiora negligit, in circuitu oculos habet, sed intus non habet. Sancti vero omnes, quia et exteriora sua circumspiciunt, ut bona de se exempla fratribus praebeant; et interiora sua vigilanter attendunt, quia sese irreprobabiles interni judicis obtutibus parant; et in circuitu oculos et intus habere perhibentur, magisque se, quo Deo placeant, in sua interna componunt, sicut per Psalmistam quoque de sancta Ecclesia dicitur: Omnis gloria ejus filiae regis ab intus,» Psalm. xliv, 14.
Quarto et genuine, scientia animae est sapientia, prudentia et providentia, qua anima non solum praesentia, sed et praeterita ac futura circumlustrat et prospicit, ut actiones suas ita honeste et perfecte componat, ut eas in judicio Christi, coram oculatissimis Christi oculis defendere et tueri possit, itaque ab eo bravio et gloriae coelesti adjudicari mereatur. Prudentia enim est oculis animae, et qui ea pollet, prudenter videt, praevidet et providet, ubi figat actionis suae gressus, quare secure incedit, perinde ut qui in tenebris praeviam facem sequitur. Qui vero prudentia caret, velut caecus in tenebris hujus vitae ambulat et cespitat, quia quo eum rapit caeca concupiscentia, eo festinus sequitur; quare in multa scandala et scelera impingit, ac tandem in barathrum gehennae praeceps corruit. Scientia ergo animae est prudentia, quae consulit saluti animae, quae prospicit ejus praemia et supplicia, ideoque hominem incitat ad bene vivendum, et ad fugiendum peccata; quam proinde Sapiens cap. ix, 10, nuncupat «scientiam Sanctorum;» et Angelus, «prudentiam justorum,» Lucae 1, 17. «Quid enim prodest homini, si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua?» Matth. xvi, 26. Quae verba ponderans S. Chrysostomus, hom. 56 in Matth.: «Non, ait, aliam habes animam, quam possis pro anima tua dare. Nam pecuniam qui amisit, aliam pro amissa potest afferre: similiter qui aedes, qui servos, qui caetera hujusmodi amisit; animam vero si perdas, aliam pro ea dare nunquam poteris; sed si rex orbis atque dominus esses, si omnia quae in orbe sunt, et ipsum orbem offerres, non poteris animam eruere unam.» Unde concludit: «Caeteris omnibus neglectis, omnem curam, omne studium, omnem operam tuam ad ipsam conferas. Noli igitur de alienis curare, et te ac tua negligere: quod plerique omnes nunc faciunt; his similes qui metallorum operi traditi sunt: nullum enim illi emolumentum, nullas opes inde consequuntur, sed magno periculo atque detrimento suo aliis laborant, nihil prorsus de sudore ac labore et morte, quam plerumque obeunt, ad fructum suum inde convertentes. Hos igitur plurimi nunc imitantur, qui non sibi, sed aliis divitias quaerunt. Imo vero et his multo miseriores sumus; quoniam mors doloris finem illis, nobis autem quos gehenna exspectat, verae afflictionis initium affert.
Idem S. Chrysostomus, hom. 13 in Epist. ad Romanos, docet animam tam sapienter et concinne debere vivere, et regere corpus, quam sapienter et concinne citharoedus componit pulsatque citharam, et navarchus navim.
Mystice Beda: «Animae quidem humanae, ait, scientia vitae coelestis est necessaria, quia nimirum sine hac beata in perpetuum esse non potest; attamen qui effrenatis sensibus mentis plus appetit sapere quam decet, plerumque offensionem haereticae stultitiae temerarius incurrit. Quod in primis humani generis parentibus mystice signatum est, qui dum appetitu scientiae majoris vetitum contingere properabant, a statu beatitudinis, in qua conditi sunt, deviantes, in poenam miseriae et mortalitatis inciderunt.»
ET QUI FESTINUS EST PEDIBUS, OFFENDET. — Festinationem opponit scientiae, id est prudentiae, quia prudens lente progreditur ad opus (pedes enim sunt symbolum actionis et operis): prius enim siderat ejus rationem, qualitatem, modum, pericula, commoda, etc.; imprudens vero haec non considerans, temere properat ad opus, ideoque sese in pericula et damna tam culpae quam poenae praecipitat. Sapiens ergo maturus est et lentus, insipiens vero festinus et praeceps; unde illud vulgo tritum: «Festina lente;» et: «Canis festinans caecos parit catulos.» Sapienter Plato in Politico: «Qui, ait, plus satis festinat initio, serius ad finem pervenit.» Idem, lib. VII De Republica: «Dum festino, ait, omnia celeriter percurrere, tardior sum.» S. Augustinus, Contra Petilianum, ait iis qui perturbatione aliqua festinant, accidere ut vestem, aut calceos perverse induant, quae res postea moram afferat; idem usu venire his qui multa simul citoque agere conantur, neque quidquam assequuntur. Vide dicta ad illud, cap. xiii, vers. 11: «Substantia festinata minuetur.» Sane Augustus Caesar, teste Suetonio in ejus Vita, cap. xxv, dicere solebat, «nihil minus duci perfecto convenire, quam festinationem;» crebroque illud jactabat: «Sat cito, si sat bene.» In re bellica plus effecit Fabii cunctatio, quam M. Minutii praecipitatio; unde Ennius:
Unus homo nobis cunctando restituit rem.
Et Statius, Thebaid. X, 699: Male cuncta ministrat Impetus.
Hanc gnomen apposito equi et bovis apologo, venustis parabolis coronato, graphice repraesentat Cyrillus, lib. I Apolog. moral., cap. xii, cujus titulus: In omnibus ordinata gravitate procede. «Cum agiliter, ait, equus hinc inde discurreret, onustum bovem obvium habuit graviter incedentem. Cui dixit: Quid divisa est tibi ungula, cum sub tanto pondere magis tibi nunc esset soliditas opportuna? At ille respondit: Nimirum qui me condidit, hoc providit ut semper ita procedam, quo sub onere magis incedam ordinata gravitate. An ignoras quod saepe perditio a pede celeri derivetur? Nam mortalia omnia plena sunt periculis; quare ubique oportet cum gravitate incedere, ut possis statuto pede uno, ubi ponendus sit alius, salubriter providere. Similiter tarda sapientia est hominibus: nam sensibus membrisque mortalibus aggravati, sapientiae lumen absconditum, in altissimis situm, longis temporibus vix attingunt. Et ob hoc quanto maturius eam quaerunt, tanto securius inveniunt. Nos vero, si gravitate tarda incedimus, moderatius laboramus, et hoc quod agimus, lucidius intuemur, et quiescente anima, cuncta melius judicamus. Nam et sapientia attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Quamobrem si cum tarditer procedimus, velocius id quod intendimus, expedimus. Quia hoc modo lucerna prudentiae ducimur, qua per directum veritatis amotis deviis, melius fini operis providemus.» Deinde idipsum similitudine coelorum, navis et imbris confirmat: «Nonne mutari coelestis facies non videtur, et tamen rapidissima regularitate defertur? Repentinum sagax natura non patitur, et quae subito ingruunt, plus confusa mentem subvertunt. Immoderato cursu nisi gravitate praepediatur navis, dissolvitur, et festinato partu fertur catulus natus caecus. Moderatiori vero imbre tellus pinguis efficitur, et ordinato gressu non solum decentius, sed etiam salubrius grues incedunt. Tu autem, charissime, quia indivisa ungula velocior agitaris, saepe lapsu confunderis, quo nimirum etiam immundum animal judicaris. Quo audito, recedens equus erubuit.»
Versus 3: Stultitia Hominis Supplantat Gressus Ejus
3. STULTITIA HOMINIS SUPPLANTAT GRESSUS EJUS; ET CONTRA DOMINUM FERVET ANIMO SUO. — Septuaginta, imprudentia viri vastat vias ejus, Deum autem accusat corde suo; Symmachus, et contra Dominum irascitur cor ejus; Chaldaeus, stultitia hominis instabilem facit viam ejus, et cor ejus murmurat; Syrus, conqueritur corde suo. Pro fervet hebraice est verbum זעף zaaph, quod significat perturbari, jactari, aestuare: sicut fervet olla aquae, dum vi ignis bullit; et sicut mare aestuat, dum ventis fluctibusque jactatur. Simili enim modo fluctibus passionum alternantium nunc irae, nunc tristitiae, nunc indignationis jactatur anima stulti, id est improbi; unde Aben-Ezra explicat, q. d. «Irascitur, tristatur, et cum vexatur, in Deo spem non collocat.»
Jam primo, R. Salomon sic exponit, q. d. Ob crimina adversis vir premitur, cum prae sua dementia consuetudines suas pervertat, criminaque incurrat, quorum poenas persolvat; cum vero calamitate vexatur, in Deum ira aestuat, et in divinum judicium machinationes molitur, ut constat de fratribus Joseph, qui aiebant: «Quidnam est hoc, quod fecit nobis Deus?» Sic R. Levi: Viri dementia efficitur, ut negotia male succedant; cum aliquid vehementer optarit, quod accommodata ratione illa non sit aggressus: et post haec cum cogitata ex animi sententia non absolvuntur, in Deum ira effertur, a quo plectitur, ut arbitratur, cum animo destinata irrita sint, nec id a dementia sua comparatum fuisse animadvertit.
«Stultitia» hic dupliciter capi potest: primo, proprie pro imprudentia; secundo, pro improbitate: sic enim hoc libro stultus passim vocatur improbus. Sensus ergo hic duplex est. Primo, proprie, q. d. Cum homo imprudenter et stulte quid egit, indeque optato caret successu, imo in pericula et damna se conjecit; non accusat suam imprudentiam et stultitiam, sed eam transcribit in Deum, Deique providentiam accusat, quod non direxerit et fortunaverit actiones ejus, sed infelices sibi dederit sortes, casus et eventus. Sicut ergo mare, dum aestuat, videtur fluctus in coelum attollere et jacere: sic stulti, dum ira aestuant, in coelum os attollunt, ac murmura et blasphemias in Deum jaciunt, quod res suas non prosperarit. Est autem haec insignis stultitia, eo quod contra Deum indignetur et insurgat, cui nulla in re nocere potest, et cujus manum justamque vindictam effugere nequit. Hoc proprie hic intendit Salomon.
Secundo, q. d. «Stultitia,» id est impietas et improbitas, «hominis supplantat gressus ejus,» id est, adigit eum in scelera scelerumque poenas; at ille haec ipsa non suae stultitiae, id est improbitati (quae vera et propria eorum est causa), sed Deo assignat; quare contra Deum murmurat, quod is sua providentia omnes causas ordinando ita eas disposuerit, ut ipsum illicerent in scelera scelerumque poenas. Unde S. Augustinus, epist. 105, legit: «Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in corde suo.» Ita Calvinus cum suis in Deum quasi primam causam rejicit omnia opera hominum tam mala quam bona. Et Melanchthon sacrilege evomuit tam esse Dei opus proditionem Judae, quam vocationem Pauli, quod sub anathemate damnat Concilium Tridentinum, sess. VI, can. 6. Idem fecere Philosophi, qui omnia tam bona quam mala tribuerunt fato; fatum enim aestimarunt vel esse Deum, vel Dei providentiam, quos proinde refutat S. Augustinus, lib. V De Civitat. cap. 1, S. Chrysostomus, orat. 3 De Provid.; Lactantius, Justinus, Athenagoras et alii scribentes contra Gentiles. Idem faciunt rudes Christiani, quin et litterati, cum furiis irae et impietatis aguntur. Tunc enim impius, ut ait Psaltes, ponit in coelum os suum: «Posuerunt, ait, in coelum os suum, et lingua eorum transivit in terra,» Psal. lxxii, 9; Deumque probris et maledictis sacrilege lacessit. Quin et Adam post peccatum superbiens, culpam peccati assignans Evae, tacite eamdem retorsit in Deum, dicens: «Mulier, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi,» Genes. iii, 12. Unde Nazianzenus in Iambico de Ira: «Vidi ipse, ait, saxa, pulverem et verba aspera quae jaceret in Deum.» Haec est summa improbitatis, hic impietatis apex et culmen, ut mirum sit terram talibus non dehiscere vivosque absorbere, sicut vivos absorbuit Core, Dathan et Abiron contra Deum et Mosen murmurantes, Numer. xvi. Unde tales redarguens Ecclesiasticus, cap. xv, 11: «Non dixeris, ait, per Deum abest; quae enim odit ne feceris. Non dicas: Ille me implanavit. Non enim necessarii sunt ei homines impii. Omne execramentum erroris odit Dominus.» Vide ibi dicta.
Ratio a priori hujus sententiae est ipsa indoles stultitiae et improbitatis; stultitia enim non est aliud quam stultus et superbus amor sui ipsius; stultus enim, quia laborat philautia, nimis amat seipsum: hinc nimis magni aestimat seipsum. Quare, cum errat et peccat, errorem et peccatum suum videre non vult; sed a seipso oculos avertens, illud transcribit in Deum occasione accepta, quod Deus omnium rerum sit causa prima, quae causas secundas regit, disponit et ordinat. Verum fallit et fallitur. Nam Deus disponit quidem causas secundas, sed unamquamque juxta suam conditionem, nimirum necessarias necessario, liberas vero libere. Quare liberas libertati suae permittit, ut in eorum potestate sit operari bene vel male, ac consequenter mereri praemium vel supplicium. Alioqui enim Deus esset causa peccati, quod tam insulsum est quam impium; Deus enim, cum sit purissimus, optimus et sanctissimus, exsecratur omne peccatum, eique gehennam praeparavit. Perinde ergo dicunt, qui Deum faciunt auctorem peccati, ac si solem, qui est fons lucis, dicerent esse fontem caliginis: vel ignem, qui est fons caloris, dicerent esse fontem frigoris: vel animam, quae est fons vitae, dicerent esse causam mortis. Peccatum enim est caligo, frigus et mors animae: Deus vero est sol, ignis et anima animae nostrae. Id videntes Manichaei, licet haeretici et impii, tamen, ut a Deo tantum nefas averterent, finxerunt duos esse deos, unum bonum, qui esset auctor omnis boni; alterum malum, qui esset auctor omnis mali et peccati, v. g. diabolum vel Luciferum. Vide S. Basilium, hom. Quod Deus non est auctor malorum, ubi tantumdem esse ait facere Deum auctorem peccati, quantum est negare Deum; Deus enim auctor peccati non est deus, sed diabolus. Vide et S. Augustinum, De Gratia et Libero arbitrio, cap. ii, ubi concludens, ait: «Nemo ergo Deum causetur in corde suo, sed sibi imputet quisque, cum peccat.»
Versus 4: Divitiae Addunt Amicos Plurimos
4. DIVITIAE ADDUNT AMICOS PLURIMOS: A PAUPERE AUTEM ET HI, QUOS HABUIT, SEPARANTUR. — Septuaginta, at pauper et ab existente amico relinquitur; Syrus et Symmachus, at pauper segregatur ab amicis suis; Chaldaeus, opes adducunt amicos plurimos. Sensus clarus est, q. d. Divitiae diviti multos parant amicos; quia omnes cupiunt amici esse divitis, ut ejus divitias participent: quare non tam divitis quam divitiarum sunt amici. At vero si quis in paupertatem incidat, nullos acquiret amicos; quin et ab aliis, quos in pinguiore fortuna habuit, deseretur: quia omnes fugiunt pauperem et paupertatem, utpote a qua nihil commodi, sed multa incommoda exspectare debeant. Si enim veri essent pauperis amici, utique ejus pauperiem suis opibus levarent; amicorum enim omnium sunt communia. Hoc ipso ergo, quo amicum pauperem deserunt, significant se non personas, sed fortunas amare, nec veros, sed ollares et personatos esse amicos. Vide dicta cap. xiv, 20, et Eccli. xiv, 25. Tales ergo sunt sicut hirundines, quae in aestate ad calidas regiones advolant, hieme aufugiunt: sic enim isti ad opes advolant, ab inope devolant. Divitiae ergo addunt amicos plurimos, eo modo quo popinae carnium nidore multa muscarum examina advocant et alliciunt; cessante autem nidore avolant omnes: sic divitiae, spe lucelli (nam suavis odor lucri) omnes ad divitem invitant; sed spe per pauperiem evanascente, illico dilabuntur universi. A Salomone idem hausere Plato et Philosophi. Platonis enim gnome est in Epigramm.: An tandem expertus nosti verbum vetus illud, Quod qui nil habet, huic nullus amicus adest? Comici: Felicibus cognatus est vel quilibet. Et: Adversa cui sors, huic amici sunt procul. Petronii Arbitri: Cum fortuna manet, vultum servatis, amici: Cum cecidit, turpi vertitis ora fugae. Plauti Epidic.: Is amicus est, qui in re dubia te juvat, Ubi re est opus. P. Mimi: Amicum opimae res parant, tristes probant. Ausonii: Amicos rebus adversis probas.
Symbolice, Jansenius per divitem accipit liberalem; per pauperem, avarum, q. d. Divitiae liberaliter erogatae addunt amicos plurimos, juxta illud Salvatoris: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis.» At ab eo qui pauper est animo, tenuis scilicet in benefaciendo propter avaritiam, etiam quos habuit amicos, separantur, exosi scilicet ejus avaritiam, aut, ut habent Hebraea, pauper ab amico separatur: quod in paupere per avaritiam optime locum habet, qui non solum separatur ab amico, quia ab illo relinquitur, sed quia ipsemet illum prior relinquit, metuens ne quid cogatur impendere amico, quia pluris facit pecuniam quam amicum.
Mystice, Beda per divites accipit Apostolos et sanctos Doctores, qui divites sunt, multosque ditant gratia et gloria: per pauperes philosophos, utpote vacuos veris virtutibus, gratia et gloria, q. d. Divitiae regni coelestis, quae per sanctos Doctores fidelibus tribuendo praedicantur, multos amicos et eisdem praedicatoribus, et earum largitori Domino asciscunt. A Philosophis autem caeterisque Gentium magistris, quia nihil certae beatitudinis in futurum norunt promittere, et hi quos habuere separantur, videlicet conversi ad fidem spemque Dominicae passionis certissimam. Accedit et anonymus in Catena Graecorum: «Agitur, ait, hic de sapientiae et cognitionis opibus; hae enim (quod virtutibus ornatae sunt) Angelorum amicitiam nobis adjungunt, a qua homo immundus et impurus, sicut ab Angelo quoque quem a puero custodem acceperat, sejungitur. Hunc talem proinde secundum virtutem appellat pauperem, siquidem spiritalis amicitia virtute et cognitione nititur. Per has enim sacris illis coelestibusque virtutibus et potestatibus consociamur.»
Versus 5: Testis Falsus Non Erit Impunitus
5. TESTIS FALSUS NON ERIT IMPUNITUS: ET QUI MENDACIA LOQUITUR, NON EFFUGIET. — Scilicet poenam et vindictam, vel hominum vel Dei. Ex Hebraeo ad litteram vertunt Aquila, Theodotion et Chaldaeus, testis falsus non erit innocens, sed innocens per metalepsin sumitur pro impunitus, uti et Exod. xx, 7: «Nec enim habebit insontem,» id est impunitum, «Dominus eum qui assumpserit nomen Domini Dei sui frustra.» Nonnulli putant idem dici hemistichio posteriori, quod dictum est priori. Melius alii censent hemistichium prius poenam intentare testi falso duntaxat; posterius vero eamdem poenam extendere ad quemlibet, qui mendacium perniciosum quomodolibet concinnat in noxam proximi, sive ut falsus testis, sive ut accusator, sive ut sycophanta et calumniator, etc. Ita Auctor Catenae Graecorum, R. Levi, Jansenius et alii. Unde Septuaginta, accusatori adaptantes sic vertunt, testis falsus non erit impunitus; et qui accusat inique, non effugiet; Aquila et Syrus, non evadet salvus. Sensus ergo est, q. d. Testis qui falsum crimen alteri impingit, aut quomodocumque falsum testatur, praesertim in judicio, hic poenam talionis falsariis jure statutam non evadet. Solet enim falsitas haec detegi, vel a parte adversa, quae injuste laeditur, vel a judice, vel ab alio falsitatis conscio et hoste. Sic testes falsi accusantes Susannam adulterii, ex lege talionis lapidationem adultero statutam, ipsimet falsitatis a Daniele convicti subierunt, Daniel. cap. xiii. Quod si quando falsus testis oculos et manus hominum eludat vel evadat, certe non eludet, nec evadet oculos omnia intuentis et manus omnipotentis Dei, qui falsitatem et injuriam hanc vel praesenti, vel aeterna poena plectet in gehenna.
Similiter qui mendacia quomodolibet velut bullas ore efflat et eloquitur, quibus proximo nocet vel in fama, vel in fortunis, vel in libertate et vita; quia scilicet suo mendacio causa est ut proximus infametur, aut opibus spolietur, aut incarceretur, vel occidatur: hic non effugiet judicium et vindictam vel hominum, vel certe Dei, qui eo acrior in eum vindex insurget, quo potentior et justior. Magis enim graviusque hac falsitate laeditur veritas et majestas Dei, quam hominum: quocirca majori huic culpae et offensae majus supplicium irrogabit. Maxime vero falsus testis in judicio laedit sanctitatem Dei per perjurium quod committit; solet enim judex testem ad juramentum adigere, ut juret per Deum se dicturum veritatem; quare, cum falsum jurat, Deum facit testem vel contestem falsitatis, quae ingens est Dei injuria. Quare fidem suam liberare volens Deus, veritatem ipsam eruit, et in lucem educit, itaque falsum testem prodit, ac ut falsarium et perjurum vel per se, vel per judicem punit.
Nota: τὸ qui mendacia loquitur hebraice est, qui mendacia יפיח iaphiach, id est efflat, vel expirat; Vatablus, evomit. Qua voce significatur primo, mendacem hunc esse effrontem et impudentem; nam, cum communiter mendax, utpote male sibi conscius metuensque redargui, tremula et anhela voce mendacium enuntiat, tamen quando fit effrons et impudens, contenta fortique voce expirat mendacia, perinde ac si certam veritatem intrepidus enuntiaret; secundo, eum cum impetu gravia et copiosa efflare mendacia, sicut caminus efflat scintillas; tertio, dignum esse cui flatus et spiritus strangulando intercludatur, cum eo abutatur ad efflandum mendacia; quarto, eum diu latere non posse. Sicut enim spiritum, quem respirando attrahimus, mox expiramus (respiratio enim est reciprocatio spiritus inspirantis et expirantis), sic pariter mendax non potest diu continere mendacium, quin protinus illud expiret, id est revocet, vel signis aliquibus prodat. Mendax enim inconstans est, et, quod asseruit, mox negat. Unde illud: «Oportet mendacem memorem esse sui.» Exemplum dat Petrarcha, lib. I De Vita solitaria in urinatoribus: «Nemo, ait, sub aquis diu vivit, erumpat oportet, ac frontem, quam celabat, aperiat:» nam spiritus diu contineri non potest. Plura de voce iaphiach, id est efflat, dixi superius.
Versus 6-7: Multi Colunt Personam Potentis
6 ET 7. MULTI COLUNT PERSONAM POTENTIS, ET AMICI SUNT DONA TRIBUENTIS. FRATRES HOMINIS PAUPERIS ODERUNT EUM: INSUPER ET AMICI PROCUL RECESSERUNT AB EO. — Hebraice est in singulari, et amicus, id est quisque amicorum, ait Aben-Ezra, recessit ab eo. Pro potentis hebraice est נדיב nadib, id est liberalis, indeque potentis et principis, ut vertit Noster, Syrus, Chaldaeus et Septuaginta, tum quia liberalis meretur evehi ad principatum; tum vicissim quia principes maxime decet liberalitas, ut videatur eis esse propria et regia dos. Hebraea ergo ad verbum sic habent, multi deprecantur faciem liberalis, et omnis amicus est (est, vel esse cupit) viro doni, id est viro munifico, qui copiosa dona largitur. Ita Vatablus, Pagninus et alii. Rursum pro multi hebraice est רבים rabbim, quod subinde optimates significat, ut patet Jerem. lxi, 1. Unde primo, Aben-Ezra, R. Levi et Vatablus sic vertunt, viri praeclari, vel optimates deprecabuntur faciem liberalis; et omnis amicus (est) viri munifici, ut commendet liberalitatem, q. d. Liberalis et munificus adeo praeclarus et excellens est, ut etiam optimates eum rogent, illis ut suppetias ferat, vel benevolentiae necessitudinem non deneget. Noster cum Septuaginta, Syro et Chaldaeo vertit, potentis, ob causas jam dictas, et ob antithesin pauperis, de qua vers. seq. Sensus ergo planus est, q. d. Plerique omnes colunt viros divites et potentes, quia eorum potentiam timent et amant; timent, ne per eam sibi noceant; amant, quia ab ea dona et beneficia exspectant. Ex adverso pauperem nec timent, nec amant, sed oderunt et recedunt ab eo non tantum fratres, sed et amici, qui
saepe magis amant amicum quam fratres, uti dixit cap. praeced. vers. ult. Hoc est quod dixit vers. 4: «Divitiae addunt amicos, a paupere et hi quos habuit, separantur;» et alibi saepe. Quo significat primo, commodum divitiarum, quod multos concilient amicos; et incommodum paupertatis, quod omnes eam aeque ac pauperes fugiant: ut hac ratione incitet quemque ad honestum laborem, quo moderatas opes indeque amicos sibi paret; et ad fugam otii, quod est causa paupertatis, quam omnes fugiunt et horrent. Rursum non esse fidendum amicis, quod multi vere non sint amici divitum, sed divitiarum, ideoque ficti et simulati, uti dixi vers. 4. Quocirca Agapetus Diaconus, Admonit. ad Justinianum Imperatorem, eum impense hortatur ad beneficentiam, ut per eam sibi homines, imo Deum conciliet. Sic enim ait, num. 35: «Existima tunc demum te tuto regnare, cum volentibus imperas hominibus. Quod enim invito animo subjicitur, seditionibus fluctuat interim improbi viro principi probrum et dedecus conciliant potius quam gloriam.» Deinde sic explicat: «Qui, inquit, externae dignitatis vel auctoritatis rationem habent, illi in προσωποληψίας et adulationis vitium facile incidunt. At vir sincerus et verax malis, cujuscumque tandem conditionis aut qualitatis exstiterint, non adulatur, neque serviliter blanditur, sed quoscumque tales noverit, palam reprehendit et corrigit. Admonet hic illos qui aliorum obsequiis demulceri sermonibusque extolli solent, quales sunt reges virique principes, ne ejusmodi assentatorios cultus ab improbis sibi deferri facile patiantur, cum nihil hinc fere aliud, nisi dedecus et probrum referre queant; nam sive pecunia assentator donetur, sive alia quacumque re, turpiter semper et sordide adulatur.»
Capta occasione; quod vero vinculis benevolentiae regitur, stabilem servat erga rectorem obedientiam.» Et num. 44: «Inexhaustae sunt beneficentiae opes. Nam largiendo acquiruntur, et dissipando colliguntur. Has tuo insitas animo habens, munificantissime Imperator, largire omnibus affatim petentibus abs te. Infinitcuplas enim pro eis habebis remunerationes, cum tempus operum remunerandi venerit.» Et num. 48: «Esto subditis, pientissime imperator, et formidabilis, ob excellentiam potestatis; et amabilis, ob largitatem beneficentiae. Neque formidinem contemnens propter amorem: nec item amorem negligens, ob formidinem; sed tam mansuetudinem prae te ferens haud aspernabilem, quam aspernabilem familiaritatem immiti severitate castigans.» Et num. 58: «Arx quidem, indepopulabilibus muris munita, contemnit obsidentes se hostes; pium autem vestrum imperium, cum et liberalitate erga miseros veluti muro cinctum, et precum turribus corroboratum sit, invictum nullisque hostium telis pervium fit, praeclara et celebria contra eos erigens trophaea.»
