Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Melius est nomen bonum quam opes: callidus videns malum se abscondit: qualis puer, talis senex: seminans scelus metet mala: misericors benedicetur; derisorem ejice: mundus corde amicus erit regi: dicit piger: Leo est in via: os adulteræ est vorago: stultitia pueri fugatur virga; opprimens pauperem, opprimetur a ditiore. Vers. 17, adhortatur ad studium sapientiæ: vitandi iracundi et sponsores: termini antiqui servandi; velox coram regibus stabit.
Textus Vulgatae: Proverbia 22:1-29
1. Melius est nomen bonum quam divitiæ multæ: super argentum et aurum, gratia bona. 2. Dives et pauper obviaverunt sibi: utriusque operator est Dominus. 3. Callidus vidit malum, et abscondit se: innocens pertransiit, et afflictus est damno. 4. Finis modestiæ timor Domini, divitiæ et gloria et vita. 5. Arma et gladii in via perversi: custos autem animæ suæ longe recedit ab eis. 6. Proverbium est: Adolescens juxta viam suam, etiam cum senuerit, non recedet ab ea. 7. Dives pauperibus imperat: et qui accipit mutuum, servus est fænerantis. 8. Qui seminat iniquitatem, metet mala, et virga iræ suæ consummabitur. 9. Qui pronus est ad misericordiam, benedicetur: de panibus enim suis dedit pauperi. Victoriam et honorem acquiret qui dat munera: animam autem aufert accipientium. 10. Ejice derisorem, et exibit cum eo jurgium, cessabuntque causæ et contumeliæ. 11. Qui diligit cordis munditiam, propter gratiam labiorum suorum habebit amicum regem. 12. Oculi Domini custodiunt scientiam: et supplantantur verba iniqui. 13. Dicit piger: Leo est foris, in medio platearum occidendus sum. 14. Fovea profunda os alienæ: cui iratus est Dominus, incidet in eam. 15. Stultitia colligata est in corde pueri, et virga disciplinæ fugabit eam. 16. Qui calumniatur pauperem, ut augeat divitias suas, dabit ipse ditiori, et egebit. 17. Inclina aurem tuam, et audi verba sapientium: appone autem cor ad doctrinam meam: 18. quæ pulchra erit tibi, cum servaveris eam in ventre tuo, et redundabit in labiis tuis. 19. Ut sit in Domino fiducia tua, unde et ostendi eam tibi hodie. 20. Ecce descripsi eam tibi tripliciter, in cogitationibus et scientia: 21. ut ostenderem tibi firmitatem, et eloquia veritatis: respondere ex his illis qui miserunt te. 22. Non facias violentiam pauperi, quia pauper est, neque conteras egenum in porta: 23. quia judicabit Dominus causam ejus, et configet eos, qui confixerunt animam ejus. 24. Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum viro furioso: 25. ne forte discas semitas ejus, et sumas scandalum animæ tuæ. 26. Noli esse cum his qui defigunt manus suas, et qui vades se offerunt pro debitis: 27. si enim non habes unde restituas, quid causæ est ut tollat sperimentum de cubili tuo? 28. Ne transgrediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres tui. 29. Vidisti virum velocem in opere suo? coram regibus stabit, nec erit ante ignobiles.
1. MELIUS EST NOMEN BONUM, QUAM DIVITIÆ MULTÆ: SUPER ARGENTUM ET AURUM, GRATIA BONA.
Hebraice, eligibile nomen præ opulentia, præ auro et argento gratia est bona, vel bonum; Chaldæus, Aquila et Theodotion, electum, vel potius, eligendum nomen bonum præ divitiis. Sic et Chaldæus.
Per nomen accipe famam, per gratiam gratiositatem, favorem, benevolentiam, amicitiam. To bona non tam referas ad to gratia, quasi ejus sit epithetum, quam ad to super. Notat enim gradum comparationis, quo confert et præfert gratiam auro et argento, q. d. Gratia est bona super argentum et aurum, id est præstat auro et argento. Unde Vatablus vertit, fama præferenda est magnis opibus, et gratia auro et argento melior est; ex Pagninus, eligibilius est nomen bonum quam divitiæ, et quam aurum et argentum eligibilior est gratia bona, id est benevolentia vicinorum et civium.
Sensus ergo est, q. d. Fama majus bonum est quam sint opes; fama præstat opulentiæ: similiter gratia et benevolentia præstat auro et argento. Posterior hæc pars dat causam prioris, q. d. Melius est nomen bonum quam divitiæ multæ, quia nomen bonum conciliat gratiam et favorem hominum, qui præstat auro et argento. Hæc enim gratia in se ingens est bonum, et præstantius opibus, atque ex ea necessaria vitæ et opes facile comparantur, uti comparavit Joseph in carcere, Genes. xxxix, 29; Ruth in paupertate, cap. ii, 13; Esther in condemnatione Judæorum, cap. iii, 9, et cap. vii, 3. Adeoque nihil crebrius in Scriptura, quam quod Sancti cupiant invenire gratiam in oculis Dei et hominum. Nam, ut ait Antonius in Melissa, part. II, cap. xlix: «Gratia est veluti paradisus copiosus.» Hinc B. Virgo præ aliis titulis hoc uno salutatur ab Archangelo, quod sit «gratia plena,» græce κεχαριτωμένη, id est gratiosa effecta, gratia repleta.
Rursum hæc gratia arcet invidiam, quæ ingens est malum, ingentiumque damnorum mater; ac parit amorem et charitatem, quæ omnium bonorum est fons et origo. Quocirca tacite hic monet Sapiens opes vel spernendas esse, ne tibi invidiam et nomen avari afflent: vel, si eas habeas, in indigentes erogandas esse, ut hominum gratiam concilies. Nihil enim illam ita conciliat atque eleemosyna et liberalitas. Unde Syrus vertit, præ auro et argento bona est misericordia. Nam Hebræum chen tam misericordiam quam gratiam significat: quin et Latinum gratia sæpe pro misericordia accipitur. Hinc Auctor Catenæ Græc. per bonam gratiam accipit honestam actionem, qualis est eleemosyna. Qui ergo gratiam hominum, quin et Dei, indeque nomen et famam ambit, studeat virtuti, præsertim misericordiæ et liberalitati: hæc enim est radix et basis tam benevolentiæ et gratiæ, quam nominis et famæ.
Tertio, hæc gratia et fama perdurat, cum opes diffluant, et cum vita finiantur. Fama enim post mortem crescit et perennat: præsertim quia homine vita functo, nullo jam scelere fama ejus maculari aut dedecorari potest. Ob has ergo tres rationes gratia et fama præstat opibus, ac præ iis bonum est altioris ordinis. Infimum enim bonum sunt opes, medium fama, summum vita, præsertim animæ per gratiam et gloriam: opes enim mere sunt bonum externum et indifferens, utpote quibus tam male, quam bene uti possumus; fama vero magis intrinseca est homini, quia nititur et fundatur in ejus virtute, præsertim liberalitate et charitate. Hinc Cato: Omnia si perdas, famam servare memento. Et Plautus in Mostellaria: «Ego si bonam famam servasso, sat ero dives.» Unde R. Levi: «Constat inter omnes, ait, famam viro parari morum probitate, ac recte factis; quod lectius est quam si opulentissimis facultatibus instructus esset. Benevolentia etiam, quam sibi quis a cæteris conciliat, auro et argento est præferenda: majori namque præsidio et robori in calamitatibus est morum integritas, præclare facta et charitas; quam si quis auro argentoque muniatur, ut trito proverbio circumfertur, præstantius esse habere amicum in foro, quam aurum arca reconditum.» Quod alii concinnius dicunt: «Utilior est favor in aula, quam aurum in arca.» Ita S. Cyrillus, lib. XI in Joannem, cap. xviii: «Melius est, ait, nomen bonum quam divitiæ multæ, id est, melior est existimatio nominis atque gloria, quam divitiarum splendor; nomen enim sumitur pro gloria, ut Joan. xv: Manifestavi nomen (id est gloriam tuam) hominibus; et Isaiæ lvi: Deus promittit eunuchis voluntariis nomen, melius præ filiis: nomen, id est gloriam.»
Quocirca Salomonem de more secutus Siracides, Eccli. cap. xli, 15: «Curam, ait, habe de bono nomine; hoc enim magis permanebit tibi quam mille thesauri pretiosi et magni.» Vide ibi dicta. Et Eccli. cap. vii, 2: «Melius est nomen bonum quam unguenta pretiosa.» Hinc de Josia dicitur Eccli. xlix, 1-5: «Memoria Josiæ in compositionem odoris facta opus pigmentarii. In omni ore quasi mel indulcabitur ejus memoria.» Hos secutus Isocrates, ad Nicoclem: «Magis expetendum ducito, ait, ut liberis tuis honestam famam, quam opes magnas relinquas; nam hæ mortales sunt, illa immortalis; pecuniæ acquiri possunt, fama pecuniis emi non potest; opes etiam improbis contingunt, gloriam vero parare non possunt, nisi virtute præstantissimi.» Nam, ut ait Cicero, II Tusculanarum, et II De Inventione: «Gloria est consentiens laus bonorum, incorrupta vox bene judicantium de excellenti virtute.»
Anagogice, melius est nomen justi, religiosi, sancti, filii Dei, quam omnis rerum copia: hæc enim corporea est, illud spirituale: hæc caduca, illud stabile: hæc temporalis, illud æternum.
Rursum præstat inire gratiam Dei, quam corrogare omne aurum et argentum: gratia enim Dei parit felicitatem et gloriam æternam. Ita Beda: «Nomen bonum, ait, est nomen Religionis, quod divitiis mundialibus jure præfertur. Nam etsi mundum quis lucraretur universum, merito hunc contemneret, tantum ut nomen ejus scriberetur in cœlo, ejusque memoria inter Angelos et inter homines sanctos figeretur æterna. Super argentum et aurum gratia bona: illam significat gratiam, cum quis pro bono opere laudatur a bonis, imo pro collatis ei donis meritorum glorificatur Pater qui in cœlis est.»
Ratio a priori est prima, quia gratia est bonum supernaturale, ideoque transcendens opes omniaque bona et dona. Secunda, quia gratia secum ducit virtutes et charitatem, quæ summum hujus vitæ est bonum. Tertia, quia gratia est semen gloriæ: unde sicut ex semine nascitur seges et fructus, sic ex gratia nascitur gloria. Quarta, quia gratia facit nos sanctos, amicos, filios et hæredes Dei, ac cohæredes Christi. Quinta, quia gratia est summa participatio Dei et divinitatis, juxta illud S. Petri, epist. II, cap. i, vers. 4: «Per quem maxima et pretiosa dona accepimus, ut per hæc efficiamini divinæ consortes naturæ.» Et illud Psalm. lxxxi, 6: «Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes.»
2. DIVES ET PAUPER OBVIAVERUNT SIBI (mutuo, ait Chaldæus), UTRIUSQUE OPERATOR EST DOMINUS.
Syrus, ambos fecit (Arabicus, creavit) Dominus; Hebræa, faciens omnes ipsos Dominus: omnes ipsos, id est utrumque. Est hebraismus, similis illi Eccle. iii, 20: «Omnia pergunt ad unum locum;» omnia, id est uterque, vel utrique, scilicet homo et jumenta, uti præcessit. Hebræi ergo vocem omne tribuunt etiam binario, cum Latini et Græci tribuant ternario. Unde illud Aristotelis: «Tria sunt omnia,» scilicet prima, quibus datur vox omnia.
Primo, Aben-Ezra hanc gnomen ad præcedentem refert, quasi illam confirmet et probet, q. d. «Tam gratia quam nomen honorificum divitiis est anteponenda; dives enim et inops sibi obviaverunt. Atque hoc ita intelliges, cum rerum causæ cœlitus in terram deveniant, homines qui hisce afficiuntur, eas obvias habere, q. d. huic divitias, alteri egestatem cœlitus occurrere, quod quidem indicant illa: Utriusque operator est Dominus, cum a Deo divitiæ pauperiesque impertiantur, divitesque ac indigentes efficiantur; verum honorifica fama sorte non est obvia: hanc enim mortales sibi comparant præclare gestis, ut etiam gratiam, quam ab illis inibunt qui horum gloriosa gesta contemplati fuerint; quocirca multitudini divitiarum hæc sunt anteponenda.»
R. Levi quoque hanc gnomen ad præcedentem refert, sed paulo alia ratione et textura: Ut, ait, declaretur divitias haud ita præoptandas contin-
sunt; et quanto in mundo contemptibiliores sunt, tanto magis honorificentiores sunt in cœlo.» Causam ab imis fundamentis, et rationem a priori subdit: «Ipsi ministrant eis, ut perspicientes Dei voluntatem non solum in mundo, sed et in cœlo divites sint, ne pauci temporis divitiæ excludant æternas; illi vero quos paupertatis causa despiciendos putant, si futurum Dei judicium contemplantur, illic semper divites erunt, ubi divites sæculi eguerunt, pænitentes se pauperes non fuisse.»
Quarto, noster Pineda, lib. VI De Rebus Salomonis, cap. xi, in fine, urget to obviaverunt; id est occurrerunt; obviam iverunt; quasi eo significetur sua ratione pauperi et indigenti subveniendum sit ad illius inopiam sublevandam, non solum non fugiendo, sed sponte accedendo, contra quam illi faciebant, qui «de longe steterunt» ad pauperis clamorem; Psalm. xxxvii, 12; non enim permittendus egenus, ut integrum ipse iter conficiat, quoad te deprecandum pervenire possit; sed pars etiam viæ a te suscipienda, ut illum quæras illique decurras, sicut scriptum est Proverb. cap. xxii, 2: «Pauper et dives obviaverunt sibi, utriusque operator est Dominus.» Non dissimili sane ratione optimus princeps et pietatis cultor; sive quivis alius familiæ probus moderator, sponte obviam procedere debet indigentibus; non petitus; non vocatus; sed sua tantum pietate et officio impulsus, vel ad debito præmio subditorum suorum spontanea obsequia prosequendum, vel ad ærumnas sublevandas, vel etiam ad imminentia damna opportuno remedio reprimenda. Quod a Salomone optimo sane principe et pietatis amante, tum sui muneris; tum parentis nomine sancte et pie præstitum est. Hæc Pineda. Unde David; III Reg. ii, 7; moriens Salomoni ita præcepit: «Sed et filiis Berzellai Galaaditis reddes gratiam, eruntque comedentes in mensa tua; occurrerunt enim mihi; quando fugiebam a facie Absalom fratris tui.»
Quinto, alii per divitem accipiunt creditorem, ut idem dicatur hic quod cap. xxix, 13: «Pauper et creditor (Hebræa, vir usurarum; Septuaginta, fænerator) obviaverunt sibi; illuminator (fautor, custos, beneficentissimus provisor) est Dominus;» divites enim solent fænerari pauperibus, eosque suis usuris sibi obligare et debitores efficere, de quo plura cap. xxix, 13.
Sexto, Baynus alio sensu urget to obviaverunt, q. d. Fieri potest et sæpe fit ut, rota fortunæ gyrante, dives ab opibus ad inopiam, et pauper ab inopia ascendat ad opes: in qua gyratione rotæ et commutatione fortunæ videntur occurrere invicem; dum alter ascendit, alter descendit, et tamen «utriusque est factor Dominus,» q. d. Nemo æstimandus est ex opibus, neque ex paupertate; sed ex his non pendeat neque fama nominis, neque gratia apud Deum aut homines; sed hæc quæ sunt maxime optanda, comparantur per
obedientiam creatoris et factoris. «Utriusque operator est Dominus,» q. d. Dum occurrunt invicem dives et pauper, in habitu exteriori ingens discrimen inter eos videtur, et longe pluris æstimatur unus quam alter apud homines, et tamen uterque ad imaginem Dei factus est: quam si pauper servaverit integram per vitæ puritatem, apud Deum factorem non erit inferior vel fama nominis, vel gratia, quam dives, quantumvis alioqui sit hic splendidus, bysso et purpura vestitus, ille vero squalidus et ulceribus plenus, juxta parabolam Evangelicam, Lucæ xvi. «Utriusque ergo operator est Dominus,» id est, utrique suam sortem assignat Deus, ut dives pauperem non spernat, et ut pauper diviti non invideat, sed sua sorte et gradu contentus uterque vivat, cum sciat illam non casu, sed sapienti Dei consilio et destinata voluntate sibi obvenisse, quam proinde omnes colere et venerari debent.
Septimo, alii contrarie accipiunt to obviaverunt: nam metaphora sumpta a bellantibus, sibi inimico aut contrario animo occurrentibus, intelligunt hic significari contrarietatem, quæ est inter divitem et pauperem; unde vertunt, dives et pauper contrarii sunt, habitu scilicet et conditione, et frequenter etiam animo, cum ille insolescat animo, iste humilietur, ac demisse se gerat; sed «Utriusque operator (hebraice עשה ose, id est formator, fictor et pictor) est Dominus,» q. d. Quod hic sit pauper, ille dives, non disparis naturæ est conditio, sed paris naturæ dispar qualitas; sive pictura diversa: sicut enim pictor unam imaginem nudam pingit et fingit, aliam vero vestit et ornat; atque sicut in pictura nuda magis apparet ars pictoris, et pulchritudo picturæ quæ in vestitu regitur et obscuratur: sic in paupere magis apparet ars Dei, et paritas naturæ quam in divite, quem opes vallant et velant. Igitur pauper est homo pictus, sed nudus; dives pictus, vestitus: tolle picturam, manet par eademque natura humana, quæ in utroque velut imago Dei pariter est veneranda. Ita S. Chrysostomus, homil. 4 De Lazaro; et in Psal. xlviii, ad illa, Simul in unum dives et pauper: «Est enim, ait, communis nostra natura, communiter omnes voco; communis nostra mater; communiter voco; communis nostra civitas est orbis terrarum. Sed si ex paupertate ac divitiis differentiam aliquam et inæqualitatem introduxistis, atque eam quoque rursus ejicio, non divites quidem vocans, pauperes autem expellens, sed et hos et illos, et non solummodo hos et illos (verbi gratia): hos, id est divites, priores; illos vero, id est pauperes, posteriores; sed simul in unum, ut sit communis conventus, communis oratio, communis etiam auditio. Licet sis dives, ex eodem luto natus es, idem tibi fuit cum paupere ingressus, et idem ortus, et tu hominis filius es, et ille;»
«Cum ergo quæ sunt principalia et magis opportuna, et honore æqualia, ex æquo habeatis; cur propter umbras et somnia intumescis ex his quæ nihili sunt, communia distinguens, communia naturæ, communia ortus et generationis, communia affinitatis et necessitudinis? cur amictum exteriorem adducis, ut distinctionem in eo efficias? non fero, non patior, et ideo voco te cum paupere simul; simul, inquam, in unum dives et pauper.»
Octavo et optime, q. d. In eadem civitate et republica alii sunt divites, alii pauperes, quia Deus ita statuit et operatus est, ut alter alterius auxiliis juvaretur, itaque in unum corpus civile et politicum coalesceret respublica, omnique arte et supellectile abundaret; divites enim suis opibus alunt pauperes, ut alii sint sartores, alii sutores, alii pistores, alii fabri, alii aliam artem mechanicam exerceant: hasce enim omnes paupertas adinvenit, fecitque ut nulla reipublicæ deesset; nam si omnes essent divites, nemo vellet laborare, et sic artes omnes mechanicæ cessarent magno hominum damno; quare dives pauperem fovere, et pauper diviti subservire, pro eoque laborare debet: qua in re mira fuit Dei sapientia et dispositio, dum duas res ita dispares et quasi contrarias univit, et quasi æquavit, faciendo ut nec dives sine paupere, nec pauper sine divite vivere posset. Quod admirans Aristoteles, lib. IV Politic. cap. 1: «Necesse est, inquit, duas civitates in una esse civitate, et eas quidem inter se contrarias, scilicet unam pauperum, aliam divitum;» sed utramque tanta harmonia inter se colligavit et consociavit Deus, ut concordiam et concentum mirabilem efficiant. Unde S. Augustinus, serm. 25 De Verbis Domini: «Dives, ait, ac pauper duo sibi sunt contraria; sed iterum duo sunt sibi necessaria: nullus indigeret, si invicem se supportarent; et nemo laboraret, si se ambo juvarent: dives propter pauperem factus est, et pauper propter divitem factus est. Pauperis est orare, et divitis erogare.»
Nota to obviaverunt, scilicet non tam casu quam studio, hoc est, obviam sibi mutuo iverunt sese invicem quærentes, q. d. Dives et pauper destinato consilio sibi invicem obviam eunt, quia alter alterius ope indiget, eamque requirit et postulat. Dives enim a paupere postulat operam, ut pro eo sarciat, pinsat, fabricet, aret, serat, etc.; pauper vicissim a divite postulat pecuniam et alimoniam. Dives ergo quærit pauperem eique obviam vadit, ut ejus operam conducat; pauper vicissim obvius vadit diviti, ut ab eo victum et lucrum aucupetur: et sic Deus divitem per pauperem, ac pauperem per divitem sustentat et ditat.
Significat igitur hac gnome Salomon primo, Dei consilio sapientissimo factum, ut in hoc corrupto per peccatum mundo alii sint pauperes, alii divites; ut divites pauperibus succurrant, pauperes vero pro divitibus laborent, itaque mutuo uniantur, invicemque adament, juvent, foveant. Audi
Secundo, hac gnome significat Salomon utrumque esse opus Dei, tam quoad substantiam, puta naturam humanam, quam quoad conditionem paupertatis vel opulentiæ; Deus enim hunc facit pauperem, illum divitem justissimis de causis. Hoc ergo opus Dei quisque agnoscat, veneretur et laudet. Ait ergo: «Dives et pauper obviaverunt sibi,» id est, passim sibi occurrunt dispares opibus, sed pares creatione, ideoque nec diviti superbiendum, nec pauperi mærendum: tum quia natura, ut dixi, sunt pares; tum quia sic voluit Dominus, ut mutuis auxiliis et officiis hæc vita contineretur, non omnes esse divites: tunc enim nemo laboraret; nec omnes pauperes: tunc enim non possent sese alere; tum denique quia tam paupertas, quam divitiæ donum est Dei. Nam sicut Deus divitibus dat divitias ad charitatis et eleemosynæ, ita pauperibus dat paupertatem ad laboris et patientiæ materiam et meritum, cum gratia utriusque proportionata. Et hæc omnia hic intendere videtur Sapiens.
Tertio, utrumque sua sorte contentum esse debere, ac in Dei ita dispertientis beneplacito conquiescere, præsertim quia Deus sæpe pauperes censu facit divites sensu et sapientia, uti patuit in Apostolis et primis fidelibus, teste S. Jacobo in epist. cap. ii, 5: «Nonne Deus, inquit, elegit pauperes in hoc mundo, divites in fide, et hæredes regni, quod repromisit Deus diligentibus se?» Imo Deus ipse veniens in carnem pauperem vitam egit. Unde S. Chrysostomus apud Maximum, sermone 12: «O quanta, ait, dignitas paupertatis est! Dei fit persona (vel Dei sustinet personam), latet in paupertate Deus. Et pauper est, qui manum protendit, sed Deus est qui recipit.» Et Plutarchus ibidem: «In bello, ait, ad se tuendum utilius est ferrum quam aurum; in vita autem ratio divitiis præstat. Talares togæ corpora, nimiæ divitiæ animos impediunt.» Et Aristoteles: «Paupertas multa eget: insatiabilis cupiditas omnibus.» Democrates, rogatus qua ratione «quis dives fieri possit,» respondit: «Si cupiditatum pauper erit; si non multa concupiscas, pauca etiam multa videbuntur: exigua enim appetentia paupertatem opulentiæ efficit parem. Quantum est in natura, omnes sumus divites; sed quantum est in nobis, omnes sumus pauperes. Maxima mala effugerunt pauperes, insidias, invidiam, odium, in quibus divites quotidie versantur.» Aristides cognomento Justus, cuidam paupertatem sibi exprobranti: «Mihi, ait, paupertas nihil mali videndum præbuit; tibi autem divitiæ turbas non paucas.» Musonius: «Crœsi, ait, et Cyri thesauros, velut extremæ paupertati obnoxios damnabimus; unum autem solum divitem credimus sapientem, ut qui possit ubique tantum reperire, quantum indigentia postulat.» Xenophon: «Paupertas est philosophia; quod enim hæc ore suadet, illa opere perficit.»
Quarto, Salomon monet divites non debere aspernari pauperes, sed eos ut fratres ejusdemque Dei Patris filios complecti, alere et fovere; ad hoc enim eis Deus dedit opes. Unde Philo apud Maximum, serm. 12: «Divitiarum pulchritudo, ait, non est in crumena, sed in egentium subventione.» Et Moschion: «Sicut ornatus equorum et nidus avium, ut extollantur et gestiant, non efficiunt, sed in illo pedum velocitas, in his alæ: sic homini non ornatus, non deliciæ, sed bonitas et beneficentia gloriam parturiunt.» Menander: «Beatus est ille qui opes et mentem habet. Is enim honeste ubi decet eis utitur. Animam decet habere divitem; pecuniæ vero istæ nil aliud sunt quam ostentatio et exterior ornatus vitæ.» Dion: «Deridendi, ait, sunt, qui ejus generis divitiis student, quas fortuna largitur, liberalitas servat, benignitas aufert.»
Denique hac gnome tacite monet pauperi per laborem et tolerantiam, diviti per continentiam et liberalitatem contendendum esse ad vitam futuram, quæ solidis æternisque opibus abundat; ad hanc enim utrumque creavit, vocavit et destinavit Deus. Unde Isocrates: «Præsentibus, ait, contentus esto, et meliora quærito.» Et Philistion: «Etiamsi fueris terræ decem millium cubitorum dominus, mortuus tamen eris trium duntaxat vel quatuor.»
3. CALLIDUS VIDET MALUM, ET ABSCONDIT SE: INNOCENS PERTRANSIIT, ET AFFLICTUS EST DAMNO.
«Callidus,» hebraice ערום arum, id est astutus, dupliciter capitur: primo, in malam partem pro vafro, doloso et fraudulento; secundo, in bonam pro prudente, cauto et circumspecto. Innocens quoque oppositus callido, hebraice pethi, id est simplex, dupliciter capitur: primo, in bonam partem pro sincero, candido, recto, mali et doli experte; secundo, in malam pro inexperto, rudi, imprudente, insipiente, de quo dicitur cap. xiv, 15: «Innocens credit omni verbo.»
Primo, Beda et Hugo juxta priorem callidi et innocentis acceptionem sic explicant: «Callidus,» id est hypocrita, vafer et fictus, qui cum fidelibus et probis fidelis est et probus, ubi ipsis pro fide et probitate imminere videt persecutionem, subducit et abscondit se; at vero «innocens,» id est sincerus et rectus, firmo pede procedit, ac pro fide et virtute damno mortique se fortiter exponit. Unde Beda per exemplum sic exponit: «Multi ex principibus credidere in Dominum, sed propter Pharisæos non confitebantur, ut de Synagoga non ejicerentur. Etenim erant callidi; videbant malum persecutionis quod imminebat, et absconderunt fidem pietatis, quam parumper conceperant. Innocentes vero Apostoli pertransierunt itinere recto professionis quo cœperunt, et afflicti sunt verbere, vinculis, carcere, et ipsa etiam morte mulctati. Utrumque autem exemplum usque nunc in certamine fidei, et in communibus multi sequuntur actibus.» Sic ille. Huc facit parabola pastoris et mercenarii proposita a Christo, Joannis x. Mercenarius enim velut hypocrita et callidus veniente lupo, ut vitæ periculum declinet,
humanam naturam, quam quoad conditionem paupertatis vel opulentiæ; Deus enim hunc facit pauperem, illum divitem justissimis de causis. Hoc ergo opus Dei quisque agnoscat, veneretur et laudet. Ait ergo: «Dives et pauper obviaverunt sibi,» id est, passim sibi occurrunt dispares opibus, sed pares creatione, ideoque nec diviti superbiendum, nec pauperi mærendum: tum quia natura, ut dixi, sunt pares; tum quia sic voluit Dominus, ut mutuis auxiliis et officiis hæc vita contineretur, non omnes esse divites: tunc enim nemo laboraret; nec omnes pauperes: tunc enim non possent sese alere; tum denique quia tam paupertas, quam divitiæ donum est Dei. Nam sicut Deus divitibus dat divitias ad charitatis et eleemosynæ, ita pauperibus dat paupertatem ad laboris et patientiæ materiam et meritum, cum gratia utriusque proportionata. Et hæc omnia hic intendere videtur Sapiens.
Tertio, utrumque sua sorte contentum esse debere, ac in Dei ita dispertientis beneplacito conquiescere, præsertim quia Deus sæpe pauperes censu facit divites sensu et sapientia, uti patuit in Apostolis et primis fidelibus, teste S. Jacobo in epist. cap. ii, 5: «Nonne Deus, inquit, elegit pauperes in hoc mundo, divites in fide, et hæredes regni, quod repromisit Deus diligentibus se?» Imo Deus ipse veniens in carnem pauperem vitam egit. Unde S. Chrysostomus apud Maximum, sermone 12: «O quanta, ait, dignitas paupertatis est! Dei fit persona (vel Dei sustinet personam), latet in paupertate Deus. Et pauper est, qui manum protendit, sed Deus est qui recipit.» Et Plutarchus ibidem: «In bello, ait, ad se tuendum utilius est ferrum quam aurum; in vita autem ratio divitiis præstat. Talares togæ corpora, nimiæ divitiæ animos impediunt.» Et Aristoteles: «Paupertas multa eget: insatiabilis cupiditas omnibus.» Democrates, rogatus qua ratione «quis dives fieri possit,» respondit: «Si cupiditatum pauper erit; si non multa concupiscas, pauca etiam multa videbuntur: exigua enim appetentia paupertatem opulentiæ efficit parem. Quantum est in natura, omnes sumus divites; sed quantum est in nobis, omnes sumus pauperes. Maxima mala effugerunt pauperes, insidias, invidiam, odium, in quibus divites quotidie versantur.» Aristides cognomento Justus, cuidam paupertatem sibi exprobranti: «Mihi, ait, paupertas nihil
fugit: at vero pastor bonus velut innocens, id est sincerus et rectus, lupo se opponit, imo «animam,» id est vitam suam, «ponit pro ovibus,» uti fecit Christus.
Secundo, melius alii passim juxta secundam acceptionem callidi et innocentis sic exponunt, q. d. «Callidus,» id est vir prudens et cautus; eminus prospicit futura; unde prævidens imminere aliquod malum solerter illud declinat, et prudenter sese abscondit, itaque malum evadit; at vero «innocens,» id est inexpertus, imprudens, insipiens, qui futura non prospicit, securus via sua pergit; unde sæpe in damna non levia incurrit, ut hic idem fere dicatur quod cap. xiv, 15: «Sapiens timet et declinat a malo; stultus transit et confidit.» Hebræum enim pethi proprie significat rudem, inexpertum, incautum, temerarium, stultum, ut vertunt Septuaginta, Chaldæus, Syrus et alii, qui instar ovis stolidæ ultro se in periculum ingerit et incurrit, dum sponte occurrit lupo vel lanioni, ab eoque pacifice sinit se duci ad macellum.
Hæc gnome generalis est et ampla; unde variis casibus aptari potest, ut legibus pœnalibus, exactionibus, mulctis, insidiis, periculis, incursibus hostium, etc.; in hisce enim cauti et prudentes subducunt sese et abscondunt, uti fecit S. Athanasius in persecutione Arianorum, imo Christus in persecutione Pharisæorum; stulti vero eas temere prævaricantes, vel audacter cæcisque oculis pertranseuntes, mulctantur et damnis afficiuntur.
