Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Stulto non convenit gloria, sed virga: responde stulto quandoque stulte, quandoque sapienter: stulto non congruit legatio nec parabola, sed silentium; iterans stultitiam est quasi canis ad vomitum; sicut ostium vertitur in cardine, sic piger in lectulo: miscens se rixae est quasi auribus tenens canem: dolose nocens amico dicit: Ludens feci: subtracto susurrone jurgia conquiescunt: sicut ligna ignem, sic iracundus suscitat rixas: cave susurronem, superbum, inimicum, esto se humiliet: qui operit odium, revelabitur: qui fodit foveam, incidet in eam: os lubricum operatur ruinam.
Textus Vulgatae: Proverbia 26:1-28
1. Quomodo nix in aestate, et pluviae in messe: sic indecens est stulto gloria. 2. Sicut avis ad alia transvolans, et passer quo libet vadens: sic maledictum frustra prolatum in quempiam superveniet. 3. Flagellum equo, et camus asino, et virga in dorso imprudentium. 4. Ne respondeas stulto juxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis. 5. Responde stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videatur. 6. Claudus pedibus, et iniquitatem bibens, qui mittit verba per nuntium stultum. 7. Quomodo pulchras frustra habet claudus tibias: sic indecens est in ore stultorum parabola. 8. Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii: ita qui tribuit insipienti honorem. 9. Quomodo si spina nascatur in manu temulenti: sic parabola in ore stultorum. 10. Judicium determinat causas: et qui imponit stulto silentium, iras mitigat. 11. Sicut canis, qui revertitur ad vomitum suum, sic imprudens, qui iterat stultitiam suam. 12. Vidisti hominem sapientem sibi videri? magis illo spem habebit insipiens. 13. Dicit piger: Leo est in via, et leaena in itineribus. 14. Sicut ostium vertitur in cardine suo, ita piger in lectulo suo. 15. Abscondit piger manum sub ascella sua, et laborat si ad os suum eam converterit. 16. Sapientior sibi piger videtur septem viris loquentibus sententias. 17. Sicut qui apprehendit auribus canem, sic qui transit impatiens, et commiscetur rixae alterius. 18. Sicut noxius est, qui mittit sagittas et lanceas in mortem: 19. ita vir qui fraudulenter nocet amico suo; et cum fuerit deprehensus, dicit: Ludens feci. 20. Cum defecerint ligna, exstinguetur ignis: et susurrone subtracto, jurgia conquiescent. 21. Sicut carbones ad prunas, et ligna ad ignem, sic homo iracundus suscitat rixas. 22. Verba susurronis quasi simplicia, et ipsa perveniunt ad intima ventris. 23. Quomodo si argento sordido ornare velis vas fictile, sic labia tumentia cum pessimo corde sociata. 24. Labiis suis intelligitur inimicus, cum in corde tractaverit dolos. 25. Quando submiserit vocem suam, ne credideris ei: quoniam septem nequitiae sunt in corde illius. 26. Qui operit odium fraudulenter, revelabitur malitia ejus in concilio. 27. Qui fodit foveam, incidet in eam: et qui volvit lapidem, revertetur ad eum. 28. Lingua fallax non amat veritatem: et os lubricum operatur ruinas.
1. QUOMODO NIX IN AESTATE, ET PLUVIAE IN MESSE: SIC INDECENS (alii legunt, indecora) EST STULTO GLORIA.
Symmachus et Theodotion, non decet insipientem honor; Cajetanus, non est pulcher insipienti honor; Vatablus, sicut intempestiva est in aestate nix, et in messe pluvia, sic intempestivus est honos qui stulto impenditur; Septuaginta, quomodo ros in messe, et quomodo pluvia in aestate, sic non est insipienti honor (non est, id est non convenit, non congruit, uti explicat Auctor Catenae Graec.); Arabicus, sicut ros qui est in messe, et sicut pluvia in aestate, sic non est stulto honor.
Primo, aliqui sic exponunt, q. d. Sicut nix subinde cadens in aestate, et pluvia decidens in messe, non durat, nec satiat terram aridam et sitientem, sed ab ea et ab aestu illico sorbetur et evanescit: sic pariter gloria collata stulto non durat, multo minus ejus animam gloriae sitientissimam satiat, sed illico transit et deperit, eumque vilem et inglorium derelinquit. Utrumque verum est, sed huic loco impertinens. Ait enim sic: « Indecens est stulto gloria, » quod longe differt a eo stulti gloria non durat, stultum gloria non satiat: multa enim sunt indecentia, et tamen non durant, nec satiant stolidos.
Secundo ergo, genuine, q. d. Sicut nix in aestate et pluvia in messe indecora est, quia importuna: aestatem enim decet calor, et messem siccitas; hiemem vero decet nix et pluvia: haec enim eorum sunt tempora opportuna et naturae congrua: sic pariter stultum, id est vecordem, imprudentem, vitiosum, improbum, non decet, id est dedecet, gloria, tum quia ille gloriae est incapax, tum quia illi debetur probrum et vituperium, tum quia laudando vitiosos laudantur vitia, itaque restinguitur in sapientibus studium sapientiae et virtutis, dum vident in conferendis dignitatibus sibi anteponi improbos, imo probi incipiunt improborum hypocrisim, fraudes et artes imitari, ut per eas magistratus et dignitates ipsorum assequantur.
Unde Aeschines apud Stobaeum, serm. De Republica: « Hoc, ait, reputate, quod si munera et honores paucis, eisque condignis et secundum leges, contuleritis, multos vos habituros esse pro virtute certantes; si autem cuilibet cupienti, et his qui nihil egregium fecerint aut sapuerint, gratificemini, frugi etiam ingenia corrupturos. » Notanda sane principibus haec sententia.
Rursum indecens est stulto gloria, non tantum quia incongrua et indecora, sed etiam quia noxia; improbus enim nocet sibi, dum gloria sua abutitur ad fastum; nocet aliis, dum alios premit, opprimit; et nocet reipublicae dum eam expilat, et in eam suam improbitatem et vitia transcribit. Igitur, sicut frigida nix vel pruina, quae subinde cadit sub initium aestus et aestatis, suo frigore primos flores et fructus protuberantes enecat, et sicut pluvia in messe segetes jam maturas sternit, humectat, putrefacit, corrumpit: sic et honores collati stulto, in juvenibus primos virtutis ardores hebetant et enecant, dum vident stultitiam et improbitatem honorari; in viris vero maturos jam virtutum fructus corrumpunt, dum sibi vivere volunt, nec rempublicam capessere, utpote quam viderint a stultis regi: aut certe si ad ejus regimen aspirent, stultorum viam ineunt et cum stultis stultescunt, et cum impiis impie agunt.
Salomonem et Hebraeos secuti Graeci, indignis honorem exhiberi hoc trito vetant dicterio: « Asini caput ne laves nitro. » Et Publius Syrus hoc mimo: « Loco est ignorantiae apud indignum gloria. » Et S. Hieronymus ad Pammach.: « De Cae-
sare, inquit, egregie dixit Tullius: Cum quosdam, ait, ornare voluit, non illos honestavit, sed ornamenta ipsa turpavit. »
Vis exempla? accipe. Alfonsus, Aragonum rex, cognomento Sapiens, amico suadenti ut tranquille et voluptuose viveret, nec tot se periculis objiceret, respondit: « Romani honoris templum virtutis templo junxere, in quod nisi per virtutis templum introire nemini licebat, ut significarent ad honoris fastigium non voluptatum via, sed virtutis, illa quidem aspera et salebrosa enitendum esse. » Ita Panormitanus, lib. I De Gestis Alfonsi. Antisthenes rogatus « quae res urbi exitium portenderet, » respondit: « Cum nullum est bonorum et malorum discrimen, » cum scilicet nec boni honore, nec mali vituperio afficiuntur. Longe enim pejus et indignum adhibere gubernaculis reipublicae, quam si asinum pro equo adhibeas aratro. Ita Laertius, lib. VI, cap. I.
Cato Senior aiebat « populum Romanum non tantum purpurae, verum etiam virtuti plurimum conducere: quemadmodum enim tinctores eum potissimum colorem inducunt, quo vident homines maxime delectari, ita juventus ad ea studia potissimum incumbit, quibus populus defert honores: honos enim non solum alit artes, verum etiam virtutem. » Hoc pacto monebat populum, ut magistratus his demum committerent, qui de se virtutis specimen dedissent, ita fore ut quam plurimi sese ad egregia studia conferrent. Idem, qui virtutem honore suo fraudarent, eos dicebat ipsam virtutem a juventute auferre, sentiens praemiis animos juvenum ad virtutem accendi; quae si detrahas, ipsa virtus elanguescit. Ita Plutarchus in Roman. Apophthegm.
Idem censuram petens, cum caeteros competitores videret supplices populoque blandientes, ipse clamabat populo opus esse medico austero validisque remediis, proinde eligendum non qui jucundissimus esset, sed qui inexorabilis. Atque haec dicens ante omnes censor creatus est. Agnovit populus morbum suum, eoque Cato plus valuit objurgando, quam caeteri blandiendo: ibidem.
Augustus Caesar Romanum admonuit magistratum, ut rempublicam committerent iis qui usu et experientia rerum plurimum possent, nec eam sinerent pendere ex cujusquam voluntate. Nihil enim in republica perniciosius esse putavit, quam si magistratus rerum imperitus dominium obtineat. Ita Xiphilinus Dionis abbreviator in Augusto.
Mystice Beda: « Hic versiculus, ait, ne indoctis honor docendi committatur, praemonet. Nix namque aestate, et pluviae in messe, sunt persecutiones infidelium in tempore praedicationis Evangelicae, quae dum graviores forte insistunt, et calorem in multis impediunt dilectionis, et fruges bonae operationis foedant. Quibus recte gloria quae stulto confertur, esse similis asseveratur: quia si indocto cathedra docendi tribuitur,
solem incaute aperienti, cui primum insidiatur cancer, et calculum injicit ne claudatur, deinde ejus viscera depascitur; tum concludit: «Qui (Religiosus) nimirum vivit, dum sub silentii censura concluditur: perit autem, cum ad loquendum immoderatius aperitur.»
Stulto non convenit gloria, sed virga: responde stulto quandoque stulte, quandoque sapienter: stulto non congruit legatio nec parabola, sed silentium; iterans stultitiam est quasi canis ad vomitum; sicut ostium vertitur in cardine, sic piger in lectulo: miscens se rixae est quasi auribus tenens canem: dolose nocens amico dicit: Ludens feci: subtracto susurrone jurgia quiescunt: sicut ligna ignem, sic iracundus suscitat rixas: cave susurronem, superbum, inimicum, esto se humiliet: qui operit odium, revelabitur: qui fodit foveam, incidet in eam: os lubricum operatur ruinam.
Summam horum omnium ad tria capita redigas: nam primo, a vers. 1 ad 13, agit de stulto et stultitia: secundo, a vers. 13 ad 18, agit de pigro et pigritia; tertio, a vers. 18 ad finem, agit de dolo et doloso.