Mystice Jansenius: Multi, inquit, colunt personam potentis, id est Christi; hunc enim multi colere coeperunt, ejusque vultum deprecari, ac gratiam favoremque ambire (nam pro colere personam, hebraice est deprecari vultum), postquam ascendendo in altum potens factus est et liberalis, dona sui Spiritus diversa varie distribuens, juxta illud: «Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus.» Contra etiam fratres et amici Judaici populi, postquam pauper factus est in Scripturarum intelligentia et donis Dei, odire coeperunt eum et relinquere, quia Apostolis et Judaeis oriundi ab eis alienati sunt. Porro Chaldaeus et Septuaginta pro הרע harea, id est amicus, alio puncto legunt הרע hara, id est malus. Unde Chaldaeus vertit, multi sunt qui ministrant coram principe, et malus dat munera; hebraice, et malus vir munerum; Symmachus, vir donorum, q. d. Multi serviunt principi, at mali magis ei adulantur, magisque sunt petaces et importuni: hinc plura ei extorquent munera; cum boni et probi, quia sinceri sunt, honesti et verecundi, nesciant adulari et improbe postulare, unde pauciora obtinent; sed hi sua probitate decori sunt principi, illi sua improbitate dedecori et probro. Unde Septuaginta vertunt, multi colunt faciem principis; omnis autem malus fit opprobrium viro. Quod aliqui sic exponent per antithesin, q. d. Princeps et liberalis sua liberalitate omnes sibi conciliat et amicat: at malus, id est sordidus et avarus, viro, id est cuilibet, est odio et probro. Verum Auctor Catenae Graec. aliter hanc sententiam ex Septuaginta vertit, aptiusque ad Hebraea et Chaldaea explicat ex S. Chrysostomo, quasi contortam in adulatores principum; sic enim vertit, multi passim regis personam observant et colunt; cujus vocem ponderans S. Chrysostomus, quasi contineat monitum non adulatorum, sed principum, docet principes debere cavere ab adulatoribus, ne iis locum dent, cum Subdunt Septuaginta, omnis qui fratrem inopem odit, etiam ab amicitia recedit. Quod dupliciter accipias: Primo, q. d. Qui amicum pauperem odit, ostendit se vere non esse amicum: amici enim est amico in necessitate, v. g. in paupertate constituto succurrere. Secundo, q. d. Qui odit paupertatem et pauperem, ineptus est ad amicitiam: amicus enim in omni fortuna amico adhaeret et copulatur, nec opes amici, sed mores et amicitiae honestum spectat.
Versus 8: Qui Tantum Verba Sectatur, Nihil Habebit
8. QUI TANTUM VERBA SECTATUR, NIHIL HABEBIT: QUI AUTEM POSSESSOR EST MENTIS, DILIGIT ANIMAM SUAM; ET CUSTOS PRUDENTIAE INVENIET BONA. — Hebraice, qui persequitur verba, non ipsa (id est non erunt); possidens cor diligens animam suam; custodiens intelligentiam ad inveniendum bonum; Chaldaeus et Syrus, ubi sunt qui insectantur verbis suis, nihil (gratiae et amicitiae) eis erit reliquum. Qui possidet cor bonum, custodit animam suam; qui custodit prudentiam, inveniet bonum. Septuaginta vero plura addunt, quae non sunt in Hebraeo, cogitatio bona scientibus eam appropinquabit, et vir prudens inveniet (Auctor Catenae Graec., facile deprehendet) eam. Multa mala faciens perficiet malitiam; qui autem contendit (nonnulli legunt meconitii, id est pungit, stimulat) verbis, non salvabitur. Qui possidet prudentiam, diligit seipsum; qui autem custodit prudentiam, inveniet bona. Pro perficiet malitiam, Auctor Catenae Graecorum vertit, ad malitiae fastigium pertinget.
Jam multi prima verba: «Qui tantum verba sectatur, nihil habebit,» jungunt versui praecedenti. Unde primo, Rabbini in Berescit Rabba, id est in Genesi Magna, puta in Magno Commentario Geneseos, et ex eis R. Salomon hic pro אל חמה lo hemma, per א, id est non illa, legentes ול lo חמה hemma, per ו, id est ipsi illa, sic vertunt, qui alium prosequitur verbis, puta accusationibus, calumniis vel probris, ipsi illa, id est in ipsummet illa recident, in illius caput revolventur; atque explicant de Joseph patriarcha: Qui, inquiunt, accusavit fratres apud patrem mendaciter de tribus criminibus, primum, quod viventium membra ederent: sed hoc in ipsum Josephum recidit, cum ipse vivens a fratribus divenditus est Ismaelitis; secundum, quod ancillarum patris sui, puta Balae et Zelphae, filios aspernarentur: hoc quoque in ipsum recidit, dum ipse idcirco in servitutem ab Ismaelitis abductus est in Aegyptum, ac in servum venditus fuit Putiphari; tertium, quod fratres conjicerent oculos in alienigenas mulieres: hoc quoque in ipsum recidit, dum uxor Putipharis oculos conjecit in Joseph, ac renuentem sibi obsequi in vincula conjici curavit. Verum hae sunt fabellae Rabbinicae, imo calumniae et blasphemiae in Josephum patriarcham et Prophetam eximie sanctum: cujus proinde accusatio fratrum vera fuit, non mendax calumnia, uti patet ex iis quae dixi Gen. xxxvii, 2. Aptius est quod subdit Aben-Ezra: «Qui autem possessor est mentis,» hebraice est, inquit, qui acquirit cor, id est qui comparat scientiam (haec enim cordis nomen sortitur), hic diligit animam, id est vitam, suam, ut eam usque ad senectutis aetatem producat.
Secundo, melius alii haec ita versui praeced. connectunt, q. d. Amicus recedit a paupere, qui, dum sectatur verba promissionum sibi ab amicis factarum, hoc est, dum illa reposcit, invenit ea non subsistere, sed cassa esse et irrita, ideoque nihil ex iis quae sectatus fuit, assequitur.
Verum Noster, Chaldaeus, Syrus, Septuaginta et caeteri, τὸ qui tantum verba sectatur nihil habebit, referunt ad sequentia: «Qui autem possessor est cordis, diligit animam;» horum enim sunt antithesis. Unde primo, noster Salazar profunde per cor accipit secretum; per eum, «qui verba sectatur,» revelatorem secreti, q. d. Inter prudentem et imprudentem hoc interest, quod vir imprudens, sui non compos, verbis temere effusis mentem suam ubique prodit, ac proinde secreti et arcani nihil sibi servat. At prudens cautusque «possidens cor» vocat eum qui prudentissima consilia sua apud se custodit clauditque.
Secundo, planius, plenius, generalius magisque adaequate opponit sectantem verba possessori mentis, et custodi prudentiae, id est eum qui solis verbis pascitur, illi qui per sapientiam possidet cor, huncque illi longe praefert, q. d. Qui pascitur verbis, pascitur vento: verba enim mox, ut prolata sunt, in ventum abeunt et evanescunt: nihil ergo habebit; at qui pascitur sapientia, possidebit eam, imo per eam fiet possessor cordis, id est mentis, ut omnes ejus affectiones, actiones, motus sapienter juxta dictamen rectae rationis et legis divinae regat componatque. Quare talis diligit animam suam, quia illi optime consulit, ac felicitatem et gloriam aeternam conciliat. Igitur custos sapientiae et prudentiae inveniet bona tum praesentia in terris, tum aeterna in coelis. Unde Jansenius: Sensus est, inquit, q. d. Qui sive docendo, sive audiendo alios, tantum sectatur verba, hoc est, ornatum verborum tantum spectat, solum curans ut bene et eleganter dicat, non ut bona et utilia proferat aut audiat; aut qui id tantum agit, ut dicat aut audiat, non autem ut ea quae dicit aut audit, etiam faciat, is nullum solidum fructum inde consequetur: «Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur.» Et: «Qui fecerit et docuerit sic homines, hic magnus vocabitur in regno coelorum.» Qui vero «possessor est mentis,» vel, ut est hebraice, cordis, hoc est qui cordatus est, nec contentus est verbis, sed intra se possidet sapientiam, eamque animo retinet, meditando jugiter in lege Dei, is vere «diligit animam suam,» hoc est seipsum, quia sibi bene prospicit et benefacit; et qui prudentiam non tantum audit, sed etiam custodit in animo suo et operibus, is inveniet bona et in praesenti et in futuro saeculo: «Beati enim qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud.»
Accedit et Lyranus: «Qui tantum verba sectatur, nihil habebit.» Hoc, inquit, dupliciter exponitur. Uno modo de discipulo, qui magis diligit ornatum verborum, quam bonam scientiam, et ille nihil reportat veritatis a doctore, aut ita parum, ut pro nihilo computetur. Alio modo de doctore, qui habet bona verba et nulla facta, et iste nihil praemii reportabit a Deo: et huic consonat littera sequens, cum dicitur: «Qui autem possessor est mentis,» per virtutes morales, quibus vires sensitivae continentur in obedientia rationis, «diligit animam suam,» quia vult ei verum bonum, quod est bonum virtutis. «Et custos prudentiae,» quae dirigit virtutes morales, «inveniet bona,» gratiae in praesenti, et gloriae in futuro. Hucusque Lyranus.
Hinc D. Thomas, I II, Quaest. xxv, art. 7, docet solos bonos diligere seipsos, malos vero se odisse, idque probat ex quinque proprietatibus amori et amicitiae assignatis ab Aristotele, lib. IX Ethic. cap. iv: «Unusquisque enim amicus, inquit, primo quidem vult suum amicum esse et vivere; secundo, vult ei bona; tertio, operatur bona ad ipsum; quarto, convivit ei delectabiliter; quinto, concordat cum ipso, quasi cum eodem delectatus et contristatus. Et secundum hoc boni diligunt seipsos, quantum ad interiorem hominem, quia etiam volunt ipsum servari in sua integritate, et optant ei bona ejus, quae sunt bona spiritualia, et etiam ad assequenda opera intendunt; et delectabiliter ad cor proprium redeunt; quia ibi inveniunt bonas cogitationes in praesenti, et memoriam praeteritorum bonorum, et spem futurorum bonorum, ex quibus delectatio causatur. Similiter etiam non patiuntur in seipsis voluntatis dissensionem, quia tota anima eorum tendit in unum. E contrario autem mali non volunt conservari in integritate interioris hominis, neque appetunt spiritualia bona, neque ad hoc operantur, neque delectabile est eis secum convivere redeundo ad cor; quia inveniunt ibi mala et praesentia, et praeterita, et futura quae abhorrent; neque etiam sibi ipsis concordant propter conscientiam remordentem, secundum illud psalmi: Arguam te, et statuam contra faciem tuam. Et per eamdem probari potest, quod mali amant seipsos secundum corruptionem exterioris hominis, sic autem boni non amant seipsos.»
Igitur qui verba sectatur, similis est chamaeleonti qui aura pascitur; qui vero sectatur sapientiam, qua fit possessor mentis, similis est homini qui solido cibo vescitur, quo roboratur et vegetatur ad opera virilia et heroica: ille philologus est, hic philosophus; ille verbosam et inanem eloquentiam, hic realem et solidam sapientiam venatur; illi dicas illud quod loquaci rhetori vel rabulae peroranti dixit vir sapiens: «Incipit flumen verborum et mentis gutta.» Et illud quod Lacon lusciniae, cum plumis revulsis minimum reperisset carnium, dixit, teste Plutarcho in Lacon: «Vox es, et praeterea nihil.» Quocirca Thales, qui fuit primus septem Graeciae Sapientum, apud Laertium, lib. I, cap. i, ait, «multa verba non arguere sapientiam.» Sapiens enim non nisi cum res postulaverit, loquetur, et paucis suam absolvet sententiam: insipiens ergo est graculus, quia garrulus; sapiens vero est cygnus, quia silens et mente sapiens. Unde illud Gregorii Nazianzeni, epist. 1 ad Celeusium sibi silentium exprobrantem: «Tunc cantabunt cygni, cum graculi tacuerint.» Similia in verbosos sunt Graecorum et Latinorum proverbia. Synesii epist. ad Theophilum: «Levissima res oratio;» Homeri, qui passim verba vocat ἔπεα πτερόεντα, id est volucria sive alata; Juvenalis: «Volat irrevocabile verbum;» Ciceronis: «Sunt Hermodori verba mercimonium.» Hermodorus enim pro mercibus vendebat verba scriptaque Platonis. Huc faciunt illa usu trita: «Turture loquacior, cicada vocalior; Hirundinum musaea; Arabius tibicen; Architae crepitaculum; Dodonaeum aes; Daulia cornix; Lingua, quo vadis? Telenia Echo; λογέμπορος, qui praeter verba nihil affert; Verba pro farina,» cum e contra moneat Jurisconsultus, «peculium re, non verbis augendum esse; Verbigerari; Verbis pugnas, non re; Verborum strepitu ne quid moveare.»
Versus 9: Falsus Testis Non Erit Impunitus
9. FALSUS TESTIS NON ERIT IMPUNITUS: ET QUI LOQUITUR MENDACIA, PERIBIT. — «Mendacia» accipe nociva et perniciosa; haec enim plena et perfecta sunt mendacia, qualia sunt calumniatorum, susurronum, seditiosorum, haereticorum, etc., qui suis mendaciis et calumniis rixas et bella concitant. Unde Septuaginta vertunt, qui autem accendit malum, peribit ab eo. Justa enim numinis vindicta fit, ut susurrones, calumniatores, seditiosi, etc., deprehensa eorum falsitate et perversitate, illius poenas dent vel per judicem, vel per plebem, vel per Deum, aut in rixa et bello quod suscitarunt, communi cladi involvantur, et cum rixantibus occidantur et pereant. Haec sententia repetitur; audivimus enim eamdem vers. 5, ubi eam fusius explicui.
Versus 10: Non Decent Stultum Deliciae
10. NON DECENT STULTUM DELICIAE, NEC SERVUM DOMINARI PRINCIPIBUS. — Hebraice, non est decora stulto delectatio, vel voluptas, quanto magis servum dominari principibus, repete non est decorum; Septuaginta, non conferunt stulto deliciae, et si servus incipiat cum contumelia dominari, vel in dynastam et principem dominari; utrumque enim significat Graecum δυναστεύειν, ut notat Auctor Catenae Graec. Primo, Vatablus sic exponit, q. d. Non decet stultum delectatio, id est, non decet stultum pace conscientiae frui, quae est summa laetitia. Ratio est, quia conscientiam habet sibi similem, id est stultam, temerariam et impiam, quae non nisi turbida, tumultus, lites et rixas spirat; unde pace frui nequit.
Secundo, alii, q. d. Non decet stultum ut se oblectet falsa opinione sapientiae, deque sibi blandiatur, persuadendo scilicet se esse sapientem, imo octavum Sapientum, et sapientissimum mortalium, uti subinde superbos stulte sibi persuadere cernimus. Quid enim eo superbius? quid stultius? Multo minus decet, si servus, id est homo plebeius et vilis, ita se efferat, ut principibus se sapientia vel industria, etc., antecellere aestimet, eosque prae se despiciat.
Tertio, plane et genuine, q. d. Non decet stultum deliciari, vel delicate ab hero aliisque tractari, multo minus decet servum dominari, id est imperiose praeesse et imperitare (hoc enim est משל meschol) principibus. Apposite comparat stultum servo, quia servus servili, id est hebeti et stolido, est ingenio instar stulti; vicissim stultus est servus suae stultitiae stultaeque cupiditatis. Est argumentum a minori ad majus, ut patet ex Hebraeo, q. d. Si non decet stultum deliciari, multo magis non decet servum dominari idque viris principibus. Pro non decent hebraice est לא נאוה lo nave, id est, non est decorum, non est pulchrum, nec speciosum, hoc est, turpe est, indignum et valde noxium: est miosis. Stultus toto hoc libro intelligitur non physice, id est mente captus: hic enim instar bruti temperans est, nec plus deliciarum sumit quam natura ferat; sed ethice, id est imprudens, insipiens, qui stulte suas concupiscentias sequitur ac sensum rationi, humana divinis, carnalia spiritualibus anteponit.
Ratio a priori est, quod stultus sit liber et dissolutus, qui omne quod concupiscit, protinus arripit, eoque voluptuatur, sese opplet et inebriat. Illi ergo congruit disciplina potius quam deliciae, castigatio potius quam epulatio, virga potius quam vina; servo vero ex natura, conditione et ingenio suo convenit servire, non dominari. Quare indecorum est, quasi inversus naturae ordo, si deliciae dentur stulto immerenti, qui iis abutitur, magisque stultescit et insolescit; non vero sapienti, qui eas meretur, iisque recte utitur, ut melius et jucundius orationi, studio et sapientiae vacare possit. Multo magis indecorum est, si servus stolidus imperiose dominetur heris et principibus sapientibus, quorum est regere et imperare, praesertim cum servus, si evehatur ad principatum, superbiat et insolescat, ac tyrannice dominetur, saeviatque in liberos et potentes, quasi sibi contrapositos et toto genere adversos, quod indignum videtur, tyrannicum et intolerabile, ac saepe causa est eversionis regis et regni. Unde illud cap. xxx, 21: «Per tria movetur terra, et quartum non potest sustinere: per servum, cum regnaverit; per stultum, cum saturatus fuerit pane; per odiosam mulierem, cum in matrimonio fuerit assumpta; et per ancillam, cum fuerit heres dominae suae.» Intellige haec de servis serviliter natis et educatis, sive de iis qui servili sunt indole et ingenio, ideoque hebetes, viles et abjecti. Nam servus liberaliter educatus, vel qui sapientia et animo pollet, non tam servus est quam liber, ac liberis et nobilibus subinde imperat, juxta illud Eccli. x, 28: «Servo sensato liberi servient.» Ita sextus Romanorum rex servus fuit et serva natus, indeque vocatus Servius Tullius: cum enim illi adhuc puero dormienti circa caput flamma emicuisset, prodigium hoc Prisci Tarquinii regis uxor Tanaquil admirata, Servium serva natum in modum filii educavit, et ad regium fastigium evexit, ait Valerius Maximus, lib. I, cap. vi; atque Servius hic praecipuus sancitor legum fuit, ait Tacitus, lib. III. Sic Joseph servus Putipharis, ob sapientiam et prophetiam, a Pharaone evectus fuit ad principatum Aegypti, Genes. cap. xli, 40. Verum enim vero servi sapientes dum ad gradum altiorem, vel etiam regnum evehuntur, summe student modestiae et humilitati, ut mitigent rei indignitatem, et sopiant invidiam nobilium, eosque sibi concilient. Ita fecit Agathocles, qui, ex figulo factus rex Siciliae, in figulinis vasis coenabat, ut pristinae tenuis fortunae memor subditis sese non anteferret, sed aequaret, imo supponeret; de quo eleganter et sapienter Ausonius in Epigramm. sect. 1:
Fama est fictilibus coenasse Agathoclea regem Atque abacum Samio saepe onerasse luto. Fercula gemmatis cum poneret aurea vasis, Et misceret opes pauperiemque simul, Quaerenti causam respondit: Rex ego qui sum Sicaniae, figulo sum genitore satus. Fortunam reverenter habe, quicumque repente Dives ab exili progrediere loco.
Mystice, non decet stultam concupiscentiam deliciis indulgere, sed potius ab iis refrenari, ne in gulam, ebrietatem, libidinem aliaque scelera velut sus in lutum proruat. Similiter non decet servum hero et principi, id est corpus animo, ac sensum rationi et menti dominari, sed potius illi subjici, ab eoque regi; si enim corpus contra mentem dominatum obtineat, non proderunt illi ullae spirituales deliciae, ait Auctor Catenae Graecor. Additque: «Sancti in continuis rerum spiritualium deliciis aetatem transigunt. Ad hos namque pertinet illud: Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui; hae autem deliciae apud stultos et improbos nullum locum habent.» Rursum non decet servum, id est eum qui servit suis passionibus et vitiis, evehi in principem vel praelatum, ut dominetur sapientibus et principibus, puta probis et justis, qui sapienter cupiditatibus suis, animo et affectibus dominantur. Ita Beda: «Non decent, ait, haereticum deliciae Scripturarum, quia his bene uti non novit; neque illum, qui servus adhuc peccati esse probatur, praeferri aliis in regimine Ecclesiae.»
Versus 11: Doctrina Viri per Patientiam Noscitur
11. DOCTRINA VIRI PER PATIENTIAM NOSCITUR: ET GLORIA EJUS EST INIQUA PRAETERGREDI. — «Doctrina» hic non speculativa, sed practica intelligitur, puta sapientia, prudentia, discretio. Multi enim sunt docti speculative, qui tamen sunt impatientes, imo speculatio non raro causat impatientiam; at vero qui sapiens est et prudens, is simul et patiens est. Hebraice, intelligentia viri prolongat narem, id est iram ejus; ira enim in naribus cernitur. Unde Hebraei longum naribus vocant tardum ad iram; brevem vero, vel arctum naribus, vocant citum pronumque in iram. Sensus ergo est, q. d. Intelligentia et sapientia prolongat iram, id est, facit hominem irae potentem, patientem et longanimem. Prudentia enim est mater patientiae; dictat enim in adversis illam, velut unicum malorum remedium, exercendam et capessendam esse. Symmachus et Theodotion, prudentia hominis longanimitas ejus; Syrus, doctrina viri est patientia; R. Salomon, si vir iram combeat, mente praestabit; Chaldaeus, intellectus hominis est differre furorem suum; Aben-Ezra, a viri prudentia et doctrina furor protrahitur; R. Levi, viri prudentia iram produci parat, ne facile ab illa inflammetur, cum illa occurrunt quae bilem ciere solent; Septuaginta vero, misericors vir longanimis est, quia scilicet prudentia dictat misericordiam, scilicet misericorditer et longanimiter tolerandas esse proximorum infirmitates, defectus, dicteria et injurias; prudentia ergo gignit patientiam mediante misericordia, juxta illud: «Charitas patiens est,» I Cor. xiii. Sic enim et misericordia patiens, imo compatiens est.
Jam primo, S. Gregorius, hom. 35 in Evang., et III, part. Pastor. admon. 10, haec accipit de doctoribus; horum enim est id quod docent, confirmare per patientiam. «Per impatientiae vitium, ait, ipsa virtutum nutrix doctrina dissipatur. Scriptum namque est: Doctrina viri per patientiam noscitur. Tanto ergo quisque minus ostenditur doctus, quanto convincitur minus patiens. Neque enim potest veraciter bona docendo impendere, si vivendo nesciat aequanimiter mala aliena tolerare.» Huc accedit Beda ac Lyranus, qui haec accipiunt de Apostolis ac viris Apostolicis, qui doctrinam suam ac praedicationem Evangelii obsignarunt sua patientia tot laborum, dolorum, mortis et martyrii. Reipsa enim ostenderunt quam vera et salutaris esset doctrina Christi, cum pro ea mori non dubitarunt, cumque omnia iniqua, id est, omnes illecebrosas iniquitates huic doctrinae repugnantes, generose praetergressi sunt, ut illi se suosque actus per omnia conformarent. Significatur ergo Apostolos suam doctrinam confirmasse per duo, scilicet per patientiam, et per vitae innocentiam. Igitur hi auctores doctrinam active accipiunt, qua scilicet doctor ea quae docet, per patientiam et sanctitatem probat et corroborat.
Secundo, alii doctrinam passive accipiunt, scilicet quam a doctore excipit hauritque discipulus, q. d. Probus discipulus se ostendit doctrinae salutaris, et verae sapientiae esse studiosum. Primo, per patientiam, qua et patienter magistrum audit, et ex ejus doctrina adversa quaeque aequanimiter tolerat, juxta illud Jacobi cap. 1: «Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram;» cupido enim audiendi, et tarditas loquendi, parit tarditatem irascendi. Secundo, per fugam iniquitatis, si scilicet iniqua praetergediatur; hoc enim docet doctor, ipsaque doctrina sapientiae.
Tertio, Jansenius ex Hebraeo sic explicat: Hebraea, inquit, habent, intelligentia hominis protrahere (vel differre) facit iram ejus. Qui enim intelligens est et prudens, tardus est ad iram et vindictam, tum quod perpendat se pleraque admittere, quae a Deo severius punienda sunt, si pergat in proximum severus esse; tum quod advertat indecorum esse passionibus suis obsequi, statimque ad ultionem et iram prosilire; deinde, iram impedire animum, ne possit cernere verum, atque ex acceleratione ultionis plerumque omitti quae postea displicent. «Ira enim viri Dei justitiam non operatur.»
Accedit noster Salazar, qui ex Chaldaeo sic explicat: Chaldaeus vertit, intellectus hominis est differre furorem, et pulchritudo ejus praetergredi malitiam. Et consonat cum Hebraeo, intellectus viri prolongavit narem suam. Nam quid aliud est narem prolongare, nisi indignationem differre? iram autem differre, exstinguere est: nam indignatio subito saevit, ac subito desaevit; atque adeo qui illi non statim obtemperat, eamdem differendo fallit atque eludit. Et quidem in hac dilatione irae sapientia viri praecipue declaratur. Nam cum iram sola ratio coercere possit, qui subitos illius impetus (quos acres et vehementes esse constat) e vestigio compescit, in eo quidem rationem plurimum vigere perspicue ostenditur; itaque acceptis injuriis, non irasci, non indignari, sapientiae maxima argumentum est.
Hic sensus subtilis et appositus est, sed arctior, nec sententiae Hebraicae et Vulgatae versionis vim et pondus adaequat, mentemque exhaurit. Nam Hebraeum prolongare narem, id est iram, non tantum significat differre iram; sed eam sopire, et prorsus exstinguere per patientiam et longanimitatem. Quarto ergo plane, plene et adaequate, q. d. Doctrina, id est, ut Hebraea, intelligentia et prudentia, viri prolongat iram, id est facit longanimem, patientem et tardum ad iram, imo irae herum et dominum, ut ad libitum pro re nata eam assumat et deponat: vera enim prudentia dictat in adversis usurpandam esse patientiam; ac proinde «doctrina,» id est prudentia, «viri per patientiam noscitur,» ut vertit Noster. Ex eo enim quod prudentia causet patientiam, recte ex patientia, velut effectu, cognoscitur prudentia ejus causa, ita ut vera certaque consequentia, et argumento ab effectu ad causam colligas: Hic homo est patiens; ergo est prudens, quia prudentia infallibiliter causat patientiam. Vicissim ex causa colligas effectum: Petrus est sapiens; ergo est et patiens. Atque e converso: Judas impatiens est; ergo insipiens. Vicissim: Judas insipiens est; ergo impatiens. Dicit hoc Salomon, ut vulgi errorem confutet. Vulgus enim aestimat eos qui patienter tolerant probra et injurias esse simplices et pusillanimes, viles et abjectos. Contrarium ergo hic docet Salomon, nimirum primo, insigniter sapientes et prudentes esse, qui patienter sustinent probra et adversa; secundo, magnanimos et gloriosos esse, qui injurias non vindicant, sed eas magno animo transcendunt et contemnunt. Hoc est enim quod subdit: «Et gloria ejus est iniqua praetergredi.»
Alludit ad physiognomiam hominis et animalium; omnia enim animalia, quae breves habent nares, et modice respirant, sunt infirma et invalida: quae vero longas latasque habent nares, et magnum attrahunt spiritum, sunt fortia et valida, aptaque ad magna onera ferenda, quia abundant calore, indeque robore. Ideo enim magnum attrahunt spiritum, quia magnarum sunt virium, et ut magnum calorem, quo aestuant, temperent. Sic qui longas habent nares, ut habent Hebraea, id est, qui longum ducunt patientiae spiritum, animo sunt magno et valido ad multa adversa fortiter sustinendum; qui vero breves habent nares, id est arctum patientiae spiritum, animo sunt parvo et invalido ad adversa, dura et gravia sufferendum. Rursum longitudo narium signum est sapientiae et prudentiae, teste Aristotele in Physiognom. Unde illud: Et pueri nasum rhinocerotis habent. Sic ergo Physica consonat et subservit Ethicae, nimirum longitudo narium designat prudentem et fortem, sicut longitudo animi, id est patientia et longanimitas, signum est animi sapientis, validi et magnanimi. Unde illud Cant. vii, 4: «Nasus tuus sicut turris Libani, qui respicit contra Damascum,» in quem locum vide S. Gregorium, Rupertum, Philonem Carpathium, nostrum Delrio et Gislerium.
Ratio a priori est primo, quod sapiens et prudens sapienter intelligat, in hac vita adeo infelici et misera, multa adversa homini esse exspectanda et toleranda, ac proinde ad ea se comparat, ut per patientiam ea facile sufferat; scit enim, si in iis sit impatiens, malum malique sensum se duplicaturum: cruciabitur enim et sensu mali, et sensu suae impatientiae, cum simplum habiturus sit dolorem, si patiens sit; tantum enim affligetur sensu mali, sed et hunc imminuet et alleviabit per patientiam. Adde quod, si sit impatiens, incurret offensam Dei, ac novae poenae et cruciatus ab eodem infligendi reatum. Qui ergo sapit, ut hanc offensam et reatum evitet, cavet ab impatientia, studetque patientiae.
Secundo, quod sapiens prudenter intelligat summum hujus vitae animaeque bonum esse pacem, pacem autem gigni a patientia; quare in omnibus adversis patientiam amplectitur, ut pacem animae adeo optatam consequatur. Unde S. Chrysostomus, hom. 33 in epist. I ad Cor.: «Lenitas, ait, et patientia est radix totius philosophiae; quocirca dicebat quidam sapiens: Vir patiens est multae prudentiae.» Nam, ut ait Christus, Lucae xxi: «In patientia vestra possidebitis animas vestras.»