Quocirca Septuaginta hanc gnomen arctantes ad leges pænales, quibus proprie competit, sic vertunt, callidus, videns malignum punitum, valde ipse eruditur; imprudentes autem prætereuntes damno affecti sunt; vel, ut nervosius paraphrastice vertit Auctor Catenæ Græcorum: Cum prudentes promerita pœna nequam homines mulctari cernunt, præpotens eruditionis exemplum inde capiunt; at stulti, qui clausis oculis hac pertranseunt, in detrimentum incurrent. Septuaginta sequitur Syrus: Astutus, ait, vidit improbum flagellari, et vehementer correptus est; stulti autem pertransierunt super eum, et damno affecti sunt. Chaldæus: Insipientes transierunt, et mulctati sunt. R. Salomon: Prudens, ait, pœnam improbis impositam animadvertit et abscondit se, hoc est, ne piaculum indeque pœnam illi statutam incurrat, se maxime cohibet: imprudens et temerarius audacter prorumpit, et in periculum damnumque ultro se conjicit.
Salomon ergo hac sententia, ait Jansenius, indicat fructus sapientiæ et insipientiæ, ut sic ad sapientiam invitet, et a stultitia avocet: ut autem in temporalibus rebus, quod hic Sapiens dicit, usu venire videmus, ita multo magis in spiritualibus rebus illud observandum est. Qui enim vere secundum Deum prudens est, per fidem et Scripturarum cognitionem videt mala aliquando peccatoribus obventura, ideo abscondit se a pecca-
toribus, inter quos versari recusat; abscondit se elongando se ab his rebus, per quas in mala illa posset incidere; abscondit se latitando sub umbra alarum Dei; stultus vero et imprudens transit confidenter, in suis desideriis progrediens et illecebris mundanis. Inde affligetur aliquando, sive hic, sive in futuro, malo quod prævidere et cavere noluit; qua in re sapiens imitatur astutiam serpentis, qui, Genes. iii, 1, dicitur ערום arum, id est callidus. Serpens enim in hieme, ut frigoris damna caveat, in antris et latebris, ubi aura est calidior, sese abscondit; itaque calorem et vitam conservat, donec ver et æstas appetat. Rursum, cum homines eum persequuntur, in silvis sub herbis et foliis se abscondit, itaque mortem effugit. Idem facit vir prudens.
Hanc calliditatem fugiendi et abscondendi se, ingruente periculo, natura docuit bestias et animalia, præsertim invalida et imbecilla, quibus omnis salus est in fuga et in latebris, ut ex iis eamdem discant homines. Ita conchæ contra polypos et similes venatores sua testa se abscondunt; unde «polypi insidiantur apertis, impositoque lapillo, ita securi grassantur, extrahuntque carnes,» ait Plinius, lib. IX, cap. xxx. Polypus pariter vicissim, cum hostem metuit, «sub saxa subtectus desidet, et in horum colorem se mutat, ut saxum esse videatur:» sic pisces majores fugit; minores autem fallit; nam hos «ad ipsum tanquam ad saxum adnatantes incautos brachiis suis, tanquam retibus capit,» ait Ælianus, lib. I Var. Hist. Idem docet Aristoteles, lib. IX Hist. animal. cap. xxxvii, Plinius, lib. IX, cap. xxix, Oppianus et alii. Ostrea sive conchylia, cum cancrum suum hostem sen-
tiunt, concham claudunt, eaque se condunt: unde cancer illis insidians «explorat, ait S. Ambrosius, lib. V Hexam. cap. viii, si quando ostreum remotis in locis ab omni vento, contra solis radios diptychum aperiat, et reseret claustra testarum, ut libero aere visceris sui voluptatem quamdam capiat; et tunc clanculo calculum immittens impedit conclusionem, ac sic aperta claustra reperiens, tuto inserit chelas, visceraque interna depascitur.» Cancri pariter dum crustam mutant, sicut serpentes pellem, in sabulo jacent et latent, mortuorum similitudinem speciemque gerentes, donec crusta recrescat, qua tecti et armati amisso timore confidentes prodeunt, ait Ælianus, lib. IX De Animal. cap. xlv. Testudines domiportæ sua testa quasi concha se abscondunt; idem faciunt cochleæ. Rursum Ælianus, lib. X, cap. v, perdices et ardeas hostes suos a cochleis agnosci scribit, et fuga sibi cavere. Atque e cochlearum genere ariones vocari, quæ naturali quadam calliditate aves jam dictas decipiant et eludant; egressas enim testis suis absque metu pasci; aves vero ad testas vacuas frustra advolare, et ut inanes viderint tanquam inutiles abjicere, et se recipere alio; dein redire illas, quamque ad suam domum, et cibo jam saturas, et dolo suo incolumes. Histrix
sive ericius, porcellus hortensis, ex horto poma suffuratur; dumque venatorem videt, se intus colligit, totumque se spinis velut lanceis suis obtegit et abscondit. Idem faciat vir cautus et prudens, ac præsertim dum alias non habet latebras, ad mentis arcanum confugiat, ibique Deum in auxilium vocet, in eoque se abscondat, uti faciebat S. Catharina Senensis: sic quasi echinus quidquid insidiarum præsenserit spinis suis claudetur, atque in sua se arma colliget, ut quicumque eum contingendum putaverit, vulneretur, inquit S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. iv, et S. Basilius, hom. 9 Hexam. Crocodili Nili augmenta præsentiunt; unde ante illa, ova sua ad inaccessa Nilo loca mira providentia transferunt. Hinc qui ea offendunt, quantum Nili futurum sit incrementum, quantaque terræ fertilitas, facile colligunt. Milvus, ut docent Physici, quin et Jeremias, cap. viii, 7, hibernis mensibus latet, novitque quando sit prodeundum, aura scilicet clementiore; quod idem de turture, de hirundine, de cuculo, de gruibus, de ciconia dixeris, quibus id solemne est, ut intelligant sibi brumæ tempore a nobis abeundum, atque in aprica loca recedendum. Præterea turtur nido suo, ne pullos suos incurset lupus, providet, squillæ ei folia superjaciendo. Apes pluvias et frigora præsentiunt, et quando horum alterum, aut utrumque impendere conjecturis assequantur, non procul ab alveari volitant sed circum illud convolantes veluti foribus incubant. Denique grues tempestates præsentiunt: unde a mari devolant ad Mediterranea: sic et boves, equi, oves cæteraque animalia eas præsagiunt, et ad stabula locave tuta confugiunt.
Hinc disce Providentiam, o homo, et per rationem prospice corporis animæque pericula, eaque fugiendo præcave: prospice, inquam, Sodomæ, id est mundi libidinibus omnique scelere æstuantis incendia, ac cum Lot fuge ad montem, ad secessum, inquam, ad statum tutiorem et perfectiorem. «Quid enim prodest homini, si universum mundum lucretur; animæ vero suæ detrimentum patiatur? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua?» ait æterna Veritas. Vide S. Ambrosium, tract. De Fuga sæculi. Nota est vox Angeli ad S. Arsenium, Arcadii et Honorii Imperatorum magistrum: «Arseni, fuge, tace, quiesce, sic salvus eris.»
4. FINIS MODESTIÆ TIMOR DOMINI, DIVITIÆ, ET GLORIA, ET VITA.
Pro finis hebraice est עקב ekeb, quod primo, significat calcaneum et plantam pedis: unde dictus est Jacob, id est supplantator, quod nascens tenuerit plantam Esau fratris, eumque postea supplantarit præripiendo ei jus primogenituræ; secundo, finem, quia ultimum et finis humani corporis est calcaneus; tertio, mercedem et fructum: merces enim est finis operis.
Jam primo, Lyranus per modestiam accipit moderationem actionum et passionum, puta continentiam; hæc enim parit timorem Domini, opes, gloriam, vitam longam et æternam. Modestia enim a modo dicta est, ait Cicero in Offic., et Isidorus, lib. X Etymol., littera M: «Modestus, ait, a modo dictus et temperie, nec plus quidquam, nec minus agens.» Et Nonnius Marcellus: «Modestia, ait, moderatio, modus, modicum, mediocre, est basis virtutis, ex qua gignitur moderatio, quæ temperat aurigatque modos in factis et dictis.» Alii: «Modestia dicitur quasi modus honestatis; honestas autem est pulchritudo virtutis.»
Secundo, Beda per modestiam accipit constantiam: «Modestiam, ait, dicit constantiam operum bonorum, timorem vero Domini illum qui permanet in sæculum sæculi; quia nimirum perfectio virtutum est ad hunc animi statum conscendere, quo gratiam conditoris vel in modico timeamus offendere, nihil prorsus ejus memoriæ præponentes, quæ alibi vocatur charitas perfecta, foras mittens timorem, servilem videlicet et insipientem, quo metuit quisque, ne forte peccando pœnis mereatur subigi. Quod autem subjungit: Divitiæ, et gloria, et vita, in futuro significat. Finis ergo modestiæ timor Domini, divitiæ et gloria et vita; quia nimirum perfectio virtutum est in hac vita, ut timeamus Dominum timore sancto, hocest, sincera illum dilectione colamus; finis virtutum in futuro, ut divitiis hæreditatis promissæ regni cœlestis gloriam, et vitam sine fine percipiamus a Domino. Unde Petrus: Itaque cum videritis, exultabitis lætitia inenarrabili et glorificata, reportantes finem fidei vestræ salutem animarum vestrarum,» I Petr. i.
Tertio et genuine, modestia est humilitas et mansuetudo, qua quis modeste, id est humiliter et mansuete, se gerit; hæc enim hebraice vocatur ענוה anava. Unde ענו anav vocatur mitis et mansuetus. Humilitas enim est fundamentum, radix et parens timoris Domini et virtutum omnium; ipsa enim humilem substernit Deo et hominibus, ut Deum revereatur, metuat, colat, amet, ejus leges servet, ipsique per omnia obediat. Ipsa ergo parit timorem Domini ejusque augmentum, ac per eum Dei gratiam, per quam a Deo emeretur et impetrat opes, gloriam, longævitatem et tandem vitam æternam, juxta illud cap. iii: «Longitudo dierum in dextera ejus, et in sinistra illius divitiæ et gloria.» Ubi «longitudo dierum,» ac vita diuturna proponitur tanquam primum et præcipuum bonum; unde et dexteræ tribuitur. «Divitiæ et gloria» subsequuntur, et sinistræ tribuuntur, tanquam bona vitæ accessoria. Et cap. x, longitudo dierum timori Dei tribuitur: «Timor, ait, Domini apponet dies.» Et cap. xix: «Timor Domini ad vitam» esse dicitur; tria autem illa humilitas et timor Domini adfert homini plerumque etiam in hac vita, semper autem copiosius et perfectius in futura vita. Hunc sensum ut et nostra littera habeat, sic accipienda est, ut significetur modestia perducere hominem ad firmiter et sancte timendum Deum, et per hunc timorem adferre
etiam homini divitias, gloriam et vitam. Ita Jansenius. Similia prorsus habet Siracides, Eccli. i, 11 et seq. Vide ibi dicta.
Hinc Chaldæus vertit, merces mansuetudinis (Syrus, extremæ humilitatis) est timor Domini, opes, gloria et vita; R. Salomon, propter modestiam, inquit, divinus timor inditur. Alii subaudiendo copulam et ex Hebræo sic vertunt, merces modestiæ et timoris Domini sunt divitiæ, gloria et vita, quia modestia timori Domini est conjuncta, et sicut illum parit, sic vicissim ab illo paritur et augetur, adeoque quantum crescit una, tantum crescit et altera.
Septuaginta pro modestia vertunt sapientia, quia modestia et humilitas est vera sapientia, sicut superbia est insipientia. Unde humilis practice est sapiens, superbus vero insipiens. Vertunt ergo, generatio, vel progenies, sapientiæ timor Domini, et divitiæ, et gloria, et vita, hoc est, ut vertit et explicat Auctor Catenæ Græc.: «Timor Domini parit sapientiam, et gloriam, et spiritales opes. Cæterum per sapientiæ ortum virtutes omnes inter se connexas indicat, ut quæ omnes sapientiam habeant matrem. Aut contra, Domini timorem sapientiæ parentem esse significat, aut sapientiæ sane generationem timorem Domini includere insinuat; siquidem timor Domini his sunt opes, et gloria, et vita, qui possident illam.» Hæc est ergo progenies et prosapia sapientiæ: sapientia sive prudentia generat timorem Domini, hic generat opes, hæ gloriam, gloria vitam longævam et æternam.
Alii per hypallagen, vel per metathesin, verba transponentes sic vertunt, progenies timoris Domini est modestia, vel mansuetudo, divitiæ, gloria et vita, juxta illud Isaiæ xxvi, secundum Septuaginta: Propter timorem tuum, Domine, utero concepimus, et parturivimus, et peperimus spiritum salutis tuæ, quam fecimus super terram.
Secundo, Cajetanus hebræum עקב ekeb, id est finis, vertit calcaneus; unde sic transfert per metathesin jam dictam: Calcaneus timoris Domini est mansuetudo, divitiæ, honor et vita, quod Cajetanus sic explicat: Vis mansuetudinis qualis ac quanta sit describitur relative ad Deum, facultates, honores et vitam: est enim sensus, quod vera mansuetudo calcat omnia, relative quidem ad Deum, timendo summum Deum; relative vero ad facultates, merendo ditissimas; relative autem ad honores, reddendo eos debitos sibi; et demum relative ad vitam animæ, servando illam: quamvis etiam ad vitam corporis extendi possit, eo quod mansuetus calcat præcipue iras proprias et alienas, ac per hoc nocumentis vitæ corporeæ obviat. Describitur autem mansuetudinis vis a calcaneo, tum ad designandum mansuetudinis virtutem perfectam usque ad extremam partem, significatam calcaneo: tum ad significandum actum man-
suetudinis, qui est calcare: mansuetorum enim est officium vincere, et calcare omnia animi quiete; sed nisi ipsa calcatio fiat filiali timore Dei, non virtus, sed apparentia virtutis est; cum autem timore Dei fit, omnia meretur bona facultatum, honorum et vitæ, frequenterque affert ea in republica bene disposita; libenter enim tales eliguntur et promoventur ab aliis. Hæc Cajetanus.
Igitur hac versione significatur primo, magnanimitas et celsitudo viri sapientis, humilis et mansueti, quod scilicet animo fixus in cœlo et Deo pedibus et calcaneis calcet omnes terræ opes, honores et pompas, æque ac omnem animi fastum, libidinem, cupiditatem, juxta illud Eccli. xxv, 14: «Timor Domini super omnia se superposuit.»
Huc facit quod scribit Plinius, lib. XXIX, cap. xx, lupi calcaneum tantæ esse energiæ, ut si ejus vestigia calcet equus, quasi obstupescens sistat, pedemque figat. Rationem physicam dant physici, quod equus ex vestigio lupum hostem suum subodoratus metu percellatur, ideoque quasi pavidus horreat, spiritus irasque suas frangat et domet; simili enim modo timor Domini mentem percellens omnem ejus fastum et cupiditatem frangit et edomat. Narratur de equo feroci et indomito, hac ratione eum fuisse edomitum et cicuratum. Immissus fuit in eum leo, equus ferox in angulo caput collocans calces obvertit leoni, iisque in caput ejus impactis hostem interemit; sed ex timore in hoc duello concepto ferociam ponens, cicur evasit, frenaque et sessorem passus est: sic pariter timor Domini feroces, altos, cupidosque mentis spiritus edomat, et per mansuetudinem subigit et cicurat.
Ad hæc calcaneus significat mansuetum, calcando opes et honores, iis dominari, eorumque dominium et possessionem immisso quasi per mansuetudinem pede et calcaneo adire. Rerum enim possessio pedis calcisque impositione captatur. Hinc possessionem a pedum sessione Grammatici derivant. Mansuetudo ergo est quasi calcaneus, quo capitur tum corporis et passionum, tum opum honorumque possessio, juxta illud a Christo promissum, Matth. v: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram.» Recte autem, inquit Salazar, mansuetudini calcaneus datur, quia calce vestigia premuntur, et via teritur; nulli autem hominum vestigia sua tenacius virtuti angunt, atque adeo ejusdem viam tritam et apertam aliis capiendam offerunt, quam mites. Hinc est illud Psalm. xxiv, 9: «Diriget mansuetos in judicio, docebit mites vias suas,» ut nimirum alii vestigiis eorum insistant, et quam ipsi extriverint viam carpant.
Denique R. Salomon vertit, calcaneus modestiæ est timor Domini: «Quia, inquit, modestia est præcipua rei pars, et quasi fundamentum; timor autem est id, cujus minor ratio habetur, quando subsequitur: ad pedes enim modestiæ timor inedit,» tum quia modestia a modo dicta mentem ita disponit, et in medio virtutis collocat: unde imperat timori cæterisque animi passionibus et
affectibus, quos facit sibi obsequi, et quasi ad pedes suos incedere; tum quia hæc modestiæ et humilitatis congrua est merces, ideoque illi debita, et a Deo attributa, ut quantum se omnibus subjicit, tantum omnibus emineat et dominetur, adeoque ipsa virtutum omnium sit uti fundamentum et basis, sic et culmen apexque; quod cæteras virtutes contineat, imo progeneret et regat, ut velut filiæ ad pedes ejus incedant.
5. ARMA ET GLADII IN VIA PERVERSI: CUSTOS AUTEM ANIMÆ SUÆ LONGE RECEDIT AB EIS.
Pro arma hebraice est צנעם tsinnim, quod significat quid præacutum; unde primo, significat spinas, sudes et tribulos, quia acutos; secundo, lanceas, clypeos et arma acuta; tertio, frigus, ut patet Proverb. xxv, 13, quia frigus instar spinæ acutæ penetrat et pungit carnem. Rursum pro gladii hebraice est פחים pachim, id est laquei; item laminæ, quæ instar laqueorum extensæ et expansæ sunt, ut patet Exod. xxxix, 3; Num. xvii, 3. Item gladii; hi enim sunt laminæ extensæ, et a Belgis aliisque gentibus laminæ vocantur. Hinc
Primo, R. Levi vertit, frigus et laquei in via perversi; aliqui legunt superbi, q. d. Via, per quam ad sua scelera procedunt perversi et superbi, est molesta et horrida, quasi rigida et frigore congelata, atque laqueis obsepta, nimirum est laboriosa, ardua, periculosa, plenaque molestiis, curis, angoribus, doloribus. Considera viam vitamque latronum in silvis, qui frigora omnesque cœli injurias, item metus et pavores assiduos, ac pericula quotidiana patiuntur, et cogita similem esse vitam quorumvis perversorum. Rursum, sicut frigore concrescunt, et in altum tolluntur cumuli glaciei et nivis, sic et superbia in sublime jugiter attollit superbos. «Quoniam enim quasi cumulos erigit glacies, sic stultos erigit superbia,» ait S. Augustinus in Psalm. cxlvii. Denique sicut frigus glaciem durat solidatque in crystallum, sic malitia obdurat corda perversorum.
Secundo, melius alii passim vertunt, spinæ et laquei. Ita Septuaginta: Tribuli, ait, et laquei in viis tortuosis occurrunt; qui autem custos est animæ suæ, abstinebit ab illis; Syrus, retia et laquei in via perversa; Chaldæus, pedica et laquei, q. d. Perversi perversitatis suæ duplicem pœnam luunt: primam, quod illa quasi spinæ ipsos pungat et cruciet; secundam, quod eadem quasi laqueus eosdem irretiat et obstringat, ut ab ea se liberare et expedire nequeant. Ita gulosus sua gula et crapula, libidinosus sua luxuria velut spina pungitur et cruciatur, dum per eam morbum Gallicum, aliosque morbos, angores et pericula incurrit, ac illa ipsa velut laqueo detinetur, ut ab illa se expedire et castitati vacare nequeat, uti de se in Confessionibus fatetur S. Augustinus. Sic avari, inhiantes lucro et opibus, iis velut spinis punguntur, et velut laqueis illaqueantur, dum ob eas fraudes et usuras committunt, quibus animam illaqueant et suffocant. Hinc Cajetanus et Baynus per spinas et laqueos hoc loco intelligunt divitias, sicut Christus easdem nuncupavit spinas, Matth. xiii, 22: «Spinæ enim sunt, ait S. Gregorius, quia cogitationum suarum punctione mentem lacerant, cumque ad peccata pertrahunt, quasi inflicto vulnere cruentant.
Tertio, et nervosius, pro spinæ et tribuli Noster vertit, arma et gladii; eaque tam active, quæ scilicet feriant alios, quam passive, quibus scilicet feriantur et ipsi, sive quæ impii tum aliis, tum sibi ipsis nescientes struunt. Unde Beda: «Dupliciter, ait, intelligendum, quia perversi armati semper sunt ad nocendum proximis verbo vel opere scelesto, et ipsos parata semper exspectat ultio divini examinis. Qui vero animam suam in æternum salvari procurat, longe refugit ab hujusmodi armis et gladiis, quia et mentem manumque suam a proximorum læsione refrenat, et ne animadversione districti judicis feriatur, intenta mente præcavet.»
Et clarius Jansenius: Dupliciter, inquit, hæc gnome intelligi potest; nam «in via perversi,» hoc est in ejus vivendi ratione, sunt «arma et gladii, spinæ et laquei,» sive quia perversus aliis verbo et facto nocere studet, et veluti armis et gladiis impetere, ac veluti spinis pungere, atque laqueis fraudis et doli involvere; sive quia ipsemet sua perversa vita sibi mala conciliat, ac veluti gladiis confoditur, spinisque conscientiæ remordentis pungitur, ac laqueis diaboli implicatur, a quo captivus detinetur ad ipsius voluntatem. Consentit cum illo: «Contritio et infelicitas in viis illorum.» Sic et dupliciter accipi potest quod sequitur: «Custos autem animæ suæ longe recedit ab eis.» Nam qui sollicite animam suam servare studet, mentem manumque suam ab omni læsione proximi refrenat, et ne conscientia sua hic veluti gladiis et spinis quibusdam lædatur, aut ne aliquando gladio ultionis divinæ fe-
riatur, tota mentis intentione præcavet. Unde Irenæus, lib. III, cap. iii, refert de S. Joanne, quod cum Ephesi vadens lavari vidisset intus Cerinthum, exilierit de balneo non lotus, dicens quod timeret ne balneum consideret, quod in eo esset Cerinthus inimicus veritatis.
Denique to custos significat sapientem qui curam animæ gerit, quasi excubitorem in statione excubare, indeque eminus prospicere hostium insidias, arma, machinationes et fraudes, ut contra ea se muniat, vel fugiendo evadat juxta illud: «Vita mortalium vigilia.» Hinc R. Salomon hebræum tsinnim, id est arma, vertens latrones: «Latrones, inquit, et laquei sunt absconditi in via profligati,» id est, calamitates et pœnæ eidem imminent; custos vero animæ suæ, qui scilicet rebus suis prospicit, suasque actiones rite instituit, hujusmodi discrimina evadet. Alludit ad illud Psalm. x: «Pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur pars calicis eorum.»
Mystice Hugo: Arma et gladii, inquit, sunt potentia et opulentia sæcularis, quibus perversi pollent justosque premunt, et sæpe opprimunt; sed qui vigil est et custos animæ suæ, sua vigilantia et solertia ea declinat et effugit.
6. PROVERBIUM EST: ADOLESCENS JUXTA VIAM SUAM, ETIAM CUM SENUERIT, NON RECEDET AB EA.
Putant aliqui to proverbium est non esse in Hebræo, Chaldæo, Græco et Syro; sed subintelligi. Hanc enim gnomen citat hic Salomon velut proverbium usu tritum, quod in vulgi ore passim versabatur. Verum errant, ut mox patebit.
Hebræa sic habent: Dedica, vel initia puerum ad os viæ suæ; etiam cum senescit, non recedet ab ea. Græca Complutensis et Regia (in Romanis enim hic versus deest), ἐγκαίνισον, id est dedica, vel innova puerum juxta viam ejus; et quamvis senuerit, non recedet ab ea; aliqui legunt: Dedicatio juvenis secundum viam ejus; Chaldæus, erudi adolescentem; Syrus, qui corripit puerum juxta vias suas, quamvis senescat, non recedet ab eis; Pagninus, imbue puerum; Cajetanus, assuefac puerum. Hebræum enim חנך chanoch significat initiare, dedicare, imbuere, erudire, assuefacere. Sicut ergo chanuchchath habbaith vocatur dedicatio domus, sic chanuchchath hannaar vocatur dedicatio, id est prima institutio pueri. Græci παιδεύων vocant. Unde exstat apud Hebræos: Sepher chinnuch de prima puerorum institutione, q. d. Catechismus, sive doctrina puerorum.
Noster vertit, proverbium est; at qua ratione, quo respectu? Respondeo, quia חנך chanoch accepit non ut imperativum, sicut cæteri jam citati, sed ut infinitivum, qui sæpe subit vicem nominis: chanoch ergo idem est quod dedicare et vernaculare, q. d. Dedicatio est, sive vernaculum est, hoc est, inter vernaculos et domesticos vulgatum, et solemni omnium usu quasi dedicatum «proverbium est.» לנער lannaar, id est pueri, vel de puero.
Sensus ergo clarus est, q. d. Proverbium vulgo receptum, et communi usu jugique experientia comprobatum sancitumque, ideoque verissimum est, puerum viam, id est modum vivendi, quem a teneris edoctus fuerit, hauserit, imbiberit, ita ut ei assueverit, retenturum usque ad senium, imo ad finem vitæ. Intellige ita communiter accidere, at non semper: quidam enim a moribus pueritiæ in ætate virili degenerant, ac per occasiones sociorum, vel honorum et dignitatum, similemve occasionem, mutant plane mores, imo indolem et naturam. Alii tacti a Deo efficaci gra-
tia, eique strenue cooperantes in virili ætate vel senectute, corrigunt vitia adolescentiæ. Sed hi perpauci sunt, hæcque vis est gratiæ, non usus naturæ.
Quæres primo, quid sit to juxta viam suam, vel, ut Hebraice est, juxta os viæ suæ? Primo, Pagninus os viæ interpretatur modum. «Imbue, inquit, puerum secundum modum ejus,» q. d. Instrue puerum juxta capacitatem suam, ut scilicet menti ejus teneræ facilia primum, deinde difficilia sensim instilles. Mens enim pueri est velut vas habens os angustum, cui liquor sensim instillandus: alioqui si totum simul infundas, ad latera difluet et perdetur. Simili enim modo sensim et quasi guttatim, probi sensus et mores ingerendi sunt menti puerili: quod si fiat, puer sensim crescente judicio crescet et aviditate discendi, adeo ut etiam in senecta discere et proficere aveat et gaudeat.
Secundo, Vatablus os viæ interpretatur bivium: Initia, inquit, puerum juxta bivium viæ suæ, id est institue, et erudi puerum ab incunabulis, q. d. Si recte institueris juvenem, ille usque ad senium in primæva rectitudine perseverabit: puer enim est in bivio virtutis et vitii, unde si viam virtutis ineat, usque ad senium perseverabit; sin viam vitii capessat, in senio eam non deseret. Recte autem os vocatur bivium, quia sicut os est bifidum (finditur enim in duo labra), sic bivium est bifidum: finditur enim et secatur in duas vias, uti hic bivium adolescentiæ secatur in viam virtutis et viam vitii.
Tertio, R. Levi per os viæ accipit propensionem, q. d. Institue puerum juxta propensionem ejus: vide qua via, id est, quo feratur ejus propensio, et juxta illam ipsum institue. Alii enim propendent ad studia, alii ad agriculturam, alii ad artes mechanicas, etc. Dispice ergo ad quid feratur puer tuus, ac eo illum dirige et institue, ut recte et prudenter juxta illud vitam instituat. Nam si contra propensionem ejus ipsum ad aliud, a quo abhorret, cogere velis, operam perdes, juxta illud: Tu nihil invita facies dicesve Minerva.
Quarto, Cajetanus per os viæ accipit aperturam, sive initium, rationis et judicii: sicut enim per os est aditus et ingressus in hominis corpus, et in vas quodlibet: sic pariter per aperturam rationis est aditus et ingressus in mentem pueri. Unde os Hebræis metaphorice significat initium et ingressum, q. d. Cum primum in puero aperitur judicium ususque rationis, imbue eum disciplina et bonis moribus: quia mens pueri est quasi tabula rasa, quæ id quod primum illi imprimitur facile recipit, et tenaciter retinet, sicut lana primum colorem, quo tingitur, imbibit et mordicus retinet. Imo ante usum rationis assuefac puerum bonis moribus. Monet Salomon, inquit Cajetanus, ut non differatur instructio pueri; sed in ore (ait) viæ ejus (hoc est, in ipso principio viæ pueri) cum incipit patere ingressus in animum pueri, assuefac illum: quamvis enim non sit capax doctrinæ, est tamen capax consuetudinis; hoc est, curato ut incipiat assuescere bonis actibus, verbis moribusque. Et rationem subjungit: quia quæ primum imbibimus, retinemus etiam in senectute.
Et verum dicit secundum rationes communes progressus humani: nihil enim adimitur per hanc sententiam efficaciæ divinæ gratiæ, vel etiam alicujus studii rari ad mutandum mores hominis cujuscumque ætatis. Neque huic Salomonis sententiæ obstat verbum Apostoli: «Cum essem parvulus, sapiebam ut parvulus, loquebar ut parvulus; quando autem factus sum vir, evacuavi quæ erant parvuli,» quia Apostolus loquitur de conditionibus consequentibus ætates, Solomon vero loquitur de moribus et habitibus qui ex nostro usu adjunguntur pueri adolescentisque ætati. Hinc symbolice, sicut os in se est angustum, se deinde oris angustia dilatatur in vase, ac in magnam vasis capacitatem desinit: sic pariter arcta pueri disciplina desinit in magnam felicitatis et jucunditatis amplitudinem; hanc enim parit exercitatio et assuefactio.
Quinto et plane, Noster ad os viæ vertit, juxta viam: nam על פי al phi vel לפי lephi, id est ad os, Hebræis idem est quod secundum, juxta, uti Hebræi norunt, et mille S. Scripturæ exemplis probari potest. Sensus est ergo, q. d. Pueri juxta viam suam, id est juxta modum agendi et methodum vivendi, quem in pueritia haurit et imbibit, cuique assuescit, perget deinceps in eodem, adeo ut nec in senectute ab eo recedat. Unde Noster pro puer vertit adolescens, quæ vox, ut advertit Jansenius, hic potius est participium a verbo adolesco, quam nomen, q. d. Puer in certo vivendi modo, seu bonus et probus ille sit, sive pravus et improbus, adolescens et crescens ita eum imbibet, ut ne in senio quidem ab eo dimoveri se sinat. Talis fuit Joseph, cui proinde pater Jacob moriendo benedicens: «Filius, ait, accrescens Joseph, filius accrescens et decorus aspectu,» Gen. xlix, 22, ubi Septuaginta, filius auctus Joseph, filius auctus desiderabilis, filius meus junior, ad me revertere. Quare qui puero laxat habenas, sperans eum frenare dum grandior fuerit, fallitur: provectior enim faciet id quod fecit, dum erat puer, nec vivendi consuetudinem mutabit, eritque quasi equus indomitus. Puer enim est instar animalis, puta equi, bovis, leonis, leporis, qui quam viam initio tenuit, deinceps semper retinet. Noster לנער lannaar, id est puerum in accusativo, accepit pro הנער hannaar, id est puer vel adolescens in nominativo. Sic enim articuli Li apud Hebræos subinde commutantur. Aut potius, ut paulo ante dixi, lannaar est genitivi casus, vel ablativi, q. d. Proverbium est pueri vel de puero, quod scilicet puer vel adolescens viam quam trivit in pueritia, non deseret in senio.