1. Quomodo nix in aestate, et pluviae in messe: sic indecens est stulto gloria. 2. Sicut avis ad alia transvolans, et passer quo libet vadens: sic maledictum frustra prolatum in quempiam superveniet. 3. Flagellum equo, et camus asino, et virga in dorso imprudentium. 4. Ne respondeas stulto juxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis. 5. Responde stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videatur. 6. Claudus pedibus, et iniquitatem bibens, qui mittit verba per nuntium stultum. 7. Quomodo pulchras frustra habet claudus tibias: sic indecens est in ore stultorum parabola. 8. Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii: ita qui tribuit insipienti honorem. 9. Quomodo si spina nascatur in manu temulenti: sic parabola in ore stultorum. 10. Judicium determinat causas: et qui imponit stulto silentium, iras mitigat. 11. Sicut canis, qui revertitur ad vomitum suum, sic imprudens, qui iterat stultitiam suam. 12. Vidisti hominem sapientem sibi videri? magis illo spem habebit insipiens. 13. Dicit piger: Leo est in via, et leaena in itineribus. 14. Sicut ostium vertitur in cardine suo, ita piger in lectulo suo. 15. Abscondit piger manum sub ascella sua, et laborat si ad os suum eam converterit. 16. Sapientior sibi piger videtur septem viris loquentibus sententias. 17. Sicut qui apprehendit auribus canem, sic qui transit impatiens, et commiscetur rixae alterius. 18. Sicut noxius est, qui mittit sagittas et lanceas in mortem: 19. ita vir qui fraudulenter nocet amico suo; et cum fuerit deprehensus, dicit: Ludens feci. 20. Cum defecerint ligna, exstinguetur ignis: et susurrone subtracto, jurgia conquiescent. 21. Sicut carbones ad prunas, et ligna ad ignem, sic homo iracundus suscitat rixas. 22. Verba susurronis quasi simplicia, et ipsa perveniunt ad intima ventris. 23. Quomodo si argento sordido ornare velis vas fictile, sic labia tumentia cum pessimo corde sociata. 24. Labiis suis intelligitur inimicus, cum in corde tractaverit dolos. 25. Quando submiserit vocem suam, ne credideris ei: quoniam septem nequitiae sunt in corde illius. 26. Qui operit odium fraudulenter, revelabitur malitia ejus in concilio. 27. Qui fodit foveam, incidet in eam: et qui volvit lapidem, revertetur ad eum. 28. Lingua fallax non amat veritatem: et os lubricum operatur ruinas.
1. QUOMODO NIX IN AESTATE, ET PLUVIAE IN MESSE: SIC INDECENS (alii legunt, indecora) EST STULTO GLORIA.
Primo, aliqui sic exponunt, q. d. Sicut nix subinde cadens in aestate, et pluvia decidens in messe, non durat, nec satiat terram aridam et sitientem, sed ab ea et ab aestu illico sorbetur et evanescit: sic pariter gloria collata stulto non durat, multo minus ejus animam gloriae sitientissimam satiat, sed illico transit et deperit, eumque vilem et inglorium derelinquit. Utrumque verum est, sed huic loco impertinens. Ait enim sic: «Indecens est stulto gloria,» quod longe differt a eo stulti gloria non durat, stultum gloria non satiat: multa enim sunt indecentia, et tamen non durant, nec satiant stolidos.
Secundo ergo, genuine, q. d. Sicut nix in aestate et pluvia in messe indecora est, quia importuna: aestatem enim decet calor, et messem siccitas; hiemem vero decet nix et pluvia: haec enim eorum sunt tempora opportuna et naturae congrua: sic pariter stultum, id est vecordem, imprudentem, vitiosum, improbum, non decet, id est dedecet, gloria, tum quia ille gloriae est incapax, tum quia illi debetur probrum et vituperium, tum quia laudando vitiosos laudantur vitia, itaque restinguitur in sapientibus studium sapientiae et virtutis, dum vident in conferendis dignitatibus sibi anteponi improbos, imo probi incipiunt improborum hypocrisim fraudes et artes imitari, ut per eas magistratus et dignitates ipsorum assequantur.
Unde Aeschines apud Stobaeum, serm. De Republica: «Hoc, ait, reputate, quod si munera et honores paucis, eisque condignis et secundum leges, contuleritis, multos vos habituros esse pro virtute certantes; si autem cuilibet cupienti, et his qui nihil egregium fecerint aut sapuerint, gratificemini, frugi etiam ingenia corrupturos.» Notanda sane principibus haec sententia.
Rursum indecens est stulto gloria, non tantum quia incongrua et indecora, sed etiam quia noxia; improbus enim nocet sibi, dum gloria sua abutitur ad fastum; nocet aliis, dum alios premit, opprimit; et nocet reipublicae dum eam expilat, et in eam suam improbitatem et vitia transcribit.
Igitur, sicut frigida nix vel pruina, quae subinde cadit sub initium aestus et aestatis, suo frigore primos flores et fructus protuberantes enecat, et sicut pluvia in messe segetes jam maturas sternit, humectat, putrefacit, corrumpit: sic et honores collati stulto, in juvenibus primos virtutis ardores hebetant et enecant, dum vident stultitiam et improbitatem honorari; in viris vero maturos jam virtutum fructus corrumpunt, dum sibi vivere volunt, nec rempublicam capessere, utpote quam viderint a stultis regi: aut certe si ad ejus regimen aspirent, stultorum viam ineunt et cum stultis stultescunt, et cum impiis impie agunt.
Salomonem et Hebraeos secuti Graeci, indignis honorem exhiberi hoc trito vetant dicterio: «Asini caput ne laves nitro.» Et Publius Syrus hoc mimo: «Loco est ignorantiae apud indignum gloria.» Et S. Hieronymus ad Pammach.: «De Caesare, inquit, egregie dixit Tullius: Cum quosdam, ait, ornare voluit, non illos honestavit, sed ornamenta ipsa turpavit.»
Vis exempla? accipe. Alfonsus, Aragonum rex, cognomento Sapiens, amico suadenti ut tranquille et voluptuose viveret, nec tot se periculis objiceret, respondit: «Romani honoris templum virtutis templo junxere, in quod nisi per virtutis templum introire nemini licebat, ut significarent ad honoris fastigium non voluptatum via, sed virtutis, illa quidem aspera et salebrosa enitendum esse.» Ita Panormitanus, lib. I De Gestis Alfonsi. Antisthenes rogatus, «quae res urbi exitium portenderet,» respondit: «Cum nullum est bonorum et malorum discrimen,» cum scilicet nec boni honore, nec mali vituperio afficiuntur. Longe enim pejus et indignum adhibere gubernaculis reipublicae, quam si asinum pro equo adhibeas aratro. Ita Laertius, lib. VI, cap. I.
Cato Senior aiebat «populum Romanum non tantum purpurae, verum etiam virtuti plurimum conducere: quemadmodum enim tinctores eum potissimum colorem inducunt, quo vident homines maxime delectari, ita juventus ad ea studia potissimum incumbit, quibus populus defert honores: honos enim non solum alit artes, verum etiam virtutem.» Hoc pacto monebat populum, ut magistratus his demum committerent, qui de se virtutis specimen dedissent, ita fore ut quam plurimi sese ad egregia studia conferrent. Idem, qui virtutem honore suo fraudarent, eos dicebat ipsam virtutem a juventute auferre, sentiens praemiis animos juvenum ad virtutem accendi; quae si detrahas, ipsa virtus elanguescit. Ita Plutarchus in Roman. Apophthegm.
Idem censuram petens, cum caeteros competitores videret supplices populoque blandientes, ipse clamabat populo opus esse medico austero validisque remediis, proinde eligendum non qui jucundissimus esset, sed qui inexorabilis. Atque haec dicens ante omnes censor creatus est. Agnovit populus morbum suum, eoque Cato plus valuit objurgando, quam caeteri blandiendo: ibidem.
Augustus Caesar Romanum admonuit magistratum, ut rempublicam committerent iis qui usu et experientia rerum plurimum possent, nec eam sinerent pendere ex cujusquam voluntate. Nihil enim in republica perniciosius esse putavit, quam si magistratus rerum imperitus dominium obtineat. Ita Xiphilinus Dionis abbreviator in Augusto.
Mystice Beda: «Hic versiculus, ait, ne indoctis honor docendi committatur, praemonet. Nix namque aestate, et pluviae in messe, sunt persecutiones infidelium in tempore praedicationis Evangelicae, quae dum graviores forte insistunt, et calorem in multis impediunt dilectionis, et fruges bonae operationis foedant. Quibus recte gloria quae stulto confertur, esse similis asseveratur: quia si indocto cathedra docendi tribuitur,
aeque similiter per hoc Ecclesia ut infidelium persecutione laeditur, quod esse verissimum Arianae tempestatis calamitas probavit.»
2. SICUT AVIS AD ALIA TRANSVOLANS, ET PASSER QUO LIBET VADENS: SIC MALEDICTUM FRUSTRA PROLATUM IN QUEMPIAM SUPERVENIET.
Beda, Lyranus et alii praeponunt nam, et pro alia legunt alta: verum to nam delent, et pro alta legunt alia codices Romani, idque magis consentit Hebraeo, Chaldaeo, et Graeco. Hebraea ad verbum sic habent, sicut avis ad vagandum, et passer (vel hirundo, ut vertunt Vatablus, Pagninus, Arias, R. Salomon, R. Levi et Aben-Ezra) ad volandum: sic maledictio gratis non veniet.
In Hebraeo hic duplex lectio: alii enim legunt לא lo per aleph, id est non superveniet; alii vero legunt לו lo per vau, id est ei superveniet, quare in speciem contrarie vertunt; utramque lectionem sic nectit Aben-Ezra: Lo, ait, cum aleph scribitur, et sine aleph cum vau legitur, ut significetur imprecationem illam in eum devolutum iri a quo prolata fuerat, non autem in illum quem alter diris devoverat.
Negative legunt Biblia Regia, Chaldaea et Septuaginta, qui sic vertunt, sicut aves avolant et passeres, sic maledictum vanum (id est vane et falso confictum) non superveniet ulli; vel, ut Auctor Catenae Graec., sicut aves et passeres citra ullius offensionem volitant, ita stulta maledictio neminem cum offensione invadit. Jam primo, Cajetanus sic vertit et explicat, sicut avis vagari, et hirundinis volare est: sic maledictio (prolata) non veniet, q. d. Maledictum et calumnia in innocentem prolata sine causa, est sicut avis transvolans, quia nequaquam innocentem tangit, sed mera quaedam est velut avolantis verbi in aere verberatio.
Secundo, Vatablus, ut passer, ait, natus est ut fugiat, et hirundo nata est ut volet: sic maledictio immerito prolata non veniet, id est non laedet, quasi dicat: Ut passer viso arcu vel homine fugit, ut non laedatur: sic non laedit maledictio, quae immerito mittitur in aliquem.
Tertio, noster Salazar sic: Sicut hirundines et alias aves, quae regiones mutant, hiems ingruens nunquam opprimit: ita etiam viros insontes et innocuos seu maledicta, seu probra, seu convicia, seu contumeliae nunquam afficiunt. Sicut enim aves illae ad aprica praevolantes ab injuriis temporum sese vindicant: ita etiam isti ad innocentiam et probitatem (liceat sic dicere) confugientes, illatas sibi contumelias, injurias et probra facile declinant.