Tertio, quod sapiens sit magni animi, quocirca magna tolerat, juxta illud Senecae in Troade: Quo plura possis, plura patienter feras. Rursum intelligit vindictam esse opus animi abjecti et feminei, ideoque se indignum, juxta illud Juvenalis, satyr. 13: Infirmi est animi exiguique voluptas Ultio: continuo sic collige, quod vindicta Nemo magis gaudet quam femina.
Hinc sequitur mensuram sapientiae esse mensuram patientiae, ac quantum quis crescit in patientia, tantum et crescere in sapientia. Unde S. Gregorius, lib. II in Ezech., hom. 21: «Scriptum est, ait: Doctrina viri per patientiam noscitur. Si itaque index doctrinae patientia est, tanto quisque doctus ostenditur, quanto patiens fuerit.» Jam tres sunt patientiae gradus: primus est patienter pati adversa; secundus, libenter; tertius, gaudenter quaelibet dura sufferre. Iidem sunt gradus sapientiae. Unde S. Bernardus tertium hunc gradum asserit esse proprium sapientiae, quae a sapore nomen habet, ideoque sapit et gustat adversa: «Ad virtutem, ait, spectat injurias fortiter ferre, ad sapientiam in tribulationibus gaudere: nam sustinere Dominum, virtutis est; gustare autem et videre, quia suavis est Dominus, sapientiae.» Vide eumdem, serm. 48 in Cantic., et sermone De Sapientia, Obedientia et Patientia.
Quarto, quod saepius sciat ira et vindicta non tolli, sed augeri et exacerbari malum, tam suum, qui illud patitur, quam inimici, vel aemuli, qui illud agit et infligit; patientia vero utrumque leniri, sopiri et exstingui.
Denique scit sapiens et magni animi esse, superiorem se exhibere et sublimiorem omni injuria, fortuna et adversitate; quare omnia generose despicit, mentemque in Deo et coelo defigit quasi mundo superior, civis Angelorum, animae possessor, coeli dominus, Dei filius et haeres.
Exemplar hujus sapientiae fuit Christus Dominus, qui summam sapientiam ostendit in summa patientia tormentorum maximorum et crucis acerbissimae; adeo ut haec patientia certum argumentum fuerit divinitatis illius, scilicet esse Deum, qui tanta tam placide et fortiter tolerabat, praesertim quia illa tolerabat, quia dixerat se esse Deum, ac ut ostenderet se vere, ut dixerat, esse Deum. Nisi enim verax fuisset et sanctus, utique non potuisset tanta tolerare. Mendax enim et superbus sui jactator millies in tantis tormentis defecisset, suamque jactantiam et impatientiam ostendisset. Hoc est quod ait Apostolus, Ephes. iii, 18: «Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis quae sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum; scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi.» Ubi fuse egi de quatuor dimensionibus crucis Christi, aeque ac patientiae ac charitatis.
Ex adverso S. Chrysostomus loco jam citato: «Lenis, ait, et patiens idcirco dicitur μακρόθυμος, id est longanimis, quod longam quamdam et magnam habeat animam: nam quod est longum, dicitur etiam magnum; animam vero spes longam efficit.» Et Valerius Maximus, lib. III: «Longanimiter se in adversis gerere, ait, quid aliud est, quam saevientem fortunam pudore victam in sui adjutorium convertere?»
ET GLORIA EJUS INIQUA PRAETERGREDI.
Chaldaeus, et pulchritudo (Syrus, laus) ejus praetergredi malitiam; Aquila, gloriatio ejus gradi super praevaricationem; Symmachus, splendor ejus supergredi injustitiam. Primo, R. Salomon, Aben-Ezra, Beda et alii exponunt, q. d. Gloria hominis est fugere iniquitatem et sectari aequitatem. Honor et decus viri, quae a caeteris afficitur, in eo situs est, ut crimina inoffenso pede praetergrediatur. Sed quid hoc ad prius hemistichium? Secundo, Septuaginta vertunt, gloriatio autem ejus supervenit iniquis, quod Scholiastae exponit, q. d. Justi gloriatio est punire iniquos, haec enim est gloria et decus justitiae vindicativae. Sed hic sensus videtur adversari hemistichio praecedenti. Unde planius et concinnius auctor Catenae Graecor. sic explicat, q. d. Dum patitur vir pius et misericors, exsultant et gloriantur iniqui. Tertio, Jansenius et Vatablus, q. d. Gloria hominis est connivere ad transgressionem fratris sui. Vir enim excelsus aliorum lapsus dissimulat, et quasi non videt; quia altiora cogitat, et mente in coelis cum Deo et Beatis versatur. Quarto, genuine, plane et apposite ad prius hemistichium, q. d. Non probrosum, ut vulgus existimat, sed honorificum et gloriosum est, contemptus, praevaricationes (has enim significat Hebraeum פשע pesca) et injurias sibi illatas alto pede et animo excelso transgredi, despicere et transilire. Unde Tigurina vertit, prudens homo differt iram suam, et delicta dissimulando major et major fit.
Hebraice est עכר על פשע abor al pesca; quod primo vertas, transire juxta vel praeter praevaricationem, vel iniquitatem. Sicut enim peregrini, dum in longinquam regionem abeunt, ibi a pueris et incolis subinde ridentur, ac dicteriis et probris impetuntur, ob peregrinum habitum, linguam et mores; illi tamen scienter se esse peregrinos, omnia illa dissimulant, et taciti, quasi ad se non pertinerent, praetergrediuntur, ac suo itinere pergunt, annelantes ut ad optatum viae terminum pertingant. Sic pariter vir sapiens et patiens, sciens se peregrinum in terra, civem vero coeli et domesticum Dei, omnes injurias, probra et adversa, quae in peregrinatione sua per hanc in terra vitam sustinet, praetergreditur, dissimulat, non curat, imo non aspicit, quasi ad se non pertinerent, ac per patientiam pergit strenue ad patriam coelestem; dicitque cum Psalte: «Ego autem tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum,» Psalm. xxxvii, 14.
Secundo, abor al pesca vertas, transire vel transilire super praevaricationem. Sicut enim viatores, si in sordes, fossas, vel cloacas incidant, non per eas transcunt ne maculentur, sed eas passum dilatando vel saliendo transcendunt et transiliunt: sic pariter sapiens magno animo superat et transcendit omnia dicteria, convicia, injurias, easque quasi viles et exiles infra se positas, despicit, pedibus calcat, imo quasi in coelo positus ex alto videt et ridet.
Rationem a priori dat S. Chrysostomus, hom. 22 in epist. ad Roman., et 16 in epist. ad Ephes., quod sancta summaque ultio sit injuriam dissimulare et condonare: «Nihil, ait, aeque confusionem facit ingerenti mala, sicut fortis tolerantia patientis, et neque in verbo, neque in opere reddere vindictam.» S. Basilius, hom. De ira: «Inimicum si despexeris, acrius illum vindicabis. Quid enim adversario durius esse potest, quam te animum gerere injuriis omnibus altiorem? sine illum frustra te adlatrare, in seipso disrumpi.» Nuper Philippus II, Hispaniae rex, mire patiens iraeque potens, cum, litteris manu sua ad Pontificem scriptis, famulus praeceps pro pulvere atramentum injecisset, subrisit, aliamque poposcit chartam ad rescribendas litteras, dicens: «Qui nescit tolerare, nescit regnare.»
Hoc significat Hebraeum תפארת tipharto, id est gloria ejus, decor, ornatus, splendor, magnificentia; estque gradatio, q. d. Sapientis est patienter ferre adversa, adeoque eximia sapientia est patientia: at vero adversa, probra et injurias praetergredi, id est dissimulare, despicere, et quasi non videre, non curare, nihil facere, ingens est non tantum sapientia, sed et gloria, splendor et magnificentia; hoc enim indicat, imo efficit hominem gloriosum, splendidum et magnificum, utpote laude et vituperio superiorem, terra celsiorem; ac consortio, felicitate et gloria Dei et Angelorum, quos nulla probra tangunt, perfrui incipientem.
Rursum, pro iniqua praetergredi hebraice est עכר על פשע abor al pesca; quod Unde S. Chrysostomus, hom. 41 in Acta, audet dicere: «Non ulcisci, Deo facit aequalem.» S. Isidorus, lib. II Soliloq.: «Magna, ait, est virtus, si non laedas eum a quo laesus es; magna est fortitudo, si etiam laesus remittas; magna est gloria, si cui potuisti nocere parcas.» Quin et Seneca: «Magni, ait, animi est injurias despicere, etc. Pusilli hominis et miseri est repetere mordentem, ut mures et formicae, ad quas si manum converteris, ora convertunt imbecillia; se laedi putant, si tanguntur.» Exemplum insigne praebuit Theodosius Imperator, qui constitutionem sancivit hoc modo, lege unica, cap. Si quis: «Si quis, inquiens, modestiae nescius et pudoris ignarus, improbo petulantique maledicto nomina nostra crediderit lacessenda, ac temulentia turbulentus obtrectator temporum nostrorum fuerit, eum poenae nolumus subjugari, neque durum aliquid aut asperum nolumus sustinere: quoniam, si id ex levitate processerit, contemnendum est; si ex insania, miseratione dignissimum; si ab injuria, dimittendum.» Digna profecto tanto principe vox, et quam aureis inscriptam characteribus suis in aulis praeferre principes deberent.
Vidit hoc per umbram Socrates praecipuus moralis philosophiae doctor, qui doctrinam suam mira morum lenitate et patientia confirmavit, adeo ut non tantum ab exteris, sed etiam ab uxore sua Xantippe indigna non tantum verba, sed et verbera, placido et tranquillo semper animo tolerarit, ac tandem carcerem et mortem pro veritate, puta pro unius Dei assertione et cultu, a suis civibus irrogatam patienter et fortiter sustinuerit, teste Laertio in ejus Vita.
Versus 12: Sicut Fremitus Leonis, Ita et Regis Ira
12. SICUT FREMITUS LEONIS, ITA ET REGIS IRA; ET SICUT ROS SUPER HERBAM, ITA ET HILARITAS EJUS. — Chaldaeus, fremit sicut leo ira regis, et sicut ros super herbam voluntas vel beneplacitum ejus; Aquila, Symmachus et Theodotion, gratia ejus; Syrus, benevolentia ejus. Hanc enim significat Hebraeum רצון ratson; Vatablus, clementia, q. d. «Ut rore herba virescit, ita populus clementia regis crescit et vires colligit;» Septuaginta, regis minae similes fremitui (Lucifer Calaritanus, Apol. pro S. Athanasio, legit gemitibus) leonis. Pro leonis hebraice est כפיר kepir, id est leo adolescens qui mediae est aetatis, medius scilicet inter catulum et leonem statae aetatis. Hic enim quia more juvenum famelicus est, magnamque habet orexin, hinc praedae est cupidissimus, adeoque rugit, fremit, gemit et saevit. Huic similis est ira regis, sive ea justa sit, sive injusta. Justae regis irae hanc gnomen applicat S. Augustinus, epist. 68 ad Januarium, ubi ait Circumcelliones haereticos conatos fuisse concitare Imperatoris iram in Catholicos, sed Deum eamdem convertisse in ipsosmet haereticos: «Scriptum est, ait: Nihil interest minas regis et iram leonis. Danielem calumniosi inimici in lacum leonum mitti coegerunt, vicit innocentia ejus eorum malitiam, illaesus inde levatus est, ipsi illuc missi perierunt. Similiter majores vestri Caecilianum et ejus societatem regiae irae consumendam objecerunt; cujus innocentia liberata, ab eisdem regibus eadem vos patimini, quae illos pati vestri voluerunt, quoniam scriptum est: Qui parat proximo foveam, ipse incidet in eam.» Magis tamen convenit haec gnome irae regis injustae, uti mox patebit.
Finis et scopus ejus est primus, ut ostendat quam subditi debeant revereri regem, eique obsequi, ne ejus iram instar leonis formidabilem incurrant. Quod enim leo est in animalibus, hoc rex est in populis; leo enim est rex animalium. Unde Amos, cap. iii, 8: «Leo rugiet, ait, quis non timebit?» Secundus, ut moneat reges compescere iram, ne, si eam sinant indomitam, imo ei obsequantur, quasi leones saeviant et lacerent populum. Ita R. Levi. Unde S. Chrysostomus regem alloquens, hom. 4 in Matth., eum monet ut iram quasi ferum leonem contineat et domet. Et Seneca, lib. I De Clementia, cap. v: «Non decet, ait, regem saeva et inexorabilis ira. Non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exaequat. At si dat vitam, si dat dignitatem periclitantibus et meritis amittere, facit quod nulli, nisi rerum potenti, licet.» Quocirca, eodem lib. cap. vii, idem sapienter reges monet: «Quod si dii, ait, placabiles et aequi delicta potentium non statim fulminibus prosequuntur, quanto aequius hominem hominibus praepositum, miti animo exercere imperium, et cogitare utrum mundi status gratior oculis, pulchriorque sit sereno et puro die, an cum fragoribus crebris omnia quatiuntur, et ignes hinc atque illinc micant? Atqui non alia facies est quieti atque moderati imperii, quam sereni coeli atque nitentis; crudele regnum turbidum tenebrisque obscuratum est inter trementes, et ad repentinum sonitum expavescentes, nec eo qui omnia conturbat inconcusso.»
Tertius, ut moneat electores regum et principum, ne regem vel principem eligant iracundum, et irae impotentem. Hic enim, si fiat rex, grassabitur in populum ut leo per rapinas, caedes, expilationes, etc.; ac nemo ei resistere poterit. Talis fuit Nero, qui crudelissime saeviit in cives, in Senatum, in Apostolos, in Romam universam. Unde Apostolus, II Tim. cap. iv, 17: «Liberatus, inquit, sum de ore leonis,» id est Neronis. Quare qui reipublicae consultum volunt, eligant regem natura mitem et placidum, uti apes eligunt regem carentem communi aculeo, ac placidum. «Iracundissimae, ait Seneca, lib. I De Clementia, cap. xix, ac pro corporis captu pugnacissimae sunt apes, et aculeos in vulnere relinquunt: rex ipse sine aculeo est, etc. Pudeat ab exiguis animalibus non trahere mores, cum tanto hominum moderatior animus esse debeat, quanto vehementius nocet.» Et post nonnulla: «Errat si quis existimat tutum esse regem, ubi nihil a rege tutum est; sed securitas securitate mutua paciscenda est. Salvum regem in aperto clementia praestabit: unum est inexpugnabile munimentum, amor civium.» Et sub finem cap.: «Proximum illis (diis) locum tenet is, qui se ex deorum natura gerit, beneficus ac largus, et in melius potens. Hoc affectare, hoc imitari decet, maximum ita haberi, ut optimus simul habeatur.»
Porro, ira regis apposite comparatur fremitui leonis. Primo, quia leo pronus est ad iram, et fere semper iratus, atque ira ejus gravis est, ideoque horrende rugit et saevit. Audi Plinium lib. VIII, cap. xvi: «Leonum animi index cauda, sicut et equorum aures. Immota ergo, placidus, clemens, blandientique similis: quod rarum est; crebrior enim iracundia ejus. In principio terra verberatur: incremento terga, seu quodam incitamento, flagellantur.» Sic pariter reges natura proni sunt ad iram; quia enim sublimes sunt et elati, non ferunt se vel in minimo laedi vel despici: unde, si id fiat, irascuntur, indignantur et rugiunt. Hinc Seneca poeta, tragoedia 6: «Gravis ira regum est semper.» Et Seneca philosophus, lib. III De Ira, cap. xxx: «Frivolis, ait, turbamur et inanibus; taurum color rubicundus excitat, ad umbram aspis exsurgit, omnia quae natura fera ac rabida sunt, consternantur ad vana: idem quoque in quietis ac stolidis ingeniis evenit, rerum suspicione feriuntur, adeo ut interdum injurias vocent modica beneficia.» Ita reges, non sapientes et graves, sed superbi et feri, umbris injuriam feriuntur et indignantur.
Secundo, quia sicut leo iracundus est et fortis, iraque ejus acuit fortitudinem, et vicissim fortitudo acuit iram: sic in rege irae juncta potestas est, ideoque formidabilis. Nam, ut ait Seneca in Proverbiis: «Fulmen est, ubi cum potestate habitat iracundia.» Audi S. Basilium, hom. 9 Hexaem.: «Una cum leone animositas et ad incandescentiam irae propensio illi agnata est, vita solitaria, expers societatis ad ea quae genus subeunt idem. Velut enim tyrannus quidam animantium rationis expertium, pares honores congressionesque cum caeteris non acceptat, sed aspernatur.» Unde Auctor Catenae Graecor.: «Regum minae, ait, recte leonum rugitui assimilantur. Nam, si illis ita visum fuerit, indicta causa statim occidunt. Quis enim, si voluerit, prohibebit eos? Siquidem exsequendi facultas adjuncta est voluntati.»
Tertio, rugitus leonis adeo terribilis est, ut animalia omnia eo percellantur et obstupescant, adeo ut quasi attonita haereant, nec se loco moveant, quo fit, ut fugere nequeant, sed a leone accurrente comprehendantur et lanientur. Leo ergo remotas a se bestias rugitu suo sistit; ac deinde ad eas accurrit et necat. Sic pariter voces, edicta et imperia regum omnes, quantumvis remotos, percellunt, nec ea quis effugere potest. Nam illico adsunt regii satellites qui ea exsequuntur. Audi S. Basilium, loco citato: «Cui (leoni) tanta quoque vocis eliciendae natura praestitit instrumenta, ut animantium complura longe ipso celeriora solo saepe rugitu capiantur.» S. Ambrosius, lib. VI Hexamer. cap. iii, more suo secutus S. Basilium: «Leo, inquit, naturae superbus ferocia, aliarum ferarum generibus miscere se nescit, sed quasi rex quidam plurimorum dedignatur consortium; quae autem se ei sociare fera audeat? cujus voci tantus naturaliter inest terror, ut multa animantium, quae per celeritatem possent impetum ejus evadere, rugientis ejus sonitu velut quadam vi attonita, atque icta deficiant?»
Quarto, leo per iram efferatur et furit: ita et rex per iram hominem exuit, feram et leonem induit, imo instar furiae furit; ira est fera, furor est furia. Audi Senecam lib. I De Ira, cap. i: «Quidam e sapientibus iram dixerunt brevem insaniam, etc. Ut autem scias insanos esse, quos ira possedit, ipsum illorum habitum intuere. Nam ut furentium certa indicia sunt, audax et minax vultus, tristis frons, torva facies, citatus gradus, inquietae manus, color versus, crebra et vehementius acta suspiria: ita irascentium eadem signa sunt. Flagrant et micant oculi, multus ore toto rubor, exaestuante ab imis praecordiis sanguine, labia quatiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac subriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum seipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque, et parum explanatis vocibus sermo praeruptus, et complosae saepius manus, et pulsata humus pedibus, et totum concitum corpus, magnasque irae minas agens, foeda visu et horrenda facies, depravantium se atque intumescentium.» Subdit deinde omnia animalia per iram feritatem suam exasperare: «Spumant apris ora, dentes acuuntur attritu; taurorum cornua jactantur in vacuum, et arena pulsa pedum spargitur; leones fremunt; inflantur irritatis colla serpentibus; rabidorum canum tristis aspectus est. Nullum est animal tam horrendum, tamque perniciosum natura, ut non appareat in illo, si ira invasit, novae feritatis accessio.»
Quinto, Physici perhibent leonem ex ira et rabie emori, ideoque morientem gemere et lacrymari. Unde Plinius, loco citato: «Creditum, inquit, est a moriente humum morderi, et lacrymam letho dare,» scilicet ex rabie et furore. Unde et Lucifer legit: «Regis minae similes gemitibus leonis;» ita non raro principes ex ira et furore, praesertim si eam explere seque ulcisci nequeant, apoplexia tanguntur et exanimantur, aut ab iis quos impetunt, occiduntur. Vide Senecam, lib. I De Ira, cap. ii et iii.
Sexto, rugitus leonis praenuntius est necis. Leo enim, cum in aliquem rugit, mox in eum involat, lacerat, occidit et devorat. Sic et «indignatio regis nuntii mortis,» uti dixit cap. xvi, vers. 14. Et sicut leo cum quem laniavit, sic et rex cum quem ex ira occidit, nequit revocare ad vitam, etsi eum facti poeniteat, ac iram in clementiam commutarit, ait anonymus in Catena Graecorum.
Rursum leones integras urbes et provincias vastant. Unde Polybius, apud Plinium loco citato, ait leones in senecta grassari in homines, «ac tunc obsidere Africae urbes; eaque de causa crucifixos vidisse cum Scipione, quo caeteri metu poenae similis absterrerentur a noxa.» Sic rex iracundus et saeviens integras urbes totumque regnum expilat et vastat. Unde Ezechiel Joakim regem Juda comparans leunculo, cap. xix, vers. 5: «Tulit, ait, unum de leunculis suis, leonem constituit eum qui incedebat inter leones, et factus est leo; et didicit praedam capere, et homines devorare; didicit viduas facere, et civitates eorum in desertum adducere; et desolata est terra, et plenitudo ejus, a voce rugitus ejus.»
Merito exclamat Seneca, lib. I De Clementia, cap. ult.: «Quod istud, dii boni, malum est occidere, saevire, delectari sono catenarum, et civium capita decidere; quocumque ventum est, multum sanguinis fundere, aspectu suo terrere ac fugare? Quae alia vita esset, si leones ursique regnarent? si serpentibus in nos ac noxiosissimo cuique animali daretur potestas? Illa rationis expertia, et a nobis immanitatis crimine damnata abstinent suis, et tuta est inter feras similitudo morum. Apud homines tamen nec a necessariis quidem rabies temperat sibi.»
Septimo, leones ponunt iras et fremitus, si audiant galli cantum, si videant ignes, vel rotarum orbes circumactos, si in oculos eorum pallium vestemve injicias: haec enim expavescunt. Unde Plinius loco citato docet rationem capiendi leonem esse, si quis in caput eorum velum immittat: «Vix credibili modo, inquit, torpescente tanta illa feritate, quamvis levi injectu operto capite, ita ut devinciatur non repugnans: videlicet omnis vis constat in oculis.» Ita reges iracundi et tyranni timent umbras, res nihili suspectas habent: nimirum populi concursum et globum expavescunt, putantes se peti, se ad necem quaeri, ut contigit Neroni; praesertim vero si oculi eis obvelentur et caput comminatione altioris vel majoris potestatis, quae eos principatu spoliatura sit, illico ponunt animos et iras. Vere Seneca in OEdipo: Qui sceptra duro saevus imperio regit, Timet timentes: metus in auctorem redit. Et apud eumdem Thyestes, act. 3: Dum excelsus steti, nunquam pavere destiti, Atque ipsum mei ferrum pavere lateris. Hoc est quod ait Job cap. xxiv, vers. 22: «Et cum steterit, non credet vitae suae;» nam, ut ait S. Chrysostomus hom. 2 in Matth.: «Semper major potestas majori timori subjecta est. Sicut enim rami arborum in excelso positarum, etiamsi levis aura flaverit, moventur, sic et sublimes homines etiam levis nuntii fama conturbat.» Sic adventum Magorum «audiens Herodes rex turbatus est,» Matth. ii. «Domitianus Imperator adeo pavidus erat et suspicax, «ut parietes porticuum, in quibus spatiari consueverat, sphengite lapide distinxerit, e cujus splendore per imagines, quidquid a tergo fieret, provideret,» ait Suetonius in ejus Vita, cap. xiv. Vere Petrarcha, dial. 95: «Contemplare, ait, Caium, Neronem, Domitianum, Commodum, Bassianum, etc., videbis usitatum et communem tyrannorum exitum, aut gladium aut venenum.»
ET SICUT ROS SUPER HERBAM, ITA ET HILARITAS EJUS. — Alia metaphora et similitudine (quod Hebraeis est familiare) explet antithesin. Iram enim regis comparavit rugitui leonis, nunc ei opponit regis hilaritatem et benevolentiam, eamque componit comparatque rori ob multas analogias. Primo enim, sicut ros matutinus solis ardores temperat, ac herbas aestu hesterni solis arescentes humectat, refrigerat et exhilarat, aeque ac homines, qui tot roris stillas, tot unionum margaritas sibi videntur intueri, quae et visum oblectant, et aestum mitigant; imo Plinius, lib. IX, cap. xxxiii, docet rorem, cum in concham apertam illabitur, ac vi coelesti, praesertim fulminis, constringitur, verti in margaritam: sic pariter serenus et hilaris regis vultus subditorum timores et moerores abstergit, eosque exhilarat, amoenisat, et in spem rerum magnarum erigit.
Secundo, sicut ros suavem auram et halitum vitalem aspirat animantibus, omnibusque viventibus: sic pariter rex, hilari vultu suos contuens, eis animos, vigorem et vitam aspirare videtur.
Tertio, ros pinguis est, pinguemque et quasi oleatum succum germinibus, seminibus et plantis instillat, itaque eos irrorando impinguat, incrassat et fecundat: sic pariter rex sua benevolentia, liberalitate et beneficentia subditos alit, ditat, bonisque omnibus cumulat.
Quarto, ros leniter et sensim sine sensu suaviterque herbis illabitur, itaque eis succum vitalem suggerit, quo adolescant et crescant in folia, fructus et flores: sic etiam regis comitas et lenitas leniter suaviterque in subditos influit, facitque ut opibus deliciisque crescant et abundent. Ex adverso ira et saevitia regis est velut imber procellosus, qui secum vehit fulmina et tonitrua, quibus segetes herbasque sternit, vastat, exanimat et perdit. Unde S. Chrysostomus, serm. De Mansuetudine, tom. V: «Ira, inquit, est quasi fulmen et tempestas magna in anima, servientemque sibi amentem reddit.» Hinc Christi ortus, vita et regnum, quia lenissimum et suavissimum, comparatur rori, Isaiae xlv, 8: «Rorate, inquit, coeli desuper, et nubes pluant justum.» Ubi multa de rore ejusque symbolis dixi.
Mystice Beda, Baynus et Jansenius haec accipiunt de Christo, qui est Rex regum et Dominus dominantium. Christus enim in judicio hilaris et blandus justis ut ros, ac terribilis apparebit injustis ut leo. Ipse enim ut leo de tribu Juda in eos rugiet fulminando sententiam aeternae damnationis: «Ite, maledicti, in ignem aeternum.» Ejusdem erga justos et sanctos favor, ac vultus hilaritas, tanquam ros herbam irrigans, eosdem post praesentis vitae dolores et cruces recreabit, ac virere faciet omni gratia et gloria in domo Dei in aeternum.
Versus 13: Dolor Patris Filius Stultus
13. DOLOR PATRIS, FILIUS STULTUS; ET TECTA JUGITER PERSTILLANTIA, LITIGIOSA MULIER. — Hebraice, contritiones patris filius stultus, et sicut distillatio continuans sunt contentiones mulieris; Symmachus, et guttae festinantes rixae mulieris. Sicut enim est guttarum in pluvia, sic et conviciorum in rixa reciprocatio. Aquila, et stillicidium continuum contentiones mulieris; Septuaginta, verecundia patri suo filius imprudens, et non pura vota de mercede meretricis; Chaldaeus, filius stultus gravis est patri suo sicut acida uva (labrusca, quae nunquam maturescit et dulcescit); et sicut stillicidium, quod distillat, litigia mulieris; Syrus, confusio patris filius vecors, et tanquam guttae stillantes cogitatio mulieris; Vatablus, calamitas patris filius stultus, et uxor rixosa sicut tectum jugiter perstillans; R. Salomon sic explicat, stillicidium assiduum pluviaeque in domum defluentes vexant domesticos, eosdemque domo pellunt, quod idem pravae mulieris rixae efficiunt. Aben-Ezra vertit, infortunia patris filius stultus, et stilla expellens, jurgia mulieris, q. d. Demens filius in causa est ut parenti suo adversa contingant;
dicaces, invalidæ; unde quod vi et armis non possunt, hoc verbis et querelis extorquere conantur; iracundæ præsertim, cum prægnantes sunt, et uterum ferunt ex femella, cujus causam physicam dat Petrus Apponensis, insignis medicus, in Problem. Aristotelis, lib. X, cap. xxxv. Hinc Menander: «Tempestas in domibus est viris mulier.» Ovidius, libro II De Arte amandi: «Dos est uxoria, lites.» Juvenalis, satyra 6: Nulla fere causa est, in qua non femina litem Moverit. Et post pauca: Semper habet lites alternaque jurgia lectus, In quo nupta jacet; minimum dormitur in illo. Certe Socrates ab Xantippes jurgiis exagitatus ad ea jam occalluerat, ut iis non magis offenderetur, quam si rotæ putealis stridorem audiret; dictitabatque se domi ab ea discere tolerantiam, qua in publico utendum esset. Vide Laertium, libro II, cap. v. Socratem imitentur mariti, qui Xantippes duxerunt. Terentius in Eunuch.: Novi ingenium mulierum: Nolunt ubi velis; ubi nolis, cupiunt ultro. S. Hieronymus, lib. I in Jovin., citat illud ex Vario Gemino: «Qui non litigat, cælebs est.» Xystus Pythagoricus in Enchir.: «Si pugnare vis, uxorem duc, et filios procrea.» Exstat hic juxta Romam in via Tiburtina monumenti inscriptio, quam citant Jovianus Pontanus, lib. De Obedientia, Volaterranus in Philolog., et alii; estque hæc: «Heus, viator, miraculum! hic vir et uxor non litigant. Qui sumus, non dico. At ipsa dicam: Hic Bæbius ebrius ebriam me nuncupat. Hei, uxor, etiam mortua litigas!»