Nota: Hebræum חנך chanoch, primo, verti potest dedica puerum, vel dedicatio pueri; sicut enim altare vel templum dedicatur Deo, sic puer et pueritia velut pura et intacta statim dedicanda est Deo, ut per eam reliqua omnis ætas Deo, velut ejus auctori et domino, dedicetur. Vide S. Chrysostomum, hom. De Anna et Samuele: Anna enim Samuelem puerum Deo dedicavit; ubi inter cætera ait: «Annon absurdum est nos domum ruinam minantem fulcire, pecunias impendentes, fabros accersentes, denique nihil non facientes; domum autem Dei (nam Dei domus esse debet adolescentis anima) ne vulgari quidem dignari cura.» Et inferius: «Si mater fueris, ad Annæ exemplum consecra filium tuum Deo, et in templum adducito, quin ipsum potius templum Deo regale para. Membra vestra, ait Apostolus, corpus Christi sunt, ac templum S. Spiritus qui est in vobis;» ergo quamprimum sacrari et dedicari Deo debent. Accedit S. Ambrosius De Virgin. lib. II; nam quod ibi de puellis scribit, id etiam de pueris eodem modo scribi dicique potest: «Virgo, ait, Dei domus est, munus parentum, sacerdotium castitatis; virgo matris hostia est, cujus quotidiano sacrificio vis divina placatur,» etc. Quocirca S. Thomas, III, Quæst. lxxxix, art. 6, in corp., docet puerum, cum incipit uti ratione, teneri converti ad Deum per actum fidei, amoris et religionis, ei se offerendo vitamque omnem dedicando, sub pœna peccati mortalis.
Secundo, chanoch verti potest, initia puerum, quasi tironem ad bellum per omnem vitam ineundum cum carne, mundo et dæmone: חניך chanich enim est tiro, qui discit arma tractare, paraturque ut fiat miles, et ad omnia quæ militiæ sunt instruitur, ut patet Genes. xiv, 14. Pueri ergo instructio debet esse similis tirocinio militis, qui assuefiat armis, frigori, inediæ, labori, pugnæ, etc. Audi Theodoricum regem suos Gothos ad militiam instruentem apud Cassiodorum, lib. I, epist. 24: «Producite, ait, juvenes vestros in Martiam disciplinam; nam quod in juventute non dicitur, in matura ætate nescitur.» Vegetius etiam, lib. I, cap. iv: «Incipientem, ait, pubertatem ad delectum cogendam nullus ignorat; non enim tantum celerius, sed etiam perfectius imbibuntur, quæ discuntur a pueris.» Diodorus quoque de Balearicis eorumque peritia in lapidando sic scribit: «Ita recte lapides propellunt, ut raro fugiat ictum appetitus locus. Quod eis continuo a pueritia usus præbet, a matribus ad id certamen coactis: imponunt enim supra erectum lignum panem signum, quod jactu petant, neque ante cibum capiunt, quam panem lapide ejectum pro cibo sumant,» etc. Simili ratione parentes, magistri, pædagogi instruant pueros quasi tirones, ut contra concupiscentias decertent, et virtutis palmam obtineant.
Tertio, chanoch verti potest, initia puerum, ut scilicet initium rationis, ætatis et vitæ recte for-
metur ad omnem honestatem et probitatem, sicut Septuaginta vertunt ἐγκαίνισον; unde encænia vocantur, quasi dicas renovalia: a vetustate enim veteris Adæ, puta a concupiscentia, renovanda est mens pueri, ut novitati suæ, in qua conditus est a Deo in Adamo, restituatur: senectus enim et senes innovari nequeant; unde Diogenes dicebat, «mortuo mederi et senem docere,» idem esse. Quare stultus ille senex apud Theogenem non patiebatur se ab alio doceri, dicens: «Ne doceas, ætas me facit indocilem.» Quibus assentitur Seneca, lib. III, epist. 25: «Grandior ætas, ait, dura et intractabilis, non potest reformari; tenera finguntur.» De proprio Philosophiæ penu suum illud hexametron deprompsit Mantuanus, X Æneidos: Optima quæque dies miseris mortalibus ævi Prima fugit. Ubi primam ætatis diem, hoc est primam juventutem optimam appellavit. Rationem inculcat Seneca, lib. VI, epist. 109, quia sola juventus disciplinæ capax est, non senectus: «Quare, ait, optima? quia juvenes possumus discere: hoc tempus idoneum est agitandis per studia ingeniis: quod superest, segnius et languidius est.» Quasi optima vitæ pars illa sit, in qua discimus; pessima, in qua a discendo languescimus et otiamur, qualem esse imperitam senectutem Philosophus hic testatur. Unde illa paræmia: «Senex psittacus negligit ferulam.» Nam, ut Apuleius, lib. II Floridor., et Plinius, lib. X Natur. Hist. cap. xlii, memoriæ prodiderunt, psittacus in primo vitæ biennio facile addiscit quidquid suggeritur, in senio sic obstupescit, ut, quantumvis flagelletur, nunquam doceatur. Eamdem difficultatem fatetur D. Hieronymus, Præfat. in Evangelia: «Periculosa, ait, præsumptio est senis mutare linguam, et canescentem mundum ad initia retrahere parvulorum.» Ita Mendoza in 1 Reg. iii, 13.
Quarto, chanoch verti potest, imbue puerum, ut alludatur ad pannos, qui in tinctura suis coloribus imbuuntur, juxta illud S. Hieronymi, epist. 7 ad Lætam, de institutione filiæ: «Difficulter eraditur, quod rudes anni perbiberunt; lanarum conchylia quis in pristinum candorem revocet? recens testa diu et saporem retinet et odorem, quo primum imbuta est.» Alludit ad illud Horatii, epist. ad Lollium: Quo semel est imbuta recens, servabit odorem Testa diu. Et ad illud Quintiliani, I Institut.: «Natura, inquit, tenacissimi sumus eorum quæ rudibus annis percepimus, ut sapor, quo nova imbuas, durat; nec lanarum colores, quibus simplex ille candor mutatus est, elui possunt.» Huic affinis est illa sententia Philonis, lib. Quod omnis probus sit liber: «Sicut vasa, inquit, odorem, quo primum fuerint imbuta, referent; sic juvenum animi, quas primum formas imaginatione conceperint, nunquam aboleri sinunt.» Et illa Poetæ: Quod nova testa bibit, inveterata sapit.
Quod ergo quis adolescens discit, hoc vir aut senex factus ægre dediscit.
Quinto, chanoch verti potest, innova puerum, ut alludatur ad novalia, id est agros novos, qui arantur, occantur, seruntur, ut copiosam segetem proferant. Simili enim modo aranda, occanda, et serenda est bonis præceptis et moribus mens pue-
ri, ut virtutum omnium messem producat. Hinc Religiosi in ingressu Religionis et novitiatu formantur ad omnia Religionis officia, ut probi Religiosi evadant. Quocirca Sophar amicus Job, cap. xx, 11: «Ossa, ait, ejus implebuntur vitiis adolescentiæ ejus et cum eo in pulvere dormient.» Cur, quæso, non dixit, caro, sed ossa ejus? Plane, quia sicut quæ ossibus insident, cum ipsis durescunt ac durant, ita prorsus vitia juventutis, ut ibi notat D. Gregorius, lib. XV Moral. cap. v, quotidie duriora existunt, adeoque inolescunt, ut etiam in senectute solidentur, et, quod deterius est, non imminuta, sed plerumque multiplicata, ut idem D. Gregorius citatus advertit. Unde Clemens Alexandrinus, lib. II Pædagogi, cap. x: «Sæpenumero, inquit, viri in malis vitæ institutis educati, evaserunt mulieribus magis effeminati,» quasi diceret: Illi ipsi, qui homines nascuntur, sæpenumero ob malam educationem, non crescunt in viros, sed senescunt in feminas, natura per malam educationem degenerante. Atque utinam juventutis vitia in senectute sisterent! sed proh dolor! cum peccatore «in pulvere dormient,» hoc est, in sepulcro reponentur: nam cum cætera omnia, ut bene ad eum locum Titelmannus advertit, post mortem relinquantur, sola opera ab incunabulis, usque ad sepulcrum mortuos consequentur. Ita noster Mendoza in I Reg. cap. 1, vers. 28.
Sexto, chanoch verti potest assuefacito puerum, juxta illud Thren. 3: «Bonum est viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua;» nam, ut ait Aristoteles, II Ethic. cap. 1: «Non parum refert, quin imo, id est quod rem causamque continet, homines a pueris indiari, id est assuefieri.» Consonat Plato, lib. II De Legibus, ubi sic de pueris statuit: «Disciplinam, ait, appello virtutem, quæ puerorum animos continere potest; voluptas enim et dolor, amor et odium, quam recte fieri potest, antequam ratione moveantur, in animos eorum influant, ut facilius cum ad ratiocinandum pervenerint, convenienter rationi omnia peragant.» Quod ergo quis adolescens discit, hoc vir aut senex factus ægre dediscit. Quocirca S. Hieronymus et ex eo Beda: «Græca, ait, narrat historia Alexandrum, potentissimum regem orbisque domitorem, et in moribus
et in incessu Leonidis pædagogi sui non potuisse carere vitiis, quibus parvulus adhuc fuerat infectus.» Sic Susanna castitatem et constantiam, quam a teneris imbiberat, usque ad mortem retinuit, Daniel. xiii, 3.
Rationem physicam a priori dat Plato, lib. VII De Legibus: «Prima luce, ait, pueri in ludum litterarium proficiscantur. Quoniam vero nec pecudes, neque ullum aliud animal sine custode vivere debet, neque pueri etiam sine pædagogis, neque sine dominis servi; puer autem omnibus bestiis intractabilior est: cum enim sapientiæ fontem nondum absolute compositum habeat, insidiosissimum est, acerrimum, petulantissimum omnium brutorum animalium. Idcirco multis quasi frenis constringendus est puer, et cum primum a matribus nutricibusque sejungitur, pædagogis continuo tradendus est, qui ejus lasciviam regant atque doment: deinde præceptoribus commendandus est ad eas disciplinas discendas, quæ liberum hominem decent.»
Rursum Clemens Alexandrinus, lib. I Pædag. cap. v: «Est, inquit, in nobis uber ætatis ipsa juventus,» q. d. Sicut ex materno ubere sugitur lac, quo omnia infantis membra nutriuntur: ita ex juventute hauriuntur mores, quibus reliquæ ætates informantur.
Prudenter ergo vir sapiens: «Quatuor de causis, ait, dæmon adolescentes maxime venatur. Primo, quia scit a Deo pios adolescentes maxime amari et expeti, ideo hunc florem ætatis gaudet Deo præripere.» Hujus rei symbolo Deus, Levit. xii, 8, non columbas, sed pullos columbarum sibi offerri præcepit; quia, ut ibi ait Theodoretus, detestabatur in adultis columbis lasciviam, in parvis pullis innocentiam amplectebatur. Secundo, «quia sic viam sternit ad sequentis vitæ peccata.» Tertio, «quia adolescentes facile falli, difficile se expedire ex diaboli vinculis possunt.» Quarto, «quia dum peccant, impotenter peccant.» Unde S. Augustinus, serm. 246 De Temp.: «O juvenes, inquit, flos ætatis, periculum mentis.» Idcirco, «quatuor sunt adolescentibus in omnem vitam profutura: Primo, Deum pluris omnibus æstimare, animamque omnibus post Deum rebus pretiosiorem esse scire. Secundo, B. Virginem Mariam ex toto corde, ut filii Dei matrem amare, eique se quotidie commendare, et aliquid in ejus honorem facere.» Tertio, «nunquam peccatum mortale in conscientia sustinere, sed singulis diebus de peccatis dolere, et ea quamprimum confiteri.» Quarto, «quod morituri sint brevi crebro cogitare, quodque post mortem aut in æternum in inferno cum diabolo sint arsuri, aut in æternum Deo et Angelis in cœlo felicissime fruituri.» Nam, ut ait S. Ambrosius, lib. I De Interpellat. Job, cap. vii: «Adolescentia sola est invalida viribus infirma consiliis, vitio calens, fastidiosa
monitoribus, illecebrosa deliciis.» Unde Poeta: Cereus in vitium flecti, monitoribus asper. Qua de re plura vide apud S. Augustinum, serm. 246 De Temp. Vide et quæ annotavi Eccli. xxx, 1 et seq.
7. DIVES PAUPERIBUS IMPERAT: ET QUI ACCIPIT MUTUUM, SERVUS EST FŒNERANTIS.
Id est, dantis mutuum. Hebræum enim מלוח malve significat eum qui dat mutuum sive cum usura, sive sine usura. Unde in Scriptura fænerans subinde idem est quod mutuans. Quocirca Pagninus vertit clare, dives pauperibus dominabitur, et servus erit mutuum accipiens viro mutuanti; Vatablus, et obæratus servit fæneratori.
Primo, Baynus sic explicat, quasi Salomon taxet hic perversum mundi usum, quo divitibus assignat dominium in pauperes, ob ipsorum opes, cum regere et dominari sit non opulentiæ, sed prudentiæ et judicii, quod sæpe majus et sincerius habent pauperes, quam divites, utpote ab eorum cupiditate et ambitione magis alieni.
Secundo, Lyranus et Cajetanus censent hic accusari divitum supercilium et fastum, quo sibi arrogant imperium in pauperes, eosque quasi servos sibi mancipant. Audi S. Basilium in orat. De divitiis et paupertate: «Canes, inquit, ubi aliquid acceperint, subito mansueti fiunt; at fænerator magis ac magis irritatur; non enim latrare cessat: etiamsi te jurejurando obstringas, fidem non habet, perscrutatur interna commercia, tua curiose inquirit, uxore præsente pudore affectum coram amicis contumeliis onerat, in foro minas jactat, vitam denique tuam intolerabilem efficit.»
Tertio, plenius et simplicius R. Levi, Aben-Ezra, Jansenius et alii: Hæc gnome, inquiunt, declarat divitiarum commodum, et paupertatis incommodum, quod scilicet divitiæ secum vehant robur, potentiam, dominium; paupertas vero ærumnas, infirmitatem, obsequium et servitutem: unde tacite monet quemque, ut moderatas saltem opes sibi laborando paret, quo earum commodis fruatur, et paupertatis incommoda devitet. «Dives ergo pauperibus imperat,» tum quia eos sibi muneribus, contractibus, mutuo, etc., obligat et obstringit; tum quia dives per opes facile sibi comparat famulos, asseclas et milites, quibus cæteris prævaleat, iisque imperet; tum quia opes faciunt animosos et confidentes, paupertas vero facit pusillanimes et diffidentes; tum denique quia pauperes a divite alimoniam, multaque beneficia exspectant; dives vero a pauperibus nihil sperat. Quocirca solent in republica divites eligi in magistratus, velut honoratiores et potentiores, ut cæteris velut inferioribus et subjectis dominentur.
Mystice, Beda explicat, q. d. «Divites virtutibus in judicio occulti inspectoris principantur eis, imo eorum in futuro judices existunt, qui virtutum divitiis caruerunt. Et qui verbum doctrinæ salu-
taris accipit a doctore, servus est ejusdem doctoris, id est debitor implendi omnia quæ illi magisterii cœlestis jure præcipit.» Sic et Auctor Caten. Græc., R. Salomon, Hugo et alii.
7. DIVES PAUPERIBUS IMPERAT: ET QUI ACCIPIT MUTUUM, SERVUS EST FŒNERANTIS.
Hebraice, et servus mutuum accipiens viro mutuum danti. Apud Hebræos enim למלוה lemalve, sicut et quodlibet participium vel nomen pene cujuslibet est casus; unde verti potest in dativo, mutuum danti; et in ablativo, mutuum dante; et in accusativo, virum mutuum dantem, supple colet et venerabitur. Septuaginta ergo vertunt, divites pauperibus imperabunt, et famuli propriis dominis fænerabunt, q. d. Divites pauperibus imperare solent, at modeste iis imperent memores rotam fortunæ sæpe verti et converti, quo fit ut divites fiant pauperes, pauperes vero fiant divites, scilicet ut famuli mutuum dent heris ad inopiam redactis, itaque eos sibi subjiciant, et velut debitores obstringant; sic non raro fieri videmus, ut pauper fiat dives, debitor fiat creditor, famulus fiat herus, servus fiat dominus, subditus fiat Rex et Imperator. Ad hunc sensum nonnulli inflectere conantur versionem Vulgatam: «Et qui accipit mutuum, servus est fænerantis;» sed vim ei faciunt, eamque a se ipsa alio detorquent.
Syrus secutus Septuaginta amplius planeque contrarium Hebræo asserit; sic enim habet, pauper imperat diviti, et servus mutuum dabit fæneratori. Septuaginta et Syrum secutus S. Ambrosius De Nabuthe, cap. xiv: «Nescis, inquit, o homo, struere divitias. Si vis dives esse, esto pauper sæculo, ut sis dives Deo. Dives fidei, dives esto Deo. Qui dives est in misericordia, hic est dives Deo. Dives in simplicitate, dives Deo est. Dives sapientiæ et scientiæ, dives est Deo. Sunt qui in paupertate abundent, et qui in divitiis egeant. Abundant pauperes, quorum profunda paupertas abundavit in divitiis simplicitatis suæ: divites autem eguerunt et esurierunt.» Probat id ex præsenti Salomonis gnome, dum subdit: «Neque enim otiose scriptum est: Divitum pauperes præpositi erunt, et propriis servi dominis fœnerabunt; quia divites et domini supervacua et mala seminant, ex quibus non fructum colligant, sed spinas metant. Ideo pauperibus divites erunt subditi, et servi dominis spiritalia fœnerabunt, quemadmodum dives rogabat ut sibi stillam aquæ pauper Lazarus fœneraret. Potes, et tu dives, istam implere sententiam, si largiaris pauperi. Qui enim largitur pauperi, Domino fænerat.»
Idem S. Ambrosius mystice hanc gnomen exponens, lib. II De Jacob et Vita beata, cap. iii, eamque applicans Esau qui servivit Jacobo, et Judæis qui serviunt Christianis: «Multorum servus est, inquit, qui subjectus est vitiis, multis se dominis addixit. Nam qui omnia prudenter agit, et ita vivit ut vult, is solus est liber: non conditio fortuna servum facit, sed probrosa insipientia. Denique famulus prudens reget dominos stultos,
et propriis dominis servi fænerabunt. Quid fænerabunt? non utique pecuniam, sed sapientiam, sicut et lex dicit: Fænerabis gentibus multis, tu autem mutuum non accipies, Deut. xv. Fœnerabit Judæus proselyto divinæ legis oracula, sed quia ipse legis mysteria videre non potuit, et quæ habebat nescivit oracula, qui litteram fænerabat Gentibus, nunc ab his spiritualis doctrinæ gratiam mutuatur, meritoque subjectus est servituti, quoniam qui mutuatur, servus est, quasi addictus fœnori creditoris; qui autem piæ doctrinæ fænus impertit, is est princeps, sicut lex dicit: Princeps eris gentium multarum; tibi autem princeps ex ipsis non erit, ibid. Princeps enim est qui regit, qui et habet sapientiæ principatum, quem habuit populus Judæorum. Sed quoniam quod docebat servare non potuit, debet discere quod docere nescivit.» Idem in Psal. civ: «Denique famulo sapienti, inquit, multi (ut scriptum est) serviunt liberi, et est servus intelligens, qui regat dominos stultos. Quem ergo magis liberum censes? sola est sapientia libera, quæ divitibus pauperes præficit, et quæ servos propriis fœnerare dominis facit, fænerare non pecuniam, sed intellectum.»
Et nonnullis interjectis, subdit: «Sed ille magis liber, qui intra se liber est, qui legibus naturæ liber est, legem sciens naturæ præscriptam esse moribus, non conditionibus, et mensuram officiorum consentaneam non hominis arbitrio, sed naturæ disciplinis: utrum igitur iste liber tibi tantummodo, an quidam censor videtur, et præfectus moribus? Unde vere ait Scriptura: Quia pauperes divitum præpositi erunt, et privati utique administrantium. Sapiens enim semper liber est, semper honoratus, semper is qui præsit legibus.»
Verum hæc lectio Syri et S. Ambrosii minus sincera minusque vera videtur: repugnat enim Hebræo, Vulgatæ, Symmacho, Theodotioni, Chaldæo et cæteris, qui omnes consentiunt cum Vulgata.
Vulgata ergo versio vera et genuina est; ejusque sensus planus est, q. d. Qui accipit mutuum, fit quasi servus mutuantis; et qui accipit ad fœnus vel usuram, fit servus fœnerantis vel usurarii: quia illis debito mutui vel usuræ obligatur, eisque quasi creditoribus fit debitor, ac se suaque obligat: quocirca fœnerator et creditor hebraice vocatur נושה nose, ab elevando et extollendo; quia qui ab eo mutuum accipit, cogitur ob beneficium acceptum ei supplicare, eum venerari et colere. Chaldaice vero vocatur רשיא raschia, a radice רשא rascha, id est potuit: creditor enim quasi potestatem et jus habet in eum cui mutuum dedit. Hinc vidua illa ad Elisæum ait IV Reg. iv, 1: «Ecce creditor venit, ut tollat duos filios meos ad serviendum sibi.» Hoc enim legibus priscis creditori licebat, uti notat Budæus in suis Forensibus, imo Christus, Matth. xviii, de servo nequam, cui fuerant dimissa decem millia talenta: «Cum, ait, non haberet unde redderet, jussit eum dominus ejus venundari, et uxorem ejus et filios, et omnia quæ habebat, et reddi.»
Porro legibus priscis creditores vindicasse sibi debitores quasi mancipia, adeoque olim in usu et lege fuisse, ut debitores tanquam servi et captivi ac vincti traderentur creditoribus, liquet ex veterum monumentis. Certe apud Hebræos rei hujus non obscura sunt testimonia, Isaiæ LVIII, vers. 6: «Dissolve colligationes impietatis,» solve videlicet obligationes et vincula illa quæ impii et improbi creditores debitoribus injiciunt ex pignoribus et fænore contracta.
De Græcis idem testatur Plutarchus Commentario De vitando ære alieno, ubi eleganti similitudine de creditoribus et exactoribus sic loquitur: «Sicut Darius Athenas misit Datin et Artaphernem, catenas et vincula manibus gestantes ad vinciendum captivos, ita hi syngrapharum et tabularum tanquam compedum plena vasa Græciæ importantes, circum urbes ambulant.»
De Romanis docet Livius, lib. II et VIII: «Qui, ante nexi fuerant creditoribus tradebantur, et nectebantur alii;» apud Romanos enim nexus aut nexum erat obligationis genus, «cum corpus debitoris ut pignus capi poterat obligationis jure atque conditione,» ut explicat Budæus: nam debitor oppignoratus tradebatur creditori nexus. De quo ac de immanitate fæneratorum videndus Livius loco citato; Varro, lib. VI De Lingua Lat.; Cicero, in Topicis de abalienatione, mancipio et nexu disserens; Budæus in Pandectas, in tit. De in diem addictione; Quintilianus, lib. VII, cap. IV et cap. VII; Gellius, lib. XX, cap. 1; Macrobius, lib. I, cap. XVI; Ælianus, lib. XII, cap. XX et XXI. Sed Solon, ut Diodorus, Plutarchus et Laërtius scribunt, illam legem Athenis abrogavit. «Solutio, ait Diodorus (de Ægyptiorum legibus loquens), ex bonis debitoris solum fiebat, corpus non poterat addici creditori.»
Addit Christus, Matth. XVIII, creditori jus fuisse in corpus debitoris, ut illud torqueret: «Iratus, ait, dominus ejus tradidit eum tortoribus, quoadusque redderet universum debitum.» Quod sane videtur olere immanissimam illam creditorum inhumanitatem, qua ad creditorum libidinem post vincula et catenas debitorum membra laniabantur, quam refert Aulus Gellius, lib. XX, cap. 1, ex lege 12 Tabularum, cujus iste est verborum tenor: «Æris confessi, rebusque jure judicatis triginta dies justi sunto, post deinde manus injectio esto, in jus ducito, secum ducito, vincito, aut nervo aut compedibus quindecim pondo, aut, si volet, majore vincito.» Deinde vero docet, si plures essent creditores, eos habuisse jus secare corpus debitoris. «Tertiis, inquit, nundinis parteis secanto, si plus minusve secuerunt, sine fraude esto.» Addit deinde ex suo Gellius: «Nihil profecto immanius, nihil immitius, nisi (ut reipsa apparet) eo consilio tanta immanitas pœnæ nuntiata est, ne ad eam unquam perveniretur.»
Et Plutarchus, Commentario jam citato: «Nos dum contentos esse nostris rebus pudet, dandis pignoribus contractibusque subeundis in servitutem nosmet damus.» De carnificina autem et laniena illa paulo inferius: «Hi miseris debitoribus de foro locum flagitiosorum pœnis destinatum redegerunt, vulturum instar eos edentes et laniantes, et Altius inserto tundentes viscera rostro. Ita noster Pineda in Job. XXII, 6.
Quocirca Persæ, teste Herodoto, dictitabant duo esse peccata inter homines turpia, quorum primum est debitorem esse (hoc enim fere vel ex ignavia, vel ex gula et luxu nascitur), alterum mentiri, quod ex priori consequitur. Anonymus apud Suidam miserrimos ait esse homines, qui modo rubros, modo pallidos habent dentes, quo dicto notabat eos qui mutuo acceperunt ab aliis: hi enim, dum mutuum repetitur, erubescunt; dum vero creditorem viderint, pallescunt ne cogantur ad solvendum.
Præclarius S. Basilius, apud Antonium in Melissa, part. II, cap. XXVIII: «Qui se fœnoribus, ait, subjectum reddit, quorum possessionem non tenet, voluntariam perpetuamque servit servitutem. Rem miserabilem spectavi, liberos homines, quorum patrimonia essent obærata, qui traherentur ut venirent; non noctes debitori quietem adferunt, non dies est jucunda, non sol delectans, sed per omnem vitam in tristitia versatur: dies odit, qui ad præscriptum tempus properant; menses formidat, quasi usurarum genitores; si dormierit, in somnis videt fæneratorem capiti imminentem, infaustum somnium; sin vigilarit, cogitatio et sollicitudo de usuris est.» Si hæc vera sint in debito et debitore pecuniæ, multo veriora sunt in debito animæ, puta in peccato et peccatore, qui semper pavidus timet mortem, judicium, dæmones, gehennam, quæ eum exspectat, ut solvat novissimam quadrantem, Matth. cap. V, 26.
8. QUI SEMINAT INIQUITATEM, METET MALA, ET VIRGA IRÆ SUÆ CONSUMMABITUR.
Pro iniquitatem hebraice est עולה aula, quæ vox est generalis significans omne pravum, quod contra leges vel æquitatem et honestatem committitur. Proprie tamen notat injustitiam et injuriam quæ alteri infertur. De injuria enim hic agi patet ex eo quod subdit: «Et virga iræ suæ consumetur;» quem enim injurius percutit, hunc percussus repercutit. Pro metet mala hebraice est metet און aven, id est iniquitatem, vel dolorem: aven enim significat malum tum culpæ, tum pœnæ culpam consequentis. Unde Vatablus vertit, calamitatem; Septuaginta, qui seminat mala, metet mala; Theodotion, qui seminat injustitiam, metet iniquitatem; Aquila, damnum; Symmachus, qui seminat iniquitatem, metet injustitiam.
Nonnulli hanc gnomen attexunt præcedenti, et juxta versionem Septuaginta attexi potest, at non juxta Vulgatam: juxta eam enim hæ duæ sententiæ plane videntur disparatæ. Juxta eam ergo sensus est, q. d. Qui seminat culpam, metet pœnam, imo non raro novam culpam cum nova pœna. Vis et energia est in to seminat. Primo enim, sicut semen habet vim producendi granum sibi simile, sic culpa vim habet producendi tam pœnam, quam culpam sibi similem. Ita injuria parit injuriam, rixa serit rixam, cædes provocat cædem, convicium elicit convicium, ut qui iniquus et injurius est alteri, vicissim ab eo similem injuriam, puta verber vel verbum asperum, velut prolem a se elicitam recipiat. Secundo, sicut unum granum satum, sic pariter una culpa multiplicem parit culpam et pœnam: mala enim semina fœcundiora sunt bonis. Si ergo semen virtutis unius parit multas virtutes et præmia gloriæ, multo magis semen peccati pariet multa scelera et supplicia. Tertio, semen quodque suum profert granum, ut tritici triticum, hordei hordeum; sic quæque culpa proprias parit culpas et pœnas: nam superbia parit iram, invidiam, rixam, cædes, etc.; gula vero parit comessationes, ebrietates, crapulas, asotias, libidines, lites, etc., insuper pœnam fastidii, vomitus, insomnii, catarrhi, febris, dysenteriæ, vertiginis, et mille morborum, quæ gulam consequi solent. Similiter alias pœnas parit avaritia, alias acedia, alias invidia, etc. Quarto, sicut eadem terra, quæ semen recipit, recipit ad messem; et sicut agricola, qui serit, idem et metit: sic pariter peccator, qui serit iniquitatem, idem et metit iniquitatem ejusque pœnam multiplicem; nam noxa caput sequitur, sicut carnifex sequitur reum, ut eum torqueat et plectat. Hoc est quod ait Job cap. IV, 8: «Qui seminant dolores, et metunt eos.» Et Paulus, Galat. VI, 8: «Quæ seminaverit homo, hæc et metet.» Et Christus, Matth. VII, 2: «In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.»
ET VIRGA IRÆ SUÆ CONSUMETUR. — Alii legunt, consummabitur, hoc est consumetur. «Virga iræ» primo, est ipsa ira, qua iratus quasi virga sævit, et verberat alios vel verbis asperis, vel etiam inflictis plagis et verberibus: ob hanc enim justo Dei judicio simili aliorum ira et sævitia plectitur, qua alios vexavit et oppressit; ira enim virgæ comparatur, ait Aben Ezra, juxta illud Isaiæ X, 5: «Virga furoris mei.» Sensus ergo est, q. d. Ira ejus, sævitia et injustitia vertetur ei in virgam, qua puniatur et perdatur.
Secundo, «virga iræ» est potestas (hujus enim insigne est virga et sceptrum, ut habent Hebræa) cui juncta est superbia et ira: hæc enim vehementer premit, imo opprimit, juxta illud Senecæ in Proverbiis: «Fulmen est, ubi cum potestate habitat iracundia.» Verum tales similem aliorum potestatem ira exacutam experientur et sentient, vel in præsenti vita, vel in futura.
Tertio, apposite ad semen et messem, de qua præcessit sermo, virga hic accipi potest triturationis, flagellum scilicet quo e segete grana excutiuntur, q. d. Iniquus qui alios aliorumque segetem et bona flagellavit, et trituravit, ipse pariter segesque et bona ipsius ab aliis flagellabitur et triturabitur, ut in quo peccavit, in eodem et puniatur, juxta legem talionis. Sic ergo virga sive flagellum, qua excutiendæ erant ejus fruges, non fruges quæ nullæ sunt, sed ipsummet ejusque lolia et spinas, id est scelera et crimina, diverberabunt et excutient; virga, inquam, et flagellum quo flagellabitur, vel a Deo, vel a judice, vel ab alio quomodolibet.
Pro consumetur Vatablus et Pagninus vertunt, deficiet, q. d. Deus secundum opera retribuet unicuique, et privabit facientes iniquitatem omni auctoritate, qua utuntur cum sævitia erga subditos; ita R. Levi et Aben-Ezra. Alii vertunt consumet, scilicet eum, q. d. Ipsa virga irali consumet iratum, sive percutientem in ira. Unde Septuaginta vertunt, plagam autem operum suorum consummabit, vel operum suorum virus vulnusque ad finem sentiet, ut vertit Auctor Catenæ Græcorum. Sicut enim plaga pus ejicit virulentum, sic ira et sævitia parit dolorem et noxam auctori.