Dices: Hirundo in hieme mutat regionem, at non passer qui suo loco remanet. Respondetur:
Passer generatim saepe sumitur pro qualibet ave per synecdochen. Rursum: Passer in hieme, etsi regionem non mutet, mutat tamen locum frigidum in calidum; degit enim in antris et foraminibus calidis, ubi se abscondit ut calescat.
Quarto, Chaldaeus vertit, sicut passer qui volat, et sicut volucris quae volat, sic maledictio non frustra veniet in eum cui debetur; Syrus, sicut avis quae volat, et passer qui vagatur, sic maledictum gratis non veniet super eum, id est indignum, puta innocentem et insontem.
Nonnulli putant alludi ad aves rixosas et pugnaces, quales sunt passeres, accipitres, galli gallinacei, ac proinde illis hic recte comparari maledicta, rixas et jurgia, q. d. Sicut avis rixosa, v. g. passer transvolans ubique quiritatur, miscetque rixas et pugnas, quibus tam se quam alios affligit et laedit: sic pariter maledicta, convicia et jurgia, quae maledici rixosique ubique serunt, tam alios quam ipsosmet maledicos affligunt; convicium enim convicio, verber verbere repercutitur.
Arbores reperiuntur quarum e succo, foliis, trunco, ramis aves enascuntur, rostro obvios quosque mordentes. Sic Vincentius in Speculo naturalis histor. lib. VIII, cap. XL, Olaus, lib. XIX, cap. XVI, Ortelius in Scotia et Hibernia. Non igitur ut aliae foetu et incubatione nascuntur, sed sponte ex arboribus nulla praeexistente materia, quae aves aliorum judicio ferre posset, educit. Haud aliter reperiuntur aliqui ad instar harum arborum, qui nulla occasione de rebus nihil ad se pertinentibus quasi aves pariunt rixarum et contentionis.
Porro Pierius, hieroglyph. 24, tradit aves ad pugnandum et contendendum incitari allio in cibum dato, quod vile est, sed acre et mordax: ita re levi vilique, puta verbulo uno, sed acri et mordaci, concitantur rixosi ad rixas et jurgia. Unde illud: «Ne edas allia.»
Affirmative vero vertit Noster: «Sicut avis ad alia transvolans, et passer quo libet vadens: sic maledictum frustra prolatum in quempiam superveniet,» hebraice, superveniet ei. Sic et Beda, Baynus, Jansenius et alii passim. Per maledictum accipe probrum, convicium et injuriam quamlibet; hoc enim significat «maledictum,» Eccli. XXII, 30, et cap. XXIX, vers. 9, et alibi saepe, ut ibi dixi. Beda accipit mali imprecationem.
audientis. Sed distant in eo, quia potest fieri ut avis quolibet volans eo loco resideat, ubi nil ei certae necessitatis aut utilitatis suppetat; verba autem quae loquimur, non quolibet dispersa in ventum defluunt atque evanescunt, sed in auctorem suum cuncta revertuntur, et vel bene prolata juvant loquentem, vel male edita gravant. Neque enim maledici regnum Dei possidebunt.»
Subjungit deinde: «Non autem sine causa dicit, maledictum frustra prolatum. Est enim maledictum juxta divinae districtionis iram in impios emissum, ut est illud B. Petri in Simonem magum: Pecunia tua tecum sit in perditionem; et ea quae in apostatas et haereticos Ecclesiastica animadversione proferuntur anathemata, de quibus Dominus eidem Ecclesiae dicit: Quaecumque alligaveris super terram, erunt ligata et in coelis,» Matth. XVI.
Sic maledictio Elisaei in impios pueros se irridentes auctoritate prophetica fulminata, fuit efficax, puerosque ursis devorandos objecit, IV Reg. II, 24; talis ergo non se habet instar avis avolantis, sed instar gladii secantis, imo instar fulguris siderantis.
Secundo, «maledictum superveniet sic,» scilicet «sicut avis transvolans,» ut scilicet eum in quem profertur non tangat, vel si tangat, non haereat, sed avolet et transvolet instar avis; sic ergo superveniet, ut transvolet et supervolet, itaque illico redeat pristinus famae splendor et gloria.
Hic sensus valde appositus est; tota enim vis consistit in to sicut et sic; est enim similitudo, in qua maledictum volans comparetur avi huc illucque instabiliter volanti, et ab uno loco mox ad alium transvolanti; sic enim transvolat maledictum. Quare
Conscia mens recti famae mendacia ridet.
Educit enim tandem quasi lumen Dominus justitiam piorum, et judicium eorum tanquam meridiem, ut est Psal. XXXVI, 6.
Unde recte Titus Vespasiani filius audiens sibi quosdam maledixisse, dixit: «Ego, cum nihil faciam dignum propter quod contumelia afficiar, mendacia nihil curo.» Et S. Augustinus, epist. ad Secundinum: «Senti de Augustino quidquid libet: sola coram Deo conscientia me non accuset.»
Tertio, maledictum temere prolatum, et generatim quasi in aerem jactum in aliquem superveniet, id est aliquem feriet, alicujus animum sauciabit, qui proinde se collaesum ostendet, et in maledicentem maledicta, aut etiam verbera regeret, ut hac gnome Salomon moneat garrulos pronos ad irrisiones, scommata et convicia, quae in quoslibet jaciunt, ut ab iis abstineant, nec putent illa in aerem jaci, sed sciant aliquos illis feriri et vulnerari, qui ultionem a maledicente expetent. Huic sensui favet versio Syri: Sicut passer, et animal alatum volant in aere: sic maledictio errat si vagatur, ut vage nunc illumve tangat et affligat instar fulminis vagi, quod hunc illumve tangit, afflat et incinerat.
Ex dictis patet quod sive affirmative legas, superveniet, sive negative, non superveniet, in idem redit, vel certe eodem coit sensus.
3. FLAGELLUM EQUO, ET CAMUS ASINO, ET VIRGA IN DORSO IMPRUDENTIUM.
Pro camus hebraice est meteg, id est frenum, retinaculum, habena et lorum, sive in os insertum, sive circum faciem et collum ligatum, quo animal cohibetur et regitur, ne feratur pro libidine. Talis habena in asino est lorum, vel funis capiti asini alligatus. Camus graeca est vox κημός, idem significans, sed variis modis et formis: camus enim vocatur fiscella e vimine, aut reticulum e funiculis plexum, quod equisones equis, mulis et asinis ad os circumponunt imposito in id hordeo, avena faenove, ita ut equi, muli, asini itinere non subsistant quaerendi pabuli gratia.
Rursum, camus est capistrum, quo alligantur ora equorum et asinorum ne mordeant, vel ne germina carpant. Insuper camus est frenum, laqueus, funis, qui collo capitique asini alligatur, ut a sessore regi possit. Denique Septuaginta, Chaldaeus et Syrus, Hebraeum meteg vertunt, stimulum; sic enim habent, flagellum equo et stimulus asino: sic virga genti iniquae; Lucifer, genti insipienti; Aquila, corpori dementis.
Sensus ergo est, q. d. Sicut flagello et freno reguntur equi et asini, sic et imprudentes virga castigandi regendique sunt, ut recta virtutis via strenue incedant. Elegantiae tamen causa flagellum tribuit equo, camum (id est frenum) asino, quia equi mirifice timent scuticam sive flagellum, adeo ut sola ejus intentatione et comminatione excitentur ad cursum; asini vero, quia vagi sunt et stolidi, indigent freno, puta loro vel fune ad caput alligato, ut a sessore dirigantur ad recta incedendum, necubi deflectant vel exorbitent a semita, quia pigri egent camo ut trahantur ad pergendum. Iidem gramini et pabulo inhiant; freno ergo et capistro ab eo avocandi sunt, ut omissa pabulatione suo itinere pergant. Similiter imprudens, quia vagus et stolidus aeque ac piger est, virga castigationis impellendus est, ut impigre incedat in studio prudentiae et virtutis. Eadem cohibendus est a gula et deliciis quibus inhiat, ut ab iis avulsus strenue pergat in virtutis studio. Igitur flagellum notat incitationem ad bona, camus refrenationem a malis, quorum utrumque necessarium est imprudenti.
Adde asinos in Syria et Palaestina longe nostris esse vivaciores et generosiores, ac assimilari equis et mulis, ideoque camo et freno indigere. Quocirca legimus filios Judicum et principum Israel inequitasse asinis. Vide Abdon, Judic. XII, 14: «Habuit, ait, quadraginta filios, et triginta ex eis nepotes ascendentes super septuaginta pullos asinarum.» Et Christus Dominus, velut Messias rex Israelis inaugurandus in Jerusalem, eam cum triumpho
Ita et Rosenmullerus: Sicut passer (seu avis minor quaevis) ad vagandum est, et hirundo ad volandum, sic imprecatio gratis, abs re in aliquem prolata, non veniet in eum, puta in quem profertur, sed cito ab eo abibit, passeris aut hirundinis instar. לו, quod Masorethae legi jubent, sensum fundit nullum.
ingressus est in die Palmarum inequitans asinae, Matth. cap. XXI. Huc facit illud Senecae: «Nobilis equus umbra virgae regitur, ignavus nec calcaribus concitatur.»
Aliter respondent alii, scilicet per metathesim transponi hic voces, easque proinde sic suo ordini esse restituendas. Sicut camus, hoc est frenum equo, et flagellum competit asino: sic et virga congruit dorso imprudentium. Equi enim petulantia coercenda est freno, asini vero tarditas incitanda flagello. Utroque eget insipiens, qui, ut equus, lascivit et currit ad vitia; ut asinus vero, tardus est ad virtutes: tarditatem ergo hanc virga exstimulare, lasciviam vero eadem cohibere oportet.
Aliter quoque noster Salazar, q. d. Correptio et supplicia stulto inflicta, siquidem stultus equi ad instar praeceps ac ferox sit, illum utique incitant, et ad vitia praecipitem magis ac ferocem efficiunt: si autem asini in morem socordia et inertia torpeat, illum sane inertem magis ac socordem reddit animadversio.
Symbolice Beda: «Quid per equum, ait, nisi superbum? et quid per asinum nisi luxuriosum quemlibet figurat? et ideo necesse est ut per divinum flagellum elatio humilietur superborum, ut per infirmitatem carnis velut per camum cohibeatur voluntas lubricorum; ut qui sponte converti nolunt, coacti flagellis convertantur a vitiis, sicut ait Propheta: In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te.»
Plura de hac virga dixi cap. XXIII, 13, et Eccli. XXXIII, 25, ad illa: «Cibaria, et virga, et onus asino: panis, et disciplina, et opus servo.»
4. NE RESPONDEAS STULTO JUXTA STULTITIAM SUAM, NE EFFICIARIS EI SIMILIS.
Hebraice, ne ei adequeris. Nam, ut ait Plato in Dialog. de Amore: «Sapiens toto capite supra insipientem attollitur.» Septuaginta, noli respondere imprudenti ad imprudentiam ejus, ne similis ei fias. Pro כאולתו keiuvalto, id est juxta stultitiam suam, Cajetanus et alii legunt באולתו beiuvalto, id est in stultitia sua; litterae enim כ et ב sunt vicinae et affines. Huc facit proverbium Arabum: «Esto cum paliuro oliva, id est, esto cum stulto sapiens, et cum insano mentis compos.»