Nota: Septuaginta Hebræum מדיני midiene, id est contentiones, lites, eliso iod, derivant a נדה nede, id est meretricium, puta merces quæ datur meretrici, a radice נדה nada, id est removit, elongavit, fugavit; quod hæc merces quasi sordida, et scelere fornicationis maculata, arcenda esset a sancto templo, sacrisque ejus oblationibus. Unde Ezechiel cap. xvi, 33, נדנין nedanain cum nun paragogico vocat dona et mercedes meretricis. Hac ergo de causa Septuaginta vertunt, neque vota de meretricis mercede oblata casta sunt. Alludit ad illud a Deo sancitum: «Non offeres mercedem prostibuli, nec pretium canis in domo Domini tui, etc., quia abominatio est utrumque,» Deuter. xxiii, 18. Vide ibi dicta, et Philonem in eleganti oratione cujus est titulus, Mercedem meretricis non esse recipiendam.
Tropologice, Auctor Catenæ Græcorum: Merces meretricis, inquit, est animi impuritas, cujus oblatio Deo placere nequit. Huc accedit S. Ambrosius, lib. III, epistola 19 ad Constantium: «Totus mundus, inquit, possessio ejus (sapientis) est, quoniam toto eo quasi suo utitur. Quid igitur circumscribitur frater? quid fraudatur mercenarius? Non magna, inquit, lucra de mercede meretricis (Proverb. xix), id est lubricæ istius fragilitatis. Meretrix ipsa non specialis, sed publica. Non una mulier, sed vaga omnis cupiditas, meretrix est.» Verum Vulgata versio uti aptior et Hebræo conformior, sic et verior est ac germanior.
gant; ac sicut stillicidium domesticos domo ejicit, ita muliebres rixæ, quæ nunquam quiescunt, sed semper stillant, eosdem domo eliminant. R. Levi: Vecors parenti est ipsa calamitas, et pernicies ob iram vehementem et mœrorem, quibus succumbit ob nefariam agendi rationem filii. Idem etiam gravissime angitur, cum ab uxore sua jurgia rixasque seri advertit, quemadmodum ab assiduo stillicidio in domum jugiter defluente vexatur; hinc enim efficitur ut domi se continere gravissimum ducat, quod idem ob mulierem seditiosam contingit.
Beda per mulierem litigiosam accipit hæresin et hæreticos, qui non nisi lites et rixas stillant, quibus evertant domum Ecclesiæ. Verum hoc mysticum est. Igitur ad litteram Salomon duo hic velut homonyma assignat, ejusdem scilicet generis et cognominis (nam filius stultus sæpe vel nascitur, vel educatur a matre stulta, imprudenti et rixosa, quæ marito permolesta sunt, et dolores graves creant. Primum est filius stultus, id est imprudens, liber, vagus, inobediens, rebellis, ebriosus, rixosus, etc.; hujus enim stultitia, id est malitia et pravi mores, tribuuntur patri, quasi is illos eum docuerit, aut dissimularit nec correxerit. Vide dicta cap. x, 1, et cap. xiii, 1. Secundum est uxor rixosa, quæ crebris suis litibus et quiritationibus, velut stillis assidue tundit et pulsat aures animumque mariti, ac tandem pertundit, ut eum in iram, impatientiam et tristitiam, mœroremque continuum, qui eum consumat, adigat. Sicut enim stillæ continuo cadentes cavant sensim lapidem, sic rixæ uxoris assiduæ excavant et exhauriunt cor mariti, licet robustum et adamantinum. Rursum et magis apposite Noster stillicidium (ut habent Hebræa) refert ad tecta, q. d. Sicut tecta jugiter perstillantia exedunt trabes, lapides, tabulatum, pavimenta, totamque domum destruunt, faciuntque inhabitabilem, et idcirco cogunt incolas alio migrare: sic et uxor assidue litigans cogit pene maritum ei dare libellum repudii, aliamque ducere, quod olim Judæis erat licitum, aut certe facere divortium jam Christianis permissum, ut se ab ejus thoro et consortio separet, imo in alias domos, terras et regiones commigret. Hoc enim suavius est, quam omnem in querelis et rixis transigere vitam: hæc enim non humana, sed canina est vita, ac mors potius quam vita. Nec tantum maritum, sed et famulos, ancillas, filios et filias litigiorum ejus impatientes et pertæsos cogit alio aspirare et migrare. Hunc esse sensum liquet ex cap. xxvii, 15, ubi hæc sententia repetitur: «Tecta perstillantia, inquit, in die frigoris et litigiosa mulier comparantur.» Ibi enim Septuaginta vertunt, guttæ ejiciunt hominem in die hiemali de domo tua; sic et mulier conviciatrix de propria domo. Porro mulieres multæ in lites et rixas pronæ sunt quia natura sua superbæ sunt, loquaces,
Versus 14: Domus et Divitiae Dantur a Parentibus
14. DOMUS ET DIVITIÆ DANTUR A PARENTIBUS: A DOMINO AUTEM PROPRIE UXOR PRUDENS. — Hebraice, domus et divitiæ (sunt) hæreditas patrum; sed a Domino uxor intelligens; Aquila et Theodotion, sciens; Syrus, a Domino desponsatur uxor viro; Chaldæus, a Deo traditur mulier viro; Septuaginta, domum et substantiam dividunt patres pueris; a Domino autem aptatur mulier viro; S. Ambrosius, a Deo præparabitur uxor viro; Auctor Catenæ Græcorum, uxorem autem marito consociat Deus.
Per domum accipe tum proprie dictam, tum familiam familiæque splendorem, dignitatem et nobilitatem; hæc enim a parentibus transmittitur ad filios.
Nota to proprie, q. d. Uxor prudens est proprium et singulare donum Dei. Sic Sara a Deo data fuit Abrahæ, et altera Tobiæ, Rebecca Isaaco, Rachel Jacobo.
Dices: Etiam domus et opes sunt donum insigne Dei. Respondeo: Verum est; sed quia illa a parentibus hæreditate relinquuntur filiis, uxor vero commoda et prudens, licet sollicite inquirenda sit, maxime tamen a Deo procuratur, et ab eo petenda est; Deus enim licet sua providentia omnia regat, curet et procuret, magis tamen curat et procurat majora et magis necessaria: talis autem est uxor fidelis, sapiens, commodis moribus, et viri ingenio congruens, quia inde pendet fides, pax, salus et prædestinatio viri, filiorum et totius familiæ. Sicut ergo in vocatione ad statum Religionis, hæc potius Religio quam illa huic homini congruit, et a Deo præparatur, si Deum vocantem consulere, audire et sequi velit: sic pariter qui vocatur ad matrimonium, non tam suæ aut parentum, sive phantasiæ, sive cupiditati, sive sollicitudini et industriæ, quam Deo debet inniti, atque ab eo, ut sibi commodam et congruam dirigat, identidem obsecrare. Simili sensu dixit cap. xvi, 1: «Hominis est animam præparare, et Domini gubernare linguam,» uti ibidem explicui.
Septuaginta pro aptatur græce habent ἁρμόζεται: quæ vox valde accommodata est rei præsenti, habetque emphasim; ἁρμόζω enim est idem quod congruo, adapto, quadro, compono, conglutino, tempero: et maxime competit musicis, qui voces diversas, graves, acutas et medias inter se contemperant, ut suavem concentum et harmoniam efficiant. Similis debet esse harmonia, id est compositio, coaptatio, congruentia, consonantia inter virum et uxorem; hanc autem solus efficere potest Deus. Itaque hac sententia non tantum significatur matrimonium, sive connubium viri et uxoris, institutum esse a Deo, uti explicat S. Chrysostomus, homil. 23 in epist. ad Romanos, et Innocentius Pontifex, XXVI, C. 3 Deinde, § Si vero: hoc enim commune est omnibus matrimoniis, etiam rixosis et pessimis; sed insuper significatur in particulari, viro prudenti et probo a Deo præparari uxorem prudentem et probam, hocque esse ingens et proprium donum Dei.
Dixerat versu præcedenti Sapiens quantum malum sit uxor rixosa: nunc mali remedium exhibet, scilicet ut quæratur uxor prudens, ideoque compositis moribus, placida et obediens; hanc autem esse donum Dei asserit, ideoque a Deo assidue flagitandam. Non enim omnis uxor, etiam bona, cuilibet viro est congrua, v. g. tristis non est commoda læto, nec pauper diviti, nec plebeia principi, nec liberalis tenaci, nec lenis austero, et ita de cæteris; sed lenis leni, læta læto, austera austero, dives diviti, nobilis nobili, pauper pauperi, adeoque inter virum et uxorem debet esse proportio et congruentia affectuum, morum, conditionum, qualis est vocum in harmonia musica. Cum ergo hanc harmoniam solus norit Deus, utpote qui solus novit et pervidet internas affectiones, conditiones, infirmitates viri et uxoris, ideoque solus novit quæ uxor cui viro congruat, hinc ipse solus hanc conjugum et matrimonii harmoniam vel procurare, vel efficere potest. Verum, quia plerique, dum quærunt uxores, non spectant hanc harmoniam, sed uxorum opes, nobilitatem, pulchritudinem, etc., hinc multa videmus molesta et infausta passim conjugia. Quæ enim potest esse voluptas, quæ consonantia, quæ felicitas, ubi quod maritus vult, uxor non vult; quod ille amat, hæc odit; de quo ille lætatur, hæc tristatur? Quæ recreatio cohabitare tali, eique intime conjungi, idque per omnem vitam, quæ tuis moribus et sensibus plane est adversa? Omitto lites, rixas, zelotypias, etc., quæ inde nascuntur, ac non raro utrisque exitium præsens et æternum afferunt. Sane multi damnantur, eo quod conjuges sibi incongruas, ideoque molestas et rixosas nacti sint.
Porro hæc harmonia viri et uxoris, ut sit suave probumque conjugium, multiplex est, multaque requirit, nimirum primo, consonantiam religionis, fidei et pietatis, ut scilicet uxor non sit hæretica, infidelis et impia, sed cum marito in fide et pietate consentiat; secundo, consonantiam morum; tertio, consonantiam conditionum; quarto, consonantiam amoris; quinto, consonantiam temperandi prospera et adversa; sexto, consonantiam pacis et concordiæ in familia.
Igitur, uxor intelligens et prudens est primo, quæ se accommodat religioni et pietati mariti, imo quæ maritum a religione et pietate deflectentem in viam revocat, et ad eam reducit, uti Patricium æque ac filium S. Augustinum reduxit S. Monica, Clodovæum Clotildis, Constantinum S. Helena, etc. Hæc enim prima maximeque necessaria conjugii est harmonia. Audi S. Ambrosium in cap. xvi Lucæ, lib. VIII, sub initium: «Domum et substantiam patres partiuntur filiis; a Deo autem præparatur viro uxor: quod qui in Græco legit, non putat esse contrarium; bene enim dixit Græcus ἁρμόζεται. Harmonia enim conveniens et apta rerum omnium dicitur commissa connexio. Harmonia est, cum fistulæ organi per ordinem copulatæ legitime tenent gratiam cantilenæ, chordarumque aptus servat ordo concordiam. Itaque non habent harmoniam suam nuptiæ, quando Christiano viro Gentilis mulier non legitime copulatur.» Ac post nonnulla concludit: «Ergo ubi nuptiæ, harmonia esse debet; ubi harmonia est, Deus jungit; ubi harmonia non est, pugna atque dissensio est, quæ non est a Deo; quia Deus charitas est. Noli ergo uxorem dimittere, ne Deum tuæ copulæ diffitearis auctorem; etenim si alienos, multo magis uxorios debet tolerare et emendare mores.»
Hæc est prima causa cur non sit ducenda uxor infidelis vel hæretica, quia scilicet solvit harmoniam fidei et conjugii. Duas alias dat idem S. Ambrosius, lib. I De Abraham, cap. ix, scilicet primo, quod casta probisque moribus esse nequeat illa quæ caret fide; fides enim est basis et fundamentum castitatis cæterarumque virtutum; secundo, quod periculum sit ne infidelis et hæretica maritum pervertat, faciatque sibi similem infidelem et hæreticum. «Cum sancto enim, inquit, sanctus eris, et cum perverso perverteris. Si hoc in aliis, quanto magis in conjugio, ubi una caro et unus spiritus est; quomodo autem potest congruere charitas, si discrepet fides? Et ideo cave, Christiane, Gentili aut Judæo filiam tuam tradere. Cave, inquam, Gentilem, aut Judæam, atque alienigenam, hoc est hæreticam et omnem alienam a fide tua, uxorem accersas tibi. Prima conjugii fides castitatis gratia est. Si idola colat, quorum prædicantur adulteria; si Christum neget, qui præceptor et remunerator est pudicitiæ, quomodo potest diligere pudicitiam? Si Christiana sit, non est satis, nisi ambo initiati sitis Sacramento baptismatis. Simul ad orationem nocte vobis surgendum est, et conjunctis precibus obsecrandus Deus. Accedit aliud insigne castimoniæ, si credas a Deo tibi quod sortitus es, conjugium datum. Unde et Salomon ait: A Deo præparatur viro uxor. Non possunt hoc dispares fide credere, ut ab eo quem non colunt, putent sibi connubii impertitam gratiam. Ratio docet, sed amplius exempla movent. Sæpe illecebra decepit etiam fortiores maritos, et a religione fecit discedere. Et ideo tu vel amori consule, vel errorem cave. Primum ergo in conjugio religio quæritur.»
Ita Nonna, mater S. Gregorii Nazianzeni marito suo Gregorio seniori, fidei et pietatis magistram se præbuit, ait eorum filius S. Gregorius Nazianzenus, orat. 12.
Secundo, uxor prudens est, quæ se moribus mariti conformat, imo suos ad ejus mores fingit et format. Non sufficit enim uxori, quod sit casta, proba, sancta; sed insuper marito obsequi et obsecundare debet, ut conjugii in morum consonantia suavem gratamque harmoniam efficiat. Sicut enim in cithara, lyra, vel organo non sufficit chordam vel fistulam quamlibet gratum sonum reddere, sed quælibet alteri, adeoque omnes inter se apta proportione contemperari debent, ut unius sonus alteri congrue respondeat et succinat, itaque omnes simul unum modulentur concentum: sic pariter in societate, præsertim conjugii, non sufficit quemque sibi esse bonum, sed unus alterius moribus et sensibus sese accommodet oportet, ut unum omnes edant civilis societatis concentum. Rursum, sicut materia certis qualitatibus, v. g. lignum siccitate et calore, formæ, puta igni, congruentibus præparari et disponi debet, ut deinde in eam forma ignis inducatur: sic pariter uxor moribus mariti congruere debet, ut unum cum eo conjugium et quasi compositum œconomicum efficiat. In hoc enim uxor materiæ, maritus formæ analogiam subit. Quocirca Socrates dicere solebat viros oportere parere legibus civitatis, uxores vero maritorum quibuscum vivunt, moribus; norma enim conjugis vir est. Æquitas ergo docet ut viris velut capiti obtemperent. Præclare S. Ambrosius, lib. III, epist. 25 ad Eccles. Vercellensem, sub finem: «Mulier, inquit, viro deferat, non serviat; regendam se præbeat, non coercendam. Indigna est conjugio, quæ digna est jurgio. Vir quoque uxorem tanquam gubernator dirigat, tanquam consortem vitæ honoret, implicinet ut cohæredi gratiæ.»
Tertio, uxor prudens est, quæ quærit vel facit consonantiam sortis et conditionis cum marito. Quocirca virgo prudens, si sit tenuis fortunæ, non consentiet nubere marito nobili vel principi, nisi ejus ancilla, non conjux, esse velit; sed quæret maritum suæ sortis, conditionis et status. Prima enim conjugii lex est: Si qua velis apte nubere, nube pari. Ita Ovidius in Epist. Dejaniræ ad Herculem. Eadem fuit septem Græciæ Sapientum aliorumque plurimorum sententia, uti fuse ostendit Tiraquelius, leg. 5 Connub., num. 16 et seq. Unde Ausonius Solonem ita loquentem inducit: Par pari jugato conjux: quod impar est, dissidet. Quod si quo casu contingat virginem tradi marito impari, puta ditiori, vel nobiliori, sataget ipsa suo labore, sua virtute, sua prudentia compensare quod opibus vel nobilitati deest, adeoque adæquare vel superare opes et genus mariti. Sicut ergo cum ramus unius arboris alteri inseritur, ejus conditioni per omnia se conformat et adæquat, ut videatur non insitus, sed enatus: sic pariter uxor insita quasi marito per conjugium, ei per omnia se accommodet et adæquet. Hinc sicut, ut surculus unius arboris alteri inseratur, necesse est ut ejusdem cum eo sit conditionis et generis; nec enim surculus nucis inseritur piro, sed alteri ex genere nucum; nec pirus inseritur nuci, sed piro alterius speciei: sic pariter ut uxor inseratur marito, curet illum deligere, qui ejusdem secum sit sortis et conditionis. Unde Cleobulus æqualem uxorem ducendam esse suadebat; si enim ex superiore familia duxeris, inquit, non affines tibi, sed dominos comparabis. Ita Stobæus, serm. 3 De Temperantia.
Quarto et maxime uxor prudens est, quæ cum marito efficit consonantiam amoris; hæc enim est vinculum, nodus et anima conjugii. Quocirca nullum amabit nisi maritum, affectum omnem in eum defiget, cor suum ei tradet; quod ipse diligit, diliget et ipsa; quod ipse odit, oderit et ipsa. Ubi enim est amor, ibi Deus est auctor et mediator conjugii; ubi vero est odium, ibi diabolus est paranymphus conjugii. Audi auctorem Imperfecti apud S. Chrysostomum, homil. 1 in Matth.: «Booz, ait, interpretatur in virtute, vel virtus in ipso, sive prævalens, qui secundum imperium Dei accipit uxorem Ruth a Deo provisam; in virtute generat filios, et in seipsis virtutem habentes, et prævalentes. Qui autem accipiunt uxores ex provisione diaboli, id est, non religionis intuitu, nec fideles, in infirmitate generant filios, nec prævalentes unquam, nec fortes nisi in malo, et ad pœnam irreligionis suæ, non ad gaudium, nec ad consolationem videntur filios genuisse.» Hoc est, quod Deus instituens matrimonium in copula Adami et Evæ sanxit: «Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhærebit uxori suæ,» Genes. ii, 24.
Quinto, uxor prudens temperabit mariti nimiam in prosperis lætitiam, et nimiam in adversis mœstitiam, atque iram cæterosque immoderatos ejus affectus componet. Sicut enim David, pulsando concinne citharam, leniebat iram, melancholiam et spiritum malignum Saulis, I Reg. xvi, 23: sic et uxor prudens sua gratia, prudentia et blandiloquentia, velut citharæ pulsu mitigat et temperat omnes mariti mœrores, indignationes cæterasque animi perturbationes. Ita S. Monica sua modestia, silentio, prudentia, iras et æstus Patricii moderabatur, et quasi modulando componebat, uti refert S. Augustinus, lib. IX Confess. cap. ix. Sic Abigail sua humili et gratiosa oratione lenivit iras Davidis jam properantis ad cædem et vindictam ob duritiem Nabal, I Reg. xxv, 23.
Sexto, uxor prudens sua sapientia facit harmoniam pacis et concordiæ in familia, ut omnes suo gradu contenti unanimiter vivant, nec alter alteri invideat, sed omnes in unum conspirent ad commune familiæ lucrum et commodum. Hæc enim insignis est pacis et unanimitatis œconomicæ consonantia, teste Plutarcho in Moral., in qua maritus velut bassum modulatur, filii altum, servi et ancillæ contratenorem, uxor tenorem, velut medium, qui bassum cum alto et contratenore harmonice componit et consociat. Quis tantam tamque multiplicem conjugii, id est uxoris et mariti, harmoniam procurabit vel efficiet, nisi Deus omniscius et omnipotens, qui omnia in mensura, numero et pondere disponit? Sap. xi, 21. Deus enim solus est qui prudentiam dat mulieri, et prudentem congruamque viro merenti deputat, juxta illud Eccli. xxvi, 3: «Pars bona mulier bona, in parte bona timentium Deum dabitur viro pro factis bonis.» Hinc vulgo aiunt matrimonia in cœlis copulari. Confirmat Salomon: «Domus et divitiæ dantur a parentibus, a Domino autem uxor prudens.» Sic Moses attestatur Abrahami filio Isaaco Rebeccam a Deo præparatam fuisse uxorem. Saram propterea alius ducere nequivit, quia Tobiæ juniori timenti Deum illa ex ordinatione divina debebatur. Samson puellam Philistæam sibi uxorem dari petebat, parentes vero illius contra legem Dei hoc esse matrimonium arbitrantes, dehortabantur eum ne duceret; nesciebant enim quod res a Domino fieret, ut ex illis nuptiis bellum inter Judæos et Philistæos oriretur, quo Judæi e diuturna servitute liberarentur. Estheri, ut cæteris virginibus ab Assuero rege præferretur, Deus admirabilem pulchritudinem contulit, ut absque ornatu externo, aliis comptis atque delibutis virginibus longe præcelleret.
Quocirca conjuges, si sextuplicem hanc harmoniam jam recensitam optent, Deum ament et colant. Si enim Deo per amorem uniantur, eodem unientur inter se: tum quia quæ uniuntur eidem tertio, uniuntur inter se; tum quia idem est amor, quo amamus Deum et proximum, præsertim conjugem propter Deum.
Moraliter discant hic juvenes, cum uxores quærunt commodas, non fidere sibi, nec parentibus et amicis, sed Deum sibi constituant ducem, ac proinde ejus gratiam pœnitentia, oratione, eleemosynis aliisque piis sanctisque operibus conciliare studeant, ut ab eo ad uxorem prudentem sibi congruentem manu ducantur. Legant sapiens piumque consilium quod Raphael Archangelus dedit Tobiæ ducturo Saram, Tob. vi, 16, illudque sibi applicent et opere expleant.
Mystice Auctor Catenæ Græc. sic exponit, q. d. «Domus et divitiæ,» etc., hoc est, sapientiæ virtutisque doctrinam impertiuntur doctores; ipsam autem virtutem et sapientiam (quæ quasi sponsa et uxor est viri sapientis) largitur Dominus. Rursum anima et mens virtute ornata est sponsa, quam sibi præparat et despondet Christus. Unde S. Ambrosius, lib. VIII in Luc., post initium: «Invenis, ait, conjugium quod nemo dubitet a Deo junctum, cum ipse dicat: Nemo venit ad me, nisi Pater meus qui misit me attraxerit eum. Ille enim solus potuit has nuptias copulare. Et ideo mystice Salomon dixit: A Deo præparatur viro uxor. Vir Christus, uxor Ecclesia est: charitate uxor, integritate virgo. Ergo quem Deus traxit ad Filium, non separet persecutio, non avertat luxuria, non philosophia deprædetur, non Manichæus contaminet, non Arianus avertat, non Sabellianus inficiat. Deus junxit, Judæus non separet. Adulteri sunt omnes qui adulterare cupiunt fidei et sapientiæ veritatem.» Et paulo post: «Mane ergo tu in domo patris, mane cum sponso, enitere ut placeas viro. Mens quæ credidisti Deo, esto fortis mulier, qualis illa vel anima, vel Ecclesia, de qua dicit Salomon: Mulierem fortem quis inveniet? Pretiosior autem est lapidibus pretiosis, quæ talis est; confidit in ea vir suus.» Et post nonnulla: «Veni, Domine Jesu, ut invenias sponsam tuam, non contaminatam, non adulteratam, quæ non violaverit domum tuam, non mandata neglexerit. Dicat tibi: Inveni quem dilexit anima mea; introducat te in domum vini (vinum enim lætificat cor hominis), inebrietur spiritu, agnoscat mysterium, loquatur oraculum.»
Versus 15: Pigredo Immittit Soporem
15. PIGREDO IMMITTIT SOPOREM, ET ANIMA DISSOLUTA ESURIET. — Septuaginta, pavor vel timiditas (hæc enim est comes et soror pigritiæ) detinet effeminatum; anima autem otiosi esuriet. Pro soporem hebraice est תרדמה tardema, quæ vox gravem soporem et veternum significat; unde Aquila et Symmachus vertunt, extasin. Sic sopor Adæ immissus fuit exstasis, Genes. ii, 21. Theodotion vero vertit, καταφοράν, id est gravem soporem. Pro dissoluta hebraice est רמיה remia, id est remissa vel fraudulenta, uti dixi cap. x, 4. Unde Chaldæus vertit, et anima dolosa (Syrus, superba) esuriet.
Soporis Salomon hic duo mala assignat, quæ consequuntur ex pigritia et torpore. Prius est sopor. Sicut enim labor facit vigilem, sic otium et torpor facit dormire et stertere; sopor autem ingens est malum. Primo, quia sopor parit penuriam et famem, uti mox dicam. Secundo, quia sopor laxat et dissolvit nervos, indeque omnia membra, ac idcirco facit hominem nervem, invalidum, languidum. «Torpore enim vires alligantur et enervantur,» ait R. Levi; ac tandem torpor vertitur in lethargum. Causam a priori dat S. Augustinus, lib. De Quantit. animæ: «Nervos, ait, vegetat mollioresque efficit siccitas calorque moderatus; contra eos laxat atque infirmat humidus rigor: itaque somno nimio (quia cum frigidum et humidum dicunt medici, et probant) membra languescunt, atque ipse expergefactorum conatus multo est debilior, ideoque nihil est fractius et enervius lethargicis. At quosdam phreneticos, quibus vigiliæ et acutæ febres, id est tot calida plus nimio nervos tendunt atque durant, majoribus viribus quam integra valetudine reluctare videmus, etiamsi eorum corpus sit ægritudine attenuatius et exilius.»
Tertio, quod sopor non tantum corpus, sed et ingenium mentemque hebetet et corrumpat. Sicut enim gladius in vagina semper conditus æruginem sibi inducit: sic et quies ac torpor animo gravedinem et hebetudinem, quasi æruginem, afferunt. Unde Baptista Mantuanus, lib. I Parthen.: Calcar, ait, crit segni, pigros rubigine sensus Qui corrodunt, sopitaque pectora torpor. Et Plutarchus in Moral.: «Ingenium hominis, ait, seu cariem et senium in otio contrahit, et muta quies, vitaque sedentaria non solum corporibus, sed etiam animis marcorem conciliat.»
Quarto, quia torpor et sopor sunt mortis imago, in quam vergunt, adeoque non tam vita quam mors esse videtur. Unde illud Philosophi: «Otium est vivi hominis sepultura.» Vita enim in motu et actione consistit; piger ergo, qui ab eo vacat, non tam vivus est quam mortuus. Hinc pigritiæ symbolum est torpedo piscis, qui e longinquo per retia torporem immittens torpere facit, imo stupefacit piscatorum manus, teste Aristotele, lib. IV Histor. animal. cap. xxxvii, Æliano, Plinio et aliis. Sic et pigritiæ symbolum est narcissus flos, ita dictus a νάρκη, id est torpor, quod suo odore torporem et veternum inducat, teste Plutarcho, lib. III Sympos. Unde mota ex hoc flore Furiis infernalibus coronam necti solitam, ut Eustachius affirmat; et Sophocles narcissum vocavit magnorum Deorum subterraneorum coronamentum: nimirum qui torpori student, et florem hunc desides olfaciunt, coronam infernis diis nectunt; et ut strenui atque diligentes in bonis operibus corona regni sunt in manu Dei, sic contra ipsi corona ob desidiam fiunt dæmonum in inferno.
Huic sententiæ antistrophæ sunt illæ Philosophorum et Theologorum apud Antonium in Melissa, cap. xlv et xlvi: S. Gregorii Nazianzeni: «Segnities somni conjux. Infirma et dissoluta ingenia tum ad virtutem, tum ad vitium similiter remissa et languida sunt, difficiliaque ad se commovendum, et in neutram partem insigniter inclinant otiosorum momenta;» S. Clementis: «Qui infirmi et imbecilles sunt, iis vel quod mediocre est, supra vires ipsorum videtur;» S. Chrysostomi: «Nihil est tam facile, quod non valde grave et invisum magna pigritia reddat; nec quidquam tam laboriosum et difficile, quod studium et alacritas non facillimum efficiat;» S. Basilii: «Otium maleficii principium;» Democriti: «Natura virtutem corrumpit incuria; improbitatem corrigit doctrina; et facilia negligentibus elabuntur, difficilia vero curis capiuntur; ut enim instrumentum quod remittitur et intenditur, jucunda voluptate oblectat: sic etiam vitæ ratio hominum et otio et negotio dispertienda est;» Xenophontis: «Deus sic statuit, ut illis qui nolint imperare et præscribere sibi honesta facta, alios eis imperantes inducat dominos.»