Mystice Beda: «Qui seminat, ait, iniquitatem, metet mala,» id est, «qui verbo aut exemplo suam in alios iniquitatem spargit, messis loco vindictam recipiet.» Porro quod sequitur: «Et virga iræ suæ consumetur,» recte adaptes Doctoribus et Superioribus, qui subditos peccantes rigide castigant, cum ipsi graviora peccent; aut iis qui æqua et proba docent, cum ipsi sint iniqui et improbi. Hi enim verbis suis damnant seipsos: censuram enim, qua alios feriunt, ferunt in se ipsos; quare castigatione qua alios castigant, ipsi castigandi sunt, juxta illud Apostoli, Rom. II, 21: «Qui ergo alium doces, te ipsum non doces? qui prædicas non furandum, furaris; qui dicis non mœchandum, mœcharis,» etc.
9. QUI PRONUS EST AD MISERICORDIAM, BENEDICETUR: DE PANIBUS ENIM SUIS DEDIT PAUPERI.
Pro qui pronus est ad misericordiam, hebraice est טוב עין tob ain, id est bonus oculus, vel potius bonus oculo; Chaldæus, qui bonum oculum habet. «Bonus oculus,» ait Vatablus, est homo liberalis, benignus et candidus. «Bonus oculo» est, qui placido et benigno oculo respicit pauperes, eo quod pronus sit ad misericordiam, tum pronitate naturæ, tum pronitate virtutis, puta pronus tum ex compassione naturali, tum potius ex assuefactione charitatis, ait Lyranus. «Hic benedicetur,» id est fortunabitur a Deo, omnique benedictione temporali et cælesti, humana et divina,
præsenti et æterna cumulabitur. Nam, ut ait S. Chrysostomus, homil. 12 in epist. ad Hebr.: «Eleemosyna ac misericordia est tanquam quædam aurea et vivens columba, placidum habens aspectum et mitem oculum: nihil est illo oculo melius; itaque misericordiæ oculi obvenerunt columbini, placidi, benevoli, et ipsa mititate quodam modo mitiores.»
Posset quoque to benedicetur accipi pro laudabitur, q. d. Laudabunt et benedicent eum homines, imo Deus et Angeli; sic enim huc alludens videtur explicare Eccli. cap. XXXI, 28, dum ait: «Splendidum in panibus benedicent labia multorum.»
Sensus est ergo, q. d. Qui benignum habet cor, indeque benignum oculum, qui benigne respiciat egenos, esto ipse sit pauper, ut iis large benefacere nequeat: tamen benedicetur a Deo, quia liberali corde de pane sibi etiam necessario dedit pauperi, imo panem dimidiavit, dimidium pauperi tribuens, reliquum sibi servans: Deus enim magis respicit dantis promptitudinem benignamque mentem et oculum, quam doni magnitudinem, juxta illud Christi, Luc. XXI, 3: «Vere dico vobis, quia vidua hæc pauper plus quam omnes misit; nam omnes hi ex abundanti sibi miserunt in munera Dei: hæc autem ex eo quod deest illi, omnem victum suum quem habuit, misit.» Hinc Septuaginta vertunt, hilarem datorem benedicit aut diligit Deus.
Ratio a priori est, quod donum magis æstimetur ex affectu dantis, quam ex doni præstantia: qui enim rem parvam dat ingenti animi affectu et benevolentia, gratior est, et plus dare censetur, quam is qui rem magnam dat parvo animi affectu. Jam affectus animi, præsertim amor et benevolentia æque ac odium et indignatio, maxime pellucet emicatque in oculis, quasi in cordis fenestris. Hinc invidi et maligni, uti fascinatores, fascinum et virus gestant in oculis, illisque illud vibrant in astantes, præsertim pueros, quo fit ut pueri cibum fastidiant, et tabe conficiantur: ex adverso benigni et benefici, benigno corde, oculo et manu intuentes egenos, eisque benefacientes pro facultate sua, licet exigua, ipsis vitam et salutem conferunt. Salomonem secutus Ben-Sira, alphabeto 1, littera Teth: «Manum tuam, ait, a beneficentia ne abstrahas.»
Quæres quantum, quibus, quoties et quomodo benefaciendum sit? Respondeo, dandum esse quantum vires permittunt, ut potius supra vires largiendum quam infra. At imprimis habenda est ratio eorum quibus damus: nam, si parvo egent, parum detur; si multo, multum. Jam vero dandum est, quoties indigent pauperes. Unde dicebat Aquila, præceptor Aquilæ Pontici, inopem qui mane nostram beneficentiam esset expertus, si vespere redeat, non esse dimittendum vacuum. Sed quomodo, inquies, dabimus? Hic tria observanda esse monent Hebræi: primo, ut eleemosyna detur clam et in occulto, non palam et in aperto aut publico; secundo, ut detur vultu hilari: nam hilarem datorem amat Deus, juxta dictum Apostoli; tertio, ut, cum damus, verbis blandis alloquamur: nam dono gratiam conciliat oratio, quæ sæpenumero plus valet ac potest quam ipsum donum. Huc facit gnome Arabum, Cent. I, num. 80: «Liberalis vicinus est Dei, vicinus hominis, vicinus paradisi, remotus ab igne inferni,» q. d. Beneficus et liberalis felix est in hac vita et futura, in terra et in cœlo.
Præclare Nazianzenus, orat. De Cura pauperum: «Deus esto, ait, calamitosis Dei misericordiam imitando; nihil enim beneficentia divinius in hominem cadit. Et rursum: «Pulcherrime hoc et benignissime Deus facit, quod non ex pretio rei datæ, sed offerentis facultate et animo donum æstimat. Benignus esse ne differas, sed nunc esto; nec ideo quia pretii te summa destituit, totam relinquas liberalitatem, sed partem reipsa præstes, partem animi promptitudine, aut proposito in posterum (utrumque enim significat græcum προθυμία). Magnum calamitoso remedium est misericordia ex animo collata, et genuina condolentia multo leviorem reddit calamitatem.»
Huc facit apologus ursi, agni et columbæ, nervosis similitudinibus armatus, quem recenset Cyrillus, Apolog. moralium, lib. I, cap. XXII, cujus titulus: Magis semper partem misericordiæ teneas: «Ursi catulum, ait, in captum agniculum sævientem desuper columba prospiciens, dixit: Ut quid in miserum sævis? Cui ille: Si generationem complexionemque et morem meum attenderes, tu tibi responderes: Nimirum ursi filius sum, ursum me fore physiognomia ostendit, atque ideo nunc ursi morem imitor. Tunc illa subjunxit: Linque corruptam generationem, vince sævam complexionem, depone ferinum morem; nam Deus clemens creavit te, natura pia nutrit te, plana terra sustentat te. Dulci sanguine vivis, amica membrorum compagine subsistis, et humorum tuorum pacis fœdere solidaris. Revera, totus ordo naturæ ad pietatem te trahit. Cœlestia enim ac terrestria omnia tantum tibi bonitatis indulgent, ut vivas. Quippe non emis corporis vivificum motum, nec cœli lumen, nec aeris flatum, nec telluris granum, nec exuberantis aquæ profluvium, quibus vivis. Unde, quæso, tibi hæc omnia, nisi ex sola naturæ clementia? Igitur derelinque furorem, mitiga rabiem, desine sævire, et te ad imitandam communem pietatem converte. Ad hæc ille parum emollitus respondit: Profecto quæ sapienter hortaris hæc agerem, si dominantem omnia mala rationem haberem. Mox illa: Bene, inquit, dixisti. Quoniam omnis crudelis asperitas ex feritate bestialis mentis exsurgit. Exasperatum enim mare tenebris offunditur, et aurum politura complanatum rutilantius micat. Sic lux sapientiæ benignitatis est socia, et pietatis semper amica, sed in mente perturbata suscita-
tur ira turbida, insipientia obscura, crudelitas aspera.» Unde hanc conclusionem practicam educit, et velut epimythium assignat: «Sapiens ergo ratione mala omnia vincens, passus offensam, magnanimitatis potentia spernit iram, beneficentia liberalitatis injuriam et crudelitatem remittit, nec amplius aliud quam beneficentiam sui cordis meminit. Sic illata mala constantia frangit, patientia vincit, et ex toto corde triumphatorem misericordia ostendit. Novit enim nocentem fore iracundiæ jam subjectum, et idcirco devicto victor compatitur, et per suæ pietatis antidotum infirmitatis alterius curat malum. Ita igitur sapientis invicta pax est, et vindicta, clementia. In bonis enim summa ejus victoria; et in malis, virtus inviolata. Qui vero flammis iræ cito accenditur, fœtet igneum ut sulphur. Sed cum opportune prudens irascitur, splendet ut aurum politum. Iracundus ergo est sulphur fætidum, et iratus sapiens est aurum digestum. Quibus dictis abiit.»
Porro hæc sententia est illustris: hac de causa eam Septuaginta quasi paraphrastice per trinam dilatant et explicant; prima est: «Virum hilarem et datorem benedicit;» vel, ut alii legunt: «Diligit Deus; vanitatem operum ejus consummavit.» Priorem partem citat Apostolus, II Cor. IX, 7: «Unusquisque, ait, prout destinavit in corde suo, non ex tristitia, aut ex necessitate; hilarem enim datorem diligit Deus.» Et Roman. XII, 8: «Qui miseretur in hilaritate,» ubi plura de eadem annotavi.
Præclare S. Augustinus in Psal. XLII, sub finem: «Si fregeris, ait, ex animo esurienti panem tuum, quia plerumque fit a tristibus et murmurantibus, ut careant tædio interpellantis, non ut reficiant viscera indigentis. Hilarem autem datorem diligit Deus: si panem dederis tristis, et panem et meritum perdidisti.» Expende to non ut reficiant viscera indigentis, q. d. Qui mœstus vel indignans dat eleemosynam, reficit corpus pauperis, at sua mœstitia vel indignatione cruciat et vulnerat ejus animum et viscera; qui vero eam hilariter impertit, tam animum et viscera, quam os et corpus egeni pascit et recreat. «Ergo ex animo fac, ut ille qui intus videt, adhuc te loquente, dicat: Ecce adsum.» Et mox: «Vis orationem tuam volare ad Deum? fac illi duas alas, jejunium et eleemosynam.»
Porro quod addunt Septuaginta, vanitatem operum ejus consummavit, antithesis est ejus quod vers. præcedenti de iniquo dixere: Qui seminat mala, metet et mala; plagam autem operum suorum consummavit, q. d. Qui seminat mala, plagam pœnamque plenam et consummatam malorum quæ sevit, reportabit; qui vero seminat bona, ac præsertim eleemosynas in pauperes hilariter dispertit, hic sua hilaritate supplebit, perficiet et consummabit quidquid in ejus operibus et moribus vanum, id est vacuum est et inane. Eleemosyna enim implet ea quæ actionibus cæteris desunt aut
deficiunt, ac præsertim hilaris promptusque animus dandi, supplet ea quæ donationi ob paupertatem aliamve causam desunt. Deus enim æstimat non tam donum quam donantis affectum; sicut ergo si aquam e vase effundas, in vas vacuum subintrat, ejusque vacuitatem replet succedens aer: sic si eleemosynam parvam des, bursam mentemque videris evacuare, atque vacuam, id est exilem et nullius momenti, rem efficere, sed vacuum illud supplet et replet hilaritas et promptitudo plura dandi, si facultas suppeteret. Quocirca Salomonem secutus Siracides, Eccli. XXXV, 11: «In omni dato, ait, hilarem fac,» græce λάρωσον, id est hilarifica, «vultum tuum.»
Secunda est: «Qui miseretur pauperis, ipse vicissim enutritur, ut qui egeno de panibus suis impertitus sit.» Qui enim miseretur, meretur misericordiam; et qui pascit alios, meretur pasci, juxta illud Christi, Matthæi V: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur.» Et Apostolus, II Cor. IX: «Qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet.» Vide sequentia et quæ ibidem annotavi.
Mystice Auctor Catenæ Græcorum: «Doctores, ait, qui pauperes spiritu doctrina sua pascunt, seipsos vel maxime alunt, juxta illud: In diebus famis suis ipsi panibus (hoc est sua ipsorum doctrina, per quam nimirum ipsi quoque sustentantur) saturabuntur.» Exempla hujus sententiæ et benedictionis eleemosynæ sunt in Vita S. Joannis Eleemosynarii, qui quo plura dabat pauperibus, eo plura recipiebat, uti fusius alibi recensui; in Vita S. Lydwinæ, quæ sua liberalitate meruit obtinere bursam Christi, ex qua quantumcumque erogaret, semper supererat, quod ulterius erogaret; in Vita S. Catharinæ Senensis, et aliorum plurium.
Memorabile est quod de S. Liberali, nobili Altinatæ et Tarvisii protectore legimus, eum in ægros et pauperes mire fuisse liberalem, ideoque multos a variis morbis curasse, adeoque una die 120 personis sanitatem divina virtute impertivisse. Cum vero hiemis tempore ad ecclesiam cathedralem pergeret, paupere nudo et frigore trementi obvio, sibi vestem detractam tradidit, qui illi sequenti nocte apparens Christum se esse dixit, et vestem restituit, quam ille induens, a periculis non semel servatus est. Nam, cum Arianis prævalentibus, S. Heliodorus cum suis discipulis ut solitarium locum inveniret, in quo Deo deserviret, navim conscendisset, sævaque orta esset tempestas, illam Liberalis extremo vestis illius demisso in mare illico sedavit: ita ex monumentis Ecclesiæ Tarvisinæ narrat Philippus Ferrarius in Catalogo Sanctorum Italiæ, ad diem 27 aprilis.
Tertia est: «Victoriam et honorem acquirit munera dans, et animam quidem aufert possidentium, vel acceptantium;» vel, ut Vulgata legit, accipientium. Hæc gnome non est in Hebræo, sed ex Septuaginta transcripta. Pro aufert græce est
ἀφαιρεῖται, quod Auctor Catenæ Græcorum vertit, evertit, accipitque de donis quæ dantur principi vel judici ad evertendam justitiam.
Verum alii referunt ad eleemosynam et misericordiam, de qua hoc versu omnis est sermo, ut sensus sit, q. d. Beneficus et liberalis, qui dat eleemosynas vel munera, vincit sibique devincit et subjugat animos accipientium: quare ab eis impetrat omne quod vult, ab eisque honoratur ut munificus, imo ut curator et pater, uti honoratus fuit Joseph ab Ægyptiis, dans eis frumenta et alimenta, ideoque vocitatus «Salvator mundi,» Genes. XLI, 45. Vere Comicus: «Magnes animi aurum, magnes animi munus.»
Mystice Auctor Catenæ Græcorum: Munera, inquit, sunt virtutes per quas homo animam suam dæmonibus, qui illam possidebant, eripit, imo animum Dei, Angelorum et hominum sibi conciliat, itaque quasi aufert et suffuratur, sed pio fortique benevolentiæ furto.
Posset secundo, hæc gnome accipi, ut sit argumentum a simili, puta a judice et principe, cui dantur munera, q. d. Sicut qui munera dat judici, victoriam in lite obtinet; et qui ea dat principi, ab eo ad honores evehitur, eo quod dans munera accipientis animum per ea sibi obstringat: sic pariter victoriam et honorem omneque bonum, quin et gloriam æternam a Deo consequetur, qui Dei amore dat dona pauperibus; hisce enim Dei animum, id est gratiam et benevolentiam demeretur sibique conciliat.
Moraliter, nota hic quanta vis sit eleemosynæ et beneficentiæ, utpote, quæ ardua quæque vincit, et de omnibus reportat victoriam. Primo enim vincit eos quibus benefacit, esto inimici sint et infensi; eorum enim cor emollit, allicit et in benefacientem reflectit; quis enim amantem se non redamet? quis benefactori suo malefaciat? Hoc est potens et nobile victoriæ genus, de quo Apostolus Rom. XII, 20: «Si esurierit, ait, inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi: hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput ejus; noli vinci a malo, sed vince in bono malum.»
Secundo, eleemosyna vincit avaritiam et cupiditatem cæteraque vitia; nam, ut ait Apostolus, I Timoth. VI, 10: «Radix omnium malorum est cupiditas.» Ratio est, quia contraria contrariis vincuntur: sicut ergo ignis exstinguitur aqua, sic cupiditas restinguitur eleemosyna et liberalitate.
Tertio, eleemosyna vincit deletque peccatum, non tantum præsens et futurum, sed et præteritum, juxta illud Danielis, cap. IV, ad Nabuchodonosorem: «Peccata tua eleemosynis redime.» Et Eccli. III, 33: «Ignem ardentem exstinguit aqua, et (sic) eleemosyna resistit peccatis, et Deus prospector est ejus qui reddit gratiam.» Ratio est, quia eleemosyna facta ex amore Dei et proximi est actus charitatis; charitas autem abolet omne peccatum.
Quarto, eleemosyna expugnat cœlum avaris clausum; ob eleemosynam enim datam Christus judex eleemosynarios adjudicabit cœlo, immisericordes inferno.
Quinto, eleemosynarius vincit aurum omnesque opes mundi, quæ mortalibus dominantur: ipse ergo quasi auri mundique dominus illud regit, dispensat, erogat.
Sexto, beneficentia vincit dæmones, eosque fugat et expellit. Ratio est, quod dæmones ob iram et invidiam, qua flagrant in Deum et homines, sint plane maligni et malefici; maleficium autem vincitur a beneficio, et maleficus a benefico; sicut ergo amor vincit odium, et amans odientem: sic eleemosynarius vincit dæmones; similis enim est Angelo, qui totus est beneficus; Angeli autem vincunt fugantque dæmones. Huc facit illud Psal. XLI, 2: «Beatus vir qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus. Dominus conservet eum, et vivificet eum, et non tradat eum in animam inimicorum ejus,» id est dæmonum,» ait ibidem S. Chrysostomus: «Sicut enim oleum efficit ut athletæ elabantur e manibus adversariorum, ita etiam eleemosyna facit ut qui ea utuntur, declinent ac fugiant dæmones.» Idem S. Chrysostomus, in cap. VI ad Ephesios: «Non est, ait, nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus mundi principes et potestates tenebrarum harum; ideo adversus tenebras lucis arma suscipere jubet Paulus: Abjiciamus opera tenebrarum, et induamur arma lucis. Hanc ergo lucem, ne deficiat, continua olei instillatio nutriat, misericordiam adhibeamus; hæc enim nos contra validissimos hostes omni armorum genere instruit.»
Septimo, eleemosyna vincit Deum; unde ipsa specie reginæ apparens S. Joanni Eleemosynario asseruit se Deo esse familiarissimam, et ab eo omnia ad libitum impetrare. Quocirca Poeta: Munera, crede mihi, placant hominesque deosque.
Similem victoriam eamque multiplicem Salomon assignavit obedientiæ et obedienti, cap. XXI, 28.
Si beneficentia vincit Deum, vincit et naturam (cujus auctor et rector est Deus), omniaque naturæ commoda et incommoda, ut paupertatem, famem, sitim, opulentiam, delicias, gulam, etc. Unde S. Chrysostomus, hom. 19 in II ad Cor., in morali, celebrans viduam, quæ parum farinæ sibi et filiis ad vitam necessariæ dedit Eliæ, asserit illam vicisse primo, naturam, quia filiis non pepercit; secundo, famem, quia cibo se privavit, ut eum daret Eliæ; tertio, mortem, quia ejus periculo per inediam se exposuit; quarto, Abrahamum, quia sibi necessaria dedit: «Quid enim, ait, illa fortius fuit muliere? nonne contra naturæ tyrannidem, et contra famis violentiam, et contra mortis minas generose stetit, et omnium fuit fortissima? Sed audi quomodo Christus illam prædicat: Multæ enim, inquit, erant viduæ in diebus Eliæ, et ad nullam missus est Propheta quam ad illam. Dicam aliquid magnum et admirabile. Ista patre nostro Abraham plus in hospitalitatem impendit; non enim ad armentum cucurrit sicut ille; sed pagillo illo farinæ præcurrit omnes in hospitalitate celebres: nam ille quidem vincebat, quod ad hoc seipsum exhibebat; ista vero neque pueris pepercit propter hospitem, etiam nondum futura exspectans.»
Hinc noster Martinus de Roa, lib. I Singul. cap. IX, sic exponit: «Qui pronus est in misericordiam, benedicetur,» id est bonus, imo optimus, hoc est divinus, imo Deus quidam terrestris, vocabitur. Nam bonitatis (Deus autem est ipsa bonitas) maxime proprium est benefacere. Nihil vidit melius Cicero, lib. II De Natura Deorum: «Sed ipse Jupiter, ait, id est Juvans pater, etc., a majoribus nostris optimus maximus dicitur; et quidem ante optimus quam maximus, quia majus est certeque gratius prodesse omnibus, quam magnas opes habere.» Hinc Varroni dives dictus est, quasi divus, quod perinde ac Deus circumfluat maximis copiis, et alienam inopiam ac miseriam, nihil ipse interea incommodi accipiens, levare tam velit, quam possit. Nomen autem Dei nomen est liberalitatis et magnificentiæ; Jupiter a juvando dictus est, Deus a dando. Hinc olim Mæcenates, dando, paterni ac principes liberalitate in clientes ac suos, nomen sibi invenere divinum.
10. EJICE DERISOREM, ET EXIBIT CUM EO JURGIUM (Symmachus et Theodotion, rixa), CESSABUNTQUE CAUSÆ ET CONTUMELIÆ.
Septuaginta, ejice pestilentem e consessu, et exibit simul cum illo jurgium; nam cum sederit in consessu, omnes inhonorat, Græca, ἀτιμάζει, id est dehonestat, inhonorat, ignominia afficit, nihil æstimat, contemnit; Syrus, cessabit lis et opprobrium, ne, si sedeat in consessu, omnes probris afficiat; Chaldæus, ejice derisorem, et expelle contentiosum, et cessabit jurgium et ignominia.
Pro derisorem hebraice est לץ lets, quæ vox significat hominem noxium et pestilentem, qui alios irridet, subsannat, divexat, pacem turbat, lites et pugnas concitat, qualis est susurro, detractor, conviciator, irrisor, turbulentus et seditiosus; talis enim est causa et fomes continuus jurgiorum et rixarum: alios enim probris et sannis impetit, ac seminat dissidia et lites. Ait ergo: «Ejice derisorem,» id est susurronem et turbatorem, «et exibit cum eo jurgium, cessabuntque causæ,» id est lites et contumeliæ. Ait derisorem in singulari, non derisores in plurali, quia unus inquietus et turbulentus sufficit ut totum cœtum, totam urbem et rempublicam turbet, vexet, affligat, sicut modicum fermentum totam farinæ massam inficit et fermentat. Qua similitudine probat Apostolus, I Cor. cap. V, 6, incestuosum scandalosum ejiciendum esse ab Ecclesia. Ejice ergo derisorem vel e vita, ne vivens alios turbet, ita aliqui; vel simplicius, ejice e cœtu, ex urbe et republica,
ut cum eo velut suscitatore et face succendente exeant pariter jurgia, lites et contumeliæ. Sicut enim in cithara, lyra, testudine, organo, harmonia consistit in consona et congrua singularum fidium vel fistularum inter se contemperatione, ita ut, si una dissonet, totam harmoniam turbet et perdat; quare citharœdus, lyricen vel organista, qui acutas habet aures, statim advertens quæ fides vel fistula dissonet (esto cæteri artis imperiti, ubi sit vitium non advertant, sed illud toti citharæ vel choro tribuant), illam cæteris contemperat, vel, si contemperari nequeat, ejicit, aliamque ejus loco consonam substituit, itaque redit consona prior melodia: sic pariter vita et pax communis conflatur et consistit ex singulorum civium pace et concordia; quod si quis inquietus illi se attemperare nolit, magistratus vel principis est eum notare et ejicere; eo enim ejecto, redibit communis pax et concordia, et cum ea salus. Unde Concilium Toletanum II, et habetur 5, Quæst. IV, cap. ult., in fine, sancit ut clamosi et contentiosi e concilio et cœtu Episcoporum ejiciantur: «Ne contentiosi vocibus, ait, sensus audientium conturbent, aut judicii vigorem tumultu perturbent. Quicumque ergo in conventu concilii tumultu, aut contumeliis, vel risibus concilium perturbaverit, juxta divinæ legis edictum quo præcipitur: Ejice derisorem, et exibit cum eo jurgium; cum omni dedecore de confessione abstractus, a communi cœtu secedat, et trium dierum excommunicationis sententiam ferat.»
Tales præ cæteris sunt hæretici, qui omnia humana et divina rident et in jocum vertunt, ideoque turbant fideles Catholicos. Unde Beda sic explicat: «Ejice hæreticum, quem corrigere non potes, de Ecclesia, et cum illi libertatem prædicandi abstuleris, Catholicæ paci auxilium præstabis.» Hac de causa Ecclesia hæreticos, velut turbatores, seditiosos et seductores excommunicat et ab Ecclesia ejicit, ut fidelium pacem, fidei integritatem et salutem tueatur.
Monet ergo hæc gnome patresfamilias, ut e domo; præsules, ut ab Ecclesia; principes, ut e civitate et Republica, expellant homines turbulentos et pestilentes. Hi enim pacem turbant, omnes vexant, lites serunt, cives inficiunt; quare ut pestes contagiosæ a patre, præsule, vel principe, studiose indagandi, ac rigide eliminandi et expellendi sunt, ut cæterorum quieti et saluti consulat.
Et Auctor Catenæ Græcorum partim litteraliter, partim tropologice: Ejice, inquit, e doctrinæ cathedra hominem pravis opinionibus pravisque actionibus imbutum. Ejice itidem ex animæ tuæ regno pestilentem diabolum, neque solum illum inde expelle, sed odio quoque persequere: si enim sedem in illa ceperit, omnes bonas illius cogitationes per innatam malitiam et immunditiam turbabit et inquinabit; Apostolus enim ani-
infamia commaculent; tum quia ubi est castitas a libidine, ibi est etiam castitas et puritas ab omni scelere, imo fidelitas, sinceritas, integritas; amor enim carnis sive libido ita potens est in homine, ut qui eam vicerit facile cætera vitia vincat, imo illa sine reliquis virtutibus, ac præsertim sine ingenti amore vinci nequit. Unde S. Augustinus, lib. De S. Virginitate, docet charitatem velut ignem purgare et exurere omnes libidinis fæces, ideoque virginitatem puriorem et splendidiorem efficere. Hæc vero castitas cordis parit castitatem oris, ut non nisi honesta, verecunda, casta, gravia, justa, sancta proloquatur; quæ insignis est gratia, qua omnes, sed maxime reges et principes, sibi conciliat. Tritum est illud: Os castum in verbis, a furto candida palma, Climata terrarum visere cuncta queunt. «Antiquitus, ait Lyranus, reges non permittebant aliquem sibi assistere, nisi mundum et honestum.»
Quarto, R. Levi per munditiam cordis accipit sincerum amorem et charitatem, q. d. Cum quis sincero corde præstat, aliosque sincero amore prosequitur, hujusmodi benevolentia et charitas, quam in socios suos amicosque verbis suis prodit, in eos imperium ac potestatem obtinet, ut eorum rex esse videatur. Hæc ille qui verba per hypallagen invertit, q. d. Amicus erit regis, id est rex erit amicorum.
Quinto, et plenissime, per munditiam cordis accipias omnia jam dicta, puta munditiam ab omni simulatione, duplicitate, mendacio, dolo, libidine, omnique alia pravitate et cupiditate: hæc enim est plena et perfecta cordis munditia. Sensus ergo est, q. d. Qui cor habet mundum ab omni vitio pravisque desideriis, ac simul habet gratiam dicendi, qua auditorum benevolentiam sibi conciliet, hic amicabit sibi reges et principes. Duo ergo ad hanc amicationem requirit, scilicet primo, munditiam cordis; secundo, gratiam labiorum, qua amabiles et gratiosi apud auditores reddimur, juxta illud Psalm. XLIV, 3: «Diffusa est gratia in labiis tuis; propterea benedixit te Deus in æternum.» Et Cant. I, 2: «Oleum effusum nomen tuum, ideo adolescentulæ dilexerunt te.» Sic Judæi «mirabantur in verbis gratiæ, quæ procedebant de ore ipsius» (Christi), Luc. IV, 22. Et Isaias, cap. L, 4: «Dominus, ait, dedit mihi linguam eruditam.»
Porro unum sine altero non sufficit, sed tam munditia cordis, quam gratia labiorum adsit oportet. Unde ex Hebræo cum Tigurina vertas, rex amicus ejus qui munditiam cordis diligit et labiorum gratiam. Noster tamen vertit, propter gratiam labiorum, quia Hebræi sæpe subaudiunt propter, ut significet munditiem cordis parere gratiam labiorum; hæc enim mundities cordis parit munditiem honestatemque verborum, quæ audientes demeretur, et in sui amorem rapit; os enim simulacrum est cordis, et in verbis mundis velut in speculo resplendet mundities cordis, quæ omnibus, sed maxime regibus carissima est. Sicut ergo auri a scoria defæcati mundities, puritas et probitas tinnitu dignoscitur: sic mundities cordis ex tinnitu et sonitu verborum mundorum patescit et cernitur. Hos ergo amicos sibi diligit rex, tum quia talibus se suaque credere audet, tum quia eos socios gubernationis asciscere potest: eorum enim puritas et integritas in totum populum redundat; qualis enim gubernator, talis esse solet et populus: tum quia eorum mundities regi est decori et ornamento. Inde enim vulgus colligit regem purum habere cor ab omni vitio, utpote qui non nisi puros et mundicordes sibi amicos et socios asciscat. Impuri enim, si in amicitiam regis irrepant, eum dedecorant et infamant, quasi ipse eis similis sit et impurus; perinde ac si quis nummum adulterinum regis imagine insigniret, regem dedecoraret: imago enim regis nummis ab eo cusis additur, ut significet nummos esse legitimos; qui ergo adulterinis eamdem addit, mentitur eos a rege cusos probatosque, velut legitimos, quæ ingens regi est injuria et infamia. Sicut ergo imago regis nummum verum purumque esse testatur: sic pariter regis gratia et amicitia viri puritatem et præstantiam suo testimonio commendat. Talis fuit Chusai, munditiei studiosus, ideoque amicus regis Davidis, qui proinde fideliter a Davide rebellionem Absalonis depulit, II Reg. XV et XVI. Et Zabud, filius Nathan, amicus Salomonis, III Reg. IV, 5.
Significat ergo hæc gnome, ait Jansenius, eum qui amat integritatem animi, atque a fuco et impietate liber est, si accedat etiam dicendi gratia, regi ac magnatibus placiturum. Aut significatur talem non posse non habere gratiam labiorum apud reges, hoc est, talium ut plurimum verba sermonesque grata esse, quod sincero animo dicantur, cum impiorum et fucatorum blandiloqentia, etiam elegans et compta, sapientibus ingrata sit et odiosa, utpote per quam malum machinentur. Unde de Dario scribitur quod, cum malum punicum in manu teneret, dixerit se non optare majorem thesaurum ullum, quam ut tot haberet Zopyros, quot essent grana illius pomi: significans regibus nihil gratius esse debere fidis amicis.
Porro mundus corde et gratiosus labiis non solum amicus est regis terreni, sed et regis cœlestis, puta Dei, juxta illud Christi, Matth. V: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.» Ita R. Salomon: Qui cordis, ait, et labiorum puritate præstat, amicum habet regem, id est Deum, qui et hunc amabit, et ut cæteris in amoribus sit curabit. Quocirca pro qui diligit, hebraice est אהב oheb, id est diligens, quod multi ad Deum referunt. Ita Chaldæus: Diligit, inquit, Deus mundum corde, et in gratia labiorum suorum socius erit regis; Syrus, et amat labia sociorum regis; Vatablus, amat (sup-
ple Dominus) eum qui puro est corde; propter gratiam labiorum suorum socius ejus (est ut) rex, id est, tanto amore prosequitur amicum suum, quanto, si rex esset, quem ne verbo quidem offendere vellet; Septuaginta, diligit Deus corda sancta (Aquila et Theodotion, munda; Symmachus, casta vel pura), et accepti sunt ei omnes immaculati in viis, vel qui tales sunt ut reprehendi non possint. Deinde quod sequitur de rege, ad sequentem versum rejicitur, hoc modo: Rex labiis pascit (legerunt רעה raah, id est pascit, pro רע rea, id est amicus); oculi autem Domini custodiunt sensum, q. d. Regni robur magis consistit in regis prudentia, quam in potentia aut populi frequentia. Ita Auctor Catenæ Græcorum.