5. RESPONDE STULTO JUXTA STULTITIAM SUAM, NE SIBI SAPIENS ESSE VIDEATUR.
Hebraice, ne forte sit sapiens in oculis suis; Septuaginta, sed responde stulto ad stultitiam ejus, ne videatur sapiens apud se; Chaldaeus, sed loquere cum stulto in sapientia sua, ne existimet seipsum sapientem; Syrus, alloquere stultum juxta sapientiam tuam, etc.; S. Cyprianus, lib. De Singul. Cleric., responde insipienti contra ipsius insipientiam. Graecum enim κατά non tantum ad vel juxta, sed et contra significat.
Primo, generatim has duas gnomas sibi in speciem contrarias sic concilies, et explices cum S. Hieronymo, lib. I in Ezech.: «Utrumque, ait, pro temporum et personarum diversitate concordat, dum et stultus contemnitur, quia non recipit sapientiam; et stulta superbia alia decutitur stultitia, juxta quod Apostolus dicit II Cor. XII: 'Factus sum insipiens, vos me coegistis.'» Sensus ergo est, q. d. Est tempus quando non oportet stulta respondere juxta stultitiam suam, cum scilicet, si ei loquenti stulta, stulta respondeas, cum eo stultescere videberis, vel stultitiae notam apud prudentes incurres. Est rursum tempus quando oportet stulto respondere juxta stultitiam suam, cum scilicet ille insolescit, et sibi videtur prae aliis sapere; tunc enim retundenda est stulta haec ejus praesumptio, ne sibi et audientibus noceat, idque faciendum respondendo ei juxta stultitiam suam, id est stultitiam ejus stultitia castigando.
Sic haereticorum stultas quaestiones simili stulta responsione vel oppositione sternimus, aliisque ridendas exhibemus. Huc facit illud Catonis:
Be foolish when the time or the situation demands it: To feign foolishness at the right moment is the highest prudence.
Exempla mox subjungam. Ita S. Paulus, II Corinth. XI, seipsum impense dilaudat, eo quod pseudoapostoli seipsos extollerent et Paulum deprimerent: contra hos ergo cogitur seipsum laudare, ut suam contra eos auctoritatem tueatur. «Utinam, ait, sustineretis modicum quid insipientiae meae;» et cap. XII, 11: «Factus sum insipiens, ait, vos me coegistis.» Insipientis enim est se laudare; sed hanc insipientiam usurpavit Paulus sapienter, quia ea decussit insipientiam, id est laudes pseudoapostolorum.
Sic Melania senior a praefecto Palaestinae spe pecuniae incarcerata, dixit: «Ego illius quidem sum filia; hujus vero uxor, qui in terra fuit genere clarus; nunc autem sum ancilla Christi. Vide ne meos in te concites. Oportet enim adversus stolidos tanquam cane et accipitre uti animi elatione, et in tempore eorum superbiae in ipsos immittere.» Unde territus praefectus se excusavit, et ipsam adoravit. Ita Palladius in Lausiaca, cap. CXVII.
Ergo elatio stultorum elatione sapientum retundenda est, ut ab injuria compescantur metu mundi, qui Christum non timent. Mundani enim levibus et stultis rationibus moventur, non solidis et sapientibus; sicut pueri concitantur umbris non rebus, pomo non auro, virga non gladio. Illorum ergo stultitia simili stultitia decutitur, et velut clavus clavo pellitur, cum sapientiam non capiant, nec curent. Simili modo avaro persuadebis quod voles, v.g. frequentationem S. confessionis et communionis, non per rationes aeternas, promittendo ei regnum caelorum, sed per rationes viles et temporales, promittendo ei opes terrenas; ac guloso, promittendo ei delicatam mensam; superbo, promittendo ei honores, etc. Talibus ergo vir prudens respondebit non juxta suam sapientiam, sed juxta illorum stultitiam. Breviter, responde stulto apposite ad capacitatem suam eum edocendo: ne respondeas stulto, ejus
stultitiam imitando: sic et ille stultus esse desinet, et tu non fies.
Secundo, particulatim, q. d. Est tempus cum stultum stultescentem non oportet corripere, v. g. cum ira vel insania exaestuat; qui enim eum tunc corripit, imprudens et stultus censebitur, quia tempus correptioni opportunum non observat. Est rursum tempus quando eum corripere oportet, cum scilicet stultitia, id est ira et passio ejus, subsedit, atque correptionis est capax. Sicut enim medicamenta corpori, sic et correptionem animo non nisi congruo tempore adhibere oportet, alioquin morbum non sanabit, sed irritabit.
Antistropha Salomoni est gnome Arabum: «Tege mercem tuam melle, et projice eam in cisternam luti, id est, concilia corda stultorum sermone dulci.»
Tertio, et omnino genuine, q. d. Ne stulte loquaris cum stulto, ne illi assimileris et adequeris, ut cum stulto stultescas; hanc enim rationem subdit Salomon, v. g. cum stultus stulta, insana, inhonesta, erronea, etc., effutit, tu cave ne similia effutias; cum ille te probris et maledictis appetit, cave ne similia in illum regeras: sic enim in vitio illi similem te efficies. Responde tamen stulto juxta stultitiam suam, id est, ejus vecordiam, iram, scurrilitatem, convicia, errores, etc., sapienter corripe, et cum ratione redargue, ut stultitiam suam agnoscat, et agnitam corrigat, praesertim si periculum est ne eadem alios inficiat.
Unde notat Lyranus praepositionem juxta hic aliter et aliter accipi, nam in priori versu significat imitationem, in posteriori exigentiam, q. d. Noli imitari stulta stulti dicta, ne fias stultus, id est vecors et impius; «responde tamen stulto juxta stultitiam suam,» id est, rationibus probis et validis insipientiam ejus confuta pro exigentia stultitiae ejus, ut illa ipsi demonstretur, ipseque eam videat et emendet.
Unde Cajetanus priori loco legens beiuvalto, id est in stultitia sua; posteriori vero keiuvalto, id est juxta stultitiam suam; sic vertit, ne respondeas stulto in stultitia sua, ne ei similis efficiaris; sed responde stulto secundum stultitiam suam, ne sapiens sibi videatur. Et Vatablus: «Si stulto, ait, stulta effutienti loquaris, ne tu etiam stulta effutias: si probris te afficiat, ne tu illi malum pro malo rependas; redargue tamen stultum propter suam stultitiam,» hoc est, «ostende ei stultitiam suam.»
Sic et R. Levi: Ne respondeas stulto. Quando stultus, ait, te rei cujuspiam insimulabit ob dementiam qua laborat, ne quidquam respondeas, cum te aures praebere dedeceat ejus lymphatis sermonibus. Ne efficiaris ei similis, si ejus verba aestimes, ita ut ab illis te moveri turbarive patiaris, dementire id erit ture. Responde stulto. Stulto responde, ut illum ab errore revoces, quo in sapientiae rebus laborat. Ne sibi sapiens esse videatur. Quando hujusmodi errore captus a vero alienam opinionem animo fovet, haud tibi silentio utendum est, cum operae pretium sit, ut offendicula a mortalium conspectu amoveas pro viribus.
Sic et Salonius, Beda, Jansenius, Baynus, R. Salomon, Aben-Ezra et alii passim. Huc facit illud Ciceronis contra Sallustium: «Mihi ratio habenda est non quid Sallustius merito debeat audire, sed ut ea dicam quae ego honeste effari possum.» Denique S. Cyprianus, epist. ad Demetrium, censet stulto non respondendum silentio, ut silentes contemnamus et inhibeamus ejus stultiloquia, sicut canis latratum compescunt transcuntes ei non oblatrando, sed silenter transcundo. Eidem vero respondendum non disputatione, sed acri reprehensione aut castigatione et verbere; stulti enim non nisi plagis emendantur. Sic enim scribit:
«Oblatrantem te, et adversus Deum, qui unus ac verus est, ore sacrilego et verbis impiis obstrepentem frequenter, Demetriane, contempseram, melius existimans errantis imperitiam silentio spernere, quam loquendo dementis insaniam provocare. Nec hoc sine magisterii divini et nomini auctoritate faciebam, cum scriptum sit: Noli respondere imprudenti ad imprudentiam ejus, ne similis fias illi.» Rationem subdit: «Nam cum ad me saepe studio magis contradicendi quam voto discendi venires, et clamosis vocibus personans malles tua ingerere, quam nostra patienter audire; ineptum videbatur congredi tecum, quando facilius esset, ac levius turbulenti maris concitos fluctus clamoribus retundere, quam tuam rabiem tractatibus coercere. Certe et labor irritus et nullus effectus, offerre lumen caeco, sermonem surdo, sapientiam bruto, cum nec sentire brutus possit, nec caecus lumen admittere, nec surdus audire.»
Idem S. Cyprianus, tract. De Singul. Cler., posteriorem Salomonis gnomen sic ex Septuaginta legit, sicque explicat: «Tales ergo (nimirum stulti) non per orationem, sed per correptionem revincendi sunt. Nam adversus ejusmodi homines Salomon edocet nos, dicens: Noli respondere insipienti ad ipsius insipientiam, ne similis fias illi; sed responde insipienti contra illius insipientiam, ut non videatur sibi sapiens esse.»
Ita Christus Judaeis stulte eum capere volentibus in sermone, et quaerentibus an liceret tributum dare Caesari, ostensa sibi Caesaris in nummo imagine, sapienter juxta stultitiam eorum respondit: «Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo.» Matth. XXII, 21. Idem fecit stoliditatem Pharisaeorum redarguen, Matth. XXIII toto capite; et cum stolidis Judaeis et Scribis disputans, Joan. cap. V, 19, et cap. VI, 43, et VII, 27, et cap. VIII, 12 et seq.
Et S. Paulus Elymam magum stulte suae praedicationi resistentem juxta stultitiam suam coarguit, caecitateque percussit: «O plene omni dolo, ait, et omni fallacia, fili diaboli, inimice omnis justitiae, non desinis subvertere vias Domini rectas. Et nunc ecce manus Domini super te, et eris caecus,» Act. XIII, 10.
Quin et diabolus Judaeos exorcistas stulte volentes se, instar Pauli, in nomine Jesu ab energumeno ejicere, prudenter eorum stultitiam confutavit: «Jesum novi, ait, et Paulum scio; vos autem qui estis? et insiliens in eos, etc., involvit contra eos, ita ut nudi et vulnerati effugerent de domo illa,» Act. XIX, 12. Idem hoc saeculo contigit Luthero dum vellet daemonem expellere. Ita ludimagister Orthodoxae Antiochiae stulte rogatus a Libanio sophista, Juliani Apostatae amico: «Quid facit fabri filius (ita per scomma vocabat Christum Dominum)?» stultitiae ejus sapienter respondit: «Juliano loculum fabricatur.» Et verus fuit vates: nam paulo post Julianus occisus in loculo ad sepulcrum elatus est. Ita Theodoretus, lib. III Hist. cap. XVIII.
Et Maris Episcopus Chalcedonis exprobrans Juliano apostasiam, cum ab eo stolide velut caecus rideretur, audiretque: «Non te Galilaeus tuus sanabit,» prudenter ei juxta stultitiam suam regessit: «Gratias ago Deo quod caecus sim, ne te apostatam oculis aspiciam.» Ita Sozomenus, lib. V, cap. IV.