ET ANIMA DISSOLUTA ESURIET. — «Dissoluta,» id est remissa (hoc enim significat hebræum רמיה remia), pigra, torpida. Alterum hoc est pigritiæ malum, scilicet esuries. Ratio est, quod pigritia pariat soporem, sopor otium et inertiam, inertia penuriam et famem. Qui enim nolunt laborare, sed otiando torpescunt, nihil lucrantur vel comparant, ex quo vivant. Vide dicta cap. x, 4.
Hæc gnome locum habet in bonis tam spiritualibus, quam corporalibus. Sicut enim pigritia temporalis parit soporem et penuriam temporalium; sic pigritia spiritualis parit soporem et penuriam bonorum spiritualium. Qui enim nolunt exercere actus charitatis, misericordiæ, orationis, pietatis, patientiæ, etc., hi torporem et soporem quemdam contrahunt, quo ad omne bonum opus fiunt inhabiles et inepti, ac insuper penuriam gratiæ, consolationum, omniumque donorum spiritualium incurrunt. Ita Beda ex S. Gregorio, Hugo, Dionysius et alii. «Piger, ait Beda, appellatur qui recte sentiendo quasi vigilat, quamvis nihil operando torpescat. Sed pigredo immittit soporem, quia paulisper etiam recte sentiendi vigilantia amittitur, dum a bene operandi studio cessatur.»
Quocirca recte Philo apud Antonium in Melissa, loco jam citato: «Principium omnis boni, ait, virtutis laborem esse Deus hominibus ostendit; quo remoto nihil boni apud genus humanum constitui potest. Qui laborem fugit, ipsa bona fugit; qui autem toleranter et fortiter sustinet dura, ad beatitudinem festinat.» Præclarius S. Gregorius Nazianzenus ibidem: «Generosa, ait, ingenia ratione quidem moderante et dirigente, magnum habent ad sequendam virtutem momentum.» Et S. Chrysostomus ibidem: «Exiguo tempore, o perdilecti, ait, elaboremus, ne bonis excidamus æternis. Brevis est temporis labor, at in sæcula multa requies. Ubi major labor, ibi major voluptas. Qui prudentia præditus est, ad laborem non gravate accedit, propter consequentes laborum fructus.»
Denique S. Gregorius hunc locum egregie pertractat, III part. Pastor. cap. xvi: «Pigris itaque, ait, intimandum est, quod sæpe, dum opportune agere quæ possumus, nolumus, paulo post cum volumus, non valemus. Ipsa quippe mentis desidia, dum congruo fervore non accenditur, a bonorum desiderio funditus convalescente furtim torpore mactatur. Unde apte per Salomonem dicitur: Pigredo immittit soporem. Piger enim recte sentiendo quasi vigilat, quamvis nihil operando torpescat. Sed pigredo soporem immittere dicitur, quia paulisper etiam recte sentiendi vigilantia amittitur, dum a bene operandi studio cessatur. Ubi recte subjungitur: Et anima dissoluta esuriet. Nam quia se ad superiora stringendo non dirigit, neglectam se inferius per desideria expandit; et dum studiorum sublimium vigore non constringitur, cupiditatis infimæ fame sauciatur; ut quo se per disciplinam ligare dissimulat, eo se esuriens per voluptatum desideria spargat. Hinc ab eodem rursus Salomone scribitur: In desideriis est omnis otiosus. Hinc ipsa veritate prædicante, uno quidem exeunte spiritu munda domus dicitur; sed multiplicius redeunte, dum vacat, occupatur.»
Versus 16: Qui Custodit Mandatum, Custodit Animam Suam
16. QUI CUSTODIT MANDATUM, CUSTODIT ANIMAM SUAM; QUI AUTEM NEGLIGIT VIAM SUAM, MORTIFICABITUR. — Hebraice, servans præceptum servat animam suam; et qui vias suas (Vatablus, officium suum) despicit, morietur; Syrus, interimetur; Chaldæus, qui spernit viam suam morietur; Cajetanus, et contemnens vias ejus peribit: ejus, scilicet mandati, q. d. Qui vias, id est directiones et ordinationes mandati contemnit, contemptum hunc luet morte præsenti vel æterna; illam enim inferet ei judex, hanc Deus. Ita Aben-Ezra: «Mortificabitur, ait, id est morte afficietur, Deo ita statuente, immaturo adhuc tempore (in flore ætatis); scribitur autem יומת iumat, quia morte mulctabitur a judicibus, si evulgetur eum propalam præcepta contempsisse.» Sic et R. Levi. Hinc toties in Exodo, Levitico, Numeris et Deuteronomio, Deus legibus suis pœnam mortis adjicit, eamque prævaricantibus interminatur; vide inter alia Levit. cap. xx, ubi singulis pene versibus iis mortem intentat.
Porro viam vocat mandatum sive legem; hoc enim exigit antithesis. Dei enim mandatum est via homini a Deo præscripta, per quam recta ad virtutem, salutem et Deum ipsum continuis animi passibus tendere debet. Ita Auctor Caten. Græc.: «Mandata, ait, vocantur præcepta, quia mentem ad præcipientem dirigunt et impellunt; viæ vero, quia hominem ad Deum iter instituentem suaviter ducunt, et quo eundum sit clare illi ostendunt.» Sensus ergo est, q. d. Qui custodit mandatum Dei, vel hominis vice Dei mandantis, hic custodit animam, id est vitam suam, tum præsentem, tum æternam; qui autem spernit mandatum, quod quasi viam ad salutem homini præstituit Deus, hic morte afficietur præsenti a judice, æterna a Deo. Hoc est quod ait Ecclesiasticus, cap. xv: «Si volueris servare mandata, conservabunt te.» Et Christus, Matth. xix, 17: «Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.» Hinc et Plato dixit: «Lex est liberi hominis anima,» tum quia lex quasi anima hominem dirigit et impellit ad actionem honestam lege præscriptam, in qua vita homine digna consistit; tum quia, sicut anima abeunte, perit homo, sic lege contempta, perit animus. Lex ergo servat aut perdit animam vitamque hominis, ut proinde recte ejus anima dici queat.
Moraliter, hinc disce quam legem amare, colere et custodire debeamus, idque triplici ex causa. Prima est ex parte Dei, quia qui amat et colit legem, amat et colit Deum legislatorem. Lex enim non est aliud quam ratio, mens et voluntas Dei; a lege enim æterna, quæ est in mente Dei, derivatur omnis lex nostra, sicut radius derivatur a sole, et splendor ab igne. Quare qui conformat se legi, conformat se rationi et voluntati Dei. Unde Christus: «Si diligitis me, ait, mandata mea servate,» Joan. xiv, 15. Secunda est ex parte legis, quia legis objectum est dictamen virtutis; lex enim præscribit officia virtutum omnium. Si ergo amas virtutem, ama legem. Tertia, quam dat hic Salomon, est ex parte nostra, quia qui custodit legem, custodit animam, qui vero eam spernit, spernit animam suam, id est vitam, salutem et felicitatem animæ suæ. Quantum ergo illam amas, tantum ama et serva legem.
Versus 17: Feneratur Domino Qui Miseretur Pauperis
17. FŒNERATUR DOMINO, QUI MISERETUR PAUPERIS; ET VICISSITUDINEM SUAM REDDET EI. — Ut sicut ille misertus est pauperis, illique benefecit, sic illius misereatur Deus, illique benefaciat, ait Aben-Ezra; ac illum sua benedictione cumulet, ut, ad quodcumque manum extenderit, benedictionem rerumque copiam ei tribuat, ait R. Levi. R. Salomon vero: Cum quis æger, inquit, decumbit, in limineque mortis ambulat, tunc eleemosyna apud divinam justitiam intercedit pro liberali, inquiens: Cum pauperes animam agerent ob famem, hos hic ad vitam revocabat, abunde opportuna suppeditans; cur ergo istius animus longam cum corpore vitæ usuram non habeat? cur membris non restituatur?
Pro fæneratur hebraice est מלוה malue, id est mutuat vel mutuum dat, ut vertit Pagninus, sive simpliciter, sive cum usura, ut patet Deut. cap. xxviii, 12 et 44. Sic et Græcum δανείζω, ut vertunt Septuaginta, ambiguum est; nam significat ex æquo, et qui citra usuram dat mutuo, et qui ad usuram. Sic et Latinum fænerari, etsi proprie significat, dare ad usuram, tamen subinde idem est ac mutuare. Hebræa ergo ad verbum habent, mutuat Domino, qui miseretur tenuis; et retributionem suam reddet ei; Septuaginta, et secundum donum ejus retribuet ei; Chaldæus, qui quærit commodare Domino, miseretur pauperis, et retributio bona retribuetur ei; Syrus, secundum opera ejus retribuetur; Vatablus, secundum beneficium, vel officium, rependetur ei. Igitur sensus est, q. d. Qui pauperi benefacit, fœneratur, id est mutuum dat Deo, quod amplo cum fœnore et incremento ab ipso est recepturus; quare non tam donum dat quam mutuum, imo usuram et fœnus. Igitur mutuum hic non simplex, sed cum augmento, puta fœnus et usura, intelligitur. Ita Interpretes et Patres mox citandi.
Audi S. Basilium in Psalm. xxxviii: «Cur, ait, non dixit: Qui miseretur pauperi, dat Deo? novit Scriptura avaritiam nostram, intellexit appetitum nostrum insatiabilem, qui sibi majora ad habendum proposit redundantiam, ac plus semper quærere; ob eamque causam non dixit omnino: Qui miseretur pauperi, dat Deo, et ne simplicem largitionem et retributionem sortis existimes; sed: Fœneratur Deo, ut avarus et lucri cupidus, audito usurarum nomine, seipsum misericordiæ dederet.»
Salomon ergo ut declaret vim eleemosynæ, quantumque Deo placeat, asserit Deum æstimare sibi datum quod datur pauperi, ac quasi se obligare, ut illud danti restituat cum magno sortis incremento, usura et lucro: Deus enim pauperes et miseros, utpote omni ope destitutos, sibi arrogat, et quasi providentiæ suæ filios adoptat, ac eorum se peculiariter Deum et curatorem in Scriptura indigitat. Unde ipse ait Matth. xxv: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis,» q. d. Me debitorem agnosco. Hoc ergo fœnus, hæc usura beneficentiæ sancta est et divina, æque ac fructuosissima, atque longe fructum lucrumque usurariorum superat.
Primo enim, si dignitatem et nobilitatem debitoris requiris, per hoc eleemosynæ fœnus debitorem nobis facimus non hominem pauperem et vilem, sed Deum ipsum nobilissimum et ditissimum. Quanti est sibi obligare Deum, suaque sua fidejussione quasi vadimonio sibi obstrictum detinere? Audi S. Ambrosium, lib. De Tobia, cap. xvi: «Docebo, ait, quomodo boni fœneratores esse possitis, quomodo bonas æratis usuras. Dicit Salomon: Fœnerat Domino qui miseretur pauperi, secundum datum ejus retribuet ei. Ecce bonum fœnus de malo factum est, ecce irreprehensibilis fœnerator, ecce usura laudabilis. Noli ergo jam invidentem me vestris commodis æstimare. Putatis quod hominem subtraham vobis debitorem? Deum provideo, Christum subrogo, illum demonstro qui vos fraudare non possit. Fœnerate ergo Domino pecuniam vestram in manu pauperis. Ille adstringitur et tenetur, ille scribit quidquid egenus acceperit; Evangelium ejus cautio est. Ille promittit pro omnibus indigentibus, ille dicit fidem. Quid dubitatis dare? Si quis vobis dives hujus sæculi offeratur, qui fide promittat sua pro aliquo debitore, statim numeratis pecuniam. Pauper est vobis Dominus cœli, et conditor mundi hujus? et adhuc deliberatis, quem ditiorem quæratis fidejussorem?»
Et S. Gregorius Nazianzenus in Tetrast.: Livori et atræ deme quid rubigini, Ac debitorem præfer omnibus Deum, Frusto rependit sceptra qui cœlestia; Alis tegisque, pauperes pascens, Deum. Secundo, usurarius ultra sortem accipit, usuræ et lucri, sortis duntaxat vigesimam partem, v. g. Si mutuet centum aureos, recipit centum et quinque: Deus autem sortem duplicat, imo centuplicat. Hoc est enim centuplum a Christo promissum iis qui se sectantes sua distribuunt in pauperes, Matth. xix, 29. Unde S. Chrysostomus, hom. 3 in Gen.: «Qui miseretur, ait, pauperi, fœneratur Deo. Vide usuræ raram naturam et admirabilem. Alius est qui accipit, et alius qui se dandi fœnoris reum facit; et non hoc solum admirandum, sed quia in hoc usuræ genere non est locus ingratitudini, neque ulli alii damno; neque siculatic, semel dare qui pollicetur, sed centupla redditur, et non solum centupla; nam aliqua dantur in præsenti vita, aliqua in futura, nempe vita æterna. Et in præsenti quidem vita, si quis nobis solum duplicia polliceretur pro his quæ a nobis dantur, parati essemus ad omnem nostram substantiam afferre. Tametsi ibi magna ingratitudo, mora et stupendæ avarorum fraudes; et multi qui boni habentur fœnus non solvunt, vel ob malevolentiam nolentes, vel sæpe et propter inopiam non valentes. Quoniam autem nihil tale omnium Domino imputari potest (nam et capitalis summa in tuto est, et centuplum hic promittitur eleemosynam expendentibus, et in futurum vita reponitur), quæ igitur nobis defensio erit, si negligentes fuerimus, et non festinaverimus centupla pro paucis accipere, et pro præsentibus futura, et pro temporalibus æterna?»
Fusius idipsum ostendit idem S. Chrysostomus, hom. 53 ad Populum, ubi inter alia incusat divitum insipientiam, qui Deum centuplum promittentem dimittunt, et opes suas iis tradunt qui ne statem quidem reddent: «Quid enim, ait, nobis venter reddit, qui plurima consumit? stercus et corruptionem. Quid inanis gloria? livorem et invidiam. Quid avaritia? curam et sollicitudinem. Quid intemperantia? gehennam et veneniferum vermem. Hi namque sunt divitum debitores, has soliti jungentes usuras, præsentia mala pœnasque futuras. His ergo, quæso, ad tantam mutuabimus ultionem, et nostra Christo non credemus cœlum protrudenti, æternam vitam et arcana bona?»
Si excuses: Christus post longum tempus differt solutionem hujus usuræ, occurrit Chrysostomus: «Bonus tibi talentum multiplicat. Fœnus enim efficiter majus; nam in mutuando hoc facere videmus feneratores, qui post multum temporis reddentibus libentius fænerantur: qui namque salarium totum reddit, usuræ cursum interrumpit; qui vero diu retinet, majorem facit usuræ fructum ac quæstum.»
Tertio, quod Deus bis solvit hoc fœnus, scilicet semel in terra, secundo in cœlo. In terra enim eleemosynariis multiplicat opes, uti docet Apostolus, II Corinth. ix, 10, et S. Chrysostomus, hom. Quod eleemosyna est ars omnium quæstuosissima. Idipsum constat jugi experientia. Exemplum illustre est in Vita S. Joannis Eleemosynarii, qui quo plus erogabat in pauperes, eo duplo et triplo amplius recipiebat. In cœlo vero longe plura et majora rependit Deus. Unde S. Gaudentius, serm. 13: «Qui miseretur pauperis, Deo fœneratur. Recipit enim, inquit, magna pro modicis, et cœlestia pro terrenis.» Et S. Ambrosius, loco jam citato: «Non peribit, inquit, quod pauper accepit, et vobis quod dederitis inopi sine custode servatur. Quod si incrementum usurarum quæritis, in lege benedictio, in Evangelio cœlestis est merces: quid suavius benedictione? quid majus est cœlo? Si escarum desideratur usura, ea quoque præsto est, sicuti legimus. Is enim qui miseretur pauperum, ipse pascetur.» Vide et S. Chrysostomum, hom. 15 in Matthæum.
Quarto, quod usurarius tam sortem quam usuram exponit perdendi periculo. Si enim debitor non sit solvendo, vel nolit solvere usuras, utpote injustas et extortas, usurarius perdet eas. Incertum ergo et anceps est ejus lucrum, æque ac sors. At eleemosynarius securum et certum apud Deum repositum habet cum sorte lucrum. Quocirca sapiens consilium suggerit S. Basilius, hom. 8 in Divites avaros: «Si, inquit, unus tantum tibi sit panis, ad fores autem rogator adsit, deprome illum; dans vero manus in cœlum tolle, dicque miserabilia hæc et benigna verba: Unum hunc panem habeo, quem vides, Domine; et occasio periculi est. Ast præceptum tuum mihi propono, et de modico do fratri esurienti. Da et tu, Domine, periclitanti servo tuo. Novi tuam bonitatem, tuæ potentiæ confido, quod non diu tuam gratiam differes; sed brevi, cum tibi placuerit, affatim dona tuæ magnificentiæ patebunt. Quod si ad hunc modum feceris et dixeris, non dubium quin panis hic quem in hac dabis angustia, agriculturæ semen ac copiam suppeditabit, multumque tibi ex terra fœnoris reddet, arrhabo cibi futuri, misericordiæ conciliator. Die rursus illud Sidoniæ mulieris verbum, quod maxime huic proposito quadrat, opportunæ historiæ illius memor: Vivit Dominus, quod hunc solum in domo habeo, quem ego et filii mei edamus. Tu quoque similiter olei lecythum gratia Dei refertum habebis, nec minus farinæ hydriam continue plenam, si ex eo quod habes dederis. Qui enim dando divinæ gratiæ confidunt, puteos imitantur, qui continuo exhausti minime deficiunt, sed duplo copiosiores evadunt. Si eges, Deo diviti fac fœneres: crede, inquam, illi qui quod afflicto datur, perpetuo quasi suæ personæ datum amplectitur, et de suo reddit dignus ubique fidejussor, terra marique apertos habens thesauros. Quod si navigas, mutuum repetes. In medio maris sortem cum fœnore capies. Magnificus enim est in dando fœnore.»
Igitur «si vis fœnerari, fœnerare Deo.» Deus enim assecurat tibi sortem et ingens ejus lucrum, dum semetipsum in hypothecam dat, et promissionem suam pro cautione. Ita S. Chrysostomus, in Psalm. xxxviii: «Medium, inquit, se et quasi sequestrem præstitit pauperi quidem sponsorem, pignus autem vel hypothecam creditori. Non habeo, inquis, ille fidem propter inopiam; mihi crede propter copiam. Qui miseretur pauperis, fæneratur Deo. Ne time, inquit, mihi fæneraris.» Et S. Augustinus, in Psalm. xxxvi: «Cum autem pauper orat pro se, tanquam Deo dicit: Domine, mutuum accepi, fide dic pro me proinde; et si non tenes pauperem creditorem, sed idoneum tenes fidejussorem. Ecce Deus de Scriptura sua dicit: Da, securus esto, reddam.»
Quinto, accipiens pecuniam ad usuram ingens ex ea accipit commodum, ob quod ad usuram se obligat. Deus autem nihil ex eleemosyna utilitatis accipit, sed omne opus nostrum illi est sterile et infecundum; et tamen pro eo promissione sua se obstringit ad solvendam ingentem ejus usuram, quæ ingens ejus est dignatio et liberalitas. Ita S. Irenæus, lib. VI Contra hæres. cap. xxxiv: «Qui miseretur, inquit, pauperis, fæneratur Deo; qui enim nullius indigens est Deus, in se assumit bonas operationes nostras ad hoc, ut præstet nobis retributionem bonorum suorum.» Et S. Basilius, in Psalm. xiv, serm. 2 Contra fæneratores: «Quando pauperi, inquit, das in Domini gratiam, idem ipsum et donum et fænus est: donum quidem, quod a paupere non speres te recepturum; mutuum vero sive fœnus, ob Domini munificam liberalitatem, qui parva per pauperem cum acceperit, magna pro illis retribuet. Non vis universorum Dominum tibi ad exsolutionem auctoratum habere? Si quis in civitate dives tibi pro aliis spondeat, fidejussionem illius accipis; Deum vero non admittis, tanto se plura persoluturum pauperum causa pollicentem?»
Sexto, quod is qui accipit ad usuram, usurario solum se obliget ad solvendam usuram, non autem sese obstringit ad alendas vel ditandas ejus proles, uxorem et familiam. Utrumque autem eleemosynario præstat Deus. Unde S. Cyprianus, tract. De Opere et Eleemosyna: «Qui miseretur, inquit, pauperis, fœnerat Deo;» ac deinde objiciens sibi excusationem divitum qua obtendunt se prolibus et familiæ debere providere, ideoque non posse dare eleemosynam, respondet: «Illi, inquit, assigna facultates tuas, quas hæredibus serves; ille sit liberis tuis tutor, ille curator, ille contra omnes injurias sæculares divina majestate protector. Patrimonium Deo creditum nec respublica eripit, nec fiscus invadit, nec calumnia aliqua forensis evertit; in tuto est hæreditas, quæ Deo custode servatur. Hoc est curis pignoribus in posterum providere, hoc est futuris hæredibus paterna pietate consulere, secundum fidem Scripturæ sanctæ dicentis: Junior fui, etenim senui, et non vidi justum derelictum, neque semen ejus egens pane. Tota die miseretur et fænerat, et semen ejus in benedictione erit.» Et S. Chrysostomus, homil. 7 in epist. ad Romanos: «Itaque, inquit, si liberis tuis magnas opes relinquere vis, Dei providentiæ relinquito. Nam cum ille liberorum tuorum facultates una cum ipsis liberis sibi impertiri viderit, nonne illis divitias omnes adaperiet?» Et post nonnulla: «Quapropter si illos cum periculo relinquere vis divites, relinquito illis Deum debitorem, ipsique Deo has testamentarias tabulas porrigito.»
Septimo, quod usurarius pecuniam dat suam, non alienam; at eleemosynarius dans eleemosynam non dat de suo, sed ex eo quod Dei est, quodque a Deo accepit; et tamen Deus poscens ab eo ut per pauperem tibi reddat suum quod dedit, insuper pro eo spondet fœnus: pro veteri ergo credito novum spondet debitum. Unde S. Basilius, citatus a Damasceno, lib. II Paral. cap. xvi: «Qui tibi, inquit, dedit opes, per pauperum manus eleemosynam a te petit; fænerare ergo Deo, quia licet ipse quæ sua sunt accipiat, tamen perinde ac si beneficio affectus fuisset, integram gratiam persolvit.» Porro hoc credito et debito suo mire oblectatur Deus, avetque fieri nobis debitor, uti docet S. Chrysostomus, homil. 45 in Matth. Imo idem S. Chrysostomus ait Deum sinere quasi se corrumpi hoc eleemosynæ credito, ut in judicio debita et peccata nostra dissimulet, non videat et condonet: sicut judex a reo pecunia corrumpitur, ut eum non damnet, sed absolvat. Sic enim scribit in cap. xxii Lucæ: «Judex noster per pauperes corrumpitur. Fac ergo per pauperis manum judicis posticum pulses; etenim ille munera tua per eam accipit, ac leges adulterat. Accipit, inquam, atque ex justo benignus efficitur; accipit, inquam, et veritati misericordiam anteponit, ac cum peccatorum lance pauperum manum contra perpendit.» At rursus, homil. in Psalm. xxxviii: «Si Deus a nobis fœnori accipit, ergo noster est debitor; utrum ergo eum habere vis judicem, an debitorem? Debitor creditorem veretur, judex eum qui in judicium adducitur, non veretur.»
Hic ergo ingentes sunt stimuli ad exercendam eleemosynam, tum corporalem, tum spiritualem, quæ quanto corporali est dignior et major, tanto majus a Deo tum opum, tum gratiæ et gloriæ fœnus recipiet. Vide S. Paulinum, epist. ad Alethium, tam ipsius, quam Ruffinæ uxoris, quæ filia erat S. Paulæ, eleemosynas celebrantem. Unde ita concludit: «Pretiosa Domino anima, quæ de rebus pretium margaritæ capit. Est enim conjux fidei, soror virginitatis, filia perfectionis, cui Paula mater, soror Eustochium, tu maritus.» Et epist. sequenti de Gazophylacio, ubi inter cætera adhortando ait: «Excitemus ergo nos ab inertiæ somno, et velut negligentiæ torporem discutiamus, et avaritiæ vincula rumpamus. Consule ipsa veritatis oracula, et respondebit tibi Propheta: Qui miseretur pauperis, Deum fœnerat. Cœlestis igitur trapezitæ hæc mensa est, thesaurum vitæ struens, et ad margaritam negotiandam Dei fœnus exercens; qui enim fœneratur pauperes Domini, præstolatur a Domino Deo retributionem mercedis æternæ.»
Illustre est exemplum in Prato spirit. Joannis Moschi, cap. cxcv, de Evagrio philosopho, qui audiens a Synesio Episcopo hanc gnomen Salomonis: «Fœneratur Domino, qui miseretur pauperis,» dedit ei pecunias erogandas in pauperes, poposcitque ab eo chirographum, quo promitteret sibi eas in alia vita cum fœnore reddendas;
quod et moriens secum sepeliri jussit; ac post mortem apparens Synesio, jussit ut illud reciperet, sibi enim abunde satisfactum esse. Porro in chirographo subscriptum invenerunt: «Ego Evagrius philosophus tibi S. D. Synesio Episcopo salutem. Accepi debitum in his litteris manu tua conscriptum, satisfactumque mihi est, et nullum habeo contra te jus propter aurum quod dedi tibi, et per te Christo Deo Salvatori nostro.»
Versus 18: Erudi Filium Tuum, Ne Desperes
18. ERUDI FILIUM TUUM, NE DESPERES; AD INTERFECTIONEM AUTEM EJUS NE PONAS ANIMAM TUAM. — Hebraice, corrige filium tuum, quia est spes (correctionis), et ad occisionem ejus ne leves animam tuam; Chaldæus, et ad mortem ejus ne extollas animam tuam; Septuaginta, erudi filium tuum; sic enim erit εὔελπις, id est bonæ spei; ad contumeliam autem ejus ne eleveris animo tuo; Vatablus, castiga filium tuum, dum spes superest; et ad clamorem illius ne advertas animum, q. d. «Sine eum clamare, et ne desinas castigare:» sic et Cajetanus; qui pro המיתו hamito, id est interfectionem ejus, aliis punctis legunt המיתו hemiato, id est tumultum, fremitum et clamorem ejus; המה hama enim significat strepere, clamare, tumultuari. Sic et Pagninus in Lexico: «Ad sonitum ejus, inquit, id est ad fletum ejus, ne apponas cor tuum, q. d. Ne audiens eum ejulantem ex commiseratione parcas, manumque inhibeas, sed pergas castigare, donec vitium extundas.»
Sensus planus est, q. d. Ne cesses erudire, id est bonis moribus et disciplinis informare, corripere et castigare filium tuum; esto enim sit hebetior, durior vel protervior, tamen de ejus correctione et probitate ne desperes, ut eruditionem et castigationem omittas; qui enim hodie non instruitur, nec corrigitur, cras instituetur et corrigetur. Disciplinæ enim et ætati puerili suum dandum est tempus; et nullum vitium ita pertinax est, præsertim in puero, quin eruditione et castigatione, si ea constans et continua sit, eximatur et eradatur. Unde Septuaginta vertunt, erudi filium tuum, sic enim erit bonæ spei; Hebræa et Chaldæa, quia est spes, ut per instructionem et castigationem filius evadat eruditus et probus, ideoque longævus, ait Aben-Ezra, q. d. In castigatione sita est tota spes probitatis filii; si vero eam negligis, ac filio omnia indulges, tollis omnem spem virtutis et salutis ipsius.
Aliter Jansenius explicat to ne desperes, q. d. Erudi filium tuum, ne, si eum non erudias, sed illi frena laxes, de ejus correctione diffidas, ac de ejus probitate et salute desperes. «Ad interfectionem autem ne apponas animam tuam,» q. d. Ne eum desperatione quasi inutilem, imo probrosum et noxium interficias. Salazar vero, q. d. Ne tibi in animum veniat ut tibi persuadeas filium interficiendum, si eum durius educes, increpes et castiges; nam severior educatio filios facit vitales, vegetos et fortes, uti docet S. Ambrosius, lib. V Hexamer. xiii, exemplo alcyonis avis, quæ juxta mare media hieme pullos excludit, et nudos exponendo frigori, mari et ventis, dure educat.