Denique Beda partim litteraliter, partim mystice sic explicat: «Qui mundo corde recta prædicat, inter illos annumerabitur, de quibus eidem regi et conditori sæculorum Propheta dicebat: Mihi autem nimis honorati sunt amici tui, Deus. Nam si quis gratiam labiorum recta prædicando præmonstrat, cordis autem munditiam custodire dissimulat, nequaquam talis æterni regis amicitia frui posse putandus est.»
Ratio a priori est, quod Deus uti in essentia est spiritus purissimus et simplicissimus, carens omni compositione, etiam quæ sit duntaxat ex actu et potentia, ex genere et differentia, ex essentia et existentia, qualis est in Angelis: sic pariter purissimus est in intellectu et voluntate, ideoque remotissimus ab omni errore, duplicitate, simulatione, cupiditate, passione, impuritate; quare diligit Angelos, utpote puros spiritus, et ad suam puritatem præ cæteris creaturis accedentes. Item animas castas et puras, quia in his velut in terso limpidoque speculo resplendet divinæ puritatis et splendoris imago. Hæ ergo Dei simillimæ sunt; similitudo autem causat amorem et amicitiam, similis enim amat sibi similem. Hinc animæ castæ et puræ sunt templum Dei, juxta illud II Cor. VI, 16: «Vos enim estis templum Dei, sicut dicit Deus: Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus,» Levit. XXVI, 12. Unde ex Chaldæo et Vatablo hoc loco sic vertas, et versionem jam recensitam invertas (Chaldæa enim et Hebræa nomina, cum sint indeclinabilia, in quolibet casu verti possunt): «Diligit Deum mundus corde,» etc. Talis ergo cum Harminio dicit: «Malo mori quam sordidari;» puritas enim mihi carior est vita. Puritas autem summa et increata est ipse Deus.
Huc faciunt gnomæ sapientum. Antonius in Melissa, parte II, cap. LXXXVIII et LXXXIX, citat illud Basilii: «Primum beatissimum est, quod in corde nostro purum, quia radix est omnium corporis actionum cordis consilium.» Et illud Nazianzeni: «Non est pietas in vultus demissione, sed in cogitationis puritate.» Et illud Clementis: «Non facinorum abstinentia fidelem justificat, sed cogitationum castitas et pura sinceritas. Oratio casta et vita nulla labe contaminata, thronus, et verum Dei templum est.» Et illud Philonis: «Domus Dei cogitatio sapientis, ac hujus proprie vocatur Deus qui universorum est, quod Deus in ea tanquam in regia ambulat.» Et illud S. Luciæ Virginis et Martyris ad Paschasium præfectum: «Caste et pie viventes templum sunt Spiritus Sancti.»
Jam modum mundandi cor suggerit ibidem S. Cyrillus: «Concupiscentia, ait, suscitat omnes impuras cogitationes et perturbationes (sicut ignis excitat fumum), ad ipsas invitans mentem, ac primo præstigiis illudens, postea vim adhibens et concutiens: siquidem fumi more, vel etiam sicut vapores quidam, insitarum voluptatum appetitus in nobis nascuntur; sed qui temperans est et fortis, motus increpat, nec longius progredi sinit, ac facile infirmos adhuc perturbationis motus superat; iners autem et negligens voluptatum principia admittit quasi cogitationes nudas; cumque permiserit in latitudinem progredi, difficillimum erit resistere: nam qui ante captus est et jam occupatus, is consiliorum suorum non dominus est, imo magis victrici perturbationi quasi barbaro alicui subjicitur.
Quocirca sapienter S. Basilius, hom. in principium Proverb., et ex eo Damascenus, lib. III Parallelorum, cap. XXVII: «Mentem, ait, oportet non secus ac gubernatorem quemdam, supra vitiosas affectiones insidentem, ac carnem velut navem conscendentem, rationemque tanquam clavum perite huc atque illuc obvertentem, fluctus generoso ac forti animo obterere; atque ita se comparare, ut sublimis manens, ac perturbationibus impervia, earum amarulentia, perinde ac maris salsugine minime impleatur.» Citat ibidem Damascenus illud Didymi: «Diuturno studio et meditatione, concitatorum animi motuum vis ac feritas debilitatur. Nec perturbationum aurigæ simul atque eas semel subegerit, tranquilla sunt omnia; semper enim quamdiu homo in hac vita versatur, hoc bellum durat.»
11. QUI DILIGIT CORDIS MUNDITIAM, PROPTER GRATIAM LABIORUM SUORUM AMICUM HABEBIT REGEM.
Quæres, quænam vocetur hic cordis munditia, et quænam gratia labiorum? Primo, Baynus, Cajetanus et Jansenius per cordis munditiam accipiunt cordis candorem et sinceritatem, per gratiam labiorum veracitatem: utramque enim adamant reges et principes, tum quia vicarii sunt Dei, qui est prima veritas, puritas et sinceritas; tum quia vere et sincere jus dicere, populum regere, et omnia Reipublicæ munia administrare debent; quare summe oderunt hypocritas, dolosos, mendaces, fraudulentos, qui hanc veritatem adeo ipsis decoram, et ad bonum regimen necessariam offuscare, adimere vel pervertere conantur. Sensus ergo est, q. d. Qui diligit «munditiem cordis,» id est candorem et sinceritatem, atque illi similem «gratiam labiorum,» id est sinceritati conformem veracitatem, a dolo, fuco et fraude alienam, hic placebit regibus et principibus, ut eum habere amicum et familiarem percupiant. Reges intellige probos et sapientes: nam improbi et insipientes amant sibi similes, præsertim eos qui sibi adulantur, esto mentiantur, fucum faciant, decipiant et illudant, uti Nero amabat Simonem magum et impostorem.
Secundo, noster Salazar per munditiam cordis accipit cor ab odio, malignitate et malitia purum, placidum, pacificum, quietis et concordiæ studiosum; per gratiam labiorum, gratiam dicendi, et conciliandi amorem, pacem, concordiam, ut hic versus annectatur et opponatur præcedenti de ejiciendo derisore, q. d. «Qui diligit cordis munditiam,» etc., id est, si quis est sincero vir animo, verax, pacis et concordiæ studiosus, hunc certe aliis posthabitis sibi rex in amicum adlegere debet; is enim per omnia aptus est, ut ejus muneris functiones obeat. Itaque sicut illum alium derisorem quam longissime arcendum esse in superiori versu dixerat, ita hunc veracem et placidum hominem, quam proxime sibi adjungendum copulandumque docet hic Salomon. Cito subinde verba auctorum, quia nullus seipso melior est mentis suæ interpres: a qua non raro aberrant, qui illam suis verbis interpretantur.
Tertio, Beda, Hugo, Dionysius et alii per cordis munditiam accipiunt castitatem cordis; per gratiam labiorum, castitatem verborum, ob quam Christo, Regi regum, præ cæteris Apostolis dilectus fuit S. Joannes, et utramque in suis familiaribus adamant reges et principes, tum ne aulæ, vel etiam thori regalis, pudicitiam suo scelere et
sed cogitationum castitas et pura sinceritas. Oratio casta et vita nulla labe contaminata, thronus, et verum Dei templum est.» Et illud Philonis: «Domus Dei cogitatio sapientis, ac hujus proprie vocatur Deus qui universorum est, quod Deus in ea tanquam in regia ambulat.» Et illud S. Luciæ Virginis et Martyris ad Paschasium præfectum: «Caste et pie viventes templum sunt Spiritus Sancti.»
12. OCULI DOMINI CUSTODIUNT SCIENTIAM; ET SUPPLANTANTUR (male in Regiis legitur, superplantantur) VERBA INIQUI.
Pro custodiunt hebraice est נצרו natseru, id est observant. Oculorum enim proprium est observare rem visam; item custodiunt, servant, conservant. Rursum pro supplantantur, hebraice est יסלף iesalleph active, id est supplantat, calcat, proterit, evertit, scilicet Dominus Deus.
Quæres, quænam hæc scientia, et quomodo opposita verbis iniqui? Primo, Aben-Ezra per scientiam accipit viros scientia præditos: sic enim constat antithesis inter sapientes et iniquos, q. d. Oculi, id est intellectus vel voluntas et beneplacitum, puta providentia Domini, custodit viros scientia imbutos ab universis calamitatibus; verba autem iniqui prava machinantis in scientia excultos, pervertet, et irrita reddet. Scientiam intellige practicam, puta studium virtutis, quæ est scientia Sanctorum. Scientes ergo, sive sapientes, iidem sunt qui justi et sancti. Et R. Levi: Sapientum mentem, inquit, conservant oculi, seu providentia Dei, ut illorum cogitata et consilia reipsa eveniant. Idem vero Deus iniquorum verba demolitur, cum eos dejiciat ab iis quæ consulto deliberaverunt. Et Vatablus: Deus, inquit, approbat ea quæ a viris sapientibus geruntur; reprobat vero verba (id est res), opera et gesta prævaricatorum.
Secundo, Beda per scientiam accipit veritatem, præsertim religionis et fidei, q. d. Superna conspectio custodit semper in Ecclesia scientiam veritatis quam docuit; verba autem hæreticorum imo omnis sermo pietati et justitiæ contrarius, qui a Domino rege non servatur, cum suo auctore subvertitur. Supplantantur ergo verba iniqui, dum hæretici dogmata exstinguuntur, et quasi planta pedis calcantur et suffocantur, ne sese propagent, et ad vicinos posterosve inficiendos proserpant.
Tertio, Jansenius per scientiam accipit veritatem ore prolatam, præsertim cum testis verum a se cognitum testatur. Potest, inquit, scientia simpliciter accipi pro cognitione rei, de qua aliqui loquuntur et testificantur: ut significetur providentiam Domini conservare et tueri testimonium veritatis, illud scilicet, quo id quod sciunt homines loquuntur et testantur; contra vero illum subvertere iniquorum verba, quæ in aliorum perniciem contra veritatem cogitaverunt, aliud dicentes quam sciunt esse verum. Favet versio Chaldæa, quæ pro supplantantur verba iniqui, vertit, protudit verba prædonum; et Syri, profligantur verba mendacii. Chaldeum et Hebræum טלטל tiltel idem est quod protudit, profligat, ejicit, evellit, transportat; vel tegit, obtegit, offuscat, obumbrat.
Quarto, alii per scientiam accipiunt prudentiam et sapientiam. Hanc enim oculi, id est providentia Domini in orbe, ac præsertim in Ecclesia sua, tuetur et custodit, ac «verba,» id est dicta et facta insipientium, id est iniquorum, prudentiæ et sapientiæ contraria subvertit.
Quinto plane et genuine, noster Salazar censet hæc dici adversus mendaces derisores, de quibus vers. 10, q. d. Deus quidem omnia intuetur; nihil enim est quod ipsius perspicacissimam aciem fugiat, atque adeo ipse rerum omnium testis oculatus est; id sibi volunt illa verba: «Oculi Domini custodiunt scientiam,» id est certissimam intuitivamque rei cujuslibet notitiam apud se asservant; «et supplantantur verba iniqui.» In Hebræo hæc oratio est activa, hoc modo: Et supplantat, vel pervertit verba iniqui. Nimirum ipse Deus, qui oculatus rei testis est, verba, hoc est mendacia et dolos improbi impostoris coarguit, ejusque falsitatem palam evincit. Significat atque Salomon, etiam tunc cum quis confidentissime mentitur, quia rem prorsus latere existimat, haud tutum esse, quia Deum spectatorem habuit,
qui rei cognitionem notitiamque apud se retinens, eam tunc cum volet, convicta ipsius falsitate aperire, et in vulgus spargere poterit. Quæ sane est pereglegans Deoque digna sententia.
Denique generatim scientia hic accipi potest pro qualibet cognitione et veritate, sive fidei, sive morum, quam Deus in orbe et Ecclesia sua per doctores et sapientes tuetur et custodit, ac contrariam illi falsitatem, quam iniqui inducere conantur, supplantat et obterit; Deo enim, qui prima est veritas, competit cujuslibet veritatis cura et tutela, ut ipsa esto ad tempus ab iniquis opprimatur, tamen Deo tutore et vindice tandem caput efferat, clarescat, vincat et triumphet, uti patuit in Christo, Apostolis, S. Athanasio, S. Chrysostomo, S. Gregorio Nazianzeno, cæterisque fidei, veritatis, prudentiæ et sapientiæ doctoribus, defensoribus et athletis.
Septuaginta vertunt, pascit labiis rex; oculi autem Domini conservant sensum; vilipendit autem verba iniquus, q. d. Rex sapientibus suis edictis, responsis, dictis, subditos velut oves pascit, id est regit et in civili vita enutrit; iniqui autem ejus verba legesque vilipendunt, easque in alium sensum, qui suis cupiditatibus faveat, perperam interpretando detorquent; sed oculi Domini verum earum sensum conservant, juxta quem suo tempore, ac præsertim in die judicii iniquos, vel, ut hebraice est, בוגד boged, id est prævaricatorem legis, judicabit, condemnabit et puniet. Itaque hac gnome Salomon metu divini judicii percellit impios, qui leges regum pervertunt et violant, ut ejus timore ipsos ad sanam mentem regisque et legum obedientiam reducat.
13. DICIT PIGER: LEO EST FORIS, IN MEDIO PLATEARUM OCCIDENDUS SUM.
Septuaginta, excusationem affert et dicit piger: Leo in viis, et in plateis sicarii; Syrus, dicit piger quando mittitur: Leo in via, ecce occisor in platea; Chaldæus, dicit socors in socordia: Ecce leo foris, et in plateis homicida. R. Levi: Ignavus, ait, domo non prodit ad opus suum præ insigni desidia qua torpet, inquitque leonem foris esse a quo discerpatur, si domo exeat, prædonesque forum occupare, a quibus juguletur, si in illud se conferat.
Hæc gnome socordiam pigrorum graphice repræsentat; ne enim cogantur laborare et labore sibi victum parare, fingunt sibi mille inanes metus et pericula, ac parvas difficultates elevant, æstimantque maximas, sicut pueri formidant umbras et larvas; et, ut vulgo dicitur: «Ex formica faciunt leonem;» fingunt, inquam, sibi myrmicoleonem, id est formicarium leonem, cum rem levem et occupationem facilem apprehendunt et reformidant, velut rem terribilem et insuperabilem. Unde Olympiodorus in illud Job cap. IV, 11, juxta Septuaginta: «Myrmicoleon periit, eo quod non haberet prædam:» Myrmicoleon, ait, id est formica leo, est diabolus, qui strenuis et generosis contemptui est ut formica; timidis vero et ignavis terribilis est ut leo. Unde
diaboli typus est: «Crocodilus, fugax animal audaci, audacissimum timido,» ait Seneca, lib. IV Natur. Quæst., cap. II. Ex adverso de Modesto Valentis Imperatoris præfecto, frustra S. Basilium ad arianismum pertrahere conante, canit Cyrus Theodorus: Modeste, Basilio Magno subes: Formica es, rugias licet ut leo.
Dicit ergo piger: «Leo est foris,» id est leo extra urbem in agris grassatur, qui me, si urbe egrediar, laniabit et vorabit. «In medio platearum occidendus sum,» id est, in ipsa urbe ejusque plateis grassantur rixæ et sicarii, qui, si domo egrediar, me occident; ubique ergo obtendit pericula lethifera et insuperabilia, ne ad opus egredi cogatur, q. d. Nec urbe, nec domo tuto egredi possum. Si enim urbe egrediar, incidam in leonem qui me discerpet; si domo exeam, incidam in rixantes et sicarios, qui me confodient. Necessum ergo, si vitam tueri velim, ut domi quietus et iners desideam. Contingit aliquando fortuito urbe exeuntes incidere in leones, et ab eis laniari, uti contigit Prophetæ illi a Deo misso in Samariam, eo quod contra jussum Domini in ea cibum sumpsisset, III Reg. cap. XIII, 24; idque in Africa nonnullis in locis frequens est, teste Plinio, lib. VIII, cap. XVI. Verum pigri periculum alterius loci in suum, ubi nullum est, transferunt, et quod semel uni contigit, universale faciunt, sibique appropriant. Hoc enim facit metus quem parit inertia.
Hebraice est, dicit עצל atsel, id est piger et tardus instar asini: Leo est foris. Asinus enim mire formidat leonem, quasi hostem proprium suæ vitæ insidiantem, ut carnibus suis pascatur. Hinc illud Eccli. XIII, 23: «Venatio leonis onager in eremo.» Alludit ad indolem et rugitum leonum. Hic enim adeo terribilis est, ut omnia animalia percellat et stupefaciat, itaque sistat, capiat, laniet et devoret, uti superius docui ex Plinio; simili enim modo phantasmata terrifica et apprehensio difficultatum, quas pigro suggerit ignavia, ita eum percellunt, ut eum stupefaciant, sistant, consumant, tabefaciant et enecent. Generosi enim sunt quasi leones, qui nihil timent, sed omnibus sunt timori, præsertim asinis, id est pigris, qui omnia etiam tuta et non timenda timent; unde timoris se faciunt mancipium, pabulum et ludibrium.
Causa est, quod otium et inertia mille homini suggerit apprehensiones et imaginationes, quæ
omnes laboris et rei faciendæ difficultates, etiam minimas, ad vivum repræsentant, exaggerant et aggravant, quibus animus metu percellitur et laborem exhorret. Unde S. Basilius, apud Antonium in Melissa, part. II, cap. XLVI: «Otium, inquit, maleficii principium. Propria est hæc ægritudo otiosi et desidiosi animi, ut vigilante corpore somnia videat.» Ibidem S. Chrysostomus: «Nihil, inquit, est tam facile, quod non valde grave et invisum magna pigritia reddat, nec quidquam tam laboriosum et difficile, quod studium et alacritas non facillimum efficiat.» Et Clemens: «Qui infirmi et imbecilles sunt, iis vel quod mediocre est supra vires ipsorum videtur.» Et Philo: «Innumeri neglecta exercitatione robur etiam naturale enervarunt. Consuetudine et quiete confirmatum otium, insidiosum est.»
Hæc sententia vera est in temporalibus, verior in spiritualibus. Tardi enim et pigri fingunt sibi pericula et onera quæ nulla sunt, ac trepidant timore ubi non est timor. Jejunare, orare, cupiditatibus resistere, etc., carnales et pigri putant sibi esse intolerabile et impossibile. Unde Beda: «Leo, inquit, foris, in medio platearum occidendus sum, quod est aperte dicere: Et verba et opera virtutum, ubi ostendi foris cœperint, statim persecutio vel hominum, vel spirituum comitatur invidorum, nec valeo in tentationibus resistere, sed in ipsis boni propositi vincor inceptis.» Sic et Auctor Catenæ Græcorum: «Qui, inquit, ad virtutem deses est, dicere solet: Leo est in via, hoc est, satius est vulgariter et incuriose vivere, quam periculum aliquod propter pietatem adire. Per leonem autem designatur diabolus: hic enim est qui virtutum vias obsidet; quin homicidarum quoque nomine dæmones haud inconcinne adumbrantur;» ac paulo post: «Aliter, piger dicit: Leo est in via, hoc est, dæmones pravaque cogitationes impedimento mihi sunt, quo minus in Dei præceptis progressus faciam.»
Rursum hanc gnomen adaptes tepidis pigrisque Clericis, Sacerdotibus et Religiosis, qui otiari volunt nihilque agere, nec vacare contemplationi, nec actioni. Talis ergo reipsa dicit: Nolo secedere extra urbis frequentiam, in locum secretum, ut vacem contemplationi, quia ibi grassatur leo, id est diabolus, qui anachoretis et contemplantibus mille parat tentationes et laqueos; nolo pariter vacare actioni, nolo concionari, catechizare, audire confessiones, quia in his pericula sunt ne perdam meipsum, et alienorum peccatorum reum me faciam, eaque in me transcribam; sed hi cogitent in otio et desidia sibi longe gravius imminere periculum a pardo et panthera, qui desidibus insidiatur, ut in eos insiliat, eosque laniet et devoret, puta ab Asmodæo et spiritu fornicationis, qui mille in otiosis suscitat cupiditatem omnium desideria, et concupiscentias quæ illos opprimunt et suffocant, uti Asmodæus suffocavit septem sponsos Saræ ob inertiam et libidinem, Tobiæ cap. III, vers. 8.
Præclare S. Augustinus, serm. 65 De Temp., loquens de sedulitate hospitalitatis, qua Abraham excepit Angelos, Genes. XVIII: «Videte, ait, fratres, quam ferventi animo hospites debeatis excipere. Ecce ipse Abraham currit, uxor festinat, puer accelerat; nullus est piger in domo sapientis.» Idem, serm. 245: «Noli, ait, piger esse in opere, cujus mercedem desideras, etc.; transit labor, venit requies.» Labora ergo in tempore, ut quiescas et exsultes in æternitate: «Non enim sunt condignæ passiones (pariter et actiones laboresque) hujus temporis ad futuram gloriam, quæ revelabitur in nobis,» Rom. cap. VIII, 18. Vive ergo, labora, patere, suda æternitati. Momentum est quod cruciat, æternum quod delectat et beat.
14. FOVEA PROFUNDA OS ALIENÆ: CUI IRATUS EST DOMINUS, INCIDET IN EAM.
Hebraice, fossa profunda os alienarum: cui succenset Dominus, cadet illuc. Sic et apud Symmachum et Theodotionem, os alienarum, scilicet mulierum, puta adulterarum et meretricum. Septuaginta tamen os alienarum, scilicet rerum, accipiunt pro ore impii, quod aliena a lege et Deo eructat; unde vertunt: fovea profunda os iniqui; qui autem odio habetur a Deo, incidet in eam. Sic et R. Levi, qui sic explicat: Cum quis aliena pugnantiaque loquitur, quæ nimirum veritati artisque fundamentis et principiis repugnant, id prorsus simile videtur profundæ foveæ, in quam qui decidat nullum habet adminiculum, quo inde exeat. «Cui iratus est» Deus: Et iratus est Deus ei qui in hanc foveam corruit: nam subinde a recto tramite virtutumque culmine recedet, ita ut semper in pernicioso hoc instituto firmius obdurescat.
Verum alii passim per alienas accipiunt meretrices. Unde Vatablus, os scorti profundus est hiatus, in quem cadet cui Dominus irascitur. Per os, accipe oscula, nutus et eloquia, cæteraque meretricia oris et vultus blandimenta, quibus meretrices quasi iynges viros ad se rapiunt et dementant. Sensus est, q. d. Os meretricis, quod osculis et verbis cantibusque amatoriis, instar sirenis juvenes et viros ad se allicit, est vorago profun-
da, juvenes virosque absorbens, instar Hecla, Vesuvii et Ætnæ. Sicut enim hi montes ignibus æstuantes globos igneos ejaculantur, quibus omnia circumcirca inflammant et comburunt: sic os meretricis igne libidinis æstuans amoris flammas facesque ejaculatur, quibus omnes in sui concupiscentiam rapit et accendit. Rursum sicut Vesuvius propius ad os ejus accedentem Plinium secundum, tempore Vespasiani Imperatoris, ut causas tanti incendii investigaret, rapuit et absorbuit: sic os meretricis juvenes ad se accedentes rapit et devorat, ut sirenes devorarunt socios Ulyssis, quos cantibus dulcisonis ad se illexerant et dementarant.
Fossa profunda per catachresin significat hic exitium et perniciem extremam, puta pauperiem, morbos, infamiam, mortem, ac tandem barathrum gehennæ, in quæ incidunt qui ad meretrices accedunt. Hæc ergo fossa adeo profunda est, ut careat fundo, sitque intermina et æterna. Itaque meretrix est gurges patrimoniorum, vorago bonorum omnium, abyssus gehennæ, juxta illud cap. VII, 27: «Viæ inferi domus ejus, penetrantes interiora mortis.»
Porro sicut Ætna non semper ignes vomit, sed prius eos intra se colligit et coacervat, ut stato tempore simul ingentes flammarum moles et quasi montes evibret: sic os meretricis studio subinde premit suos amores, ut collectos majori impetu suo tempore in accedentes ejaculetur, adeo ut iis resistendo non sint. Os ergo meretricis est quasi os barathri, imo quasi vestibulum inferni, ut, si in os meretricis incidas, casurus sis in amores et tricas meretricias, ex quibus nunquam te extricabis, ac tandem in barathrum inferni, ex quo per omnem æternitatem emergere non valebis. Ita Beda: «Fovea profunda, inquit, os alienæ, etc.; qui enim verba vel oscula meretricis libenter amplectitur, quasi januam jam gehennalis pulsat abyssi, citoque mergitur, si pedem cautus non retrahit, si non membra reliqua a vicinia cohibet foveæ pœnalis, in quam nullus omnino nisi filius iræ illabitur.»
CUI IRATUS EST DOMINUS, INCIDET IN EAM.
Hebraice est עברה ebreum, quæ vox notat ingentem iram, æstum et furorem, q. d. Cui vehementer irascitur Deus, sive qui est objectum indignationis divinæ, et in quem ira fervet, ac furorem suum vibrat Deus, incidet in hanc meretricis fossam.
Nonnulli hæc verba per hypallagen accipiunt, q. d. «Cui iratus est Dominus, incidet in eam,» id est, qui in ipsam inciderit, iram Dei in caput suum accerset: præcipua vero ruinæ illius pars ea erit, ex ruina illa ac fovea nunquam emergere. Verum alii simplicius hæc accipiunt uti sonant, q. d. Incidere in meretricem est pœna præcedentis peccati: tantum enim lapsum tamque perniciosum non solet permittere Deus, nisi illi cui ob præcedentia peccata vehementer irascitur.
Significat ergo Salomon quod, uti singularis est gratia Dei ab hac meretricia fovea præservari, quod paucis Deo dilectis contingit, ita peculiaris ejusdem vindictæ esse in eam incidere. Hinc Theologi docent peccatum posterius esse pœnam prioris, ac Deum minus peccatum præcedens punire majori subsequenti, uti docet Magister Sententiarum in II, dist. XXXV; S. Augustinus, in Psalm. LVII; S. Gregorius, lib. XXVI Moral., cap. XII, et alii passim; quod Hebræi dicunt: Transgressio trahit transgressionem.
Porro peccata, ob quæ Deus permittit homines incidere in meretricios amores inextricabiles, præcipue sunt duo: primum est hæresis et infidelitas, ob quam Deus permisit Philosophos in præposteras incidere libidines, uti docet Paulus, Rom. I. Sic hoc sæculo hæresim Calvini, Lutheri, Anabaptistarum vagis horrendisque libidinibus puniri, quas inauditi morbi et lues Gallica, aliæque horribiles pœnæ ac miseriæ consequuntur, audimus et oculis conspicimus. Secundum est superbia: superbiæ enim congrua pœna est luxuria, ut qui per superbiam se ad summa attollunt, per luxuriam in ima deturbentur. Unde S. Gregorius, lib. XXVI Moral., cap. XIII, docet castitatis custodiam esse humilitatem, superbiæ vero pœnam esse libidinem: «Sic sic elati justa fuerant retributione feriendi; ut, quia superbiendo se hominibus præferunt, luxuriando usque ad jumentorum similitudinem devolvantur. Homo quippe, cum in honore esset, non intellexit: comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis.» Et pluribus interjectis: «Hinc quippe per Oseam, cap. V, contra Israelitas dicitur: Spiritus fornicationum in medio eorum, et Dominum non cognoverunt; qui, ut ostenderet quod causa libidinis ex culpa proruperit elationis, mox subdidit dicens: Et respondebit arrogantia Israel in faciem ejus. Ac si diceret: Culpa, quæ per elationem mentis in occulto latuit, per carnis luxuriam in aperto respondit.» Unde sapienter concludit dicens: «Proinde per humilitatis custodiam servanda est munditia castitatis; si enim pie spiritus sub Deo premitur, caro illicite super spiritum non levatur. Habet quippe spiritus commissum sibi dominium carnis, si tamen sub Deo recognoscit jura legitimæ servitutis. Nam si Auctorem suum superbiendo contemnit, jure et a subjecta carne prælium suscipit. Unde et ille primus inobediens, mox ut superbiendo peccavit, pudenda contexit. Quia enim contumeliam spiritus Deo intulit, mox contumeliam carnis invenit. Et quia Auctori suo esse subditus noluit, jus carnis subditæ, quam regebat, amisit: ut in seipso videlicet inobedientiæ suæ confusio redundaret, et superatus disceret quid elatus amisisset.»
Tropologice, fovea profunda est os meretricis, id est os hæresis et hæretici: hoc enim ab uno errore in alium, ab uno scelere in aliud prolabitur, aliosque secum trahit, itaque implicat, ut se extricare nequeat, quin profundius semper cadant, donec in abyssum inferni corruant; ab hæresi enim rarus ad fidem orthodoxam est regressus: pauci enim errorem agnoscunt, pœnitent et resipiscunt. «Cui iratus est Dominus, incidet in eam,» quia hæresis nunquam primum est peccatum, sed pœna præcedentis superbiæ, injustitiæ, vel luxuriæ. Summa enim ira est Dei, cum quem permittit in hæresim labi: quare gravia scelera præcedant oportet, quæ tantam iram Dei provocent, ut in hæreseos barathrum eum prolabi sinat. Unde Septuaginta Vaticani hic aliam gnomen congrue subtexunt, quæ non exstat in Hebræo, Chaldæo et Vulgata, nimirum hanc: «Sunt viæ malæ coram viro, et non diligit reverti ab eis; avertere autem se oportet a via perversa et mala.» Scholia huic et aliam congruam attexunt: «Sunt viæ per quas non est ambulandum viro; impius autem vias mortis et perditionis diligit.»
15. STULTITIA COLLIGATA EST IN CORDE PUERI, ET VIRGA DISCIPLINÆ FUGABIT EAM.
Vatablus: et ferula castigatrix longe propellet eam ab illo; Septuaginta Vaticani: dementia pendet ex corde juvenis, virga autem et disciplina longe est ab eo; Complutenses et Regii: stultitia suspensa est in corde juvenis, etc.; Syrus: stultitia avolare facit cor pueri, et virga disciplinæ longe est ab eo; nimirum pro ירחיקנה iarchikenna in hiphil, id est elongabit vel fugabit eam, Septuaginta et Syrus aliis punctis legerunt יארחקנה iarchecna, id est elongabunt se ab eo virga et disciplina; Auctor Catenæ Græcæ legit: disciplina longe est ab ea, scilicet a stultitia pueri, q. d. Stultitia colligata est in corde pueri, quamdiu ipsa manet incastigata: castigatione enim solvitur et tollitur; «colligata est,» id est adhæret, annexa est, copulata est, perinde ac si fune alligata foret. Est catachresis.