S. Basilius fatue reprehensus a Demosthene coco Valentis Imperatoris Ariano, quod oukour crederet et doceret, subridens sapienter fatuo respondit: «Demosthenem illitteratum hodie vidimus: tuum est jusculorum curare condimenta, nam cum aures habeas oppletas sordibus, sacrosancta dogmata audire non potes.» Ita Theodoretus, lib. IV, cap. XVII.
Festive, sed false, nuper in Belgio frater quidam Franciscanus, irrisus ab haeretico insolente, alapaque percussus, cum stulte is ipsi objiceret, ut alteram maxillam feriendam offerret; scriptum est enim, ait: «Si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram,» Matth. V, 39. Tu autem cum tuis, Evangelii ad litteram custodem te profiteris. Mox frater sagax et nervosus sapienter et fortiter stultitiam ejus contudit; nam prosternens eum in terram pugnis male mulctavit, dicens: Scriptum est pariter: «Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.» Cum tertius quis superveniret, velletque eos separare: «Sine, inquit, doceo enim haereticum hunc sacras Scripturas, quas stulte citavit, sane intelligere. Scriptum est enim: Responde stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videatur.»
6. CLAUDUS PEDIBUS, ET INIQUITATEM BIBENS, QUI MITTIT VERBA PER NUNTIUM STULTUM.
Hebraice, incidens pedes, rapinam bibens, mittens verba in manu stulti; Regia, decurtans pedes; Vatablus, detruncat pedes, et bibit violentiam, qui per stultum aliquid demandat; Chaldaeus, qui currit pedibus suis, bibens iniquitatem: sic est, qui mittit verba in manu stulti. Septuaginta, ex viis suis opprobrium facit, qui mittit verba per nuntium stultum; Procopius, ex pedibus suis opprobrium facit, etc.; Syrus, de sub pedibus suis bibit iniquitatem, qui mittit nuntium stultum. Pro iniquitatem hebraice est חמס chamas, id est vis, rapina, violentia, tyrannis, iniquitas, injustitia, opprobrium, damnum: sumiturque tam active pro rapina, quam quis facit, quam passive pro ruina, injuria et probro, quod quis patitur.
Sic Job cap. XV, 16, de impio dicitur: «Qui bibit quasi aquam, iniquitatem»; et cap. XXXIV, 7: «Bibit subsannationem quasi aquam», hoc est, ab omnibus male audit, ridetur et subsannatur. Pro claudus pede, Noster legit מקצה mekutse, quod est participium passivum pual, significans succisus, ut vertit Pagninus, vel incisus pede, hoc est claudus: cui enim incisi sunt nervi et tendines genuum, hic necessario claudus est, et claudicat. Jam nervosius aliis punctis legunt מקצה mekatse, quod est participium activum piel, significans incidens vel succidens pedes, uti vertunt alii jam citati.
Nota: Herus et servus, mandans et mandatarius, mittens et missus, puta nuntius vel legatus, oeconomice censentur unum, et civiliter computantur ut una eademque persona, quia servus, mandatarius et missus omnia agit ex commissione et praescripto sui heri, mandantis et mittentis; quare quod unus facit, errat vel peccat, alter quoque censetur facere, errare et peccare. Hinc Salomon hic loquitur de mittente et nuntio misso complexim quasi de uno et eodem, esto unum epithetum magis conveniat uni, alterum alteri. Nam to claudus magis convenit nuntio; to vero bibens iniquitatem magis convenit mittenti; sed quia hi duo civiliter sunt unum, hinc quod uni convenit, tribuitur et alteri.
Abscindit sibi pedes, injuriam bibit, id est, ingerit sibi noxia quaeque, qui mittit verba, mandata, per manum stulti.
Sensus ergo est, q. d. Mittens nuntium stultum ad negotia sua peragenda, perinde faciet ac si claudum pedibus, id est tardum, invalidum, ineptum et impotentem mitteret: stultus enim non potest prudenter ea peragere, quare multa imprudenter faciet, multos contra se et herum mittentem se concitabit, multaque temerarie dicet et aget, quae in mittentem transcribentur, ut ipse videatur bibere copiosam iniquitatem nuntii, ac consequenter luat meritas ejusdem poenas, probra et damna. Demus enim ut recte referat ea quae sibi commissa sunt, at, si super eis examinetur, non sibi constabit, sed vacillabit quasi in utramque partem claudicans, multaque alia effutiet et faciet quae hero infamiam et damna creabunt. Ad haec sinet se decipi, et mille dolis et mendaciis imponi sibi.
Unde R. Levi: Iniquitatem bibit, ait, propter ea quae a stulto referuntur. Quod quidem duplici ratione contingit, tum quidem quod stultus sermones non renuntiet, quemadmodum jussus fuerat: ex quo fiet ut mittenti grata non respondeantur, iisque consentanea quae proposita fuerant. Ideoque iniquum se praebebit ei ad quem legatio destinata est, licet is crimine culpaque careat: id enim a legati dementia effectum fuit. Tum quod stultus sermones non referat ut jussus fuerat a responsum dante, ideoque fiet ut negotia implicita sint difficultatibus, consentaneaque gratia destituantur. Haec R. Levi.
Igitur to claudus pedibus complexim tribuitur mittenti et nuntio misso: proprie tamen nuntio competit, sed in mittentem transcribitur, quia quod missus facit, censetur facere mittens, et quia censetur claudicare tam mente, id est vacillare judicio et esse amens, quam pede, qui stultum cui mens magis vacillat quam pes mittit: et quia claudus, id est impotens ad negotia sua tractandum, sit oportet, qui non alium quam claudum, id est stultum, habet quem mittat.
Jam nervosius legunt et vertunt, incidit vel truncat pedes, scilicet mittens, nuntio quem mittit, q. d. ait Vatablus: Qui verba aut negotia magni momenti homini insipienti ad alium deferenda tradit, similis est ei qui, ut aliquo mittat quempiam, pedes illi succidit, id est eum mittit, qui aut nunquam perveniet ad eum, ad quem destinatur; aut, si ad eum devenerit, rem perperam aget vel dicet; atque adeo quidquid erraverit aut deliquerit, id bibere ac devorare mittentem coget.
Addit Aben-Ezra et Cajetanus, eum qui mittit stultum, non tantum stulto, sed et sibi ipsi pedes incidere et truncare, quia sicut pedes sibi ipsi succidens, privat se facultate ambulandi; sic quoque res suas tractans per stultum, privat se facultate easdem per semetipsum peragendi; stultus enim ita eas intricat et pervertit, ut vix a quoquam extricari et in integrum restitui possint. Idem bibit iniquitatem, quia inique facta et gesta a stulto quem mittit, eorumque probrum et poenae in ipsum, utpote qui misit, derivantur.
Ulterius R. Salomon to incidens pedem extendit ad quoslibet negotii administros, q. d. Qui stulti opera in legationibus utitur, multorum pedes praecidit, quos denuo reponere debeat, ut rem a priori legato male gestam reparet. Idem vero iniquitatem bibit, quod etiam amici irascantur ob stulti legationem.
Noster Salazar subtilius censet to incidens pedem significare missionis poenam et poenitentiam, q. d. Herus in poenam missi a se stulti poenam hanc erroris sui a se exiget, ut pedem sibi ipsi incidat, id est verberet et cruentet, volens nimirum membra punire quae sibi detrimentum attulerunt: nam cum posset pedes suos ad rem agendam movere, horum ignavia aut inertia calamitati aut infortunio causam dedit.
Septuaginta vertunt, ex viis suis opprobrium sibi facit, vel probrum refert, qui mittit verba per nuntium stultum: ita Auctor Catenae Graec.; quia legatus stultus opprobrium est mittentis: mittens enim stultum censetur et ipse stultus, quia stulte dicta factaque et errores nuntii quem misit videtur probare. Procopius, ex pedibus suis opprobrium sibi facit; pedibus enim, et multo magis mente claudicat tam missus quam mittens, ideoque magis ridetur quam pedibus claudus, de quo Poeta:
Loripedem rectus derideat, Aethiopem albus.
Mystice Beda: «Qui haereticum, ait, sciens mittit ad praedicandum populis, claudus est pedibus, et iniquitatem bibens, quia et operis boni incessum amisit, et interiora sui sensus haustu stultitiae debriat.»
Mystice, pariter B. Petrus Damianus, lib. I, epist. 18, hanc gnomen explicat de iis qui indignos promovent ad praelaturas: «Claudus pedibus et iniquitatem bibens, qui mittit verba per nuntium stultum. Quibus nimirum verbis, ait, quid aliud videtur expressum, nisi ut carnaliter sapienti, ac per hoc stulto cuilibet non committatur praedicationis officium? De sanctis enim praedicatoribus dicitur: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona! Itaque quilibet ordinator Ecclesiae, si dignos et idoneos in dignitate constituit, quasi pedibus rectis incedit. Per eos enim verbum spargendo circumquaque discurrit, et quod per semetipsum non valet agere, per illos satagit efficaciter adimplere. Sin autem carnales quosque ac reprobos ordinare praesumat, hic claudus pedibus ambulat. Qui etiam iniquitatem bibere dicitur: quia dum verba sanctae praedicationis per stultum nuntium mittit, et contra Apostolum cito manus imponit, peccatis communicat alienis. Nam etsi prudenter quisque loquatur, si tamen non agit ipse quod loquitur, in spirituali claudus itinere non immerito judicatur.» Haec P. Damianus.
7. QUOMODO PULCHRAS FRUSTRA HABET CLAUDUS TIBIAS: SIC INDECENS EST IN ORE STULTORUM PARABOLA.
Pro parabola hebraice est משל mascal, id est praedominans, hoc est sententia illustris, erudita, gravis, acuta, praesertim ethica, quae mores
hominum ad prudentiam et virtutem efformat, quales sunt hae Salomonis; vide dicta cap. 1, 1. Hebraea ergo sic habent: Elevatae sunt crura a claudo, et (id est sic) parabola in ore stultorum. Pro elevatae sunt hebraice est דליו daleiu, qui est imperativus a דלה dala, significans haurite, elevate, exaltate, per ironiam, q. d. frustra elevabitis. Vel potius indicativus significans, elevata vel exaltata sunt crura claudo; unum enim crus ejus altius est altero: sicut situla una altior est altera, dum hauriunt aquam e puteo: una enim deprimitur, altera elevatur. Elevata ergo, id est inaequalia sunt crura claudo, ut vertit Pagninus, Baynus et alii. Alii vertunt, exhaustae sunt, id est aruerunt, vel siccatae sunt tibiae claudi.
Primo, ergo ex Hebraeo sic vertunt et explicant nonnulli, quasi significet parabolam, id est sententiam sapientem et gravem non reperiri in ore stulti, sicut rectus incessus non reperitur in claudo: sicut enim claudus incedendo claudicat, sic stultus loquendo imprudentiam et inconstantiam suam ostendit. Unde Chaldaeus vertit, si dederis ambulationem claudo, suscipies verbum ab ore stulti. Septuaginta, meliora gressum crurum et parabolam (hoc enim significat graecum παροιμίαν, ut habent Complutenses et Auctor Catenae Graecorum, pro quo minus recte alii legunt παρανομίαν, id est iniquitatem) ex ore imprudentium, hoc est, ut clare Symmachus, defecerunt tibiae a claudo, et parabola in ore stulti; Vatablus, exaruerunt crura claudo, etc.