Verum quia non dicitur non pones in futuro, sed ne ponas in optativo vel imperativo, hinc prior explicatio genuina est. Igitur jus patriæ potestatis extendit se ad hæreditatem et libertatem, non autem ad vitam. Potest enim parens filium perversum et rebellem exhæredare, potest et eumdem in casu extremæ necessitatis in servum vendere, non tamen potest ei vitam adimere.
Ratio physica a priori est, quod parens non potest filio adimere id quod ei non dedit; atqui non dedit ei animam et vitam: anima enim rationalis a solo Deo creatur, et creando infunditur. Ergo non potest illam ei adimere, sed solus Deus, qui illam creavit, et creando infudit, ac proinde solus in illam habet jus necis et vitæ. Secus est in aliis animalibus, quorum animæ sunt ex traduce. Nam bos, v. g., generando bovem communicat ei non tantum corpus, sed et animam ac vitam; sicut enim lux candelæ producit lucem, accenditque aliam candelam: sic anima bovis vel vaccæ producit animam vituli. Hinc fit ut jus plenum in fœtus animalia cætera usurpent, ac subinde eos vita privent, uti aquilæ, ciconiæ, etc., filios degeneres præcipitant et occidunt. Quocirca modeste Ben-Syra, Alphabeto 1 littera Beth: «Filium, inquit, non filium (id est filium rebellem, qui se non gerit ut filium, et perversum) sine ut in aquæ summo remiget;» quia sæpe remus emendat quos non potuit paterna castigatio.
Inhumani ergo sunt Japones, similesque aliæ barbaræ gentes, qui sibi fas putant filios, quos alere nequeunt, occidere; quod satius censeant illos mori, quam vitam pauperem miseramque agere. Unde noster S. Franciscus Xaverius, veniens in Japonem, Bernardum Japonem hac de causa morti a parente destinatum eripuit, eique vice patris exstitit alendo, et erudiendo eum tam ad vitam præsentem quam æternam. Impii pariter fuere Carthaginenses, qui filios suos mactabant ut sacrificarent eos Saturno, teste Platone in Minoe; et Judæi, qui filios suos concremabant idolo Moloch, uti dixi Levit. xviii, 21. Barbari et impii fuere Persæ, de quibus scribit Aristoteles, lib. VIII Ethic. cap. x: «Apud Persas patris imperium tyrannicum est, qui ut servis filiis suis utuntur.» Porro Plato, lib. VII De Legibus, docet in educatione filiorum cavenda esse duo extrema, scilicet delicias et nimiam severitatem, quod illis dissolvatur animus, hac fiat servilis: «Hæc, inquit, nostra est sententia, delicias puerorum mores reddere difficiles, morosos, iracundos, et qui levibus occasionibus vehementer percellantur. Contra vero nimiam et feram severitatem eorumdem mores reddere humiles, illiberales, ab humanæ societatis commerciis abhorrentes.» Et mox mediocritatem inculcans, asserit rectam vivendi rationem ita esse constitutam, ut neque voluptates tantum persequatur, neque a doloribus omnino abhorreat, sed medium quoddam amplectatur; quod medium ego nunc tranquillum pacatumque habitum vocabam.»
Porro Septuaginta pro interfectionem vertunt ὕβρις, quod primo vertas, immanior improbitas, protervia, insolentia, fastus, procacia, q. d. Noli ponere animam, id est ne consideres, nec cures quod filius sit improbior, protervior, procacior, ut ob id eum castigare omittas, quasi desperans de ejus emendatione; imo vero eo magis eum castiga, et flagella flagellis adde, donec hanc ejus proterviam et improbitatem sternas et contundas: sicut equi petulci et feroces tamdiu calcaribus urgendi sunt, donec ferociam ponant, et a sessore se regi sinant.
Secundo, ὕβρις vertas vituperium, contumelia, q. d. Castiga filium mente quieta et sedata; at noli ex ira eum probris et contumeliis proscindere, ne vel in desperationem ruat, vel in proterviam, ac pudorem et reverentiam exuens, contumeliam contumeliæ regerat, ac verba verbis, quin et verbera verberibus reponat. Unde Apostolus, Coloss. iii: «Patres, inquit, nolite ad indignationem provocare filios vestros, ut non pusillo animo fiant.» Servilis enim educatio facit filios serviles, id est timidos et pusillanimes, ait S. Chrysostomus ibidem. Unde Auctor Catenæ Græc. vertit, erudi filium tuum, et frugi bonæque spei vir evadet; animo autem ne in insolentiam te efferas, ut filium superbe et insolenter increpare et sternere velis. Et Syrus, ad opprobrium ejus ne adjicias animam tuam. Cum enim filio improperas, tibi ipsi improperas; dedecus enim filii est dedecus patris. Hinc S. Gregorius Nazianzenus in Carmine ad Vital. docet, patres debere moderate castigare filios, eo quod nimia objurgatio pariat impudentiam, quæ mater est scelerum. Sic enim canit: Ne tenerum abrumpat reprehensio dura pudorem, Auxilium patribus quod facile firmius usquam est. Probra etenim effrontes faciunt, bonitasque modestos.
Tertio, ὕβρις est vis illata, sævitia, ferocia, detrimentum, injuria in corpus, q. d. Castiga filium, at noli ei inferre vim, ut in eum sævias, cum lædas, mutiles, interficias, ut vertit Noster.
Quarto, Aben-Ezra injuriam et interfectionem accipit non passivam, quam scilicet filius patiatur a patre sæviente, sed activam, quam scilicet filius audiens aliis infligit. Unde sic exponit, q. d. Erudi filium, quia est spes; sperandum enim est, cum illum castigaveris, ad diuturnum tempus vitam producturum. «Ad interfectionem ejus (qua cæteros morti dedit), ne ponas animam tuam,» nimirum ei consentiendo, ut ex ejus præda nutriaris. Aut «ad interfectionem ejus ne ponas animam tuam,» q. d. Cum filius tuus alium interfecerit, tu, o pater, illum interfecisti, quia filium non castigando eique indulgendo in sceleribus et cædibus eum aluisti.
Huc facit historia vel apologus pueri et matris apud Æsopum: «Puer, inquit, ex litterario ludo condiscipuli librum furatus tulit matri. Cum ea vero non corripuisset, sed potius amplexata fuisset, provectus ætate cœpit et majora furari. In ipso autem furto aliquando deprehensus, ducebatur recta ad mortem. At sequente et lugente matre, ille carnifices orabat, ut pauca quædam matri colloqueretur in aurem. Quæ cum illico ori filii se admovisset, ille aurem dentibus demorsam abscidit. Matre autem et aliis accusantibus, quia non solum furatus sit, sed jam et in matrem impius esset, ille ait: Hæc enim mihi perditionis fuit causa. Si enim cum librum furatus eram, me corripuisset, non ad hæc usque progressus nunc ducerer ad mortem.» Affabulatio: «Fabula significat eorum, qui non in principio puniuntur, in majus augeri mala.»
Verum præcedentes expositiones germaniores sunt, ac tertia plane consentit Vulgatæ. Interfectio enim hic filii non activa, sed passiva, qua scilicet interficiatur a patre, intelligitur. Unde et Hebræa sic plane cum Pagnino vertas, et ad interficiendum eum ne eleves animam tuam. Hoc enim est immane parricidium superans communes animæ conceptus, destinationes et machinationes. Unde ad illud velut exorbitans oportet levari, et vi attolli animam patris parricidæ, ut naturalem animæ pietatem et amorem in filium sævitia inhumana superet et transcendat. De filiorum castigatione plura dixi Eccli. xxx, 1 et seq.
Loquitur Salomon de interfectione quæ propria auctoritate fit, non quæ publica. Nam Deuter. cap. xxi, 20, jubetur vel permittitur parentibus ut filium inobedientem, epulonem, protervum ducant ad judices, qui eum lapidari decernant; et tamen hoc ipsum parentis est probrum et damnum. Unde de Junio Bruto primo consule Romæ, qui Tarquinios et reges urbe expulit, ac filios Tarquiniis faventes securi percuti jussit, ita cecinit Virgilius, lib. VI Æneidos: Consulis imperium hic primus sævasque secures Accipiet, natosque pater nova bella moventes Ad pœnam pulchra pro libertate vocabit. Infelix, utcumque ferent ea fata minores. Vincet amor patriæ, laudumque immensa cupido.
Versus 19: Qui Impatiens Est, Sustinebit Damnum
19. QUI IMPATIENS EST, SUSTINEBIT DAMNUM; ET CUM RAPUERIT, ALIUD APPONET. — Hebraice, magnus ira sustinet mulctam; quia si eripias (eum), adhuc tamen addet, supple ira effervescere, consequenter et mulcta, q. d. Qui proclivis est ad iram, in pœnas et damna incurret, ac licet ex uno liberetur, iterum effervescente ira in alia eaque majora temere se conjiciet. Hic versus accipi potest ut connexus præcedenti, quasi ejus det causam. Unde Complutenses et alii nonnulli addunt particulam causalem enim: «Qui enim impatiens est,» etc. Igitur Vatablus sic vertit et explicat, si nimium severus fueris (in castigando filium, eum vulnerando vel interficiendo), damnum accipies; si liberas, rursum addes. Cajetanus, grandiens (grandem faciens) iram, sustinebit pœnam; quia si facies evadere, adhuc addes. Idque sic explicat, q. d. Qui filium iracundius usque ad morbum vel mortem castigat, non tam filium quam seipsum plectit, quia privat se filio unice dilecto, itaque sibi perpetuum dolorem et mœrorem, ac Dei vindicis, quin et sæpe hominis judicis, vindictam accersit. «Quia si facies evadere, adhuc addes,» q. d. Si moderate castiges filium, ut ex castigatione salvus integerque evadat, adhuc licebit alias eum instruere et castigare, ut quod prius non didicit, posterius discat. Unde Pagninus plane vertit, magnus ira addit pœnam; quia si erueris eum, adhuc addes castigare. Aben-Ezra vero sic explicat, q. d. Sine filium iracundum irasci et furere, ut ita det pœnas sicut peccato se obstrinxit. Neque vero eum liberare studeas; cum enim semel illum incolumem præstiteris, necesse erit ut alias sæpissime ad eum eripiendum labores, quia in iram præceps in alias lites et rixas noxasque irruet, præsertim quia confidit se rursum a patre liberatum iri.
Verum esto occasione castigationis filii versu præcedenti sancitæ hæc sententia ingeratur, ad eamque referri possit, tamen generalis est, et ad quamvis iracundiam et impatientiam extendenda est. Nam particulam enim non habent Hebræa, nec Græca, nec Latina Romana. Unde primo, R. Salomon sic explicat, q. d. Qui nimius est in ira dabit pœnas: quod si ira edomita hostem tuum imminenti discrimini subtraxeris, adhuc addes dies et bona. Secundo, melius R. Levi: Qui modum, inquit, irarum excedit non evadet, quin abjectæ hujus consuetudinis pœnas solvat: nam cum hac ratione jurgia inter mortales excitet, si aliquando ob iram servatus sit, quod qui hunc appetebat timore perculsus sit, immoderatum ejus æstum contemplatus, iræ tamen assuescet, rursumque in alios excandescet, ut denique quispiam existat qui in hunc insurgat et mactet; atque hic prava hujusmodi institutione calamitatis sibi opifex erit.
Nota: Pro cum rapuerit hebraice est תציל tatsil, quod R. Levi, Pagninus et alii vertunt, si liberaveris, si eripueris; et Theodotion, homo magnas iras, inquit, mulctabitur; quoniam si eripueris, adhuc adjiciet. Noster tamen vertit, cum rapuerit; et Septuaginta ἐὰν λυμαίνεται, id est si vastaverit, corruperit. Radix enim נצל natsal, id est liberare, subinde significat rapere, diripere, spoliare, ut patet Genes. xxxi, 9 et 16; Exodi iii, 22, et II Paralip. xx, 24 et 25. Rursum tatsil et הוסיף tosiph, id est addet, sunt futuri temporis, et significant tam secundam personam masculinam, q. d. «Cum tu, o impatiens, aliquid rapueris, addes damnum;» quam tertiam femininam, scilicet: «Cum rapuerit, addet,» ut respiciat חמה chema, id est iram quæ præcessit, q. d. Magnus ira sustinebit damnum, et cum ira ejus quid rapuerit, aliud damnum addet. Sic utraque expositio eodem redit, uti recte advertit Baynus. Unde Noster sensum plene reddidit dicens: «Cum rapuerit,» scilicet quippiam impatiens præ impatientia et ira (hanc enim in se includit impatiens) «aliud addet,» scilicet damnum quod præcessit.
Jam to cum rapuerit varii varie explicant. Primo, aliqui supplent pronomen se, id est, cum impatiens se abripuerit et liberaverit ab uno damno, relapsus in impatientiam, aliud sibi accerset. Simili phrasi ait Horatius, lib. II Serm. satyr. 7: Ocius hinc te Ni rapis, accedes opera agro nona Sabino. Et Ovidius, de vacca, Fragmento 6: Illuc se rapuit, gregibusque immiscuit illis. Secundo, Jansenius: «Cum rapuerit, inquit, hoc est, cum raptim tulerit et reporterit unum damnum, mox in aliud incurret. Sic Horatius, lib. II Serm. satyr. 5, ait: Sic tamen ut limis rapias, quid prima secundo Cera velit versu,» id est, obliquis oculis raptim legas. Simili enim modo ira raptim inferens noxam alicui, raptim vicissim similem sibi accersit.
Rursum rapere est raptim ac festinanter ducere. Unde Plinius in Panegyr. Trajani: «Per hoc omne spatium, inquit, cum legiones duceres, vel potius (tanta velocitas erat) raperes, non vehiculum unquam, non equum respexisti.» Sic impatiens per impatientiam rapit, id est, raptim damnum aliis irrogans, idem in se concitat et abripit.
Tertio et proprie, rapere est per vim aut cum festinantia, sive cum ira vel furore trahere, evellere, auferre; hi enim sunt effectus iræ et impatientiæ. Ejus ergo proprium est rapere, id est trahere et raptare eum cui irascitur, eique vel pilos, vel vestes, vel pecunias, vel libertatem, vel sanitatem, vel vitam auferre.
Sensus ergo est, q. d. Qui impatiens est sive in alterius ruat, utique majoris supplicii onus et destruendo et corrigendo filium, sive in pauptate, morbo, contumeliis aut qualibet alia adversitate toleranda, hic sustinebit damnum, quia tum seipsum pace mentis privat, et impatientia sua seipsum cruciat; tum aliis per suas querelas, iras et rixas ingentem creat molestiam, eosque contra se concitat; at si impatientiæ suæ indulgens alterum raptet, trahat et vellicet, aut ei vestem, famam, pecuniam vel sanitatem et vitam auferat (v. g. veneno aut verberibus interficiendo filium, uti præcessit), tunc utique longe majora damna sibi accerset, mulctasque vel pecuniæ vel libertatis in carcere, vel necis a Deo vel judice infligendæ sibi accerset. Ita Dionysius Carthusianus: «Qui impatiens est, inquit, id est, ex filii sui peccato ad impatientiam concitatur, sicque illum impetuose redarguit, sustinebit damnum, quia seipsum graviter lædit in anima, et subditum magis exasperat, scandalizat, perturbat, quam sanet. Ideo ait Apostolus: Patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros, ut non pusillo animo fiant; sed educate illos in disciplina et correptione Domini. Hinc asserit Augustinus: Quidquid lacerato animo dixeris, punientis est impetus, non charitas corrigentis. Et Prosper: Leviter castigatus exhibet reverentiam castiganti, asperitate autem nimiæ increpationis offensus, nec increpationem, nec salutem recipit; et cum rapuerit, id est aliquem violenter tractaverit, aut alicui sua subtraxerit, aliud apponet, id est majus damnum incurret. Taliter igitur studeamus delinquentem curare in anima, ut non per iram, impatientiam, aut alio modo lædamus aut perimamus propria corda, cum dicat Salvator: Quid proficit homo si lucretur universum mundum, se autem ipsum perimat, et detrimentum sui faciat?»
Hæc est generalis et adæquata hujus sententiæ expositio, sub qua particulatim ad varias impatientiæ species pariter et damna descendere licet. Unde Beda eam explicat et appropriat, primo, correptioni mananti ex animo impatienti; secundo, furto et rapinæ. «Si enim duritia, inquit, contradicentis fratris quem erudire cœpisti, provocatus ipse in impatientiæ vitium labaris, damnum profecto tuæ virtutis incurris; et cum illi durius forte increpando, spem promerendæ salutis agendæque pœnitentiæ quam habuerat, rapueris, rationem pro eo quod fratrem scandalizasti, districto judici reddes. Patet litteræ sensus, quia qui per impatientiam inopiæ, furto servit, aut rapinis, damnum suæ animæ facit; et cum rem proximi tollit, etsi non homini pro hoc, certe æterno judici rationem reddere debet. Unde alia editio ita hunc versum transtulit: Male cogitans homo multo damno affligitur; et si perniciosus fuerit, animam suam apponet: quia nimirum cum pecuniam violentus abstulerit, pro hac animam invitus dabit.»
Accedit Lyranus: «Impatiens, inquit, sustinebit damnum, scilicet patientiæ quam perdit. Et cum rapuerit rem alienam ex impatientia, aliud apponet, scilicet damnum innocentiæ cum damno patientiæ.» Quocirca illos tantum paupertatis damna experiri, qui paupertatem ægre ferunt, docet S. Chrysostomus, in epistola I ad Corinth. hom. 20: «Propterea, inquit, pauperes sumus, quia paupertatem formidamus, etiamsi talenta habeamus innumerabilia. Non enim qui nihil habet est pauper, sed is qui horret paupertatem. Nam et in calamitatibus non eos deflemus, qui multa mala patiuntur, sed eos qui ferre nesciunt,» etc. Quin et Seneca, epist. 123: «Paupertas, ait, nulli malum est nisi repugnanti.»
Moraliter, disce hic impatientiam sibi ipsi esse carnificem, sicut vice versa patientia malorum sibi est omnium sibi ipsi medicina et medicus. Patiens enim omnia leniter, patienter, et sæpe hilariter fert, ideoque ea vel parum vel nihil sentit; at impatiens, sua impatientia se discrucians, omnium malorum sensum sibi auget et duplicat. Rursum inimicitias, lites, rixas sibi accersit. Denique per injurias quas aliis infert, reum se constituit, ut pecunia, libertate vel vita mulctetur, eo quod alios injuste iisdem mulctaverit. Sic ira et impatientia Simeonis et Levi vindicantium stuprum Dinæ sorori illatum, maxima damna attulit; nam omnes Sichimitas occidit, ac totam Jacobi familiam stirpemque Israel periculo excidii objecit. Unde Jacob moriens eis maledicens: «Maledictus, inquit, furor eorum, quia pertinax; et indignatio eorum, quia dura.» Sic ira et impatientia Saulis non ferentis Davidem sibi æquari, se suamque familiam perdidit, dum perdere sategit Davidem.
Huc accedunt Septuaginta, qui vertunt κακόφρων, id est vir malæ mentis, insanus, impatiens, mala cogitans et machinans, multa damna patietur, q. d. Impatiens qui mala aliis vult et optat, eadem sibi creat, eademque tacite sibi vult et optat. Lex enim talionis est, quod alteri feceris, mereris ut idem tibi fiat. Si autem vexaverit vel læserit, et animam suam addet, q. d. Sin autem impatientia ejus in actum externum proruperit, aliosque vel in fama, vel in opibus, vel in corpore læserit, tunc sane graviora damna subibit; reddetur enim ei talio, ut oculum det pro oculo, dentem pro dente, animam, id est vitam suam, pro anima, id est vita quam alteri eripuit, ac proprie animam suam ob injuriam proximo illatam æternæ damnationi et morti obligat. Ita Auctor Catenæ Græcor.: «Mentis pravitas, inquit, per se minore pœna mulctatur, majori vero, si in opus externum exeat.» Et Chaldæus, vir iracundus, inquit, suscipiet pœnam, id est, iracundiæ suæ illico damna sentiet; et quando exaltatur, super onus suum addit, q. d. Si ira excrescat, et in noxam necemve
alterius ruat, utique majoris supplicii onus et debitum sibi concitat. Memorabilie et huic loco perappositum est exemplum, quod recitat Phædrus libertus Augusti Cæsaris, lib. III Fabul. cap. xxx. Quidam, inquit, liberius accusavit heram apud herum de adulterio, ut utriusque hæres evaderet. Herus, ut scelus deprehenderet, finxit se foras proficisci; at noctu festinus domum rediit: adit lectum in tenebris, virum in eo cubantem deprehendit, quem suspicans esse adulterum, ex impatientia præcipitanter confodit. At illato lumine videt esse filium suum: quare præ dolore impatiens eodem pugione seipsum transverberat. Uxor apud centumviros agitur rea viricidii et filiicidii, quod tam virum quam filium occiderit. Augustus Cæsar, rei veritate vestigata et perspecta, hanc tulit sententiam: «Libertus, qui omnis mali causa exstitit, det pœnas: nam heram orbatam tam viro quam filio miserandam magis quam damnandam censeo.» En pater impatiens impatientiæ suæ hæc damna retulit: primo, cædem filii; secundo, cædem sui ipsius; tertio, uxoris orbitatem, calumniam et vitæ periculum.
Præclare S. Gregorius, III part. Pastor. admon. 10: «Audient, inquit, impatientes quod electis suis Veritas dicit: In patientia vestra possidebitis animas vestras. Sic enim conditi mirabiliter sumus, ut ratio animam, et anima possideat corpus. Jus vero animæ a corporis possessione repellitur, si non prius anima a ratione possideatur. Custodem igitur conditionis nostræ patientiam Dominus esse monstravit, quia in ipsa nos possidere nosmetipsos docuit. Quanta ergo sit impatientiæ culpa cognoscimus, per quam et hoc ipsum amittimus possidere quod sumus.» Vide de damnis iræ et impatientiæ S. Basilium, hom. De ira; Cassianum, lib. VIII De Instit. renunt. cap. 1; S. Nazianzenum in carm. De ira; S. Chrysostomum, hom. 5 in Matth., et Senecam, lib. I De Ira, cap. ii.
Versus 20: Audi Consilium, et Suscipe Disciplinam
20. AUDI CONSILIUM, ET SUSCIPE DISCIPLINAM, UT SIS SAPIENS IN NOVISSIMIS TUIS. — Chaldæus, in fine tuo; Syrus, in semitis tuis; Symmachus, audiens consilium suscipiet disciplinam; Vatablus, audi consilium, et castigationem amplectere, tandemque sapies; Septuaginta, audi, fili, disciplinam patris tui, ut sis sapiens in novissimis tuis. Ad omnes enim, sed maxime ad juniores hæc exhortatio pertinet, quæ apte versibus præcedentibus subnectitur: sicut enim ibi docuit parentes ut filios instruant et castigent, sic hic monet filios ut castigationem hanc velut paternam humili libentique animo suscipiant. Solet enim Salomon disciplinam filiis et adolescentibus commendare, quia hæc ætas, cum sit flexilis et instar tabulæ rasæ, disciplinæ est capax, eaque indiget, ne in vitia, ad quæ fervor juvenilis trahit, abripiatur.
Sensus ergo est, q. d. O juvenis, audi et sequere consilia et monita patrum et seniorum, idque non semel, sed assidue et continuo: sic enim magnam colliges sapientiam et virtutem, ut in senecta plane sis sapiens et virtute præditus. Sicut enim flumen, v. g. Rhenus in Alpibus, ubi nascitur, est exiguus, sed sensim progrediens illabentibus in eum rivulis augetur, ut tandem plenus ingensque fiat fluvius: sic prorsus puer exiguum habet sapientiæ, sed audiens et discens sensim colligit sapientiæ cumulum, ut in senecta illam habeat perfectam, adeoque et in alios eam derivare, eosque sapientes efficere possit. Unde illud Hesiodi: «Bella sunt juvenum, opera virorum, consilia senum.» Sapientia ergo senes decet, primo, quia ipsa senectutis est decus; secundo, quia senium est finis vitæ hominis: a fine autem bono pendet bona mors, salus et felicitas æterna; in senio ergo quemque sapere convenit; tertio, quia senum est juvenes docere prudentiam et virtutem tam verbo quam exemplo. Unde illud: «Corona senum multa peritia,» Eccli. cap. xxv, 8. Vide ibi dicta.
Versus 21: Multae Cogitationes in Corde Viri
21. MULTÆ COGITATIONES IN CORDE VIRI; VOLUNTAS AUTEM DOMINI PERMANEBIT. — Aben-Ezra et Lyranus hunc versum nectunt præcedenti, quasi ejus det causam, q. d. Suscipe, o fili, disciplinam Dei et patris tui, ac ne declines post cogitationes et desideria cordis tui, quia cum multis cogitationibus humana mens scateat, nulla tamen præter Dei consilium consistere potest. R. Levi vero hunc versum absolute accipit, refertque tam ad beneficia quam ad supplicia, quæ Deus pro peccatis irrogat, q. d. Fieri nequit ut cogitationibus et consiliis tuis frustreris cogitationes et consilia Dei, quibus tibi aliisque benefacere vel malefacere cogitat et destinat. Si ergo peccasti, noli sequi cogitationes tuas, ut media invenias quibus judicium Dei et meritas pœnas evadas; sed ad Deum pœnitens recurre, veniamque posce, et ejus gratiam concilia. Quidquid enim aliud cogitaris et machinatus fueris, frustraneum experieris. Deus enim mille scit modos et vias illud evertendi, ac stabiliendi beneficium vel supplicium, quod tibi irrogare decrevit, vultque hoc suum decretum permanere, et in executionem deduci.
Denique generalis hæc gnome generatim significat cogitationes et consilia hominum esse varia, incerta et evanida; Dei vero esse una, certa et stabilia. Per cogitationes enim accipe consilia, volitiones et decreta. Unde pro voluntas hebraice est עצה etsa, græce βουλή, id est consilium. Opponit enim consilia et providentiam hominum consiliis et providentiæ Dei, quod illa sit incerta et instabilis, hæc certa et stabilis, juxta illud Sapient. ix, 14: «Cogitationes mortalium timidæ, et incertæ providentiæ nostræ.»
Dicit id Salomon hoc fine et fructu: Primo, ut doceat nos non confidere nostris cogitationibus et consiliis, sed eas substernere consiliis et providentiæ Dei; sic enim erunt stabiles et efficaces, atque ad optatum finem rem deducent. Unde Tobias moriens hoc consilium dedit filio, cap. iv, vers. 20: «Omni tempore benedic Deum; et posce ab eo ut vias tuas dirigat, et omnia consilia tua in ipso permaneant.» Secundo, ut doceat nos nostra desideria conformare voluntati Dei: sic enim prudentia erunt æque ac sancta. Tertio, ut doceat nos orare Deum, ut consiliis suis nostra dirigat, nobisque inspiret ea quæ ipsi placita, vel ab ipso sancita et decreta sunt. Si enim nostris inventis nitamur, quæ sæpe Dei consiliis et voluntati contraria sunt, incassum laborabimus. Dei enim voluntas et providentia omnia nostra consilia elidet et dissipabit instar fumi, uti dissipavit consilia fratrum Joseph; fecit enim ut eum vendendo facerent principem Ægypti et Pharaonis, qui volens perdere infantes Hebræorum, magis eos multiplicavit, Exod. i. Sin autem Dei providentiæ nostra consilia committamus, ipse ea diriget, et ad felicem exitum perducet, juxta illud quod de sapientia dicitur, Sapient. vi, 17: «Quoniam dignos seipsa circuit quærens, et in viis ostendit se illis hilariter, et in omni providentia occurrit illis.»
Ratio a priori est: Prima, quod cogitationes, consilia et providentiæ hominum sint multæ, ideoque variæ, instabiles, incertæ. Homo enim cum parum futura penetret et provideat, dum iis consulere vult, multa cogitat consilia, quibus mens ejus in varia distrahitur, ut nesciat quid eligere et capessere debeat. Unde quod ei initio placuit, mox displicet; quod elegit, mox refutat: hinc quia toties mutat, nutant labantque ejus consilia, ac sæpe dicit quod deterius, inutilius et inefficacius est, vel futurum est. Deus autem sibi constat; nam unum capit consilium optimum et sapientissimum, illudque sua providentia et decreto sancit stabilitque, ut immobile sit, ideoque futurum efficax. Ita Auctor Catenæ Græcor.: «Hominis, inquit, animus instabilis et mutabilis est; Dei vero mens et sententia stabilis et immutabilis.»
Secunda, quod consilia ad res futuras provide et sapienter disponendas pendeant a multis causis secundis, quæ contingentes sunt, ideoque homini incertæ, quia in se mutabiles: quo fit ut, dum homo iis innititur, iis deficientibus pariter deficiat, omniaque ejus consilia corruant et evanescant. Deus vero, cum sua providentia omnia contingentia dirigat et disponat, facit ut certo eveniat id quod ipse voluit et decrevit; quare idipsum reipsa fieri necessum est.