Stultitia hæc est puerilis levitas, petulantia, ruditas, incogitantia, imprudentia, inexperientia, inconstantia, concupiscentia: hæc enim colligata, imo innata sunt puero: puer enim est quasi animal brutum, quod non ratione, sed sensu agitur, omniaque quæ videt concupiscit. «Pueris et bestiis, inquit Aristoteles, VI Ethic., cap. XIII, naturales insunt habitus, sed sine intellectu et mente, noxii esse apparent.» Quare sicut asinus, equus, mulus, virga vel baculo arcentur a suis cupiditatibus, et recta aguntur dirigunturque quo sessor vel auriga voluerit: sic pariter puer arcetur a stultis suis cupidinibus, et agitur in viam rectam, ut vivat secundum dictamen legis et rectæ rationis, per virgam disciplinæ, qua castigatur a patre, magistro vel pædagogo: pueri enim stulti et servi, quia rationem animumque habent debilem, hinc virgas timent magis quam enses et gladios: hinc stultitia proprie coercetur virgatione, uti patet in fatuis.
«To ergo colligata» significat primo, fortem, nodosam et pertinacem hærere in puero stultitiam et concupiscentiam; sed ita ut non sit insolubilis et inemendabilis, quin vero per virgam disciplinæ solvi tollique possit et debeat.
Secundo, naturam pueri ex se non esse stultam et pravam, sed sanam et bonam; stultitiam vero illi extrinsecus advenire, sicut ligamen extrinsecus advenit rei ligatæ, puta ex peccato Adæ: per hoc enim omnes pueri trahunt stultitiam, id est concupiscentiam et peccatum originale.
Tertio, pueros a stultitia se non posse expedire, quia ei colligati sunt, ac ligatam habent mentem per infantiam; quare stultitia hæc virga pellenda est. Pueri enim uti animalia rationem non capiunt, sed virgæ flagra sentiunt, itaque stultitiam abdicant.
Quarto, a «stultitia,» id est concupiscentia, hic anthropopathos inducitur ut persona, v. g. ut ludicrus genius, vel dæmunculus colligatus puero, eumque obsidens, occupans et ad ludicras actiones excitans, qui castigatione fugandus est.
Quinto, hac voce significatur concupiscentiam instar validi funis ligare filios Adæ per omnem vitam. Nam, ut ait Isaias, cap. V, 18: «Væ qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum!» Et Salomon, Proverb. V, 22: «Iniquitates suæ capiunt impium, et funibus peccatorum suorum constringitur.» Vide utrobique dicta.
Hugo censet stultitiam colligatam puero, sicut grana vel paleæ colligantur in sacco; aut potius sicut paleæ colligantur grano, quæ virga excutiuntur et eventilantur, itaque granum manet purum et integrum. Cajetanus vero censet metaphoram peti ab ebrietate, quæ ligat mentem ebrii, sed excutitur et discutitur verberibus et plagis. Puer enim, instar ebrii, sua cupiditate veluti ebrietate ligatam habet mentem et rationem; sed virga disciplinæ eam discutit, ut mens sit libera, et ratio evigilet. Alii censent tropum peti ab equis et asinis, qui fune alligantur præsepio et pabulo: sic enim pueri fune stultitiæ et concupiscentiæ alligantur suis ludicris et cupediis.
Porro Septuaginta qui vertunt, stultitia suspensa est ex corde pueri, videntur alludere ad bullas, quas veteres ex collo puerorum nobilium supra cor appendebant, quasi dicant: Stultitia instar bullæ adhæret cordi pueri nobilis vel libertini, quem scilicet parentes non castigant, sed sinunt agere quod lubet. Unde subdunt: virga autem et disciplina longe est ab eo, q. d. Causa stultitiæ pueri libertini est absentia virgæ, quod scilicet parentes nimis ei indulgentes virgæ parcant, itaque sinant eum in stultitia manere, in diesque magis stultescere, ac suis affectionibus puerilibus libere incubare.
Porro ingens est stoliditas hominum, qui in hanc fossam et malorum voraginem non tantum incidunt, sed et ultro se injiciunt et insiliunt. Delirus fuit Empedocles philosophus, Pythagoræ discipulus, et Rhetoricæ inventor, qui, ut deus immortalis haberetur, in Ætnam insiliit; sed ferreæ ejus crepidæ ex camino per flammam rejectæ, rem patefecerunt. Unde Horatius, De Arte Poetica:
Deus immortalis haberi Dum cupit Empedocles, ardentem fervidus Ætnam Insiliit.
Idem, lib. I, epist. 12:
Empedocles, an Stertinium deliret acumen.
Empedoclis delirium imitantur, qui ultro in meretricios amores se præcipitant.
Simili modo stultitia, id est concupiscentia, colligata est in corde cujuslibet hominis, qui puer, id est filius est Adæ, ideoque plenus ignorantia et concupiscentia: quare hæc illi adimenda est per virgam, tum abnegationis et mortificationis propriæ, tum castigationis et directionis alienæ, quam scilicet ei præstat Superior, vel socius et amicus. Concupiscentia enim similis est puero, et ex viris facit pueros ob analogias, quas ex Thoma recensui Eccli. XXX, 8.
Porro, Syrus vertit, stultitia avolare facit cor pueri. Volatica enim est mens pueri, et nunc hac, nunc illuc avolat, dum nunc hoc concupiscit, nunc istud; dum inquieta nusquam sistit, sed nunc hoc cogitat et vult, nunc istud; nunc huc fertur, nunc alio et alio, instar aviculæ quæ nunc huc, nunc illuc avolat: sic enim pulli avium, dum e nido avolant, nusquam quiescunt, sed ex uno ramo in alium et alium assidue devolant; discunt enim volare, et volaturiunt. Similiter volat mens et phantasia pueri, donec virga disciplinæ cohibeatur et frenetur, libroque et scholæ similive rei alligetur et astringatur.
Denique notandum, ait Jansenius, quod dicat virga disciplinæ, significans moderatam castigationem pueris adhibendam, non virgam iræ et sævitiæ, hoc est, castigandos eos non tam ad puniendum, quam ad emendandum. Virga iræ impiis debetur, qui scientes peccant; virga disciplinæ pueris, qui ex ignorantia peccant et inscitia. Hæc virga non fugat stultitiam ab impiis, cum in profundum peccatorum venerint: fugat a pueris qui timore pœnæ ad virtutes sunt formandi. Quantum enim hominum cura valeat ad corruptæ naturæ mutationem et correctionem ostendit D. Basilius, homil. 5 Hexam., ex cura agricolarum, qua fructus feri et silvestres emolliuntur, et ad utilitatem humanam transmutantur.
Salomonem de more secutus Siracides, Eccli. XXX, 1: «Qui diligit filium suum, inquit, assiduat illi flagella, ut lætetur in novissimo.» Et vers. 8: «Equus indomitus evadit durus, et filius remissus evadet præceps. Lacta filium, et paventem te faciet,» etc. Vide ibi dicta.
Salomoni et Siracidi astipulantur cæteri sapientes. Antonius in Melissa, part. II, cap. XX, citat S. Basilium dicentem: «Juventutis naturale vitium est, ut propter levitatem consilii ea se habere jam arbitrentur, quæ spe concupierunt, ideoque inflantur: quia præ stultitia speratis se frui putant quasi præsentibus. Juventus est levis, et ad improbitatem proclivis: cupiditas effrenata, belluarum ira, temeritas, injuria, superbia, inflationes, magnique spiritus congenita et coalita malo juventutis sunt: invidiæ adversus rem excellentem, suspiciones de familiaribus, denique malorum omnium examen juventuti connexum et copulatum est. Mobilissima est juventus; diversis enim perturbationum fluctibus agitur. Eget ergo ductore, qui ad portum recta deducat;» et S. Nazianzenum dicentem: «Juventus est æstus temporis;» et S. Chrysostomum: «Ira et cupiditatibus facilius juvenes ducuntur et vincuntur; quare majorem custodiam requirunt et frenum durius;» et Philonem: «Juvenis summam potestatem adeptus cupiditatibus utens effrenatis, malum est inexpugnabile.» Apud Spartanos si puer a magistro, vel ab alio ob delictum castigatus querelam ad patrem detulisset, turpe erat patri, si hoc audito non iterum filium castigasset. Siquidem ex instituto majorum hanc habebant filiorum curam, æque ac hanc de se mutuo fiduciam, ut crederent neminem esse qui cujusquam liberis, quos quisque pro suis habebat, quidquam imperaret inhonestum. Ita Plutarchus in Apophth. Lacon. Vide Aristotelem, lib. VIII Politic., cap. I et seq., præsertim cap. V, ubi docet pueros docendos esse musicam, ut per eam quasi disciplinam mores suos harmonice componant: «Cum vero contigerit, inquit, musicam esse delectabilium, virtutem autem esse circa lætandum recte, et amare et odisse, oportet perfecto addiscere et assuefieri ad nullam rem adeo, ut ad judicandum recte, et ad gaudendum mansuetis moribus et laudabilibus operibus.» Quod efficit harmonia musica, quæ a terrenis voluptatibus ad se rapit aures mentemque pueri, eamque modulando quasi contemperat et componit, sicut David citharam pulsando et modulando contemperabat et sedabat perturbationes Saulis, I Reg. XVI, 23.
16. QUI CALUMNIATUR PAUPEREM, UT AUGEAT DIVITIAS SUAS, DABIT IPSE DITIORI ET EGEBIT.
«Calumniatur,» id est per calumnias expilat, spoliat, defraudat; hebræum enim עשק asak significat calumniari, opprimere, defraudare bona aliena per sophisticas artes et lites occupare, quod Græci dicunt συκοφαντεῖν, sive id fiat mercedem promissam negando, sive rem alterius injuste detinendo, vel invadendo, sive quomodolibet decipiendo, et jure suo spoliando, vel re debita privando. Qui quidpiam horum facit, dicitur Sycophanta: de cujus vocis vi et etymo plura dicam cap. XXVIII, vers. 16. Unde Pagninus vertit: qui vi aufert a paupere ut augeat sua; Vatablus: qui per injuriam et violentiam opprimit pauperem, ut ditescat ipse.
Hebræa ergo ad verbum sic habent: qui defraudat pauperem ad multiplicandum, dans diviti certe ad defectum; quæ verba generalia, illigata et illimitata varie necti, ligari, limitari, et ad varios sensus particulares trahi possunt. Unde
Primo, Chaldæus vertit: qui calumniatur pauperem, multiplicat sibi malum; et qui dat diviti, egestas erit ei, ut sententia sit bimembris duoque significet: primo, eum qui expilat pauperem, accumulare sibi mala, id est damna rerum et fortunarum suarum; secundo, eum qui sua dat diviti spe retributionis, ad egestatem redigendum, uti divites superbi avari et ingrati sæpe omnia resorbent.
Etiamsi animo pueri stultitia sit conjunctissima, si intimis pueri visceribus inhæreat stultitia, tamen eam inde expellet virga castigatrix.
cantur, quod requiritur in sensu mystico, ut vere sit mysticus, et intentus a Spiritu Sancto.
Quarto, Baynus explicat, q. d. Qui calumniatur pauperem, id est, qui bona pauperum violenter rapit, vel qui egentem debita eleemosyna defraudat, ut ditescat; item qui dat diviti, id est qui blandiendo divitibus iis parva donat, ut majora recipiat (« qui, ut ait Isocrates, artificiosius ea vendunt, quam qui ex professo cauponantur »), uterque ad defectum et inopiam perveniet: nam vera ars ditescendi est largiri pauperibus, non auferre, juxta illud cap. xix, 17: « Foeneratur Domino, qui miseretur pauperis, et vicissitudinem suam reddet ei. » Nec divitibus data dona prosunt, sed potius perduntur, quia divites semper suis augendis inhiantes datorum sunt immemores et ingrati, nova danda exspectantes.
Quinto, Rabbinus quidam to multiplicat, vel, ut hebraice est, ad multiplicandum, accipit de multiplicatione tam passiva, quam activa, tam poenae, quam culpae, q. d. Qui pauperem bonis suis spoliat, id lucri reportat, ut res sua multiplicetur; sed sicut multiplicat opes, sic et multiplicat opum dispersionem, ut, sicut ipse multas multorum divitias rapuit, et in se uno collegit, sic vicissim illae ex se uno in multas partes secentur, et in multos dispertiantur, itaque multis ditatis ipse ad egestatem redigatur. Sicut ergo multiplicavit sibi opes, sic multiplicabit et poenam; multos fraudavit, a multis fraudabitur; multa rapuit, multa rapientur ab eo.
Sexto, Noster optime vertit, qui calumniatur pauperem ut augeat divitias suas, dabit ipse ditiori et egebit, q. d. Qui defraudat et expilat pauperem ut se ditet, hic pariter expilabitur a ditiore, quo fiet ut in egestatem incidat. Haec enim congrua est poena talionis, quam Dei providentia eis irrogat, uti experientia comprobat. Sic videmus eos qui alios depraedantur praedam fieri potentiorum: sicut piscis, qui praedatur minorem, fit praeda et pabulum majoris, adeoque omnes tandem fiunt praeda ceti sive balenae. « Ineunt, ait Aristoteles, lib. IX Histor. animal. cap. II, proelium pisces majores contra minores; major enim quisque et robustior minorem inferioremque devorat. » Idem docet S. Basilius, homil. 7 Hexam., cujus verba recitavi Habacuc 1, 14, ad illa: « Et facies homines quasi pisces maris. » Rursum qui violenter opprimunt pauperes, coguntur multa dare praesidibus, ut illorum patrocinio defensi licentius rapiant et opprimant tenues, qui nec viribus, nec opibus se tueri possunt; aut vicissim divites iis potentiores juste aut injuste ab eis male parta rapiunt, quemadmodum videmus principes spoliare usurarios et raptores. Munit nos haec sententia, ut, cum videamus malis artibus quosdam ditescere, non offendamur statim, sed exitum exspectemus, certoque nobis persuadeamus non fore illis divitias stabiles, sed auferenda aliquando quae inique sunt ablata, et per eadem puniendos, per quae peccaverunt, ut est Sapient. cap. xi.
Mystice Basilius, sive Magnus, sive Seleuciensis, in Catena Graec.: « Vide, inquit, ut diabolus inique et calumniose nobiscum agat. Adimit nobis virtutes quas ipsi nos dederamus; reddit porro vitia quae non petiveramus. Accipimus autem ab illo, tanquam ab eo qui in virtutibus pauper est. Donamus contra nostras illi virtutes, tanquam illi qui in malitia et vitiis dives est, idque cum aperto nostro detrimento: siquidem quo quis plura illi denat, eo animam suam magis vulnerat. »
Tertio, R. Levi vertit, qui premit pauperem, multiplicabit sibi opes; qui vero dat diviti, ad egestatem tendet; ac per pauperem et divitem accipit appetitum et concupiscentiam, quam boni reprimunt et stringunt, ut fiat inops et tenuis; mali vero laxant, ut fiat dives et ampla. Qui coercet, inquit, appetentem facultatem qua corporis cupiditatibus inflammatur, cum nimirum hujus propensioni morem non gerit, id maximi lucri erit: quanto enim magis iis cohibendis quis assidue insudabit, tanto minori cura et cupiditate laborabit, atque ideo maxima copia ad satietatem semper affluet. Qui vero diviti dabit, qui nimirum cupiditatibus suis obsequetur, exinde egestate laborabit: tanto enim magis assidue esuriet, quo plura desiderabit, juxta tritum illud: « Homini exigua sunt membra, quae qui saturet, famescat; qui fame excruciet, satur sit. » Haec R. Levi. Verum haec mystica sunt, nec apposite litterae inaedificantur.
Secundo, Septuaginta hic variant; Complutenses enim et Regii habent: Qui calumniatur pauperem multiplicat sua mala; dat autem diviti ad minus. Quod Auctor Catenae Graecorum sic una sententia transfert et elucidat: « Qui pauperem calumniater, diviti autem in re minoris momenti plusquam par est largitur, is mala sua cumulatiora reddit. Verum Vaticanus Codex delet to mala, uti delent Hebraea et Latina. Unde sic habet: Qui calumniatur pauperem, multa facit sua; dat autem diviti ad minus. Haecque vera videtur et genuina lectio Septuaginta. Jam to ad minus varii varie explicant. Auctor Catenae Graecor.: Ad minus, id est, inquit, in re minoris momenti; Scholiastes contra, majorem dat occasionem malefaciendi, q. d. Qui expilat pauperem, ut se ditet, hic pauperi dat occasionem, ut suae inopiae levandae causa alium minorem pari modo expilet et spoliet. Alii, ad minus, q. d. Minor hac est poena, quod scilicet sua cogatur dare ditiori: nam alia major manet eum poena in futuro saeculo. Verum 70 ad minus idem est quod Hebraea habent, ad defectum, q. d. ad minus, id est ad defectum et inopiam redigetur. Unde Symmachus vertit, dabit diviti, omnino egestas. Sensus ergo est, q. d. Qui expilat pauperem, ut ditetur, hic dabit pariter sua diviti; itaque ad minus, id est ad inopiam deducetur. Sic Septuaginta consentiunt cum Vulgata.
Accedit Syrus, qui opprimit pauperem, multiplicat malum; qui dat ditiori, est sibi pernicies.
sianus Imperator, ait Suetonius, rapacissimum quemque ad gubernacula Reipublicae promovere solebat, ut mox ditatos condemnaret. Unde vulgo dictus est officiarios suos habere pro spongiis, quos veluti spongias et siccos madefaceret, et humentes exprimeret. Cato dicebat, « privatarum rerum fures in compedibus vitam agere, publicarum vero in auro et purpura conspicuos incedere. » Unde Diogenes Cynicus videns furem a magistratu duci in carcerem: « Magni, inquit, fures parvum ducunt. »
ciendos, per quae peccaverunt, ut est Sapient. cap. xi.
Queruntur multi subinde in variis provinciis se a principibus, magistratibus, praefectis, magnis urgeri tributis, et immanibus exhauriri exactionibus; sed non aspiciunt ad causam et ad justum Dei judicium: causa enim est quam hic suggerit Salomon, scilicet, quod multi opes suas parent per usuras, fraudes et oppressiones pauperum; quare illas ut injuste partas Deus permittit rapi a fisco, judice, principe. Quid quereris, o raptor, tua a principe rapi, qui aliena diripuisti? quae juste capit, vel injuste rapit princeps, non tua, sed aliena sunt: alius ergo queratur de te tuaque rapina, non tu de principe. Hoc est quod intonat Isaias cap. xxxiii, 1: « Vae qui praedaris, nonne et ipse praedaberis? » et Jerem. cap. xxx, 16: « Qui te vastant, vastabuntur; cunctosque praedatores tuos dabo in praedam; » praedo enim major quaerit rapitque minorem. Hebraea habent plus energiae: « Qui calumniatur, etc., certe vel tantum ad defectum, » q. d. Qui expilat pauperem, ex hoc spolio sperat se ditare: sed fallitur, quia hoc spolium non alio tendit quam ad defectum, ut scilicet spoliantem velut furem deducat ad inopiam, vel ad furcam. Potest haec gnome adaptari eleemosynae, q. d. Qui calumniatur pauperem objiciendo ei quod sit dives, fictus, impostor, validus, qui possit laborando parare sibi victum, ideoque eum velut indignum eleemosyna debita defraudat, hic pariter incidet in calumnias ditiorum, et bonis suis privabitur.
Porro Cajetanus per ditiorem accipit Deum, q. d. Qui spoliat pauperem, etc., « dabit ipse ditiori, » id est, dabit opes rapto partas Deo, qui uti ditissimus est, sic et justissimus, ideoque injuste parta ab injustis possessoribus aufert. Verum hoc symbolicum et mysticum potius est quam litterale et genuinum.
Praeclare S. Augustinus, in Psalm. cxxiii: « Ideo, inquit, te quaerit major raptor, quia invenit minorem raptorem; ideo te quaerit major aquila, quia prior cepisti leporem: praeda tibi fuit minor, praeda eris majori. » Idem, homil. 48 inter 50: « Majores nostri, inquit, ideo copiis omnibus abundabant, quia Deo decimas dabant, et Caesari censum reddebant; modo autem quia discessit devotio Dei, accessit indictio fisci. Nolumus partiri cum Deo decimas, modo autem totum tollitur. Hoc tollit fiscus, quod non accipit Christus. » Sic piratae capti ab Alexandro Magno, rogati qui et quales essent, responderunt: « Sumus qualis tu, nos praedamur una navi, tu tota classe; » sed praedones minores praeda fiunt majori. Imo Vespasianus
Mystice Beda: Is, inquit, qui pauperem spiritu fratrem calumniatur virtutibus ejus detrahendo, ut per hanc vituperationem ipse divitias quas desiderat, augeat, id est, gloriam laudis humanae majorem quasi sanctior accipiat; merito talis calumniator quidquid bonae actionis habere videbatur, amittet, et a fructu virtutum vacuus in fine manebit.
Baynus vero: Violentia, inquit, aufert a paupere, et dat diviti, qui mentem suam et rationem virtutibus nudam et tenuem in bonis animae, quotidie tenuiorem reddit per luxum et voluptates; parti vero brutae et irrationali nihil negat, quasi pacem redimens, et se tutum existimans, si suo indulgeat genio; hic ad magnam inopiam veniet et defectum, et cum divite Epulone cogetur a Lazaro mendicare, et petere ut veniat Lazarus et intingat extremum digiti sui in aquam, et refrigeret linguam flamma voluptatis ardentem.
17. INCLINA AUREM TUAM, ET AUDI VERBA SAPIENTIUM: APPONE AUTEM COR AD DOCTRINAM MEAM.
Septuaginta, sermonibus sapientum admove aurem tuam, et audi meum sermonem, et confirma cor tuum, ut cognoscas quia boni sunt. Salomon primis novem hujus libri capitibus multa praefatus est de studio et dignitate sapientiae, ut ad eam mox a se enarrandam auditorem vel lectorem praepararet et accenderet. Inde cap. x huc usque sapientiam more veterum per breves gravesque gnomas evolvit et explicuit. Jam, quia longior ejus fuit oratio, et longior in caeteris deinceps evolvendis futura est, ne lector fatigatus vel taedio affectus iis audiendis legendisve oscitet vel indormiat, eum compellando excitat, acuitque proposita nova sapientiae excellentia, ut evigilet novamque attentionem dicendis praebeat. Sic enim magistri discipulos, et oratores suos auditores post longam perorationem fatigatos et oscitantes, nova aliqua re proposita excitant, ut taedium somnumque excutiant, et quasi experrecti novo studio conatuque dicendis vigilanter attendant. Idem facit Siracides, Eccli. cap. xv, vers. 24, et alias saepe post gnomas paraenesim ad earum, id est ad sapientiae studium velut novum calcar interserit, eoque legentem ad attentionem pungit et stimulat. Ait ergo: « Inclina aurem tuam, » id est, aures acue et propius adhibe, ut melius audias, magisque attendas iis quae dicturus et docturus sum. « Et audi verba sapientium, » id est verba
mea, quae quasi ex omnibus sapientibus collecta sunt sapientiae medulla et compendium; unde explicans subdit: « Appone autem cor ad doctrinam meam. »
Suspicatur noster Salazar non improbabiliter, Salomonem notare hic duos sapientes hujus sui convivii sapientiae convivas et interlocutores, nimirum Agur et Lamuel, de quibus cap. xxx. Illorum enim verba et dogmata inserenda videntur inter capita xxiv et xxv, ubi ea interserunt Septuaginta, licet in nostra Vulgata, aeque ac in Hebraeo a collectoribus Proverbiorum translata sint in caput xxx. Dicit ergo Salomon: Vos, o convivae, audistis hucusque meam sapientiam, jam locum paro sociis meis Agur et Lamueli, ut ipsi velut in dialogo conviviali more prisco interloquantur, itaque convivas alternis suis dictis recreent et pascant: quare attendite ad horum sapientum verba; interim pauca quae cap. xxiii et xxiv adjiciam, ut meam mentem, sapientiam et doctrinam expleam, attenta placidaque non tantum aure, sed et mente cordeque excipite. Nam, ut ille ait: « In corde, non in ore, nec in aure sita est sapientia. » Addunt Septuaginta, et cor tuum confirma, ut cognoscas quia boni sunt, q. d. Cordis tui vagam levitatem, mobilitatem et inconstantiam hisce meis dictis stabili et confirma; sic enim experieris eorum bonitatem, id est usum et fructum. Sicut enim navis, ne maris fluctibus aestibusque jactetur, stabilitur et firmatur imposita saburra: sic cor, ne cogitationum appetituumque aestibus in hujus vitae pelago abripiatur, stabiliendum est sapientum dictis. Nam, ut ait S. Chrysostomus, homil. 3 in epist. I ad Thessal.: « Navis sine onere, et mens sine praecepto, utraque instabilis ac mobilis est. »
18. QUAE PULCHRA ERIT TIBI, CUM SERVAVERIS EAM IN VENTRE TUO, ET REDUNDABIT IN LABIIS TUIS. — Pro pulchra hebraice est נעים naim, id est pulchra, suavis, jucunda; Chaldaeus, dulcis; Pagninus, delectabilis; Baynus, amoena. Hinc illud Ruth 1, 20: « Haec est illa Noemi; » et mox: « Nolite me vocare Noemi, id est pulchram. » Pro redundabit hebraice est vicconu, id est parabuntur, disponentur, dirigentur, firmabuntur, stabilientur. Septuaginta, si immiseris (sermones) in cor tuum, aedificabunt te simul in labiis tuis; Aquila, Symmachus et Theodotion, parabuntur in labiis tuis; Chaldaeus, dirigentur simul in labiis tuis; Syrus, firma ea tanquam unum super labia tua; Auctor Catenae Graec., cum jucunditate exundabit in labiis tuis, q. d. inquit: « Fili, incumbe lectioni non obiter aut perfunctorie, sed serio et accurate, magnoque animi judicio et indagine; per hanc et propter hanc enim laetabitur cor tuum, et recreabuntur labia tua, dicesque cum Psalmista: Quam dulcia faucibus meis, Domine! eloquia tua super mel ori meo. » Commendat Salomon suam doctrinam,
puta hasce parabolas a pulchritudine; pulchritudo autem haec consistit tum in decore verborum, compositione et elegantia; tum potius in rerum gravitate, acumine, suavitate, nexu, similitudine, antithesi, proportione, ac praesertim in eloquio, quod scilicet is qui eam mente tenet, eamdem labiis dicere, et sapienter eloqui, aliosque docere, et in vita honesta sanctaque erudire et efformare possit; haec enim insignis est pulchritudo, gratia et decus doctorale, quod sapientes creat Doctores, imo Prophetas et Apostolos.
Per ventrem aliqui accipiunt memoriam; per labia, ruminationem, q. d. Si haec mea dogmata in ventre memoriae condideris, poteris ea saepe ad os revocare et mente ruminare, tumque senties eorum pulchritudinem et dulcedinem. Sicut animalia munda cibum integrum in stomachum trajiciunt, ac postea eumdem ad os revocant, ruminant, digerunt; itaque eum concoquunt, et in singula membra, ut alantur, concoctum transmittunt. Audi S. Augustinum, De Vera innocentia, cap. cx: « Auditor, inquit, similis esse debet animantibus, quae ab hoc quod ruminant munda esse dicuntur, ut non pigeat cogitare quae in alvo cordis concipit; et cum audit, sit similis edenti; cum audita in memoriam revocat, similis sit ruminanti. » Et Auctor Imperfecti, apud S. Chrysostomum, homil. 41 in Matth.: « Apud Judaeos illa animalia sunt munda, quae revocant cibos et ruminant; ergo animal illud est mundum quod mandit, et tradit ventri, et de ventre revocat et ruminat; et homo etiam ille est spiritualis et sanctus, qui audiens verbum tractat, et cum intellexerit, memoriae quasi utero tradit, et iterum de memoria tanquam ex utero ad os revocat, ruminat et retractat. »
Melius per ventrem accipias mentem: haec enim est in anima quod venter in corpore, quia anima est intima, omnibusque potentiis praesidet, ac cibum, puta doctrinam sanam sanctamque, ut venter, omnibus impertit et dispertit. Sensus est, q. d. Si haec mea dogmata serves in mente, eam tanta sapientia imbues, ut redundet in labia, ut scilicet labiis tuis eam eructes, et aliis affles; sicut cibus pretiosus ventrem et stomachum imbuens redundat in os, ut halitus suaves eructet aliisque aspiret. Sic saepe in Proverbiis et alibi venter sumitur pro mente. Causas ex utriusque analogia petitas assignant S. Gregorius et Rabanus, quorum verba citavi cap. xx, 27.
Nota to redundabit, q. d. Sicut vena aquae, sive scaturigo copiosa, in visceribus terrae ita abundat, ut per orificium in superficie terrae manet, emanet et exundet, fontemque perennem et rivum, imo subinde flumen, efficiat: sic pariter haec doctrina mea, quasi vena perenniter scaturiens tot conceptus, tot dogmata, tot sententias tibi suggeret,
Hebraice est, quia jucundum est si custodieris ea verba in pectore tuo, et cum stabilientur simul super labiis tuis; ver, si parata fuerint omnia in labiis tuis.
ut perenniter eas proloqui, docere et eructare possis; quare te ex discipulo faciet doctorem facundum et fecundum, qui jugiter in alios eloquia sapientiae effundas. Doctor enim et « concionator debet imitari fontes, qui semper emanant aquas, etiamsi nemo sit qui eas hauriat. Sic enim oportet illum qui concionatur, quamvis nullus auscultet, tamen doctrinam suam semper effundere, » ait S. Chrysostomus, hom. 1 De Lazaro. Vere Comicus: « Ut sol est oculorum, sic cordis lumen est sapientia; sapiens est speculum Dei limpidissimum, sapientia verbis non stat, sed virtutibus. »
Idem voluere Septuaginta: Si immiseris, inquiunt, eos in cor tuum, aedificabunt te (aliqui legunt, aedificabuntur; minus recte Complutenses legunt, laetificabunt) in labiis tuis, q. d. Hi sermones mei fundabunt te in vera sapientia, quo fiet ut nihil nisi rectum, certum, solidum et in sapientia fundatum proloquaris.
Idem voluere Aquila, Symmachus et Theodotion, dum vertunt, parabuntur in labiis tuis, q. d. Ita facundus evades ex hisce sententiis, ut, cum opportunum erit eas citare, illico in memoriam recurrant, et ultro ad labia veniant, adeo ut ea in promptu, et quasi in labiis parata et recondita habere videaris.
Idem volunt Chaldaeus, dum vertit, dirigentur simul in labiis tuis, q. d. Frequenter et opportune loqueris de hisce sententiis et mandatis. Ita Vatablus: diriguntur enim verba in labiis, cum data occasione quasi recta via occurrunt et enuntiantur, et ad aliorum salutem ordinantur.
Nota hic quam utile sit has et similes S. Scripturae sententias tenere, volvere, et memoriae commendare; sic enim eis ad aliorum commodum quavis occasione facillime uti possumus. Ita videmus viros religiosos, confessarios, contionatores, qui hasce sententias callent, eis in familiari colloquio, in confessione, in concione, etc., ad libitum pro re nata uti, eisque veluti jaculis ignitis Spiritus Sancti, conscientias et mentes auditorum ferire et ignire. Qua in re insignis fuit illustrissimus et reverendissimus Dominus Matthias Hovius, Archiepiscopus Mechliniensis, de quo plura dixi Prooemio in S. Paulum. Excelluit hac in re S. Willibaldus, S. Richardi regis Angliae filius, primus Eystettensium Episcopus consecratus a Bonifacio; hic enim libros Sapientiales et Proverbia Salomonis prae Prophetis aliisque veteris Testamenti libris lectitans, ut habet ejus Vita conscripta a Philippo tertio Eystettensi Episcopo, quam edidit et notis illustravit eruditus noster Jacobus Greiserus, mirus evasit in animarum vulneribus persanandis, huic iram, illi luxuriam, tertio superbiam, quarto tristitiam, quinto invidiam eximens, cunctosque ad omnem virtutem et perfectionem efformans, cuique sua ex hisce sententiis pharmaca opportuna propinando, adeo ut et patri suo S. Richardo persuaserit regno Angliae renuntiare, et Christum pauperem nudumque sequi; qui proinde purpuram cum sacco, sceptrum cum baculo commutans, Romam peregrinans Lucae (quae urbs est Italiae) sancto fine quievit, ac post mortem Comiti cuidam apparens, eumque a paralysi sanans: « Ego, inquit, sum S. Richardus, quondam rex Anglorum, prius Dux Sueviae, exsul patriae, spretor mundi, contemptor sui, qui regionum reliqui tributa, et Sanctorum quaesivi limina, simulque cum filiis meis peregre profectus sum ad regiones multas, et post longa exilia, post multa certamina in praesenti civitate, quae Luca vocatur, finita est mea pugna, et ex hoc saeculo nequam ereptus, ad suam gloriam assumpsit me Dominus. » Ita habet Vita S. Willibaldi, cap. xii.