Secundo, alii sic vertunt et explicant, q. d. «Ablatae sunt tibiae a claudo: sic parabolae in ore stulti,» q. d. Quod est corpus sine tibiis, hoc est parabola sine intellectu in ore stulti. Huc accedit Aben-Ezra, qui vertit, an elevabunt extollentque claudi crura, cum is pedibus careat? q. d. «Proverbium absque intelligentia est tanquam corpus carens pedibus. Aut sicut attenuata sunt crura claudi, sic tenuis imbecillaque est parabola sine intelligentia.»
Tertio, Salomon, q. d. Sicut claudo videntur crura cujuslibet viri altiora suis: sic stulto parabola et sapientia videtur altior se, ut ad eam se erigere eamque prehendere nequeat.
Quarto, Vatablus, q. d. Elevate et erigite claudum in pedes suos: tamen non propterea rectus incedet aut gressus reget, quinimo statim concidens procumbet. Ad eumdem modum, si in ore stulti ac stolidi hominis perelegans et peracuta parabola ponatur, non propterea mente discurret, et ex acceptis ad alia scandet; sed quam primum vacillabit, et in absurdiora dilapsus corruet.
Quinto, melius alii vertunt, elevatae, id est inaequales, ideoque indecentes sunt tibiae claudo, sic et parabola in ore stultorum; quod Noster clare vertit, quomodo pulchras frustra habet claudus tibias, sic indecens est in ore stultorum parabola, q. d. Sicut pulchrae tibiae claudum non ornant, sed dehonestant, et spectantibus ridendum exponunt, eo quod iis uti recteque incedere nesciat, sed eis abutatur ad claudicationem quae intuentibus ridicula videtur, et risum movet: sic pariter parabola, id est sententia sapiens et gravis, stultum non decet, nec decorat, sed dedecorat, quia ea recte uti nescit, sed ea ridicule abutitur ad suam stultitiam, idque primo, quia eam profert non opportune et congrue, sed importuno tempore locoque incongruo.
Sic Salomonem explicat Eccli. cap. XX, 22, dicens: «Ex ore fatui reprobabitur parabola; non enim dicit illam in tempore suo.» Vide ibi dicta.
Secundo, quia sicut claudus tibiis pulchris, sic stultus parabola pulchra recte uti nequit, tum quia aliquid ei addit vel detrahit, ait R. Levi; tum quia recte eam applicare nescit, sed inique et inconcinne eam accommodat rei cui non debet, et modo quo non debet.
Tertio, sicut claudus, licet pulchras habeat tibias, tamen inaequaliter ambulat, quod una tibia sit brevior altera, ideoque claudicando saltitat, nunc pedem unum longiorem attollens, nunc alterum breviorem deprimens: ita pariter, licet in ore stultorum sit prudens aliquis sermo, tamen cum aliis eorum verbis non consentit; sed velut inaequalibus tibiis ambulant et claudicant, dum post dictum aliquod sapiens, ad suas nugas et stultitias revolvuntur. Sermonis sapientis ergo nervos incidit stultitia stulti, dum post eum subnectit inconcinna, inepta, dissoluta quae non cohaerent, quaeque nec caelum nec terram tangunt, ut vulgo dicitur. Quare sicut homo est monstrosus, cujus membra sunt inaequalia, vel debita proportione carentia: sic monstrosus est sermo stulti, cujus partes sunt inaequales et justa proportione destitutae.
Sic Cicero, De Claris Orat., notans quemdam qui pulchris inepta miscebat: «Actio, inquit, paululum, tum vitio vocis, tum etiam ineptiis claudicabat.» Huc facit proverbium Arabicum, Cent. 1, num. 20: «Ne incarcera pavonem et columbam simul, id est, ne sis modo compositus, modo dissolutus, modo gravis, modo levis et insolens;» uti faciunt stulti, qui modo graves et compositi in dictis et verbis incedunt quasi pavones; modo leves et ridiculi volitant ut columbae.
Quarto, Baynus: Parabola, ait, id est sermo eruditus et elegans in ore stulti, cum a vita ejusdem et actione discordat, indecenter claudicat. Duo enim velut animae crura sunt dictio et actio; quapropter cum sermo sublimis est, actio humilis, indecora admodum claudicatio, ac turpis pedum nutatio fit, qualibus dici potest illud Eliae: «Usquequo claudicatis in duas partes? Si Dominus est Deus, sequimini eum; si vero Baal, sequimini eum,» III Reg. XVIII.
Igitur haec gnome in eos intorqueri potest, in quorum ore semper est Evangelium, quique illud ex officio aliis praedicant, cum improbae sint vitae, quales omnes Sapiens stultos vocat. Sancta enim haec praedicatio illis indecens est, ut qui ea nec ornentur, nec eamdem ornent, sed inaequalitate dictorum et factorum dehonestent, quantum in se est, omnino claudis similes, qui pulchras quidem habent tibias, sed eis non pulchre incedunt: claudicant enim et illi in duas partes, dum ore Deum, vita mundum praedicant. Ita Beda, Jansenius et alii.
Rosenmullerus, elevatio crurum, saltatio, quae a claudo fit, id est claudi, et parabola, sententiose dictum, in ore stultorum: utrumque movet risum. Maurer, laxa, languida, dependent (tertia praeteriti pluralis persona verbi דלה) crura a claudo, et sententia in ore stultorum inepta est.
Hinc et apposite B. Petrus Damianus, lib. I, epist. 18, hanc gnomen de praedicatoribus male viventibus exponit: «Quomodo, ait, pulchras frustra habet claudus tibias, sic indecens est in ore stultorum parabola. Pulchris plane innititur tibiis, qui luculenti nitet claritate sermonis; sed dum sine bonis operibus accuratum depravat eloquium velut sine gressu promovet recta structura verborum. Quasi pulchras ergo habet tibias ad videndum, sed non utiles ad gradiendum, qui podagricis vitiorum laqueis innodatus, ipse quidem turpiter claudicat, dum alios ut agiliter gradiantur invitat. In istorum ergo stultorum ore indecens est parabola, quia, dum spiritualiter sonant et carnaliter vivitant, eorum vita cum labiis non concordat: quos nimirum honesta loquentes, sed inhoneste viventes praedicatio recta non liberat, sed mordax conscientiae vehementer accusat.»
8. SICUT QUI MITTIT LAPIDEM IN ACERVUM MERCURII: ITA QUI TRIBUIT INSIPIENTI HONOREM.
«Insipientem» hic accipe tum physice, id est dementem et stultum; tum ethice, id est vitiosum et sceleratum.
Pro acervum Mercurii hebraice est מרגמה margema, quod derivatur a רגם ragam, id est lapidare, lapides jacere, vel lapidibus obruere; unde quadrupliciter vertitur: primo, acervus lapidum; secundo, purpura; tertio, funda; quarto, acervus Mercurii; hinc quadruplex oritur versio: primo, margema Hebraei passim interpretantur acervum lapidum, q. d. Sicut qui lapidem, praesertim pulchrum, politum vel pretiosum, projicit in communem acervum lapidum, rem facit inutilem: lapis enim unus, esto pretiosus, in acervo tot lapidum, nec numerum, nec pretium habet, imo nec apparet, nec agnoscitur: sic pariter rem inutilem facit, qui dat honorem insipienti; perdit enim honorem, dum eum collocat in indigno, in quo nec pretium nec dignitatem habet: honor enim suum pretium habet in sapiente et virtute praedito.
Rursum, q. d. Qui stulto magistratum defert, totam rempublicam confundit et perturbat, eamque facit instar acervi lapidum, qui non est aliud quam rudis indigestaque lapidum moles sine lege, sine ordine permixta et confusa: sic enim in Republica est rerum omnium confusio, cum stulti, qui regi deberent, praesunt; sapientes vero, quorum est regere, subsunt. Hic etiam acervus potest dici acervus Mercurii: quia enim olim acervi plurimi erant dicati Mercurio, hinc videtur manasse usus, ut quilibet lapidum acervus vocaretur Mercurii: sic enim saepe nomina sacra ad res profanas ex usu vulgi translata sunt.
Nonnulli hanc expositionem acuunt, per acervum lapidum accipientes polyandrium, sive locum et sepulturam cadaverum; in hunc enim solebant coacervare lapides: sepulcra enim et busta plebeiorum habebant congeriem lapidum; unde illud Virgilii:
Monte sub hoc lapidum tegitur Balista sepultus.
Sic sensus erit, q. d. Sicut si mittas lapidem in polyandrium, non ornat locum, sed sordidatur a loco: sic si des honorem stulto, non eum ornat, sed ab eo sordidatur, juxta illud Ciceronis quod citavi vers. 1: «Caesar, cum quosdam ornare voluit, non ipsos honestavit, sed ornamenta ipsa turpavit.»
Ulterius alii acervum hunc lapidum subtilius exacuunt, arctantque ad funestum lapidum acervum, qui destinatus erat ad hoc, ut eo damnati ad lapidationem obruerentur; ut enim eos lapidaturi lapides haberent ad manum, faciebant eorum congeriem, ex qua lapides depromerent: quare hic acervus Judaeis erat abominabilis. Sic sensus erit, q. d. Sicut lapis missus in congeriem lapidum damnandorum fit abominabilis, sic pariter abominabilis fit honor qui stulto tribuitur.
Hinc de Achan lapidato a Josue, cap. VII, 26, dicitur: «Congregaveruntque super eum magnum acervum lapidum, qui permanet usque in praesentem diem.» Huc facit etymon margema, quod est רגם ragam, id est lapidare, quasi margema sit acervus lapidationis.
Rursus alii margema vertunt acervum margaritarum, q. d. Sicut lapis pretiosus perdit suum decus, si acervo margaritarum ponatur et condatur; gemmae enim suum habent splendorem, si non in acervo, sed suo loco et ordine collocentur: sic pariter honor stulto collatus suam perdit dignitatem, quia non suo et congruo, sed indecenti et indecoro loco collocatur. Aut, q. d. Sicut lapis ementitus, puta gemma adulterina mixta aliis gemmis et margaritis veris, eis fidem detrahit, facitque omnes de adulteratione et fictione suspectas: sic pariter stultus unus positus in senatu, congregatione vel coetu sapientum, caeteris notam inurit et famam sapientiae derogat, omnesque facit de stultitia et scelere suspectos.
Insuper quidam vertit, sicut fragmentum testae (Chaldaeus, lamina) in lapidum acervum, scilicet conjectum dissipatur, imo in mille frusta desilit illisum ad lapides, ut plane conteratur et perdatur: sic et dignitas, si conferatur stulto, desilit, desinitque esse dignitas, ita ut nullus sapiens eam velit, quia videt eam sibi cum stulto communem, et a stulto jam profanam et vilem effectam.