Tertia, quod voluntas hominis sit imbecilla, nec rebus causisque a se cogitatis efficaciam dare possit; hanc autem dare valet Deus. Quare cum Deus absoluta voluntate aliquid vult, idipsum fiat necesse est, nec ullus dæmonum vel hominum id impedire valet, quia ejus voluntas est omnipotens æque ac sapientissima, ac proinde omnia hominum ac dæmonum consilia sibi contraria dissipare potest, et mille rationes facile rem conficiendi adinvenire et depromere. Hoc est quod ait David (quo hic alludit Salomon, utpote filius ejus): «Consilium Domini in æternum manet, cogitationes cordis ejus in generatione et generationem,» Psalm. xxxii, 11.
Igitur in rebus omnibus, præsertim incertis, dubiis et perplexis, non tam a ratione nostra, quam a Dei mente pendere et consilium petere debemus, ac dicere cum Josaphat rege in arctis posito, et pene a Moabitis perdito: «In nobis quidem non est tanta fortitudo, ut possimus huic multitudini resistere, quæ irruit super nos. Sed cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus residui, ut oculos nostros dirigamus ad te.» Quo enim majora sunt pericula, eo majora Deus suggerit auxilia; quo remotior est homo, eo vicinior est Deus, si invocetur; quo longius abest creaturarum subsidium, eo præsentius est divinum, uti patet ex promissis S. Scripturæ, et ex ipsa fidelium experientia. Quisque enim idipsum reipsa in se sæpe expertus est, experitur et experietur. Hoc est quod cap. sequenti, vers. 24, ait Salomon: «A Domino diriguntur gressus viri; quis autem hominum intelligere potest viam suam?»
Versus 22: Homo Indigens Misericors Est
22. HOMO INDIGENS MISERICORS EST; ET MELIOR EST PAUPER, QUAM VIR MENDAX. — Hebræa ad verbum habent, desiderium hominis misericordiæ ejus; et bonus pauper præ viro mendacii. Sic et Chaldæus et Syrus, qui addit, quam vir dives qui mentitur.
Unde primo, ex Hebræo sic explicat R. Salomon, quasi dicat: Misericordia et pietas in primis efficit ut vir misericors sit in hominum desideriis; unde pauper præstantior est mendace, qui montes aureos pollicetur, et nihil præstat.
Secundo, Aben-Ezra, q. d. Desiderat homo misericordiam exercere in miseros, qui illa indigent, quia virum maxime decet pietas et misericordia: hinc præstat pauper mendaci se misericordem et beneficum ostentanti, sed fallenti spem.
Tertio, R. Levi prorsus contrarie vertit. Nam per חסד chesed, id est misericordia, accipit probrum et vituperium (sic enim chesed pro probro accipitur Levit. xx, 45, et alibi per antiphrasim); unde vertit, cupiditas hominis est probrum, id est vitiosa et probrosa, cum cuncta humani cordis cogitatio et cupiditas ab ipsis incunabulis prona et intenta sit ad malum, Genes. vi, 5. Quamobrem illius cupido et vota nihil aliud spectant, quam res carnis et materiæ sordibus constantes, in qua cum mutis et brutis animantibus convenit. Atque ideo pauper, qui cupiditatem suam explere nequit, præstat mendaci, qui rebus hisce vanis et mendacibus fruitur, et ad satietatem, imo nauseam, sese oblectat et ingurgitat.
Quarto, Tigurina vertit, volupe est homini benefacere; melior est vir pauper homine negante, qui negat pauperi eleemosynam. Quinto, Vatablus, desiderium hominis est (vel esse debet) gratia ejus (scilicet Dei, qui præcessit vers. præced.), et præstantior est pauper homine mendace, id est hypocrita, qui sibi aliquid tribuit.
Sexto, Baynus, q. d. Homo naturaliter desiderat audiri misericors, et habere nomen laudemque liberalis et benefici, adeo ut etiam avari subinde benefici sint, ut beneficentiam suam ostentent; sed præstat pauperem esse nihil aliis donantem, quam divitem misericordiam per ostentationem simulantem.
Septimo, Cajetanus pronomen ejus referens ad Deum, qui præcessit vers. 21, sic vertit et explicat, desiderium hominis est misericordia ejus, id est primum et summum hominis desiderium est, Deum misericordem experiri. Idem aptius to ejus refert ad hominem, q. d. Hominis desiderium, appetitus et propensio natura sua fertur ad miserendum et succurrendum miseris. Hebræum enim תאוה taava significat desiderium avidum: radix enim אוה ava idem est quod Latinum aveo, id est avide cupio.
Octavo, magis connexe Jansenius, q. d. Desiderant homines ut possint esse benefici et liberales in egenos, prætexunt id suo desiderio et avaritiæ, asserentes se desiderare divitias ob beneficentiam et misericordiam egenis exhibendam. At melior est vir pauper, qui sua sorte contentus vivit, quam is qui mendaciter suo ad conquirendas divitias desiderio pratexit opera beneficentiæ. Vel sic: Omnes quidem homines ex natura desiderant esse benefici; præstat tamen pauperem esse, et beneficum esse non posse, quam mendaciter de beneficentia gloriari, et suam, quam quis non exercuit beneficentiam prædicare.
Nono, Septuaginta Hebræum taava, id est desiderium, vertunt, καρπός, id est fructus (fructus enim est desiderium, id est res desiderata et summe optata agricolæ et laboranti) viro est misericordia ejus; melior est autem pauper justus quam mendax dives. Jam per fructum Auctor Catenæ Græc. accipit meritum et mercedem; unde vertit, magnus proventus est homini eleemosyna, vel misericordia, quasi dicat: Ingens census et redditus est eleemosyna: quia ingentem affert mercedem et compensationem a Deo. Eleemosyna ergo est prædium quovis agro feracius. Alii fructum accipiunt pro effectu et proprietate, quæ ex hominis natura et indole prodit et resultat, q. d. Sicut ex arbore vel semine prodit et producitur fructus, v. gr. pomum: sic ex hominis natura et indole prodit humanitas, beneficentia et misericordia. Homini enim congenita est humanitas, ut homo non sit qui humanus non sit et misericors, sed inhumanus, crudelis ac barbarus. Unde S. Chrysostomus, homil. 54 in Matth.: «Non voluntati, inquit, solum et arbitrio humanitatem et misericordiam Deus commisit, verum etiam ejus non parvas partes naturæ ipsi insevit; qui hanc non habet, a natura hominis decidet.» Unde Job xxxi, 18: «Ab infantia mea, inquit, crevit mecum miseratio, et de utero matris meæ egressa est mecum.»
Ubi nota. Humanitas et commiseratio naturalis a natura insita est homini, ut videns hominem sibi congenerem miserum naturaliter ei condoleat et misereatur: at misericordia supernaturalis, qua quis compatitur homini, non tantum ut creaturæ, sed ut homini elevato ad statum supernaturalem, scilicet ut capaci gratiæ et destinato ad gloriam sempiternam, præsertim si compatiatur, ex charitate et amore Dei, cujus proximus miser est imago; hæc, inquam, misericordia supernaturaliter inseritur homini, sed apte et accommodate ad ejus naturam, quæ, ut dixi, propensa est ad humanitatem et misericordiam. Unde sicut ramus piri unius ramo piri alterius sibi congeneris inoculatur et inseritur, atque per hanc insertionem fit melior et feracior, pluresque et meliores fructus profert, ut docent agricolæ, et constat experientia: sic pariter cum per Dei gratiam, perque merita et exempla Christi inseritur naturæ nostræ misericordia supernaturalis, tunc utique majores et præstantiores beneficentiæ dat fructus et opera.
Hæc de lectione Hebræa et Græca. Jam dubium est qua ratione noster Latinus Interpres pro taava, id est desiderium, verterit egestas, nimirum: «Egestas hominis est misericordia ejus,» id est, ut ipse explicat: «Homo indigens misericors est.» Respondeo, quia Hebræi egentem et pauperem vocant אביון ebion, id est desiderantem, eo quod pauper omnibus egens omnia desideret, ut suam egestatem levet. Pauper ergo est ebion, id est multivolus (radix enim אבה aba significat velle, cupere, desiderare), desiderans et desiderius, ac quasi ipsum desiderium: quia totus ex desideriis conflatus videtur. Hinc et desiderare subinde idem est quod deficere et deesse, ut cum dicimus in familia desiderari supellectilem, proles, ancillas, etc., id est deesse. Unde hæreticus ille priscus vocari voluit Ebion, id est pauper, quod volens libensque esset pauper effectus, testans se fuisse unum ex illis qui pretium rerum suarum posuissent ad pedes Apostolorum, uti testatur Eusebius, lib. III Histor. cap. xxi. Verum S. Ignatius, epist. ad Philadelph., apposite ludens idipsum in eum retorquet, asseritque eum vere ebionem, id est pauperem, vocari, eo quod pauperrime sentiret de Christo, spolians eum divinitate, dicensque eum merum esse hominem. Hic, inquit, vere est ebion, id est inops mentis, et pauper sensu potius quam censu.
Hinc moraliter disce avarum, licet divitem, esse pauperem; quia semper eget, semper plura cupit et desiderat. Quocirca recte Noster vertit, homo indigens, id est desiderans, misericors est. Jam Noster per desiderium accepit egestatem, indeque per ejus, id est hominis desiderantis, qua ratione desiderans est, puta ob egestatem, ex egestate quæ eum misericordem facit.
quam vir potens, qui ab ea declinat per mendacia. Verum vi justus non est in Hebraeo et Latinis Romanis; est tamen in Graeco, ac ibi per justum commodius accipies misericordem, de quo sermo praecessit, q. d. «Fructus viri est misericordia ejus;» quare melior est pauper justus, id est misericors, qui miseretur affectu, quin et effectu dans pauca quae habet, quam vir mendax, puta dives vel simulans se divitem, qui mendaciter multa promittit, cum parva praestet.
vere tamen pauperem esse, quia quo plura habet, eo plura desiderat; suis vero contentum, esto pauper sit, vere esse divitem. Porro homo indigens est misericors, quia, ut ait Lyranus: «Experientia miseriae suae movet eum ad miserendum aliis in affectu, licet non valeat in effectu,» juxta illud Didonis apud Virgilium, lib. IV Aeneid.: Non ignara mali, miseris succurrere disco. Nullus enim ita sentit miseriam alienam, atque is qui eamdem in se expertus est. Hac de causa Christus incarnatus est, ut hominum misereri disceret: «Debuit enim per omnia fratribus similari ut misericors fieret,» ait Apostolus, Hebr. II, 17. Eadem de causa Deus permisit S. Petrum labi in peccatum abnegationis Christi, et S. Paulum in peccatum persecutionis fidelium, ut poenitentes discerent compati peccatoribus et poenitentibus. Quin et Aristoteles in Politic. ait: «Senes proni sunt ad compatiendum, quia pluribus indigent, similiter et feminae.» Indigens igitur miseretur affectu, quin et effectu si potest; dat enim parva quae habet liberali animo et affectu, cum non potest magna. Significat ergo, inquit Jansenius, nostra littera, hominem indigentem ut plurimum magis esse misericordem, quam sit dives, ut qui per experientiam novit quam gravis sit miseria et indigentia, ideoque virum pauperem praestare diviti mendaci, qui ne benefaciat, mentitur se non habere quod tribuat. Ille enim, quanquam non possit, cupit benefacere; hic vero, cum possit, non vult. Aut significatur indigentiam hoc boni conferre homini, ut misericors sit erga alios miseros, atque inter duo mala, nempe paupertatem et mendacium, minus malum esse paupertatem, quanquam illam valde fugiant homines, et pro extremo malo ducant. Juxta priorem intelligentiam significatur paupertatem duo bona conferre homini, nempe voluntatem benefaciendi, et praeservationem a peccato mendacii. Vere enim potest dicere non posse benefacere. Hic enim verum est illud Apostoli: «Si voluntas prompta est, secundum id quod habet, accepta est, non secundum id quod non habet,» II Cor. VIII, 12.
Vide ibi dicta. Mystice Beda haec refert ad egestatem et paupertatem mentis: «Indigentem, inquit, dicit humilem qui se perpetuis bonis egere sine cessatione recolit; talis namque ut misericordiam consequatur a Domino, nunquam proximo misereri recusat. De quo et subsequenter annectit: Et melior est pauper quam vir mendax. Melior est namque humilis corde, qui nihil fidit suis operibus, quam qui se prae excellentia virtutum viri nomine dignum ducens, fallitur nescius quod, dum gloriam Dei in se transfert, superbiendo perdit bona quae gessit.»
Porro Lyranus legit: «Melior est pauper justus quam vir mendax,» sicque explicat, q. d. Melior est pauper, qui non declinat a veritate justitiae,
Versus 23: Timor Domini ad Vitam
23. TIMOR DOMINI AD VITAM: ET IN PLENITUDINE COMMORABITUR ABSQUE VISITATIONE PESSIMA. — Hebraice, timor Domini ad vitas; et satur pernoctabit, non visitabitur a malo; Chaldaeus, timor Domini ad vitam; et qui satiabitur ab eo, pernoctabit, nec visitabitur a malo. De versione Septuaginta dicam inferius. R. Levi sic explicat, q. d. Dei timor instituit ad vitam nullis terminis circumscriptam; quocirca qui Deum veretur, satietate perfusus durabit, neque unquam esurie premetur, nec corporis cupiditatibus aestuabit, nec in memoriam ejus aliquid mali revocabitur, quod cogitationem abripiat, cum a divino timore coerceatur, ne turpia exoptet. Vatablus, timor Domini affert vitam, exsaturat, et sic commorari facit, ut nullum malum ingruat. Lyranus et Dionysius sic exponunt, q. d. Timor Dei filialis, qui ex amore Dei cavet offensam, ducit ad vitam beatam; et in plenitudine, scilicet beatitudinis, commorabitur (in perpetuum) absque visitatione pessimi (sic enim ipsi legunt pro pessima), scilicet cacodaemonis, cui ad Beatos nullus patet accessus. Alludere enim videtur Salomon ad illud Davidis patris sui, Psalm. CX: «Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem. Quoniam in me speravit, liberabo eum; protegam eum, quoniam cognovit nomen meum.»
Per vitam intellige vigorem, sanitatem, longaevitatem. Nam, ut ait Poeta: «Non est vivere, sed valere vita.» Vera ergo vita est vegeta, sana, longaeva: quae enim misera est, infirma et caduca, mors potius est quam vita, ut ait S. Gregorius. Per plenitudinem accipe saturitatem, ut habent Hebraea; venter enim satur cibo plenus est; saturitas ergo est stomachi plenitudo.
Commendat timorem Dei a quatuor eximiis ejus dotibus et fructibus. Primus est vita, id est vigor et sanitas; secundus, saturitas; tertius, suavis somnus et quies; quartus, liberatio ab omni malo. Est prosopopoeia. Timor enim Dei hic comparatur bonae validaeque complexioni hominis validi et robusti. Sicut enim homo bonae firmaeque complexionis vitam habet vegetam et stomachum robustum, ut quoslibet cibos naturae congruos appetat, comedat et concoquat, iisque se saturet. Unde fit ut ex cibis bonis bene concoctis suaves vapores et halitus de stomacho in caput ascendant, cerebrumque inhalent, itaque ei suavem et amoenum soporem concilient: quo fit ut nullos malignos, biliosos vel melancholicos vapores in caput
admittat, qui ei tristia phantasmata et spectra repraesentent, ac bilem vel tristitiam et pavorem injiciant: sic pariter timor Dei est optima hominis interioris mentisque complexio, quae ei spiritus vigorem, sanitatem et robur conciliat, ac stomachum bonum, puta bonam conscientiam (haec enim est animae stomachus: nam, ut ait S. Augustinus, tract. 32 in Joan.: «Venter interioris hominis est conscientia cordis»), quae legis divinae dictamina, Deique inspirationes, Sanctorum hortamenta et exempla, etc., velut coelestes animae cibos, summe appetit, comedit et digerit, iisque se exsaturat. Unde fit ut anima eorum ruminatione velut halitibus quibusdam divinis imbuta, placide in Deo rebusque divinis conquiescat, et quasi indormiat, dicens cum Psalte, Psal. III: «In pace in idipsum dormiam et requiescam.» Haec quies miram ei laetitiam omnis maeroris et tristitiae malique expertem parit et producit.
Primo ergo, timor Dei affert vitam, imo vitas, puta temporalem et spiritualem, praesentem et aeternam, naturae, gratiae et gloriae, juxta illud Eccli. I, 12: «Timor Domini delectabit cor, et dabit laetitiam et gaudium et longitudinem dierum.» Causas ibidem assignavi.
Secundo, timor Dei affert saturitatem: solus enim Deus, utpote infinitus, et bonum immensum, potest animam animaeque immensam capacitatem implere et saturare. Timor ergo, id est amor Dei, quia Deum Deique gratiam secum adducit, saturat mentem; dum timor et amor mundi eam siliquis porcorum, puta bonis exilibus et caducis, scilicet auro, argento, vino deliciisque, et pompis saeculi pascens, saturare nequeat, sed jejunam, aridam et famelicam relinquat. Rursum timor Dei saturat corpus et ventrem, quia qui timet amatque Deum, paucis contentus, terrena non admodum concupiscit, satur, dum habet necessaria, ita ut dicat cum S. Paulo: «Habeo autem omnia et abundo,» Philip. IV, 18. Et vere, eum omnium auctorem secum habeat, cujus rei famem sustinere possit?
Tertio, saturitas haec menti quietem et mirum tranquillitatis somnum inhalat et irrorat, ut inter omnes mundi varietates et turbines semper sibi similis, quieta, placita et immota consistat, juxta illud cap. XII, 21: «Non contristabit justum, quidquid ei acciderit.» Quarto, haec quies expellit omnem tristitiam omneque malum, ac perenne gaudium mentisque jubilum excitat, ut tam in adversis quam prosperis Deo gratias agat, exsultet, et dicat cum Psalte: «Benedicam Dominum in omni tempore; semper laus ejus in ore meo,» Psalm. XXXIII. Hinc non metuit daemonum hominumque terriculamenta, illusiones et phantasmata, scrupulos et tentationes; sed cum S. Antonio illa ridet, illisque insultat, dicendo: «Dominus illuminatio mea, et salus mea: quem timebo? Dominus protector vitae meae: a quo trepidabo?» Psalm. XXVI, 1. Quare etsi pro justitia, vel conditione hujus mortalitatis quid patiatur, non dolet, sed gaudet, dicitque illud Apostoli: «Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt sancti,» Rom. VIII. Quare malum omne ipsi vertitur in bonum.
Ratio a priori ergo hujus sententiae est, quod timens Deum eum habeat hyperaspisten, qui illi omne bonum accersat, et omne malum avertat, imo scuto suae providentiae et omnipotentiae propulset. Quis ergo ei noceat? quid ipse timeat? «Si Deus pro nobis, quis contra nos?» Rom. VIII, 31. Hoc est quod orando profitetur, postulatque Ecclesia in collecta Dominicae infra octavam Corporis Christi, dicens: «Sancti nominis tui, Domine, timorem pariter et amorem fac nos habere perpetuum, quia nunquam tua gubernatione destituis, quos in soliditate tuae dilectionis instituis.»
Porro Septuaginta vertunt, timor Domini ad vitam; ἄφοβος, id est carens timore, vero morabitur in locis ubi non est scientia; Scholiastes, errans et satur pernoctabit sine visitatione mala. Videntur ergo Septuaginta contrariari Vulgatae versioni, q. d. Pius, qui habet timorem Dei, perveniet ad vitam; impius vero qui caret timore Dei, cupiditate et vitiis suis velut ebrius, oberrabit, et in obvia quaeque impinget proruetque, ac sine metu intrepide in omnia scelera, indeque in gehennam praecipitem se dabit. Pius tendit ad vitam in coelis perennem, impius vero ad mortem in gehenna perpetuam, ubi nulla est Dei verique scientia. Ita Auctor Catenae Graecorum.
Verum hic sensus adversatur Hebraeo, Chaldaeo et Latinae Vulgatae; quocirca eum non intendisse Septuaginta interpretes, dum Hebraea in Graecum verterunt, certum videtur. Igitur τὸ ἄφοβος non notat impium timore Dei vacuum, sed ipsum timorem Dei, q. d. φόβος Κυρίου ἐστ ἄφοβος, id est, timor Dei caret timore, impavidus est et intrepidus, ut vertunt Complutenses. Est hoc timoris paradoxum. Timor enim Dei omnem aliarum rerum terribilium metum excludit, sicut metus mortis et gehennae omnem alium metum extundit, et sicut lux solis obscurat lucem stellarum, juxta illud Christi: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam,» Matth. X, 28. Vis ergo nihil timere? Time Deum. Timor enim Dei omnem alium timorem expellit. Unde Eccli. cap. XXXIV: «Qui timet Dominum, inquit, nihil trepidabit, et non pavebit, quoniam ipse est spes ejus.» Vide ibi dicta. Hunc esse sensum patet ex Hebraeo, Chaldaeo, Vulgata et caeteris interpretibus.
Versus 24: Abscondit Piger Manum Suam Sub Ascella
24. ABSCONDIT PIGER MANUM SUAM SUB ASCELLA, NEC AD OS SUUM APPLICAT EAM. — Pro ascella hebraice est צלחת tsallachat, id est lebes, vel olla; alii, frixorium, vel patina. Unde Tigurina vertit, piger manum suam in patinam inserit, nec eam ad os suum retrahit; R. Salomon, piger lebeti, cum is ab igne removetur, supponit manus, ut eo se calefaciat; Aben-Ezra: «Deses desidet, perinde ac si in vase manus haberet absconditas et sepultas; quare, cum ob inertiam nihil inveniat quod comedat, manum ad os applicare non poterit;» Lyranus: «Piger sub caldaria abscondit manum suam, id est, tempore frigido interrumpit comestionem propter manuum calefactionem;» Cajetanus: «Piger mittit manum in ollam calentem, atque ejus calore delinitus non vult eam extrahere, et ad os applicare;» R. Levi: «Inerti idem contingit ac si manus exiguae lanci inclusisset, ex qua illas aegre abstrahere posset; prae desidia enim manibus sopitis ligatisque videtur, ita ut nullum opus praestet; licetque alimenta desint, ut ideo oporteat aliqua arte necessaria ad vitam transigendam lucrari, manibus tamen suis imperare nequit, ut aliquid elaborent, quo vitam conservet, quod insinuant illa: Nec ad os suum applicat,» etc.
Alius vertit, condit piger manum suam in frixorium, et hanc piget referre ad os suum, q. d. Citius patitur piger corrumpi in caldaria cibum, quam ut statim in os ingerat, quod nimirum quae friguntur et torrentur, statim incalescant, et, nisi illico excipiantur, adustione dispereant. Noster vertit, sub ascella: hanc enim metaphorice significat Hebraeum tsallachat, quia ascella vel axilla, utpote concava et profunda, speciem habet lebetis vel ollae. Unde Baynus, Pagninus et alii, quin et Septuaginta ac Syrus vertunt, in sinu; sub axilla enim quasi in sinu pigri et frigidi recondunt manus, ut calefiant et torpeant. Graphice ergo depingit pigritiae habitum et gestum. Sic enim pigros videmus complicatis sub axilla manibus desides et inertes sedere, ut prae inertia, torpore et frigore vix manum ex sinu extrahere, et ad os admovere sustineant.
Dicitur ascella vel axilla diminutive quasi parva ala, sicut maxilla a mala, paxillus a palus; nam brachia sunt homini quod alae avi. Ita Priscianus. Melius alii alam ab axilla per detractionem litterae mediae derivant. Ita Cicero in Orat.: «Quomodo enim, inquit, vester axilla Ala factus est, nisi fuga litterae vastioris? quam litteram etiam e maxillis, e taxillis, et vexillo, et paxillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit.»
Igitur primo, significatur et culpatur hic extrema pigrorum ignavia, qua torpere malunt quam manducare. Est hyperbole. Vix enim invenitur adeo piger, qui esuriens manum ori, ut cibum ingerat, non applicet, ut famem depellat, et stomachum latrantem saturet. Sunt tamen nonnulli adeo torpidi et frigidi, inquit Baynus et Jansenius, qui malunt torpere quam comedere; frigus enim et torpor famem hebetant et sedant, ut vel nullam vel exiguam sentiant. His ergo molestum est vel cibum capere, vel faciem lavare, aut caput pectere, vel tantillo tempore calore quem in sinu quaerunt, aut olei suavitate carere. Summa, significatur tantam nonnullorum esse pigritiam, ut et quae facillima sunt factu, et necessaria corpori vel animo detrectent et recusent. Hunc esse sensum patet ex cap. XXVI, 15, ubi haec sententia repetitur et explicatur: «Abscondit, inquit, piger manum sub ascella sua, et laborat, si ad os suum eam converterit.»
Secundo, significatur pigrum manibus otiosis desidere, nec velle laborare, ut cibum comparet: quare non habere quod comedat et ori applicet. Unde Vatablus ex Hebraeo sic ad verbum vertit, abscondit piger manum in sinu suo, etiam ad os suum non adducet illam, q. d. Nihil habebit quod in os ingerat. Et sic exponi potest Vulgata versio: Nec ad os suum applicat illam, q. d. Nec ad comparandum ori suo victum applicat illam.
Has de causa Hieroglyphici pingunt acediam quasi anum deformem, male vestitam, sedentem capite innixam in manum sinistram quae cubito incumbit genibus, a dextera tenet funem, sinistra torpedinem vel testudinem domiportam, cum hoc lemmate: «Torpet iners;» anum, quia senes sunt segnes; male vestitam, quia «pigritia est nutrix egestatis,» ait Seneca, lib. De Benef.; sedentem, quia facit desides. Unde S. Bernardus acedos stimulans: «O homo, inquit, impudens! millia millium ministrant ei, et decies millies centena millia assistunt ei, et tu sedere praesumis?» Capite devexo et declivi, quia «per torporem vires et ingenium defluunt,» ait Isidorus, lib. II Soliloquiorum. Tenet funem, quia ligat homines, facitque inhabiles ad operandum. Gestat torpedinem pisciculum, quia hic remoratur sistitque naves in medio cursu: unde et remora dicitur. Testudo in incessu tardissima est, uti et acedus. Ita Caesar de Ripa, in Iconologia, pag. 8.
Porro Septuaginta addunt τὸ injuste, sicque vertunt, qui manus in sinu suo injuste abscondit, neque ori suo applicabit eas; quod Auctor Catenae Graecorum ex variis varie explicat: «Qui, inquit, manum in sinu suo abdit injuste, hoc est, aliena rapit et occultat, nunquam abundabit, quia cum ea semper sterilitate et rerum penuria conflictabitur, ut illud quoque, quod ori suo applicet, hoc est comedat, ei defuturum sit.» Alius: «Qui virtutes in actione positas hausit, neque illas tamen in opus deducit, is vero germanoque alimento seipsum privat.» Didymus: «Qui improbe vivit, manusque contra animam injuste abscondit, neque terram suam excolit, quo tandem modo panibus ille impleri quandoque poterit? Siquidem virtutes circa actiones occupatae manuum rationem obtinent, ut quae panem illum ori nostro adferant, qui de coelo descendit. Non poterit proinde talis, quod sit piger et ignavus, ullum omnino frugi actionis initium comparare.»
Alias: «Qui Dei voluntatem novit, neque illam tamen facit, aeternis bonis nunquam potietur, ut qui manus in sinu suo turpiter abdiderit; quamobrem qui nihil operis praestat, nihil quoque habebit quod in os ingerat. Adverte autem ut ridiculo schemate ignavi hic ingenium exprimat, nempe per manus in sinu abditas.»
Pressius, concinnius et profundius noster Salazar, q. d. Qui vi et injuria alienas pecunias auferunt, ori suo nequaquam eas admovent, quia citius quam illas in usus proprios convertere possint, ipsis peribunt; ita enim experientia duce novimus ablatas furto pecunias male dilabi et perire solitas. Alia etiam accommodatior expositio est: «Qui abscondit manus suas in sinu injuste,» id est, qui pecunias ex avaritia celat, manus contrahens, atque in sinum immergens contra jus fasque; «neque ori suo admovebit illas,» is profecto neque illas in usus proprios expendere audebit: ita enim fert avarorum ingenium, ut non modo pecunias suas aliis non impendunt, sed neque eisdem ipsi victitare ausint; avaritia enim, quae largitiones in pauperes vel amicos inhibet, sumptus etiam ad proprias utilitates spectantes, sordidissime vetat. Haec juxta Septuaginta.
Mystice et tropologice, S. Gregorius, lib. XII Moralium, cap. X: «Pigro, inquit, labor est manum suam ad os porrigere; quia desidiosus quisque praedicator nec hoc vult operari quod dicit. Manum quippe ad os porrigere, est voci suae opere concordare.» Quae verba hic transcripsit Beda.