Porro, cap. lvi, S. Willibaldi dotes eloquii et vitae ita recensentur: « Erat in eleemosynis largus, in vigiliis sedulus, in oratione devotus, in charitate perfectus, in humanitate profusus, in doctrina praecipuus, in sermone paratus, in conversatione sanctissimus; sinceritatem mentis vultus sui serenitate monstrabat, et pietatem clementissimi cordis ostendebat in lenitate sermonis; quidquid ad salutem pertinere posse aeternam, non minus implebat beatissimus opere, quam sermonis praedicatione docebat. » Et nonnullis interjectis: « Neglector etiam exstitit suae quietis, refuga propriae voluntatis, appetitor laboris; patiens abjectionis, impatiens honoris; pauper in pecunia, dives in conscientia; humilis ad merita, superbus ad vitia. Denique nulla illi propensior cura, quam ut de Deo in lectione atque sermone, aut cum Deo in oratione loqueretur; » quocirca magno meritorum fructu, aeque ac animarum messe cumulatus evolavit in coelum anno Domini 781.
19. UT SIT IN DOMINO FIDUCIA TUA, UNDE ET OSTENDI EAM TIBI HODIE.
To ut et unde indicant hunc versum pendere a praecedenti, q. d. Commendavi tibi doctrinam meam, jussique eam studiose servari in ventre mentis, hoc fine et fructu, ut scilicet Deo fidere possis, et cum eo confidenter agere, ac fiducialiter ab eo exspectare in hac vita ejus gratiam et opem in qualibet re, in futura vero praemia aeterna: haec enim omnia tibi obtingent, si spem tuam a rebus creatis in Deum transtuleris, sequendo meam doctrinam: mea enim doctrina et lex est doctrina et lex Dei; si ergo eam serves, Dei gratiam et amicitiam tibi conciliabis, ut omnem tuam spem et fiduciam in eo secura collocare possis. Unde Auctor Catenae Graecor. sic hunc versum nectit praecedenti: « Si illam dimiseris in cor tuum, non absque jucunditate exundabit in labia tua, efficietque ut spes tua in Dominum sit defixa, et vias suas tibi manifestabit. » Spem hanc explicat subdens: « Dum tu, inquit, Domini eloquia studiose evolveris, erigetur spes tua in illum, hoc est, omnem sensum omnemque mentem tuam in illum defixam erectamque habebis;
ac proinde merito ab eo sperabis gratiam, salutem et omne bonum; ut te rectis itineribus deducat, velut pastor ovem, instar Josephi, ac perducat ad felicitatem aeternam. Igitur attentionem auditoris excitat Salomon spe fructus, qui est fiducia in Domino. In Hebraeo hic versus sibi nexus per se consistit: « Ut sit, inquit, in Domino spes tua, ostendi eam tibi hodie, etiam tu, » q. d. Ostendi tibi legem et voluntatem Dei, ut eam amplexans, queas omnem tuam spem secure in eum defigere, et ab eo sperare omne bonum.
To etiam tu varii varie explent. Pagninus et Vatablus, q. d. Etiam tu cooperare Deo; Jansenius, etiam tu nosti vel meministi; aut, etiam tu ostendas eam aliis, sicut ego illam ostendi tibi. Verum dico esse hebraismum, puta hebraicum pleonasmum cum emphasi, q. d. Tibi, tibi, inquam, haec ostendi: 70 enim tu, id est tibi, repetit, ut majori energia haec auditori inculcet. Sic apud Latinos pronomina mihi, tibi, saepe per pleonasmum redundant. Unde Noster, Septuaginta et Chaldaeus omiserunt to etiam tu. Similis plane hebraismus est cap. seq. vers. 15, et alibi saepe. Chaldaeus vertit, ut sit in Domino fiducia tua, et ostendam, aut scire faciam tibi hodie; ubi to hodie habet emphasim, q. d. Ut secure possis spem tuam figere in Deo, ostendam tibi ejus voluntatem et leges; ac ne queraris eas longas fore et prolixas, hodie, id est, uno hoc die caetera praecepta tibi tradam et absolvam; non est quod diu scholam meam frequentes: si enim me hodie dicentem attente audieris, hodie etiam doctus evades.
Septuaginta alio nonnihil abeunt: Ut fiat, inquiunt, super Dominum spes tua, et notam tibi faciat viam tuam; vel, ut Complutenses legunt, αὐτοῦ, id est suam, q. d. Si meae doctrinae obsequendo spes tuas locaris in Deo, ipse diriget vias, id est actiones tuas, ut prudenter eas instituas, ordinesque ad suum finem, puta ad felicitatem aeternam; ipse rursum faciet tibi notas vias suas, id est leges suas, per quas statuit te deducere ad suam gloriam; quare non tam me quam Deum doctorem et ductorem habebis, qui nec fallere, nec a meta aberrare potest.
Denique Aquila et Symmachus vertunt, notam tibi feci viam, id est modum recte sancteque vitam instituendi, quam si sequaris, pertinges ad vitam felicem et aeternam.
20. ECCE DESCRIPSI EAM TIBI TRIPLICITER, IN COGITATIONIBUS ET SCIENTIA.
Pro tripliciter hebraice est שלשים schalischim, quod significat tria vel terna, inde triarios et tristatas et triumviros, qui ternis decem, id est triginta militibus praesidebant, aut terni rempublicam gubernabant; sicut Romam caeso Julio Caesare gubernarunt triumviri, scilicet Antonius, Lepidus et Augustus; ac tertius a rege apud Hebraeos schalis dicebatur. Unde R. Levi: Sicut, inquit, rex populum universum regit et moderatur, idemque praestatur ab eo qui a rege secundus est, duces autem partem aliquam ex universo populo regunt: ita pari ratione duces appellantur praecepta, quibus quis dirigatur quoad res singulares, in unoquoque prudentiae et scientiae genere.
Rursum, hae sententiae possunt vocari triarii, ob earum constantem veritatem, robur, et efficaciam; triarii enim erant milites fortissimi et robur exercitus. Hinc mira hic versionum varietas. Vatablus: Ecce descripsi tibi triarios vel principes, puta Agur et Lamuel, quos post me loquentes inducam, cap. xxx. R. Abraham: Ecce descripsi tibi verba principalia aut ducalia; alii, principes ac duces; R. Levi, verba gloriosa; Pagninus, perfecta; Aben-Ezra, tribus diebus; alii: Ecce descripsi tibi triplicata aut triplicia; noster Vulgatus, tripliciter, secutus videlicet Septuaginta, qui in editione Romae correcta sic habent: Et tu vero describe ea tibi tripliciter in consilio et in scientia, super latitudinem cordis tui; Complutensis autem et Regia translatio verba ultima expunxit: « Tu autem, inquit, exscribe tibi tripliciter in consilium et cogitationem; » Chaldaeus: Ecce descripsi ea tibi in tribus vicibus, in consiliis et in scientia.
Jam Vatablus, R. Salomon et Lyranus censent hic Salomonem loqui in persona Dei, q. d. Ego Deus doctrinam et legem meam descripsi in ternis S. Scripturae voluminibus, puta in Lege, Prophetis et Hagiographis. Hinc Rabbini in Midras tradunt ex tribus triplicatis omne legis opus constare, tres esse reipublicae et Ecclesiae ordines, Sacerdotes, Levitas et Israelitas; tertio mense, et tertio mensis die legem datam a Deo; totam legem in tribus litteris, quae sunt אמת emet, id est veritas, consistere: datam enim esse legem a Deo Mosi in veritate, scriptam in veritate, acceptam ab Israelitis in veritate. Plura addunt ternarii mysteria et symbola, quae magis cabalistica sunt, quam ad litteram germana et solida.
Hugo vero et Dionysius censent Salomonem loqui de se, q. d. Ego Salomon meam sapientiam ternis libris conscripsi, nimirum Proverbiis, quibus incipientes; Ecclesiaste, quo proficientes; Canticis, quibus perfectos informo et instituo.
Verum alii proprius et pressius, ideoque germanius censent Salomonem de hoc uno Proverbiorum libro loqui; nam Ecclesiasten et Cantica postea conscripsit. Igitur R. Levi, Vatablus et Aben-Ezra vertunt, ecce descripsi verba principalia, aut ducalia, aut gloriosa, q. d. Non levia, non humilia, non vulgaria e trivio, sed insignes, principales, selectas, doctas et acutas sententias, atque axiomata conscripsi, quae proinde hebraice vocantur משלי misle, id est sententiae praedominantes et eximiae, uti dixi in Prooemio.
Verum Noster optime vertit: Ecce descripsi eam tibi tripliciter; sic enim vertunt et Septuaginta,
Origenes, S. Hieronymus, Cassianus et alii mox citandi; sed quomodo tripliciter?
Primo, S. Ambrosius in Psal. cviii, octon. 16, ad illa: Oculi mei defecerunt in salutare tuum. « Habes, inquit, in Proverbiis scriptum: Et tu describe haec tibi tripliciter, in consilium et in cognitionem. Triplicem promisit scriptionem, et duo subdidit, consilium et cognitionem; sed cognitio gemina est: una spiritualium, altera corporalium, » q. d. Scribe haec tripliciter, primo, in consilio; secundo, in cognitione angelorum et animarum; tertio, in cognitione corporalium.
Secundo, Cajetanus: Scripsi, inquit, ea tripliciter, id est librum hunc divisi in tres sectiones: prima sectio est a cap. I usque ad cap. x; secunda, a cap. x usque ad cap. xxv; tertia, a cap. xxv usque ad finem libri. Baynus vero tertiam sectionem hinc orditur.
Tertio, Origenes, lib. IV Periarch., S. Hieronymus in cap. xvi Ezech., et Cassianus, Collat. XIV, cap. viii: Scripsi, inquiunt, ea tripliciter, id est triplici sensu, q. d. Sententiae hae meae non unum duntaxat continent sensum, sed triplicem, puta litteralem, tropologicum et allegoricum. Litteralis est quem primo et immediate ad litteram ipsa sententia significat; tropologicus est, cum sensus litteralis accommodatur ad mores formandos; allegoricus, cum aptatur Christo et Ecclesiae; anagogicus, cum assurgit ad res coelestes et Ecclesiam Beatorum in coelis cum Christo regnantem. Dicit hoc Salomon, ut lectoris attentionem et studium acuat, q. d. Hae meae sententiae non simplices, nec planae et obviae sunt; sed triplices, profundae et arcanae: triplicem enim continent sensum, eumque profundum, quem magno studio et indagine rimari oportet, uti Esseni olim rimabantur sensus mysticos S. Scripturae, teste Eusebio, Josepho et Philone. Sic Jerusalem ad litteram significat urbem Hierosolymitanam; tropologice, animam sanctam, quietam et pacificam, quae est urbs et templum Dei: Jerusalem enim hebraice idem est quod visio pacis. Allegorice, significat Ecclesiam terrestrem; anagogice, Ecclesiam coelestem. Sic et Auctor Catenae Graecor., quem audi: « Sicut homo, inquit, constat ex corpore, anima et spiritu: ita sacra Scriptura constituitur ex littera tanquam ex corpore, ex tropologia tanquam ex anima, et ex anagoge tanquam ex spiritu. Exempli gratia, in asina quae ad castellum, quod ex adverso positum erat, ligata tenebatur, ac Christum servatorem sessorem habuit, primo observa to isto, hoc est historiam, sive rem ipsam simpliciter gestam; mox vero secundum tropologiam expende quomodo, ut primum Deus Verbum super illam tanquam super jugale jumentum ascendisset, statim juxta rationis praescriptum moveri et incedere inceperit. Postremo autem secundum anagogen spiritualemve theoriam considera humanam Christi naturam, loco ex adverso paradisi posito assumptam,
quo imaginem illius ferens qui extra paradisum pulsus fuerat, nos denuo in paradisum reveheret atque reduceret. » Haec ille.
Quarto, noster Salazar: Tripliciter, inquit, hoc est varie, dissecte et inconnexe. Nam Plutarchus in Symposiac., praecipit ut ea quae a sapientibus inter epulas jactantur problemata, soluta sint et ab invicem distracta, ne auditorum in convivio mens laboret. Salomon igitur, ut docilem sibi praestet discipulum, sic ait: « Ecce descripsi eam tibi tripliciter, » id est multipliciter et multifariam; non enim unam aliquam orationem ex partibus inter se cohaerentibus pangere aut contexere animus fuit; sed ut mos fert in convivialibus colloquiis multiplices, varias, solutas et incohaerentes sententias connare volui, quae ob varietatem delectarent, et ob incoharentiam nimia mentis contentione non indigerent.
Quinto et genuine: « Ecce descripsi eam (meam doctrinam et sapientiam ethicam) tibi tripliciter, » id est multipliciter, varie, plene et perfecte, ut praeter eam nihil requiras; sed illa velut omnibus numeris absoluta te de omnibus agendis, quae ad salutem ducunt, plene instruat; ternarius enim est symbolum multitudinis, perfectionis et universitatis. Unde Aristoteles ait: « Tria sunt omnia. » Et illud: « O terque quaterque (id est plene et summe) beati! » Et Hermes sive Mercurius vocatus est τρισμέγιστος, id est ter maximus, quod et maximus philosophus, et sacerdos, et maximus denique rex fuerit; et S. Hieronymus acute ludens Tertullianum ait esse ter Tullium, quia Ciceronem perfecte imitatus est. Plura de ternario ejusque symbolo vide apud Petrum Bongum, lib. De Numeris.
Excitat Salomon attentionem lectoris, dicendo sua haec dogmata esse plenissima et absolutissima, idque « in cogitationibus et in scientia, » q. d. Scripsi haec non obiter, non impraemeditale, uti in buccam venerunt, sed cum praemeditata exactaque cogitatione, ac multa rerum experientia et scientia. Hebraice est, in consiliis et in scientia, q. d. Non temere haec scripsi, sed cum multa deliberatione, praemeditatione, consilio et ex multa rerum cognitione et scientia. Solent oratores in exordio orationis auditorem reddere attentum, benevolum et docilem: attentum et benevolum reddidit vers. 18 et 19; nunc hoc vers. 20 eumdem reddit docilem, ostendens modum quo haec conscripsit, ut facilius ex methodo eorum
doctrina capiatur. Ait ergo: « Descripsi eam tripliciter, » hoc est multipliciter ac variis modis, phrasibus, similitudinibus, antithesibus et figuris, quas passim cernere est in hisce Proverbiis; nempe non semel nec iterum, sed crebro saepiusque eadem iterando et inculcando. Minutius alii, q. d. Tripliciter scripsi: primo, acriter vitia corripiendo; secundo, blande ad virtutem alliciendo; tertio, perfectissima quaedam suggerendo.
Mystice, S. Ambrosius in Psalm. cxviii, octon. 18, ad illud: Ignitum eloquium tuum: « Tripliciter, inquit, describe tibi ignitum eloquium Dei, vel quod mundat, vel quod accendit, vel quod illuminat audientes, » q. d. Scripsi haec triplici fine et fructu: primo, ad mundandos a vitiis lectores; secundo, ad eos amore Dei accendendos; tertio, ad eos in via virtutis et perfectionis illuminandos.
Tropologice Beda et Salonius: « Descripsi eam tripliciter; » quia, inquiunt, trinas tuas actiones, puta cogitationes, locutiones et operationes erudire et informare constitui, ut corde, ore et opere virtutem praeferas. Et Hugo: « Ecce descripsi eam tripliciter, id est, inquit, in tribus habendam, scilicet in cogitatione, locutione, operatione; ita se explicat Salomon, subdens: In cogitationibus, id est ad cogitandum interius corde; et scientia, id est ad docendum exterius ore et opere. Ecce tripliciter descripta est sapientia ad cogitandum, ad loquendum et ad operandum. Sic debet eam habere omnis doctor, et sic debet eam recipere omnis auditor, ut scilicet sciat, dicat, faciat. » Rursum tripliciter, id est ad tres animae potentias rite efformandas, puta ad illuminandum intellectum, ad exstimulandum voluntatem, ad confirmandum memoriam.
Porro Septuaginta hic variant. Auctor enim Catenae Graecorum sic legit: « Tu te autem trifariam illam ipsam doctrinam describe, nempe in consilio, in notitia, et in cordis tui latitudine. » Ecce hic est ternarius subjectorum vel potentiarum, q. d. Scribe eam in intellectu, ubi viget consilium; in memoria, ubi servatur rerum notitia; et in cordis, id est voluntatis tuae amplitudine, ut ea ample et late per omnia illa imbuatur, imo circumfundatur. Cassianus loco citato legit, tu autem describe ea tibi tripliciter super altitudinem cordis tui; Complutenses, tu autem describe ea tibi ipsi tripliciter in consilium et cogitationem; Vaticanus Codex, et tu vero describe ea tibi tripliciter in consilio et scientia super latitudinem cordis tui, q. d. Sic ea exara et incide menti, ejusque consiliis et scientiae, ut animo semper altissime haereant.
Unde Chaldaeus vertit, descripsi ea tribus vicibus, id est multis iteratisque vicibus ea inculcavi, ut plane menti tuae infigatur.
21. UT OSTENDEREM TIBI FIRMITATEM ET ELOQUIA VERITATIS, RESPONDERE EX HIS ILLIS QUI MISERUNT TE.
Hebraice, ad sciendum certitudinem eloquiorum veritatis, ad referenda eloquia veritatis mittentibus te. Septuaginta, doceo igitur te verum sermonem et scientiam obaudibilem, ut respondeas sermones veritatis his qui proponunt tibi; Syrus, ut notum faciam tibi consilium et scientiam; Chaldaeus, veritatem et verba recta, ut referas verba veritatis illis qui miserunt te.
Verba sunt clara; tantum quaeritur quid sit et mittentibus te? Restringunt hoc aliqui ad legatum vel nuntium, q. d. Cum a quopiam mitteris legatus vel nuntius, haec doctrina mea docebit te quid agere debeas, quidve referre et respondere principi, vel alteri qui misit te. Verum hic sensus, uti arctior, ita impertinens videtur.
Secundo, alii melius explicant, q. d. « Respondere illis qui miserunt te, » scilicet consultum vel rogatum, q. d. Haec doctrina te faciet doctum, imo doctorem, ut possis respondere omnibus qui suos famulos vel familiares mittent ad te, ut te de dubiis suis consulant vel interrogent. Unde Vatablus vertit: ad referenda eloquia veritatis his qui ad te mittunt; Septuaginta, qui proponunt tibi. Sic enim ad sapientes et doctores undequaque mittuntur quaestiones difficiles, ut ab iis resolvantur, uti Hiram mittebat ad Salomonem, teste Josepho, VIII Antiq. 11; imo « regina Saba, audita sapientia Salomonis, venit tentare eum in aenigmatibus; et docuit eam Salomon omnia verba quae proposuerat, » III Reg. x, 1. Sic ad S. Hieronymum, quasi ad oraculum, S. Damasus, S. Augustinus et alii mittebant quaestiones e S. Scriptura resolvendas; et ad S. Augustinum mittebantur quaestiones de fide et haeresibus Pelagianorum, Donatistarum, Arianorum, etc. Hic sensus planus et genuinus est.
Tertio, vir doctus exponit sic: Ex his meis sententiis poteris respondere his qui miserunt te invitatum ad convivium, q. d. Cum aliqui mittent servos ut te invitent, ac in convivio more prisco proponent tibi quaestiones difficiles, ex hac mea institutione poteris eis respondere, easque dissolvere. Olim enim sapientes in conviviis sibi invicem quaestiones proponebant, ut patet ex Athenaeo in Coenis sapientum, Plutarcho in Sympos. et aliis.
Denique plane, ut sonat, posset accipi haec missio de filio vel puero, quem parentes, cognati vel amici mittunt ad scholas, ut hanc Salomonis sapientiam ediscat, q. d. In hac sapientiae schola, o fili, ita institueris, ut domum ad parentes vel amicos reversus possis de omnibus quae ab illis aliisque tibi proponentur respondere.
Tropologice Beda et Salonius: « Descripsi eam tripliciter; » quia, inquiunt, trinas tuas actiones, puta cogitationes, locutiones et operationes erudire et informare constitui, ut corde, ore et opere virtutem praeferas. Et Hugo: « Ecce descripsi eam tripliciter, id est, inquit, in tribus habendam, scilicet in cogitatione, locutione, operatione; ita se explicat Salomon, subdens: In cogitationibus, id est ad cogitandum interius corde; et scientia, id est ad docendum exterius ore et opere. Ecce tripliciter descripta est sapientia ad cogitandum, ad loquendum et ad operandum. Sic debet eam habere omnis doctor, et sic debet eam recipere omnis auditor, ut scilicet sciat, dicat, faciat. » Rursum tripliciter, id est ad tres animae potentias rite efformandas, puta ad illuminandum intellectum, ad exstimulandum voluntatem, ad confirmandum memoriam.
Quare, remota et impertinens est Aben-Ezrae expositio: « Qui miserunt te, hoc est, inquit, referam Domino a quo missus sum, ut te erudirem; intelligendi enim facultas Dei nuntius appellatur. » Mystice tamen admitti potest. Doctor enim ad Deum omnia sua referat oportet; a Deo enim mittitur, et illi rationem doctrinae suae reddat necesse est, aeque ac Principibus et Praelatis Ecclesiae: hi enim vice Dei eum mittunt.
22 et 23. NON FACIAS VIOLENTIAM PAUPERI, QUIA PAUPER EST: NEQUE CONTERAS EGENUM IN PORTA, QUIA JUDICABIT DOMINUS CAUSAM EJUS, ET CONFIGET EOS QUI CONFIXERUNT ANIMAM EJUS.
Hebraice, non diripias tenuem, quia tenuis est, neque conteras afflictum in porta; Septuaginta, neque inhonores imbecillum in portis; Chaldaeus, ne deprehenderis pauperem; Vatablus, pauperem nec vi opprimas, nec juris specie, scilicet ut per amicum judicem eum condemnes in porta, id est in tribunali.
Haec sententia potest primo referri ad judices et principes. Hi enim olim sedebant in porta urbis, velut in loco aperto et libero, ad quem agricolae et externi facile et secure convenire possent. In porta ergo sedebant, ut pro tribunali lites audirent, et cuique jus dicerent. Sic sensus erit, q. d. Noli vim et injuriam facere pauperi eo quod pauper est, qui se tueri et ulcisci nequit, neque opprimas egenum in porta, id est in judicio, ut eum licet insontem condemnes, causamque adjudices diviti vel potenti, qui injustam contra egenum causam litemque movet, ab eo muneribus corruptus, vel ejus potentiam reveritus; quia Deus summus judex causam pauperis suscipiet, et damnabit tam judicem qui injuste damnavit pauperem, quam divitem qui injustam ei litem intentavit, et damnationis ejus fuit causa. Maximae enim injustitiae est, porta, id est loco et potestate judicii, abuti ad conterendum pauperem, qua pauperes et innocentes deberent ab injuria et oppressione defendi, quamque Deus velut sacrum asylum ad eorum tutelam instituit.
Secundo, generalius potest haec gnome accipi de quolibet divite vel potente; tales enim non raro pauperes deprimunt, imo opprimunt: ut sensus sit, q. d. Noli, o potens, pauperem premere, diripere, affligere, neque injustam ei litem moveas, ut condemnari eum cures, et conteras in porta, id est in judicio per favores vel munera quae das judici; quia ejus causam in se suscipiet, ac judicabit Deus, tuum judicium condemnando et puniendo, atque ejus innocentiam declarando et praemiando; Deus enim singularem curam pauperum gerit, utpote a caeteris derelictorum et sibi uni relictorum, juxta illud: « Tibi derelictus est pauper, orphano tu eris adjutor, » Psalm. ix, vers. 14.
To quia pauper est, vel referas ad violentiam, q. d. Solent superbi facere violentiam pauperibus, quia pauperes, id est miseri et impotentes, sunt qui se a potentiorum vi defendere nequeunt; at tu noli eorum paupertate abuti, nec ei insultes; aut potius ad to non facias, q. d. Noli vim et injuriam inferre pauperi, cum ille sat mali patiatur in sua paupertate; ne ergo addas dolorem dolenti, afflictionem afflicto. Ita Aben-Ezra.
ET CONFIGET EOS QUI CONFIXERUNT ANIMAM EJUS. — q. d. Sicut dives per injuriam, vim et fraudem opprimens pauperem, velut adacto clavo vel pugione doloris et angoris, intimam ejus animam transfigit et transpungit: sic pariter Deus par pari reddet, ac intima divitis viscera similibus doloris et angoris aculeis punget et transfiget, idque saepe in hac vita, semper in futura. Noster Martinus de Roa, lib. I Singular. cap. iv, to configit exponit « manus injiciet, » tanquam creditor in debitorem; cum enim, inquit, hortatus esset Sapiens ne pauperes ob debita in judicium vocaremus, opprimeremusque pro libidine, causam adjungit: « Quia judicabit Dominus causam ejus, et configet eos qui confixerunt animam ejus. » Hoc est, coget eos Dominus eamdem subire fortunam, et ad egestatem rediget, ita ut aere alieno obligentur, ut creditores manus in eos injiciant vinciantque, non secus atque ipsi in defixos, id est obligatos sibi, pauperes saevierunt.
Pro configet hebraice est קבע kaba, quod tantum hic repetitur, et Malach. iii, 8: « Si affiget homo Deum, quia vos configitis me. » Ubi S. Hieronymus asserit kaba ex Syrorum et Chaldaeorum lingua significare configere; quare qui Levitas et pauperes rebus suis defraudat, eosque dolore et aerumna velut aculeo configit et quasi crucifigit, hic Deum et Christum (qui in pauperibus vivit, famet, sitit, patitur, affligitur, Matth. xxv, 35), quasi clavis adactis iterum configit et crucifigit.
Aben-Ezra kaba tripliciter vertit, corrumpet, aut occidet, aut capiet eos qui corrumpunt, vel perdunt, aut rapiunt animam ejus; Chaldaeus, ulciscetur ultiones animarum eorum; Syrus, et retribuet oppressionem animae eorum; Vatablus, spoliabit spoliatores eorum vita; Symmachus, torquebit eos qui torquebant animam ejus; alii magis genuine, supplantabit, calcabit, conculcabit, pessumdabit eos qui supplantarunt, calcarunt, conculcarunt, pessumdederunt animam ejus. Plura de hoc verbo dixi Malach. iii, 8.
Porro Septuaginta vertunt contrarie, et liberabis animam tuam ἄσυλον, id est innocentem, sanctam, tutam et inviolabilem instar asyli, q. d. Si violentiam non feceris pauperi, sed ab omni injuria innocuum, integrum purumque te servaveris, tutam praestabis et ab omni malo liberam animam tuam, ut videatur esse instar asyli sacrosancti et inviolabilis. Nullum enim tale asylum, quale est innocentia, justitia et sanctitas. Dicuntur enim ἄσυλοι homines a violentia tuti, ut sunt sacrosancti, quos attingere sine periculo non licet, quales apud Romanos erant tribuni plebis et caduceatores,
ceatores, quos laedere vel violare scelus erat inexpiabile. Et statuae Imperatorum ad se confugientibus dabant jus asyliae, id est immunitatis et impunitatis; cujusmodi statuam Tiberii fuisse scribit Philostratus. Multo magis asylum tutum et inviolabile coram Deo et hominibus praestat innocentia, integritas et ab omni crimine puritas.
Forte Septuaginta kaba vertunt ῥύσῃ, id est liberabis, respicientes ad קובע koba, id est galea, q. d. Innocentia erit tibi quasi galea, muniet caput tuum quasi galea, ipsa enim te ab omni malo liberabit, et indemnem tutumque ab omni hostili ictu per omnia praestabit, ut videaris inviolabilis.
Aliqui censent haec de paupere dici: ad eum enim a divite hic deflecti sermonem, q. d. Dives ille opes injusto lucro pariens animam perdit; tu vero fortunas amittens animam servas, atque adeo longe deterior est illius conditio: nec tantum animam tuam ab interitu servas, sed etiam illam « in asylo et jugi securitate ponis; » paupertas enim homini pro asylo est. Audi S. Chrysostomum in hom. De recipiendo Severiano: « Paupertas, inquit, tutum est asylum, portus tranquillus, perpetua securitas, deliciae periculorum expertes, voluptas sincera, vita turbationum nescia, via fluctuum ignara. » Verum prior expositio magis connexa, ideoque magis apposita et germana est.
Exempla hujus sententiae sunt in Aman, qui Judaeos pessumdedit, ideoque in eodem ligno in quo configere destinarat Mardochaeum, ipse confixus fuit, Esther vii et seq.; in Sodomitis qui, affligentes Lot ejusque hospites, coelesti igne percussi conflagrarunt, Genes. xix; in Pharaone et Aegyptiis qui, opprimentes Hebraeos eosque persequentes, in mari Rubro defixi et demersi sunt, Exod. xiv; in Christo et Christianis, quos afflixerunt et crucifixerunt Judaei, ideoque ipsi a Tito et Vespasiano afflicti et crucifixi sunt; reliquiae vero eorum per orbem dispersae, exules et miserae usque nunc vagantur, adeo ut nec palmum terrae possideant. Unde Beda: « Melius, ait, hic locus de illo intelligitur, qui, cum dives esset, pauper pro nobis factus est; et non solum pauper, ut nos ditaret, sed et ut nos redimeret, crucifigi dignatus est. Prohibet ergo sapientia suos auditores Domino in carne praedicanti violentiam mortemque inferre, quia nimirum certus restat interitus eis qui in auctorem vitae manum mittere non timuerunt. » Haec ille.
24 et 25. NOLI ESSE AMICUS HOMINI IRACUNDO, NEQUE AMBULES CUM VIRO FURIOSO: NE FORTE DISCAS SEMITAS EJUS, ET SUMAS SCANDALUM ANIMAE TUAE.
Hebraice, ne associeris viro vel domino nasi (id est pollenti ira: qui abundat ira, haec enim se ostendit in naso rugoso et ardente), et cum viro excandescentiarum ne incedas; Septuaginta, noli esse sodalis viro furioso, cum amico iracundo ne cohabites; Symmachus, ne amicitiam contraxeris; Chaldaeus, non commiscearis cum viro bilioso. Pro scandalum hebraice est מוקש mokes, id est laqueum; Aquila, σκῶλον, id est offendiculum. Pro homini iracundo hebraice est את בעל אף et baal aph, id est ad verbum, domino nasi, vel irae: non qui illam in potestate habeat, illique dominetur; sed domino, id est possessori, qui magnam multamque bilem possidet, id est tenet et continet. Et significat, inquit Baynus, non eum duntaxat qui frequenter irascitur, sed eum etiam qui aliis iram suam afflat, eosque ad iram provocat; ac proinde eum qui dignus est ira, et meretur ut quis ei irascatur, iramque in eum refundat, q. d. Ne societatem vel amicitiam jungas cum bilioso, qui iram exerit, lites ciet, iras provocat, ideoque Deo et hominibus displicet. Alii baal aph vertunt, marito irae, qui scilicet iram quasi uxorem sibi despondit et copulavit, ut ab ea divelli nec velit nec queat. Solent enim mulieres esse iracundae, et iras litesque in domo ciere.