Secundo, Aben-Ezra et R. Joseph hebraeum margema accipiunt pro ארגמן argaman, id est purpura, vel רגמה rigma, id est splendor et gloria, q. d. Sicut inepte facit qui lapidem abjectum purpura involvit, sic et qui stulto honorem defert: qui enim lapidem involvit purpura, honorem ei defert; lapis enim stulto, purpura honori respondet. Rursum, q. d. Si quis lapidem, id est caput lapideum, vel statuam lapideam principis,
Erant apud Graecos Ἑρμαῖοι λόφοι, sive lapidum acervi Mercuriales, seu tumuli, viis publicis et compitis ad itinera demonstranda congesti, quos transcuntes viatores crebro lapidum jactu in Mercurii honorem augebant. Vide Seldeni De Diis Syris syntagm. 2. — Caeterum hujus loci sensus genuinus nobis hic esse videtur, ut scrupulus lapidis ut lapillus, seu pondus in funda, id est, ut qui lapillum, id est pondus, ponit in funda, ut is inde ejaculetur, dum eum in marsupio de more recondere debuisset: sic est qui dat stulto honorem.
vestiat purpura, ponatque in solio quasi jus populis dictatura, rem facit ridiculam; nec enim lapidem honestat, sed purpuram dehonestat: sic pariter qui stultum ornat honore magistratus, judicis vel praefecti, rem facit ridiculam, imo noxiam: stultus enim hoc honore rite defungi nequit; sed stulte subditos reget, stultasque proferet sententias, leges, dicta, juxta illud: «Simia in purpura;» quare qui stulto confert magistratum, magistratum violat et contaminat.
Tertio, Septuaginta margema vertunt σφενδόνη, id est fundam, qua lapides rotati in orbem magna vi funduntur, torquentur et vibrantur in scopum: Qui alligat, inquiunt, lapidem in funda, similis est ei qui dat insipienti honorem; Chaldaeus, sicut fragmentum laminae in funda, etc.; Syrus, sicut lapis in funda, sic qui laudat stultum; Arabicus, qui ligat lapidem in funda, assimilatur illi qui tribuit stulto honorem. Sic et Vatablus, Pagninus, Baynus, R. Salomon et R. Levi qui sic explicat, q. d. Sicut lapis pretiosus non est ponendus in funda ut abjiciatur: sic nec conferendus stulto honor, id est sapientia, cum illa ipse sit indignus; sapientia enim vocatur honor, quod in ea mortalium decus splendorque consistat, juxta illud cap. III, 33: «Gloriam sapientes possidebunt; stultorum exaltatio, ignominia.»
Funda enim dicitur σφενδόνη, a σφενδονεῖν, id est a festinando, quod festinato rotetur et jaciatur; unde σφενδονᾶν, vocatur τὸ σφενδονίζειν.
Sensus ergo est, q. d. Sicut qui ligat lapidem in funda, ut projiciatur, stulte facit; nec enim lapis ligatus projici potest: sic stulte facit, qui insipienti dat honorem. Aut potius, q. d. Sicut qui lapidem ligat, id est fundae imponit, et rotando stringit, ut validius et certius ejaculetur, hic eum projicit, abjicit et perdit; lapis enim ejaculatus abjicitur, evanescit et perit: sic honor tributus stulto non diu permanet, sed illico abjicitur et perditur. Aut tertio, magis apposite, q. d. Sicut qui vibrat lapidem e funda in scopum, saepe saepius ab eo aberrat, et in devia torquet: sic qui dat honorem stulto, a scopo honoris, qui est ut is detur sapienti et probo, aberrat, ac in devia, puta in insipientem, improbum et indignum eum transmittit.
Rursum, S. Ambrosius in Psal. CIV, sub finem, sic versionem Septuaginta concinnat: «Libertas, ait, sapienti, non insipienti convenit; quoniam qui illigat lapidem in fundibulo, similis est ei qui dat insipienti claritatem; seipsum vulnerat, atque sibi potius, dum intorquet jaculum, affert periculum. Deinde sicut tormento acerbatur, et geminatur malum saxi ruina, sic insipientis in libertate ruina vehementior.» Mens S. Ambrosii est, q. d. Sicut is qui rotat fundam, affert sibi periculum, ne rotando lapidem in caput suum impingat: sic qui stultum promovet ad honores, creat periculum suo capiti, ne scilicet populus a stulto laesus invadat eum qui ipsum promovit: in promoventem enim solent promoti lapsus et errata transcribi.
Rursum, sicut lapis funda valido impetu contortus in altum, mox graviore ruina descendit ferturque deorsum: sic stultus, ad honores evectus, graviore lapsu in ima corruit, juxta illud: «Tollantur in altum, ut lapsu graviore ruant;» sicut enim lapidis, sic et stulti locus est imus.
Denique Adagiographus sic adaptat, q. d. Sicut qui lapidem fundae impositum dat in manus stulti, dat ipsi arma quibus alios ipsumque dantem feriat: sic qui eidem dat dignitatem, dat ei lapidem quo alios et ipsum dantem vulneret: stulti enim dignitate nesciunt uti moderate, sed ea ad libidinem in aliorum perniciem abutuntur.
Nonnulli valde congrue graecum σφενδόνη, id est funda, accipiunt pro pala annuli aurei, eamdemque censent notari per hebraeum margema, id est purpuram. Solet enim palae annuli addi bracteola coloris purpurei, ne gemma palae inclusa fulgore auri hebetetur et offuscetur, sed suum splendorem teneat, illoque colore exacuat. Sic sensus erit, q. d. Sicut qui lapidem vulgarem ligat in pala annuli aurei, absurde facit: sic et qui dat honorem insipienti. Ita noster Menochius in Hieropol. lib. II, cap. XI. Nam σφενδόνη δακτυλίου est pala annuli, ut Cicero interpretatur apud Platonem, lib. XXI Polit. Et Plinius fundam quoque hoc significatu dicit, ut: «Fundae, ait, includentur perspicuae, caeteris subjicitur aurichalcum.» Est autem pala annuli funda, circulus ille auri vel alterius metalli, quo gemma annuli includitur, perinde ac fundae sinus lapidem ejaculandum includit.
Denique funda accipi potest pro sacculo, crumena et marsupio facto instar retis; unde Macrobius: «Demissa, ait, in fundam pauperem manu, pauculos denarios protulit.» Funda enim subinde rete significat, ut patet ex illo Virgilii, II Georg.:
And another already beats the broad river with his net, Seeking the deep, and another draws wet lines from the sea.
Ubi Servius: «Funda, ait, est retis genus dictum a fundendo.»
Consequenter per lapidem accipias vel calculum rationum, quo scilicet mercatores supputant summas pecuniarum, vel lapides ponderum; olim enim lapidibus utebantur pro ponderibus, et tam hos quam calculos rationum includebant sacculis et marsupiis. Si calculos rationum accipias, sensus erit, q. d. Sicut calculus in se parvi est valoris, sed magni ob summam quam significat: sic stulto ad magistratum evecto deferendum est honor, non propter se, sed propter Deum et communitatem, cujus personam repraesentat. Ita D. Thomas, II II, Quaest. LXIII, art. 3, cujus verba mox recitabo. Sin lapides ponderum accipias cum nostro Salazar, sensus erit, q. d. Qui virum stultum et insipientem ad honores, id
est ad magistratum vel principatum extollit, ut ex jure publicam rem administret, perinde facit ac si pondera marsupio includat et inclusa obliget, q. d. Illo imperante, nullus erit justitiae locus, nihil ex jure, nihil aequitate geretur, sed in omnibus idcirco stultos et insipientes homines a magistratu arcendos dicit, quia illis Rempublicam gerentibus jus et aequitas exulat, ac consequenter exulant merces et mercatores, et mercatura qua Reipublicae opes et rerum abundantia constat.
Ex dictis liquet σφενδόνη, id est fundam, tria significare: primo, fundam; secundo, palam annuli; tertio, sacculum et marsupium, triaque haec significata apte huic sententiae et similitudini congruere, juxta sensus quos assignavi.
Quarto, solerter noster Interpres margema vertit acervum Mercurii; esto enim margema in genere significet acervum lapidum, usu tamen appropriata fuit haec vox ad acervum Mercurii, utpote olim apud Gentiles communissimum et celeberrimum, ac Judaeis notissimum. Id ita esse docet primo, noster Interpres qui sic vertit, ejusque versionem probavit et probat tota Ecclesia. Secundo, quia margema idem est quod Mercolis מרגמה, regama, id est Mercurii (hunc enim Hebraei vocant Mercolis) acervus. Tertio, ita docent Rabbini in Sepher Amana, cap. XX et alibi, ac Speculum Historiale, lib. XXIV, quos citat Joannes Drusius, licet in fide heterodoxus, ideoque minus favens Vulgato Interpreti, lib. III Quaest. cap. LXVI; et in Classe Proverb. lib. II, cap. XXXIV; et R. Salomon hic: «Rabbini, inquit, eum qui legis doctrina imbuat discipulum ineptum, similem esse lapidem in Mercurium jacienti affirmant.» Sic et Mercerus hic (cujus verba mox recitabo) testatur veteres Hebraeos margema vertisse Mercurium. Idem docet Elias in Tisbi, R. Ismael in Gemara, R. Nathan in Lexico Juris Hebraeorum.
Denique id magis constabit ex mox dicendis. Nec novum est in Scriptura citari deos Gentilium, ad eorumque fabulas alludi. Sic enim alludit ad fabulam Titanum, Judith XVI, 8: «Nec percusserunt, ait, eum (Holofernem) filii Titan.» Et Job cap. ult. 15, pro Cornu stibii, quod erat nomen filiae Job, Septuaginta vertunt, Cornu Amaltheae, id est cornu copiosum, dives rerum omnium affluentia abundans. Fabulantur enim Poetae Amaltheam fuisse capram nutricem Jovis, e cujus proinde cornu Jupiter omne bonum fundebat. Ita Olympiodorus et Nicetas ibidem, qui sapienter advertit: «Cum Scriptura, ait, cornu copiae aut Sirenum, aut vallium Titanum, aut Gigantum mentionem facit, tantum utilitatem illis fabulis significatam, non vero falsitatem ullam nobis propinat.» Sic et Nyssenus, hom. 9 in Cant.
Quaeritur quis sit acervus Mercurii? Primo, Beda, Arboreus, Hugo, Lyranus et Glossa interlinearis per Mercurii acervos lapidum aggeres seu cumulos, ad Mercurii templum exaedificandum collectos, accipiunt, q. d. Qui hominem rudem et imperitum Reipublicae praeficit, aut illi docendi munus attribuit, peccat aeque ac illi qui falsis idolis, congestis lapidibus, templa aedificant. Nam, sicut Mercurii fanum exstruere idololatria est, ita etiam, inquit Hugo, idololatriae quoddam genus est insipientem virum magistratum creare, juxta illud Zachar, cap. XI: «O pastor et idolum!» Audi Bedam: «Qui insipienti, id est haeretico, honorem docendi confert, non minus delinquit, quam qui deos ac delubra Gentilium cultu veneratur inani.» Verum haec expositio videtur aliena et longe petita.