Praeclare S. Bernardus, serm. 63 in Cantica, pigritiae effectus et damna enumerans: «Hoc frigus, inquit, si semel animum pervaserit, subit quidam animi rigor, et vigor lentescit, languor fingitur virium, horror austeritatis intenditur, timor sollicitat paupertatis, contrahitur animus, subtrahitur gratia, protrahitur longitudo vitae, sopitur ratio, spiritus exstinguitur, defervescit novitius fervor, ingravescit tepor fastidiosus, refrigescit fraterna charitas, blanditur voluptas, fallit securitas, revocat consuetudo. Quid plura? Dissimulatur lex, abdicatur jus, fas proscribitur, derelinquitur timor Domini. Dantur postremo impudentiae manus: praesumitur ille temerarius, ille pudendus, ille turpissimus, ille plenus ignominia et confusione saltus de excelso in abyssum, de pavimento in sterquilinium, de solio in cloacam, de coelo in coenum, de claustro in saeculum, de paradiso in infernum.»
Versus 25: Pestilente Flagellato Stultus Sapientior Erit
25. PESTILENTE FLAGELLATO STULTUS SAPIENTIOR ERIT: SI AUTEM CORRIPUERIS SAPIENTEM, INTELLIGET DISCIPLINAM. — Septuaginta, si autem corripueris virum prudentem, cogitabit sensum; Hebraice, derisorem si quis percusserit, simplex astutus efficitur: et si increpueris intelligentem, intelliget scientiam; Chaldaeus, percute illusorem, et insipiens astutior (cautior) fiet: et corripe prudentem, ut intelligat scientiam; Syrus, stultus, quando flagellatur, prudens cavet.
«Pestilentes» ergo hic et alibi vocantur derisores et illusores, qui omnia sacra et sancta rident, et in jocum ludumque vertunt, imo traducunt et subsannant; hi enim sunt summe noxii et pestilentes. Hi proinde pene sunt incurabiles, nec verbis, sed verberibus comprimendi, ut, si non ipsi, certe alii eorum supplicio resipiscant et sapiant. Pro stultus hebraice est פתי pethi, id est parvulus, simplex, rudis, innocens, insipiens. Pro sapientior erit, hebr. est יערים iaraim, id est, astutus cautusque fiet instar serpentis. Tradunt enim physici, et inter eos Albertus Magnus, lib. De Animal., in serpente, quod, si quis serpentem occidat vel comburat, ejus nidore et foetore percepto fugere reliquos serpentes, quasi verentes ne idem sibi contingat; itaque unius exemplo sapere et fuga sibi consulere; atque hoc esse singulare remedium ad purgandum locum serpentibus infestum. Simili modo sapere jubet nos Salomon, ut, dum flagitiosum quempiam vel a Deo, vel a judice acriter plecti videmus, flagitium omne caveamus. Unde S. Chrysostomus, homilia 17 in Genesim, docet Deum serpenti qui Evam decepit, graves inflixisse poenas, Genes. III, 14; ideoque Adae leviores imposuisse, utpote qui ex serpentis poena jam cautior evasisset. Tritum est illud: Felix quem faciunt aliena pericula cautum. Sic ob plagas Pharaonis et deletum Amalec, Jethro resipuit ad Dominum conversus, et proselytus est effectus; ait R. Salomon. Vide Exod. cap. XVIII, 9.
Vere Comicus: Puni malum unum, et mille corriges malos. Dilata poena bis nocet innocentiae. Unicum reum coerce, facinus sustulisti. Nulla ubi poena est malorum, ibi esse non licet bonis. Corpus omne ne tabescat, membra quaedam tollimus. Conterendus illico est, ut apparuerit scorpius. Et Seneca: «Sapiens ex correctione peccati alterius emendat suum.» Hoc est quod sancit Apostolus, I Timoth. V, 20: «Peccantes coram omnibus argue, ut et caeteri timorem habeant.»
SI AUTEM CORRIPUERIS SAPIENTEM, INTELLIGET DISCIPLINAM. - q. d. Pestilens et stultus non nisi flagellis et verberibus; sapiens vero verbis dumtaxat correptus resipiscet, discetque disciplinam, ait R. Levi, juxta illud: «Sapientem nutu, stultum fuste,» scilicet corripe. Unde Apostolus ad Titum, I, 12: «Cretenses, inquit, semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri, etc., quam ob causam increpa illos dure.» Sic S. Stephanus dure duros Judaeos increpavit, vocans eos proditores et Christicidas, Act. VII. Sicut enim silices non nisi malleorum ictibus crebris finduntur, arenae vero levi tactu: sic pariter dura corda non nisi acribus plagis et flagris scinduntur; mollia vero leni castigatione.
Versus 26: Qui Affligit Patrem et Fugat Matrem
26. QUI AFFLIGIT PATREM ET FUGAT MATREM, IGNOMINIOSUS EST ET INFELIX. — Pro affligit hebraice est משדד mescadded, id est vastat, perdit, diripit, expilat, praedatur, item affligit, ut patet Psal. XVI, 9: «A facie impiorum qui me afflixerunt.» Unde primo, Pagninus vertit, qui destruit paterna bona, fugabit matrem, filius pudore afficiens et erubescere faciens; Tigurina, qui patri damnum dat, et matrem expellit, dedecorosus est filius et ignominiosus; Vatablus, qui diripit patrem, et fugat matrem, est filius pudore et probro afficiens, scilicet parentes; Aben-Ezra, qui patrem aboleri jubet, matremque effugare curat, hic filius est ignominiosus; R. Salomon: «Qui perdit patrem, matremque fugat, iis ignominiam inurit, improbumque terit iter. Sic cum vidisset Sara filium Agar Aegyptiae (Ismaelem) idolis cultum deferentem, et verenda nudantem, tam filium quam matrem cum probro domo expulit.» Haec ille; R. Levi: «Ignominia, inquit, probrisque progenitores suos afficiens ob morum improbitatem, tum etiam quod cupiditatibus obsequatur, hic, inquam, parentem suum a praedonibus diripi curat, quo praedae partem cum illis ineat. Vel etiamsi forte ab illis mutuo acceperit, hi ad parentem hujus accedunt, ut, quae filius debebat, persolvat, eademque de causa mater in fugam conjicitur. Quamobrem filios a prima aetate a parentibus recte institui necesse est, ne ab iis pernicies inferatur.»
Sensus ergo est, ait Jansenius, q. d. Is qui impia sua vita patrem affligit, eumque suis bonis exuit, sive per violentiam, sive per decoctionem bonorum; et matri causa est ut fugere cogatur, ac domum suam, sive patriam, relinquere, vel quia non potest ferre insolentiam filii, vel quia per ipsum ad paupertatem redacta, diutius in domo ac patria manere non potest, talis plane est ignominiosus, omnique vituperio dignus et opprobrio. Dignus item qui et hic, et in futuro,
infelix sit, quia infelices reddit suos parentes. Hebraea etiam aliter verti possunt, ut sit sententia majoris ponderis, hoc modo: «Vastat patrem, et fugat matrem filius pudendus et probrosus,» hoc est qui pudendam vitam vivit, parentes saepe spoliat et bonis et domo: aut, tantum peccat atque qui parentes ad inopiam et exilium adigit.
Rursum, si pro mescadded per shin legas משדד mesadded per sin, significat qui contundit, confringit, vel conterit patrem: שדד sadad enim significat confringere et conterere glebas, dum aratur ager, puta occare. Unde Septuaginta vertunt, qui inhonorat patrem, et fugat matrem suam, confundetur, et exprobrabilis erit; Chaldaeus, qui deridet patrem, et fugat matrem, filius est ignominiosus, et confusione dignus; Syrus, filius est pudorem incurrens et confundens, q. d. Qui patrem senescentem et in terram per mortem devergentem, quasi glebam vilem despicit, probris et injuriis afficit, eumque quasi pedibus proterit et conculcat, hic tam se, quam parentes ignominia et probro gravissimo afficit, ideoque infelix est et erit.
Solet enim haec parentum dehonestatio et afflictio, futurae infelicitatis esse praesagium, imo illicium infelicitatis. Ratio a priori est, quod talis sese naturae hostem, omnique honestatis inimicum palam ostendat, ait Auctor Catenae Graecorum. Nihil enim turpius quam eos, a quibus naturam et omne bonum accepisti, affligere et injuriis afficere. Rursum, sicut decus parentum est decus filiorum, sic dedecus et probrum parentum est dedecus et probrum filiorum, praesertim cum ipsimet hoc illis irrogant: quocirca homines tales ut scelestos vituperari et execrari solent. Ac Deus naturae auctor hanc parentum injuriam graviter ulciscitur, atque filios injurios gravibus aerumnis castigat, ut miseri et infelices ubique degant, ac easdem molestias, injurias et probra a filiis suis patiantur, quas ipsi parentibus suis irrogarunt, uti crebra experientia constat. Celebre est illud patris, qui a filio ex domo ignominiose protractus usque ad limen ostii: «Sine, inquit, fili, hucusque enim ego protraxi patrem meum.» Sic Deus injuriam parentum talione ulciscitur; pater enim Deum patrem filiis repraesentat, ejusque vices gerit. Unde Plato, lib. XI De Legibus, parentes filiis colendos esse docet «quasi quaedam numina: Nullum aliud tale, inquit, et tam efficax simulacrum domi haberi potest, si recte, et, ut decet, a filiis colantur;» quare parentum dogmata velut oracula a filiis excipienda esse asserit. Ita Cain occidendo Abelem, affligens et dehonestans parentes Adamum et Evam, tremore membrorum percussus a Deo miser, vagus et profugus oberravit, Genes. IV, 12. Ita Absalom, Davidem patrem regno spoliare satagens, in arbore coma implicitus suspensus haesit, ac a Joab tribus lanceis confossus interiit, II Regum, XVIII, 14. Vide quae de honorandis parentibus dixi Eccli. III, 1 et sequentibus.
Symbolice, Auctor Catenae Graecorum per patrem accipit mentem, per matrem sensum, q. d. Qui rectas mentis semitas studio repudiat, rectaeque sententiae via deserta in contrariam ingreditur, ille confundetur. Possunt haec quoque ad haereticos referri: illi enim veritatem repellentes, et falsitatem ipsi praeferentes, patrem quidem Deum, quod in se est, dehonestant; matrem vero Dei Ecclesiam irritant. Haec ille. Denique filii spirituales, puta discipuli, Religiosi, subditi, qui suos magistros, Praelatos, rectores vexant et affligunt, probrum perenne, ac infelicitatem vitae praesentis et futurae sibi accersunt.
Versus 27: Non Cesses, Fili, Audire Doctrinam
27. NON CESSES, FILI, AUDIRE DOCTRINAM, NEC IGNORES SERMONES SCIENTIAE. — Hebraice est affirmative, cessa, fili mi, audire doctrinam, ad errandum ab eloquiis scientiae. Est concessio et ironia, q. d. Concedo ut, si tibi lubeat, non audias doctrinam, permitto te tuae surditati, sed scito quod per eam a scientia aberrabis. Unde Noster clare sensum reddidit addendo negationem, non cesses audire, fili, doctrinam; Chaldaeus, cresce, fili mi, et audi disciplinam, et non cesses a verbis oris ejus. Accedunt Septuaginta, filius, inquiunt, omittens custodire disciplinam patris, meditabitur eloquia mala, vel improbos sermones (id est res) animo versat, q. d. «Qui praecepta divina animo nunquam pertractat, immundas agitat eructatque cogitationes,» ait Auctor Catenae Graecorum.
Porro Vatablus, Baynus, Cajetanus et alii hebraizantes haec accipiunt de doctrina mala; unde ex Hebraeo sic vertunt, cessa, fili mi, audire eruditionem, quae adducit te ut erres ab eloquiis scientiae. Ita Pagninus; vel: Desine, fili mi, audire disciplinam a verbis scientiae seducentem. Ita Vatablus et Aben-Ezra: Cessa, inquit, et abstine ab errando, errorique modum statue. Longius abit R. Levi, qui censet hic vetari nimium philosophiae studium, ne quis aetatem universam in philosophia politica terat, sed potius verae sapientiae, id est moribus formandis, virtutibusque acquirendis et augendis, assidue incumbat. Verum nostra Vulgata versio, cui astipulantur Septuaginta, plana et vera est; Hebraeum enim מוסר musar significat doctrinam bonam, puta disciplinam et castigationem sapientum. Eamdem significat scientia; scientia enim hic passim sumitur pro sensu, prudentia ac sapientia. Quare posterius hemistichium connexum est cum priore, ejusque fructum et effectum denotat, q. d. Fili, ne cesses audire sanam patris tui doctrinam; sic enim fiet ut non ignores, sed calleas sermones scientiae, id est prudentes et sensatos, quos identidem tuis auribus inserit insonatque pater. Hinc Syrus vertit, permane, fili mi, ausculta correptionem, ne obliviscaris sermonis scientiae.
Versus 28: Testis Iniquus Deridet Judicium
28. TESTIS INIQUUS DERIDET JUDICIUM, ET OS IMPIORUM DEVORAT INIQUITATEM. — Hebraice, testis Belial deridebit judicium, etc. Belial enim, id est sine jugo, significat hominem valde impium, qui jugum omne legis excutit, rebellem, apostatam, qualis initio fuit Lucifer, uti dixi cap. VI, vers. 12. Unde aliqui pro testis Belial vertunt, testis diaboli, id est diabolicus. Sic falsi testes, qui Naboth innocentem accusarunt de blasphemia, vocantur testes Belial, id est filii diaboli, ut vertit Noster lib. III Regum, XXI, 13. Nam, ut ait S. Augustinus, tract. 42 in illud S. Joannis VIII: Cum loquitur mendacium; ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater ejus (scilicet mendacii; hoc enim latet in voce mendax). «Quomodo, inquit, Deus Pater genuit Filium veritatem, sic diabolus lapsus genuit quasi filium mendacium.» Et inferius: «Nam forte tu mendax es, quia mendacium loqueris, sed non es pater mendacii. Nam quod dicis mendacium, a diabolo accepisti, et illi credidisti.» Sicut ergo veraces sunt membra Christi, qui est ipsa veritas, teste Apostolo, Ephes. IV, 15: sic mendaces sunt filii et membra diaboli, qui est pater mendacii, uti docet S. Augustinus, lib. De Mendacio. Pluribus idipsum confirmat hic noster Salazar. Pro deridet hebraice est יליץ ialits, quod secundo verti potest, interpretatur, effatur, loquitur. Pro devorat Rabbini vertunt, tegit, abscondit. Unde
Primo, R. Salomon sic vertit et explicat: Iniquus testis in alium illa effatur et testatur, ex quibus jure in judiciis verberibus morteque afficiatur. «Et os impiorum devorat iniquitas,» id est, iniquitas et scelus vorat impios; alii, interpretatur judicium, id est, illud in alteram et malam falsamque partem inclinat.
Secundo, Aben-Ezra: Testis iniquus, inquit, testimonia sua vera sinceraque esse affirmabit; perinde ac si esset judicii, id est veritatis et justitiae interpres, vel certe pronuntiabit ludibria in judicio; os impiorum tegit, id est occultat, iniquitatem et scelera. Sic et R. Levi.
Tertio, alii, q. d. Testis iniquus deridet judicium, id est legem Dei quae sancit: «Non dices falsum testimonium.» Item deridet judicium, id est vindictam Dei, aeque ac judicium in mendaces et perjuros, juxta illud: «Testis falsus non erit impunitus.» Ipse enim putat suam falsitatem latere homines, nec curari aut puniri a Deo.
Quarto, Cajetanus vertit, testis iniquus deridere faciet judicium, id est ludibrio et risui exponit sanctas judicum sententias, dum eas falso suo testimonio torquet ad injustitiam, facitque ut nocens absolvatur, innocens plectatur: quod est illudere judicio et judicibus, illosque ridiculos efficere.
Quinto, Vatablus vertit, testis inutilis vel nihili subsannat aequitatem, ac os ejus devorat, id est dissimulat, iniquitatem, ac mala corde suo tegit et occulit, q. d. Abscondit intra se iniquitatem, dum meditatam iniquitatem apud se servat, ut suo tempore eam in alios effundat, juxta illud: «Sub lingua ejus labor et dolor,» Psalm. IX.
Sexto et genuine: «Testis iniquus deridet,» id est contemnit, floccipendit, et quasi ridendo abjicit, «judicium,» id est justitiam, quia contra eam imprudenter falsum dat testimonium. Hinc deridet judicium et sententiam judicum, quia eam velut rem nihili, falsum testando, vel verum obscurando, pervertit. Deridet quoque «judicium,» id est vindictam Dei, quia eam sibi superventuram nec credit, nec metuit, sed fallitur. Nam vero Dei judicio condemnabitur, et dabit poenas in igne, qui paratus est diabolo et angelis ejus; illi enim, qui est pater mendacii, obsecutus est. Unde sequitur: «Parata sunt derisoribus judicia.»
ET OS IMPIORUM DEVORAT INIQUITATEM. — «Impiorum,» tum testium falsorum, de quibus sermo praecessit, tum quorumlibet aliorum, q. d. Impii avidissime et plenissime patrant scelera, eaque in conscientiae stomachum quasi devorando trajiciunt, ea scilicet aviditate, magnitudine et copia, qua famelici devorant panem cibosque delicatos, q. d. Impii sunt helluones non tam vinorum quam scelerum. Ita Beda et Lyranus, qui notant dici devorat, quia impius non masticat, nec expendit sceleris gravitatem, eique impendens supplicium; quod si faceret, utique sentiret et saperet ejus amaritudinem, illudque rejiceret et evomeret. Huc facit illud Job. XV, 16: «Homo inutilis, qui bibit quasi aquam iniquitatem.» Mendaces enim, perjuri, ebriosi, luxuriosi, caeterique impii scelera instar epularum vorant. Notus est impius ille jocus parasiti et irrisoris, qui adulando concupiscentiae Henrici VIII, Angliae regis, Annam Bolenam uxorem ducere volentis, cum rex quaereret, «quantum foret peccatum matrem simul et filiam cognoscere?» (ferebatur enim Anna esse Henrici filia) sacrilege respondit: «Tantumdem ac pullum cum gallina devorare,» uti refert Sanderus in Histor. Schism. Angl.
Secundo, «os impiorum devorat iniquitatem,» id est, sine rubore et pudore, impudenter mentitur, quasi mendacium esset res nihili, imo ludicra, ridicula et delectabilis, quo sensu Christus ait Pharisaeos culicem colare, et camelum glutire, Matth. cap. XXIII. Tertio, Baynus τὸ devorat, vel, ut ipse vertit, abscondit, explicat de judicibus iniquis, qui falsis testibus patrocinantur, q. d. Testis Belial, id est testis nihili, nullius honoris et famae, pejerans ridet judicium et justitiam, atque os impiorum judicum eos tuetur, tegit et abscondit; itaque eorum iniquitatem consentiendo et cooperando in se transcribit, et quasi devorat, q. d. Judicia instituta sunt, ut iniquitates detectae per veros testes, et bonorum judicum sententias, puniantur. Sed longe aliter usu venit subinde, dum testis
Belial loquitur falsum testimonium in judicio, et veritatem tegit mentiendo, vel dum meditatam iniquitatem apud se servat, ut suo tempore eam in alios effundat, juxta illud: «Sub lingua ejus labor et dolor,» Psalm. IX. Porro Septuaginta alio abeunt: nam עד ed, id est testis, derivant a יעד iaad, id est condicere, promittere, despondere; unde vertunt, qui spondet puerum imprudentem, injuria afficit justificationem. Sive, ut clare vertit Auctor Catenae Graecorum, qui fidem suam pro puero stulto obligat, justitiam injuria afficit: os impiorum devorat judicia. Quod anonymus ibidem sic explicat mystice: «Per sponsionem justitiae, offensionem, sicut per puerum humanae naturae infirmitatem et caecitatem designat.» Aquila et Theodotion, devorabit vel deglutiet legem, id est legem transgredietur audacter, perinde ac si eam deglutiret. Ad litteram vero primo, sic exponas, q. d. Qui vovet offertque Deo in religione, vel templo ad clericatum aut sacerdotium, filium imprudentem et stultum, alios prudentiores et praestantiores sibi et saeculo reservans, hic injuria afficit justificationem, id est Dei justitiam et sanctitatem: haec enim quia optima et praestantissima, optima et prudentissima sibi offerri deposcit. Unde Cain culpatur quasi violator Numinis et profanus, quod non optima ut Abel, sed pessima ex gregibus Deo obtulerit, Genes. IV.
Secundo, q. d. Pater qui filio suo minorenni vel imprudenti, uxorem despondet, injuria afficit justitiam et sanctitatem matrimonii: quia exponit illam periculo dissolutionis et violationis, ne scilicet minorennis grandior factus, aut imprudens per imprudentiam, matrimonii jura violet et abrumpat. Graecum enim ἐγγυάομαι dicitur de patre, cum uxorem filio stipulatur, et Hebraeum עד ed, si a יעד iaad, id est desponsare, derives, significat desponsantem.
Tertio et optime, Complutenses vertunt, qui spondet pro filio imprudente, injuria afficit justitiam, q. d. Qui filium, nepotem vel amicum commendat ad beneficia vel officia, v. g. ut sit Pastor, Episcopus, judex, consiliarius, senator, gubernator Reipublicae, eumque spondet sufficienti prudentia caeterisque dotibus ad officium requisitis esse praeditum, cum ipse sit imprudens et insufficiens, hic utique graviter laedit justitiam, id est jus Reipublicae, vel Ecclesiae, quae juste exigit praefici sibi Episcopos et Praesides idoneos et dignos, qui jura sacra et profana juste sancteque administrent. Quare qui imprudentes et ineptos commendat, pro eisque spondet, omnium damnorum, quae inde consequentur, reus est, et ad eorum restitutionem tenetur. Qui ergo spondet pro Pastore vel Episcopo imprudente et inepto, omnium animarum quae ejus culpa pereunt, reus est, easque in die judicii tam a sponsore, quam a Pastore vel Episcopo requiret Deus. Qui ergo sapit, suaeque animae consultum vult, non nisi insignes, quorum prudentia et virtus diu probata est, iniqui judices abscondunt iniquitatem malorum, quos adductos in judicio punire sportuit, et imprimis hos falsos testes. commendet, nec sinat se trahi ab affectu sanguinis et cognationis, qui multos excaecat, et in ruinam agit.
Versus 29: Parata Sunt Derisoribus Judicia
29. PARATA SUNT DERISORIBUS JUDICIA: ET MALLEI PERCUTIENTES STULTORUM CORPORIBUS. — Hebraice, et percussiones stultorum dorso; Septuaginta, parantur ἀκολάστοις, id est intemperantibus (Complutenses, luxuriosis) flagella et supplicia, similiter imprudentibus; Theodotion, et confractiones dorso dementium. Pro mallei percutientes, Hebraice est מהלמות mahalumot, id est graves percussiones, quibus res quassatur, cuditur, contunditur: הלם halam enim significat pulsare, concutere, conquassare, conculcare. Chaldaeus vertit, verbera; Vatablus, vibices; Syrus, virgae populo dementi. Sensus est, q. d. Irrisores derident judicia Dei et hominum; at sciant certo ea sibi parata esse, maxime ob hanc causam et culpam, quod ea derideant: similiter et stulti, id est peccatores quilibet, sciant suo dorso paratas imminere graves a Deo plagas, quae quasi mallei eos contundant et conterant.
Per judicia accipe tum judicium proprie dictum, quo Deus iniquos testes justitiae et judicii irrisores per se vel per judices condemnat; tum supplicium justo Dei, vel regum, tyrannorum aut judicum judicio, reo et scelerato inflictum. Unde Chaldaeus vertit, dolores. Noster Salazar per malleos percutientes censet alludi ad crurifragium, quod iis qui in crucem agebantur dari consuevit; hoc enim malleis inferri solitum credibile est, ut sensus sit: «Mallei percutientes stultorum corporibus,» vel, ut habent Hebraea, confractiones vel contusiones stultorum corporibus, id est crux et crurifragium stultis illis derisoribus, q. d. Adeo severe cum illis nugatoribus fiet, ut extrema supplicia, crucem videlicet, et crurium totiusque corporis effractionem experiri cogantur. De crurifragio vide Lipsium, De Cruce, lib. II, cap. 14.
Lyranus haec refert ad supplicia sontibus a regibus vel judicibus inflicta: nam alii, inquit, suspenduntur, alii decapitantur, alii comburuntur, alii aliis poenis corporalibus puniuntur secundum diversa flagitia ab eis commissa, et hoc ad terrorem aliorum. Sic Nabuchodonosor vocatur «malleus universae terrae,» Jerem. L, 23, quia Deus eo quasi malleo contudit et vastavit omnes gentes ob earum scelera. Et Jahel impium Sisaram malleo occidit, Judic. IV, 21. Praeclare S. Augustinus in Psalm. XXXVI: «Quid, inquit, sibi plaudit iniquus, quia de illo flagellum sibi fecit Pater meus? illum assumit ad ministerium, me erudit ad patrimonium.» Beda haec refert ad supplicia gehennae: «Reprobi, inquit, jussionis vel comminationis divinae judicium derident; parata tamen eos exspectant judicia damnationis, quae ut mallei ferrum candens, ita eos in fornace gehennae sine fine verberant.» Vidi ingentes malleos ferreos molis aquatilibus elevari,
quibus tundebatur ferrum candens in Ardenna, qui sane horrorem intuentibus incutiebant, atque ex illis imaginatus sum malleos gehennae, quibus in incude ardenti tunduntur reprobi. Optime Dionysius haec refert ad supplicia tam a judicibus in hac vita, quam a Deo in die extremi judicii reis irroganda: «Parata sunt, inquit, derisoribus veritatis et aequitatis judicia, quoniam Deus paratus est eos judicare et condemnare, juxta illud Isaiae: Stat ad judicandum Dominus. Et Judas ait: Ecce venit Dominus facere judicium, et arguere impios. In lege quoque divina ac positiva instituta sunt justa judicia contra tales, et mallei percutientes parati sunt stultorum, id est impiorum, corporibus, quibus etiam in hac vita pro diversis flagitiis varia et amara infliguntur tormenta et flagellationes, mutilationes, suspendia, rotationes ac consimilia genera mortis, infernalia quoque supplicia impoenitentibus, quemadmodum in Apocalypsi dicitur: Timidis, et incredulis, et execratis, et omnibus mendacibus, pars illorum erit in stagno ardenti igne et sulphure.»
Mystice, mallei peccatorum sunt concionatores efficaces, qui sceleratis intentando minas et flagella Dei, eos conterunt et convertunt, Jerem. cap. XXIII, 29. Denique sapienter S. Augustinus, in Psalm. XXXI, sub finem, docet flagella quaelibet, quibus affligimur, non esse referenda ad hominem vel ad diabolum, sed ad Deum, qui homine vel diabolo utitur ad nos flagellandum, uti eo usus fuit in flagellando Job I. Deus enim, inquit S. Augustinus, filios flagellat ad disciplinam, ut emendentur; reprobos autem ad poenam, ut crucientur ad aliorum exemplum; nullus vero sine flagello fuit, est, vel erit in hac vita, ne quidem ipse Unigenitus Dei. Idem Augustinus in Psalm. XXXVII, ad illa: Quoniam ego in flagella paratus sum: «Si flagellat, inquit, me pater meus, in flagella paratus sum, quia mihi haereditas praeparatur. Non vis flagellum, non tibi datur haereditas. Omnis enim filius necesse est ut flagelletur: usque adeo omnis flagellatur, ut nec illi pepercerit qui peccatum non habebat.»
Sacro huic Salomonis oraculo congruit oraculum datum Pausaniae, duci Laconico: Poena luenda tibi est, affert injuria clades. Et oraculum Graeco carmine datum Pisistrato: Οὐδεὶς ἀνθρώπων ἀδικῶν τίσιν οὐκ ἀποτίσει. Hoc est, nemo hominum iniqua agens poenam non pendit. Socrates asserebat, «civitates optime gubernari, cum injusti dant poenas,» uti refert Plato, lib. II De Philosoph. Lycurgus dictitabat, «duabus rebus contineri rempublicam, praemio scilicet et poena,» uti refert Cicero, epist. ad Brutum, ubi et citat Solonem qui, rogatus, «quid reipublicae
maxime esset salutiferum,» respondit: «Si boni praemiis invitarentur, mali autem poenis coercerentur.» Catonis censura fuit, «injuriam, etsi facienti nihil afferat periculi, universis tamen periculosam esse.» q. d. Poena delicti non est negligenda, ne ex unius injuria impunita, multi alliciantur ad similem aliis irrogandam spe similis impunitatis. Sapienter Seneca, lib. De Clementia: «Ut fulmina, inquit, paucorum periculo cedunt, omnium metu: sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius quam nocent.»