Causas hujus moniti duas affert: Prior est, ne forte discas, hebraice פן תאלף teelaph, id est assuescas semitis ejus; biliosus enim suam bilem socio affricat, imo ira et rixa sua iras ejus rixasque suscitat, sicut canis allatrans cani ejus latratum provocat et reciprocat; socius enim socii, amicus amici mores imbibit et induit. Difficile enim est cum eo qui crebro irascitur jugem servare sapientiam et mansuetudinem, ac iram, quam ille prolicit, cohibere ut non erumpat; qui hoc potest et facit, hic sane vir magnus et perfectus est. Et ad hoc conandum esse docet S. Basilius, homil. De ira: « Noli, inquit, tuo adversario pro magistro uti, nec fieri velut speculum irati velis, illius formam in teipso ostendens, » ut scilicet ejus gestus, sermones et mores, truces, saevos, minaces et furibundos in te velut in speculo referas, regeras et exprimas. Noli ergo irascenti irasci, convicianti convicium regerere, rixanti rixam reciprocare, latranti allatrare; sed gravitate et silentio iram ejus supera et seda, latratum canis te audire aestima, et quietus pertransi. Hinc disce quod, sicut iratus socio afflat iram, ita mansuetus socio aspirat mansuetudinem, perinde ut rosae suavem et roseum astantibus aspirant odorem; talis enim quisque evadit, quales sunt ii cum quibus conversatur. Si vis ergo effici mitis, placidus, humilis, sanctus, zelosus, fuge asperos, saevos, superbos, impios, acedos, ac versare cum mitibus, placidis, humilibus, sanctis, zelosis, juxta illud: « Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris; et cum electo electus eris, et cum perverso perverteris, » Psalm. xvii, 26. Caeterum ex subjuncta hac ratione patet non omnibus semper declinandam societatem iracundorum. Generaliter enim viri perfecti perversos fugere non debent, sed cum illis nonnunquam conversari ut ad rectitudinem illos pertrahant, a quorum perversitate et vitiis non facile vincuntur. Unde ad infirmiores hoc praeceptum potissimum pertinet, quibus a conspectis exemplis plus est periculi, ut et Beda annotavit. Ita Jansenius.
Posterior causa fugiendae societatis cum irato est: « Ne sumas scandalum animae tuae, » id est, ne ponas laqueum quo illaqueetur et stranguletur anima, id est vita tua, tum naturalis per mortem, tum supernaturalis per peccatum rixae, pugnae et homicidii, tum aeterna per poenam gehennae, irascentibus et conviciantibus decretam a Christo, Matth. v, 22. Unde Vatablus explicat, q. d. « Ne tandem male pereas, et ab aliis interficiaris; » facile enim ex ira itur in litem, ex lite in rixam, ex rixa in pugnam, ex pugna in verbera et caedes. Nam, ut ait S. Basilius, homil. De ira: « Primo jaciuntur contumeliae inter iratos, et sic durant, donec contumeliae sicuti sagittae deficiant; deinde omni contumelia per linguam consumpta ad manus venitur et pugnam; ira namque certamen excitat, certamen vero convicium, convicium verbera, haec vulnera, ex quibus et mortes saepe sequentur. » Et pluribus interjectis: « Postquam semel deturbata ratione irae perturbatio animi dominatum occupaverit, hominem efferat omnino, nec hominem esse patitur, qui a ratione amplius auxilium habeat; nam quod est in venenatis venenum, id est in irritatis et acerbatis ira. Quemadmodum enim torrentes, per cava loca fluentes, quidquid occurrerit secum trahunt: sic iratorum impetus violenti sunt, talesque ut retineri non queant, ac per omnia similiter incurrunt. » Causam subdit: « Iratis non veneranda canities, non victus vitae, non propinquitas generis, non praeterita beneficia, non aliud quidquam talium apud tales magno aestimatur. Irati non prius desistunt, quam per magnum et insanabile malum irae, ipsorum veluti bulla erumpat, et inflammatio discutiatur; neque enim gladii acies, neque ignis, neque aliud quidquam eorum quae maxime timentur, ira furentem animum coercere potest, non magis quam eos qui a daemonibus occupati tenentur, a quibus irati nihil prorsus, neque habitu, neque animi affectione different. »
Ira ergo est laqueus animae et vitae. Sicut enim laqueis aves capiuntur, et mures muscipula imprudentes: sic homines, dum indulgent irae, imprudentes et incogitantes incidunt in laqueos et tricas, ex quibus se extricare nequeunt. Porro hic laqueus est, primo, in ira et lite exorta contra amicum iracundum; crebro enim iracundorum lites prosiliunt tandem in verbera et neces, praesertim quia ira est subita, et velut furor illico manum gladio admovet, antequam mens videat quid agat, atque amore amicorum quo major est, eo in majus vertitur odium et iram: amicus enim censet ab amico majorem sibi fieri injuriam, si ab eo laedatur, a quo omnem benevolentiam exspectabat, quam si ab extraneo, uti alibi ostendi. Sic Alexander Magnus in ira Clitum sibi amicissimum occidit, cujus mox eum summe poenituit.
Secundo, hic laqueus est in ira et lite exorta contra alios et exteros; qui enim cum iracundo amico conversatur, hic ejus iras, lites et rixas, quas crebras et cum multis alit, in se suscipit. Quare cum in pugna ad manus venitur, oportet ut amicum juvet, eumque contra exteros propugnet. Jam pugna est laqueus caedium; in ea enim pugnaces levi momento vel occidunt, vel occiduntur. Quocirca Auctor Imperfecti, hom. 12 in Matth.: « Sicut ira, inquit, mater est homicidii, sic concupiscentia mater est adulterii. » Et S. Chrysostomus, hom. 16 in Matth.: « Radix, inquit, homicidii iracundia est. Qui ergo radicem abscindit, multo facilius ramos ipsos poterit amputare, imo nec germinare quidem illos patietur. » Hinc sapienter Nazianzenus: « Freno, inquit, coerce iram, ne mente excidas. » Ira enim est instar ferae saevissimae, quae crudeliter in omnes saevit. Rursum, ira est sicut mare ventis et procellis agitatum, quod fluctus in coelum jactat, omniaque collidit et elidit, ait S. Cyrillus. Denique « ira furor brevis est, » ut ait Poeta.
Salomonem secutus Siracides, Eccli. viii, 19, specie tenus oppositam, sed reipsa appositam, similemque habet sententiam: « Cum iracundo, inquit, non facias rixam, et cum audace non eas in desertum; quoniam quasi nihil est ante illum sanguis, et ubi non est adjutorium, elidet te. » Qui enim amicus est iracundo, necesse est ut saepe in rixas cum eo incidat; amicitia enim iracundi est iracunda et rixosa, uti jam ostendi. Vide ibi dicta.
Ex hoc loco auctor lib. De Amicitia, cap. xii (exstat tom. IV Operum S. Augustini), docet biliosos parum aptos esse ad amicitiam: « Sunt vitia quaedam, inquit, quibus si quis fuerit involutus, non diu leges amicitiae vel jura servabit; non enim ad amicitiam sunt idonei nimis iracundi, instabiles, suspiciosi, verbosi, quae quatuor in electione amici notanda sunt. Difficile est eum, quem saepe iracundiae furor exagitat, non aliquando insurgere in amicum. Unde Ecclesiasticus: Est amicus qui odium et rixam et convicia denudabit. Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum viro furioso, ne sumas scandalum animae tuae. Sunt quidam ex naturali conspersione iracundi, qui tamen hanc ita comprimere et temperare solliciti sunt passionem, ut in quinque, quibus teste Scriptura amicitia dissolvitur atque corrumpitur, nunquam prosiliant: quamvis nonnunquam amicum sermone vel actu, vel zelo nimio offendant. Sales tolerandi sunt, et cum nobis constet de affectu certitudo, si quis fuerit vel sermonis, vel actionis excessus, amico id indulgendum est; vel certe sine aliquo dolore, jocose insuper, in quo excesserit commonendus. »
26 et 27. NOLI ESSE CUM HIS QUI DEFIGUNT MANUS SUAS, ET QUI VADES SE OFFERUNT PRO DEBITIS: SI ENIM NON HABES UNDE RESTITUAS, QUID CAUSAE EST UT TOLLAT OPERIMENTUM DE CUBILI TUO?
« Qui defigunt, » id est qui fidejubent defixa et data manu, quasi stipulatores et sponsores pro aliis. Hebraice, ne sis in percutientibus volam, in spondentibus pro debitis: si non est tibi ad reddendum, ut quid accipiet lectum tuum desubter te? Septuaginta, ne personam cujuspiam erubescens, vel reveritus teipsum offeras sponsorem; si enim non habueris unde debitum solvas, unum hoc restat, ut lectum lateribus tuis substratum in pignus auferant. Ita Auctor Catenae Graec. Chaldaeus, ne pepigeris manum tuam in fidejussione pro socio tuo: si non habueris unde restituas, subtrahetur stratum tuum de sub te; Syrus, ne des teipsum fidejussione, quod si eum reverueris, confunderis a persona, etc.
Defigere manus est vadem se offerre creditori, eique se quasi in manus tradere, ut ab eo prehendi, judici sisti, vinciri et in carcerem duci possit, si is pro quo spondet solvendo non sit, aut solvere nolit. Haec ergo vincula sibi injicit sponsor, uti dixi cap. vi, 1.
Sensus est, q. d. Ne te jungas, ingeras et inseras his qui temere spondent pro debitis alienis, ut tu in partem sponsionis venias fiasque unus ex vadibus et sponsoribus, praesertim si tibi parum sit opum et bonorum, ita ut non habeas unde debitum pro quo spondes spondere valeas: « Quid enim causae est? » q. d. Cur te in periculum summae et extremae necessitatis ultro conjicias, ut creditor tollat pro pignore lectum vel stragula lecti, in quo cubas et dormis, ita ut commode cubare nequeas? Lectus enim jure Caesareo auferri nequit, si adsint alia minus necessaria, quae a creditore in pignus tolli queant. Unde nec lectus venit in generali hypotheca bonorum, ut patet leg. I Codic.: Quae res pignori obligari possunt. Hinc et lege divina, Exodi xxii, 21, et Deuter. xxiv, 12 et 13, jubetur lectus ante solis occasum debitori reddi, ut in eo noctu dormire queat.
Causam facilitatis spondendi suggerunt Septuaginta, dum addunt: Erubescens faciem, q. d. Dum versaris inter eos qui facile fidejubent pro amicis, erubesces, nisi et tu pariter fidejubeas: videberis enim vel timidior, vel scrupulosior, vel minus humanus minusque amicus amico; ut ergo hanc verecundiam et periculum fidejussionis devites, noli cum fidejussoribus versari, sed te ab eis subducito et abscedito. Vide quae de periculo sponsionis dixi cap. vi, vers. 1.
Porro vadis, et per syncopen vas, est sponsor alterius in re capitali, ait Festus, ita dictus a vadendo, quod qui vades dederit, vadere ei, id est discedere, interim liceat. Unde Horatius, lib. I Sermon., satyra 1: Ille datis vadibus, qui rure extractus in urbem est. Hinc sponsio ejus dicebatur vadimonium. Vas, ait Varro, lib. V De Lingua latina, dictus est, qui pro altero vadimonium promittebat. Et vadari, ait Priscianus, erat vadimonio obstringere, sive diem judicii ex compacto constituere, et in jus vocare.
Cicero, lib. III Offic., de duobus Pythagoreis, cum is qui morti addictus erat, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset, vas factus est alter sistendi ejus, ut, si ille non reversisset, moriendum esset ipsi. Hic tamen et alibi vas sumitur pro sponsore cujuslibet debiti, ut sit idem quod praes, qui ita dicitur quod praestare debeat quod fidejubendo promisit, ait Festus.
Mystice anonymus in Catena Graecorum, q. d. « Ne inconsulte pro carne vadimonium praestes; » et R. Levi: « Adhortatur, inquit, ne animus pro facultate concupiscentiae fidejubeat. »
Tropologice, Beda haec accipit de Pastoribus et Episcopis: « Noli, inquit, esse cum his qui se, cum essent liberi, ac sibi vacantes, defigunt manus in curas salutis malorum, spondentes se rationem pro eorum animabus Domino reddituros. Si enim ille pro quo spopondisti non habet bona opera quibus te liberum ac securum reddat tuae sponsionis, quae tibi utilitas est, ut in die judicii pro ejus anima judiceris, amittasque habitum justitiae quo indutus esse videbaris, ac nudus ab ornamento virtutum existere comprobaris? quia quod Domino teste pollicitus es, implere nequiveras? Hoc autem dictum est, non quod curam regendarum animarum, cum tibi regulariter imposita fuerit, suscipere non debeas, sed ne passim nullo jubente doctoris tibi, ac praesulis officium temerarius usurpes. »
28. NE TRANSGREDIARIS TERMINOS ANTIQUOS QUOS POSUERUNT PATRES TUI.
Hebraice, ne retroagas terminum saeculi, quem fecerunt patres tui; Pagninus, ne transferas; Vatablus, ne moveas loco perennes terminos; Chaldaeus, ne mutes terminum, qui a saeculo est; Septuaginta, noli transferre terminos aeternos, quos posuerunt patres tui; Cajetanus, ne adjungas terminos. Omnia eodem redeunt. Septuaginta more suo sequitur Syrus.
Grammatice ad litteram sancit, ne quis transferat et plus aequo extendat limites agrorum, possessionum, et rerum suarum, ut invadat et occupet agros vicinorum, et res alienas, juxta legem a Deo sancitam Deuter. xix, 14: « Non assumes et transferes terminos proximi tui, quos fixerunt priores in possessione tua, quam Dominus Deus dabit tibi in terra quam acceperis possidendam. » Rursum Judaeis non licebat agrum emptum detinere ultra annum jubilaei: hic enim erat terminus alienationis; quo elapso ager emptus ad vendentem redire debebat, juxta legem, Levit. xxv, 13. Ita Baynus, Cajetanus, Lyranus, Jansenius et alii.
Ratio est, quod transferre terminos sit contra jus gentium et naturae: quia violat justitiam, tum commutativam, qua res aliena invaditur et occupatur; tum legalem et politicam: nam turbat communem civium et vicinorum pacem, ac possessiones haereditatesque confundit, ideoque gravium litium, rixarum et caedium est causa. Hac de causa, priscis summa limitum fuit cura. Unde Virgilius: Limes agro positus, litem ut discerneret arvis. Limitum enim contentio privata saepe in bellum adolescit, veluti inter Iapyges et Tarentinos in Italia eo pervenit de finibus controversia, ut Iapyges ad usque viginti hominum millia collegerint exercitum, et instructa acie adversus Tarentinos et Rheginos depugnaverint. Sic et inter Corinthios et Megarenses privata de finibus contentio bellum genuit, et inter Egesteos et Selinuntios. Haec et plura narrat Diodorus Siculus, lib. II et lib. XII.
Quocirca statuit Numa Pompilius, secundus Romanorum rex, teste Dionysio Halicarnasseo, lib. II, unumquemque fines suos circumscribere, et finibus apponere lapides quos sacravit Jovi Terminali, atque decrevit sacra quotannis super eosdem fieri a continentibus, et fines ipsos terminos vocavit, quos si quis occuluisset aut transtulisset, sacrum eum esse Dei lege sancivit, ita ut cuicumque volenti eum occidere liceret, tanquam sacrilegum. Verba legis antiquae de termino non movendo refert Crinitus: « Qui secus faxit, et terminum exarassit, ipsius et boves sacri sunto. » Romulus ante statuerat, ut qui vicini terminos usurpasset, is cui voluisset eripere, totum agrum usurpantis in mulctae locum acciperet, et ad eum juste pertineret. Constantinus Caesar hanc legem retinuit in termino moto pendente controversia finium, et ante definitum sententia negotium: « Qui finalem, inquit, intulerit quaestionem, si priusquam aliquid sententia terminetur, rem sibi alienam usurpare voluerit, non solum id quod male petebat, sed lite superatus tantum agri modum, quantum diripere tentavit, amittat, ut quisque contentus suo, non expetat quod juris est alieni. » Hodie tamen, ut scribit Dynus in cap. Ex litteris, 13 De Probat., arbitrio judicis relinquitur, quas velit, nummarias, vel corporales, imponere terminorum translatoribus poenas, adhibitis circumstantiis facti et personarum.
Hac de causa Romani deum fecere Terminum, ut ejus religione cohiberent hominum cupiditatem, ne terminos agrorum transferrent, veriti ne dei Termini iram et vindictam in se concitarent. Audi Ovidium, lib. II Fastorum: Termine, sive lapis, sive es defossus in agro / Stipes, ab antiquis tu quoque numen habes. / Tu populos, urbesque et regna ingentia finis; / Omnis erit sine te litigiosus ager. / Nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro; / Legitima servas credita rura fide. / Termine, post illud levitas tibi libera non est: / Qua positus fueris in statione, mane. / Et seu vomeribus, seu tu pulsabere rastris, / Clama: Tuus est hic ager, ille tuus.
Huc facit illud S. Augustini, lib. IV De Civit. xxiii: « Cum rex Tarquinius Capitolium aedificare vellet, cumque locum qui dignior esset ab alienis diis cerneret praeoccupatum, non audens aliquid contra eorum facere arbitrium, credensque illos tanto numini, suoque principi sponte cessuros, per augurium quaesivit utrum Jovi locum concedere vellent? Annuerunt omnes praeter Martem, Terminum et Juventatem. » Adeo Terminus Romanis erat immobilis et inviolabilis, ut ne quidem Jovi locum cederet, aut ejus gratia suos limites transferri pateretur. Pergit S. Augustinus: « Atque ideo Capitolium ita constructum est, ut etiam isti tres essent tam obscuris signis, ut hoc vix homines doctissimi scirent. » Causam subdit, cap. xxix: « Sic enim, inquiunt, significatum est Martiam gentem, id est Romanam, nemini locum quem teneret, daturam; Romanos quoque terminos, propter deum Terminum, neminem commoturum; juventutem etiam Romanam, propter deam Juventatem, nemini esse cessuram. » Plura de deo Termino, et ejus festis Terminalibus vide apud Gyraldum, De Diis Gentium, syntagm. 1, pag. 60.
Denique Plato ita sancit, lib. VIII De Legibus: « Primae igitur sunt agriculturae leges, ac Jovis quidem Terminalis prima haec lex sanciatur: Nemo limites terminosve agri moveto cujusvis domini, sive civis, sive peregrini finitimi, si in extrema regionis parte habeat agros, ratus nefas esse haec movere, et in quae quadret illius dictum, immobilia movere; malitque quilibet ingens saxum movere, quam parvum lapidem jurejurando a diis firmatum, quo amicitiae et inimicitiae, interposita deorum auctoritate, terminentur: alterius enim, Jupiter contribulis; alterius, hospitalis est testis, qui cum infestissimis bellis excitantur. »
Symbolice, sub hoc grammatico sensu, et quasi cortice litterae altius quid spectavit Salomon, nimirum, q. d. Ne transgrediaris limites fidei aut morum, quos orthodoxi Doctores aut Patres fixerunt, ut aliter credere, docere vel agere velis, quam ab illis sancitum est. Ita Salonius: « Terminos antiquos, inquit, dicit terminos veritatis et fidei, quos statuerunt ab initio Catholici doctores; hoc ergo praecipit, ut veritatem Catholicae doctrinae nemo aliter suscipiat, quam a Patribus est tradita, sive hoc praecipit, ut eloquia sanctarum Scripturarum nemo aliter interpretetur. » Pari modo non licet transgredi limites et statuta Rerumpublicarum, Ecclesiarum, Religionum, Ordinum, Monasteriorum, etc., quos fundatores et Patres constituerunt. Sic et Beda, Hugo, Dionysius et alii, quin et R. Salomon sic explicat, q. d. « Ne a parentum consuetudine institutisque recedas, teque retro avoces. »
Addunt alii: Ne haereditatem et censum tibi a parentibus relictum nimis augere satagas, ut opes immensas aggreges. Qua in re insigne exemplum dedit Thomas Morus Angliae Cancellarius et Martyr, qui amplissimis honoribus in republica plurimos annos perfunctus, annuum tamen censum non auxit ad ducentos aureos, uti refert Stapletonus in ejus Vita. Accedit R. Levi: « Monemur, inquit, non esse mutandas definitiones et terminos, quos priores statuerint, cum ex his universis emolumentum constet; » et Auctor Catenae Graec.: « Patres, inquit, hoc loco appellat
Est laus industriae et velocitatis, q. d. Vir industrius, strenuus et velox est magnanimus, et ad res magnas expeditus; quare magnatibus et regibus insinuabit se, ut illis ad res magnas, praesertim in reipublicae gubernatione obsequatur et subserviat: nec sese abjiciet ad personas viles, ut res viles et exiles tractet. Quare vicissim haec ejus industria et strenuitas placebit regibus, ut optent ambiantque eum sibi assistere, eumque ad res magnas admoveant, et ad magnas dignitates praefecturasque promoveant. Ita R. Levi: Significat, inquit, a seduritate solertem ad dignitates evectum iri, et egestatem rerumque tenuitatem evasurum, juxta tritum illud: « Sex annis fames cuncta occupat, nec ad ostium artificis pertingit. »
Stare enim coram rege, vel regi assistere, Hebraeis idem est quod regi esse in pretio, in deliciis, regi esse familiarem, eique in aula ministrare, a rege evehi ad ampla et regalia officia, cum rege regere regnum. Assistentes ergo regi vocantur regis intimi et consiliarii. Sic III Reg. xii, 6: « Iniit consilium rex Roboam cum senioribus qui assistebant coram Salomone patre ejus. » Sic septem duces erant, « qui ex more regio semper ei (regi Assuero) aderant, et illorum faciebat cuncta consilio, » Esther 1, vers. 13. Sic septem angeli primarii dicuntur assistere Deo, Tobiae xii, 15; Zach. iii, 9, et alibi. Rursum assistere regi dicuntur praefecti stationarii, qui quasi proreges suo quisque loco consistant, et provincias pro rege gubernant. Sic Azarias, filius Nathan, dicitur fuisse super eos qui assistebant regi Salomoni, id est principum praepositus, III Reg. iv, 5. Vide nostrum Pinedam, lib. V De Rebus Salomonis, cap. xiii, num. 8.
Moraliter, docet hic Salomon reges et principes debere seligere viros industrios et strenuos, ut eos officiis publicis praeficiant: qui enim in regenda re privata, uti familia, strenuus est, hic pariter strenuus erit in regimine publico: uti docet Christus, Lucae xix, 17: « Euge, inquit, bone serve, quia in modico fuisti fidelis, eris potestatem habens super decem civitates; » et cap. xvi, 10: « Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est; » et Paulus, I Timoth. iii, 5, jubet eligi Episcopum « suae domui bene praepositum. » Causam subdit: « Si quis autem domui suae praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit? » Quin et Aristoteles, lib. I Polit., cap. 1, docet ex bonis oeconomis fieri, ideoque deligendos esse bonos politicos. Quare reges non sinant tales delitescere inter ignobiles, id est inter privatos, sed ad nobilia et publica reipublicae officia admoveant. Sic M. Agrippa rebus gerendis admotus fuit a Caesare Augusto, quia, ut ait Velleius: « Vir fuit labore, vigilia, periculo invictus, et per omnia extra dilationes positus, consultisque facta conjungens. »
Ubi nota: Celeritas haec laudanda est non tam in consilio, quam in consilii exsecutione. Nam, ut ait Aristoteles, VI Ethic. ix: « Celeriter deliberata
Transfert autem is proprie patrum terminos, qui religionis metas et terminos pietatis transmutat in haeresim, aut superstitionem, aut impietatem. »
Hinc Calixtus Papa, ut habetur 9, Quaest. II, cap. 1: « Nullus, inquit, alterius terminos usurpet, nec alterius parochianum judicare vel ordinare praesumat: quia talis judicatio, vel ordinatio aut excommunicatio, vel damnatio nec rata erit, nec vires ullas habebit; unde et Dominus loquitur: Non transgrediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres tui. » Haec enim generalis est gnome; unde ad quoslibet terminos tam jurisdictionis, quam possessionis, Religionis, ordinationis, etc., aptari potest.
S. Hieronymus in Osee cap. v, 10: « Transtulerunt, inquit, principes terminos, quos posuerunt patres eorum, quando immutant in mendacio veritatem, et aliud praedicant quam ab Apostolis acceperunt. » Qua de re vide egregie ratiocinantem Vincentium Lirinensem in aureo contra profanas haereseum novitates libello. Hoc est quod Judaeos culpans intonat Deus, Osee v, 10: « Facti sunt principes Juda quasi assumentes terminum. » Vide ibi dicta.
Denique hanc gnomen intorqueas in eos qui Evangelio, Religioni, Regulis a Patribus sancitis aliqua quasi perfectiora addere volunt, quasi illi soli plus caeteris videant et sapiant, quae tacita est arrogantia. Quocirca S. Benedictus prudenter Regulis suis quippiam addi vetuit. Esto enim unus quid perfectius quam regula jubeat, comminisci et agere queat, tamen id non expedit toti communitati, Ordini aut collegio imponere. Praeclare S. Gregorius Nazianzenus: « Noli, inquit, esse legalior, nec regula aequior, nec mandato sublimior. » Melius est ut traditioni patrum et legi te conformes, regula dirigaris, teque praecepto commodes, quae te docet Evangelium, nec adinvenias regulas et leges novas, quae te ab antiquis et veris retrahant, praetextu illo ut magis in eis emineas.
29. VIDISTI VIRUM VELOCEM IN OPERE SUO? CORAM REGIBUS STABIT, NEC ERIT ANTE IGNOBILES.
Pro velocem hebraice est מהיר mahir, id est festinum, expeditum, strenuum, celerem, industrium. Pro stabit et erit, hebraice est יתיצב iitiatseb, id est statuet se, sistet se, estque tam activum quam passivum, et significat actionem ab agente in seipsum reflexam: quasi dicas: Sistetur et sistet seipsum. Pro ignobiles hebraice est חשכים chaschukim, id est tenebrosos, ut vertit Theodotion; tenebrosi autem vocantur luridi, squalidi, viles, pauperes, ignavi, per catachresin. Hebraea ergo sic habent: Vidisti virum celerem in opere suo, ad faciem regum sistetur, vel sistet se, non sistet se ad faciem tenebricosorum; Septuaginta, virum perspicacem, suisque in operibus argutum et expeditum regibus assistere oportet; viris autem segnibus et ignavis nequaquam. Ita vertit Interpres Catenae Graecor.
peragenda sunt, deliberandum autem tarde. » Scitum est illud Taciti, lib. I Hist., « scelera impetu, bona consilia mora valescere; » et illud Livii, lib. XXXV: « Consilia callida et audacia prima specie laeta sunt, tractatu dura, eventu tristia; » et lib. XXII: « Omnia non properanti clara certaque sunt; festinatio improvida est et caeca; » et lib. XXXI: « Nihil magni discriminis consiliis tam inimicum quam celeritas. » Velocitas tamen ingenii in inveniendis consiliis, praesertim in rebus et periculis subitis, quae moram non patiuntur, laudanda est.
Mystice Auctor Caten. Graec.: « Qui ad rerum, ait, quae existunt comprehensionem ingenium nactus est perspicax, ille humanarum materiaque concretarum rerum consideratione missa, in Prophetarum et Apostolorum oraculis, tum in Christi Salvatoris mysteriis et dogmatis sese occupare debet; » et Beda: « Quemcumque, inquit, velocem videris in opere suo, vel in opere bono, quod erat ei faciendum, strenuum atque sollicitum, scito hunc in die novissimi examinis coram Apostolis, qui cum Christo mundum judicantes sedebunt, esse staturum, qua videlicet eorum jussa servaverit, neque in parte ignobilium doctorum, quorum cavere fecit errorem, id est ad sinistram judicis esse ponendum. »
Tropologice, disce quam velocitas sit efficax ad res magnas rite conficiendas, si maturo consilio dirigatur. Hinc David laudat Saulum et Jonatham defunctos, quod fuerint « aquilis velociores, leonibus fortiores, » II Reg. cap. 1, 23. Asael a rege Davide fuit accersitus inter triginta suos triarios et fortissimos heroes, quia « velocissimus fuit quasi unus de capreis, » II Reg. cap. ii, 18; Isaias, cap. xviii, 2: « Ite, inquit, angeli veloces ad gentem convulsam. » Ecclesiasticus cap. xxxi, vers. 27: « In omnibus, inquit, operibus tuis esto velox, et omnis infirmitas non occurret tibi. »
Velocitas enim rem cito conficit, aeque ac fortiter; facit enim ut res existat antequam ab aemulis sentiatur, et impediri possit. Rursum velox multa magnaque expedit; reges autem multa magnaque expediant necesse est: quare velocibus, non tardis lentisve utantur oportet.
Est laus industriæ et velocitatis, q. d. Vir industrius, strenuus et velox est magnanimus, et ad res magnas expeditus; quare magnatibus et regibus insinuabit se, ut illis ad res magnas, præsertim in reipublicæ gubernatione obsequatur et subserviat: nec sese abjiciet ad personas viles, ut res viles et exiles tractet. Quare vicissim hæc ejus industria et strenuitas placebit regibus, ut optent ambiantque eum sibi assistere, eumque ad res magnas admoveant, et ad magnas dignitates præfecturasque promoveant. Ita R. Levi: Significat, inquit, a sedulitate solertem ad dignitates evectum iri, et egestatem rerumque tenuitatem evasurum, juxta tritum illud: «Sex annis fames cuncta occupat, nec ad ostium artificis pertingit.»
Stare enim coram rege, vel regi assistere, Hebræis idem est quod regi esse in pretio, in deliciis, regi esse familiarem, eique in aula ministrare, a rege evehi ad ampla et regalia officia, cum rege regere regnum. Assistentes ergo regi vocantur regis intimi et consiliarii. Sic III Reg. XII, 6: «Iniit consilium rex Roboam cum senioribus qui assistebant coram Salomone patre ejus.» Sic septem duces erant, «qui ex more regio semper ei (regi Assuero) aderant, et illorum faciebat cuncta consilio,» Esther I, vers. 13. Sic septem angeli primarii dicuntur assistere Deo, Tobiæ XII, 15; Zach. III, 9, et alibi. Rursum assistere regi dicuntur præfecti stationarii, qui quasi proreges suo quisque loco consistant, et provincias pro rege gubernant. Sic Azarias, filius Nathan, dicitur fuisse super eos qui assistebant regi Salomoni, id est principum præpositus, III Reg. IV, 5. Vide nostrum Pinedam, lib. V De Rebus Salomonis, cap. XIII, num. 8.
Moraliter, docet hic Salomon reges et principes debere seligere viros industrios et strenuos, ut eos officiis publicis præficiant: qui enim in regenda re privata, uti familia, strenuus est, hic pariter strenuus erit in regimine publico: uti docet Christus, Lucæ XIX, 17: «Euge, inquit, bone serve, quia in modico fuisti fidelis, eris potestatem habens super decem civitates;» et cap. XVI, 10: «Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est;» et Paulus, I Timoth. III, 5, jubet eligi Episcopum «suæ domui bene præpositum.» Causam subdit: «Si quis autem domui suæ præesse nescit, quomodo Ecclesiæ Dei diligentiam habebit?» Quin et Aristoteles, lib. I Polit., cap. 1, docet ex bonis œconomis fieri, ideoque deligendos esse bonos politicos. Quare reges non sinant tales delitescere inter ignobiles, id est inter privatos, sed ad nobilia et publica reipublicæ officia admoveant. Sic M. Agrippa rebus gerendis admotus fuit a Cæsare Augusto, quia, ut ait Velleius: «Vir fuit labore, vigilia, periculo invictus, et per omnia extra dilationes positus, consultisque facta conjungens.»