Multo alienior, imo falsa et erronea est illa Merceri hoc loco: «Veteres Hebraei, ait, margema accipiunt pro simulacro Mercurii, quod ex magna lapidum mole factum esset; quo sensu Vulgatus Interpres vertit acervum Mercurii, qualis est imago Christophori, quae magna mole lapidis in nostris templis alicubi cernitur.» Unde ipse hunc locum cum Beda torquet contra invocationem S. Christophori aliorumque Sanctorum, ac venerationem imaginum eorumdem, q. d. Sicut absurde facit, imo peccat in Deum, qui statuam Mercurii, qualis est Christophori, lapidibus pretiosis ornat: sic et peccat qui honorat stultum. Verum haec est haeresis. Aliud enim est idolum et dii Gentium, aliud est S. Christophorus et Sancti Christianorum eorumque imagines, uti ostendi I Corinth. VIII, 4. Rursum, margema non significat Mercurii statuam, sed acervum lapidum. Denique S. Christophori imaginem esse imaginem veri Sancti et Martyris, non autem emblema cujuslibet pugilis Christiani, qui Christum laborando et patiendo portet, uti volunt haeretici, fuse et efficaciter demonstrat Joannes Molanus lib. III De S. Pictur. et imagin.
Secundo, Pagninus vertit, sicut qui ligat, vel mittit lapidem in cumulum lapidum, etc., id est, inter honorem qui homini sapienti exhibetur, et eum qui stulto impenditur, hoc interest, quod inter lapidem qui in aedificio affabre constructo loco aptatur suo, et inter eum qui in cumulum et aggerem lapidum temere jacitur, q. d. Honor sapienti impensus aptissime in illum cadit, et quasi lapis suo cohaerens loco speciosus est; is vero qui stulto adhibetur, lapidem aliquem rudem temere in acervum projectum, et a suo loco emotum imitari videtur.
Tertio, S. Thomas, II II, Quaest. LXIII, art. 2, Hugo et Lyranus, per acervum Mercurii accipiunt acervum mercatoris, puta lapillos (pro quibus jam utuntur nummis aereis), sive numerarios calculos, quibus summas pecuniarum subducunt et computant. Mercatores enim a mercibus dicti sunt Mercurii. Unde Fulgentius in Mythologia: «Omnis negotiator, ait, dicitur Mercurius, quasi mercium suarum curam habens.» Vide Giraldum, syntagm. 9. Audi S. Thomam: «Quia Gentiles ratiocinationem attribuebant Mercurio, acervus Mercurii dicitur cumulus ratiocinii in quo mercator
aliquando mittit unum lapillum loco centum marcarum; ita etiam honoratur Praelatus, qui ponitur loco Dei et loco totius communitatis, etiamsi improbus fortasse sit.» Similia habet Lyranus, quem vide, si libet, aeque ac Hugonem.
Noster vero Salazar per lapides Mercurii accipit lapides quibus utimur pro ponderibus ad ponderandum res quaslibet, q. d. Quisquis stulto homini magistratum aut imperium defert, ei similis est, qui lapides, hoc est pondera quibus res librari et appendi consueverunt, non quidem ad librandum adhibet, sed in acervum cogit ac colligit, id est, hoc efficit ne quid exacte et ex jure et justitia peragatur, sed quasi sublatis remotisque ponderibus omnia temere et confuse fiant; vel hoc praestat, ut, quemadmodum sublatis ponderibus mercatura cessat, ita quoque judicia cessent, et fora sileant.
Quarto, simpliciter et genuine: Acervus Mercurii significat lapides congestos tumulatim in honorem Mercurii, qui erat dux viae ad indicandam viatoribus viam, quos Graeci Hermaea et Hermaeas, id est Mercuriales, vocabant, ut patet ex Nicandro in Theriacis, ubi Scholiastes: «Hermaeas, ait, poeta appellat lapides acervatos in honorem Mercurii.» Et Hesychius: «Mercurialis acervus, ait, significat cumulos lapidum Mercurii, quos in viis acervabant in honorem illius dei.»
Solebant enim antiqui in biviis aut triviis statuam Mercurii collocare, quo cum perveniebant qui faciebant iter, ac mercatores praecipue quorum deus erat Mercurius, honoris gratia offerebant lapillum. Is, ut viarum praeses, effingebatur trunco habitu, ex lapide rudi, in formam quadratam, hisce graecis verbis subscriptis ὅδιος, id est auspicatus ad iter; ὁδηγός, id est dux viae; unde ἐξόδιος, teste Hesychio, sive ἐνόδιος. Lapides hosce ergo Hermas vocabant Graeci, et acervi dicebantur σωρακες: Viacum vocant Latini; vetustissimi Judaeorum vocant Mercolis sive Mercurium. Citant ex Glossis Talmudicis, tract. De Idololatria, fol. 42, part. 1: «Sunt gentes quae colunt lapidum acervum, quem Mercolis vocant. Cultus autem ejusmodi est: Quisquis venit, projicit lapidem in acervum illum.» Unde veterum Hebraeorum proverbium simile huic Salomonio, imo idem cum eo erat: «Projicit lapidem in Mercolis.» Nam Mercolis est Mercurius, aut potius acervus lapidum Mercurio sacer.
Hinc in Lexico Hebr. Juris dicitur: «Quid est beth (domus) Mercolis? est fanum idoli cujusdam quod Mercelis nominabatur, cujus cultus fuit projectione lapidum, de quibus R. Israel in Gemara: Isti, ait, sunt lapides fani Mercolis, unus hinc, alter illinc, tertius super utrumque jacet.» Meminit horum lapidum non semel auctor Sepher Amana (id est libri veritatis), ut cap. XX et alibi.
Quare autem mercatores aut iter facientes Mercurium honoris ergo lapideo acervo cumularent, ex antiqua fabula dimanavit, quam Didymus, lib. XVI Odyss., in hanc sententiam graece narrat, Anticlidemque narrat auctorem. Auctor item Etymologici hoc idem narrat. Stultus autem apte vocatur lapis, quia, ut ait Plautus in Milite: «Nullum hoc stolidius est saxum.» Hoc ergo proverbium vel manavit a superstitione et cultu Mercurii, q. d. Quemadmodum ad statuam Mercurii lapides mittere, honoris causa, summa dementia est, quia statua Mercurii aut lapis est, aut lignum nihil sentiens: ita stulto homini honorem tribuere inscitia est.
Enimvero stultus apud Terentium caudex, et stipes, et lapis appellari solet in Heautontimorumeno. Vel id manavit a pietate in viatorem, q. d. Simile est beneficium conferre in stultum (quoad remunerationem intellige) illi quo prosequitur viatorem, quisquis lapidem in acervum jacit in signum et indicium viae. Beneficium enim est peregrinaturis deinceps, sed eorum nemo imputat datori, quia ignoratur: ita beneficium perdis, beneficium das stulto et fatuo; nescit namque ille referre.
Hinc fluxit apud Christianos, ut juxta cruces in itineribus lapides videamus accumulatos. Nam primi Christiani, quo pravum antiquum morem exstirparent, crucem pro Mercurio substituere coeperunt, et lapides cum magna reverentia mittere in memoriam Calvarii montis, deducentes superstitionem illius saeculi corruptissimi in veram pietatem et religionem; sicque idololatriam fugarunt omnem.
Indi vero et Mahumetani adhuc retinent superstitionem illam projiciendorum lapidum, ut patet ex verbis quae apud Vincentium Bellovacensem citata comperit Josephus Scaliger, et ipse refert lib. V De Emendatione temporum. Verba sunt: «Indiae gentium, quae Zechiam et Albarachuma dicuntur, antiqua consuetudo fuit nudos et decalvatos, magnisque ululatibus personantes simulacra daemonum circuire, angulos osculari, et projicere lapides in acervum, qui quasi pro honore diis exstruebatur. Inde enim est quod in libro Salomonis dicitur: Qui projicit lapidem in acervum Mercurii. Faciebant autem hoc bis in anno, sole scilicet existente in primo gradu Arietis, et rursus cum esset in primo gradu Librae, hoc est initio veris et autumni. Haec ergo consuetudo cum ab Indis ad Arabas descendisset, eamque suo tempore apud Mecham in Veneris honorem Mahumeth celebrari reperisset, sic illam manere praecepit, cum tamen caetera idololatriae vestigia removisset.»
Affinis, si non idem, lapidi Mercurii est lapis Chaldaeorum superstitiosus, dictus mnisurim, de quo ita Zoroaster: «Quando, ait, conspexeris daemonem terrestrem (tibi responsum expetenti) accedere, incantans sacrifica lapidem mnisurim.» Ubi Psellus in Scholiis rem aperit: «Daemones, ait, circa terram volitantes natura sua sunt mendaces. Quod si ex his verum aliquem sermonem audire cupias, aram appara, et sacrifica lapidem mnisurim. Habet enim hic lapis vim advocandi
majorem daemonem, qui occulta ratione materiali genio applicatus, rerum inquisitarum veritatem insusurrat, quam ille porro homini interroganti profert. Indicat enim nomen ipsum, quo in advocatione utendum est una cum lapidis sacrificatione.» Haec Psellus. Cui similia Nicephorus ad lib. Synesii De Insomniis. Fuit haec vanissima superstitio putantium non omnes daemones aeque mendaces, sed aliquos veraces. Deinde et illud erroneum, quosdam esse materiales, materia tenebrosa plenos, ut loquitur. Hic ergo magicus fuit ritus Chaldaeorum.
Haec et plura de acervo Mercurii erudite collegit Laurentius Ramires in Pentacontarcho, cap. penult. Huc facit adagium: «Mercurius triceps,» dici solitum in ambiguos et ancipites. Mercurius enim Gentilibus erat deus index viae; quare in trivio tria ei dabant capita, et cuique inscribebant quonam quodlibet caput et quaelibet via (quam caput indicabat) duceret. Exstat de hoc acervo Mercurii elegans epigramma apud Alciatum hoc emblemate: «Qua dii vocant, eundum:
At the crossroads stands a mound of stones, and above it rises A truncated image of the god, fashioned to the chest. It is the face of Mercury — traveler, hang Garlands for the god who shows you the right path. We are all at the crossroads, and on this path of life We go astray, unless God Himself shows us the way.'
Mercurius interpres deorum, princeps orationis et sermonis, viatorumque numen credebatur; unde ejus statuae in biviis triviisque constituebantur ad indicanda viarum discrimina; viatores itaque statuis solebant lapidum acervos accumulare; sic enim Deum putabant honorari, ea scilicet re quae in promptu esset et obvia, vel quod eo lapidum cumulo Dei effigies praetereuntibus esset notior.
Ulpianus, Annotat. in Oration. Demosthenis adversus Leptinem, ait Hermas, id est Mercurios, ejusmodi fuisse quadrangulos, superiore parte Mercurii figuram gerentes, inferius inscriptiones viarum ostendentes, qua de re Giraldus, syntagm. 9, et Caelius Rhodiginus, lib. XXVIII, cap. XII. Adagiographus, Proverb. De Mercurio dextro, et Mercuriale, et bifrons Mercurius.
Hoc autem emblemate quasi aenigmate monemur ea tantum sequenda esse, ad quae Deus et natura nos reddit idoneos, cum summae fatuitatis et dementiae sit aliquid invita, quod aiunt, Minerva suscipere et prosequi. Hinc dicebat Cato apud Ciceronem naturam optimam ducem esse sequendam; nihilque aliud fuisse gigantum more bellare cum diis, nisi naturae repugnare. Unde et D. Paulus adhortatur eam ut sortem retineamus, in qua nos esse Deus voluit. Sed quoniam mentis humanae tanta est caecutientia et ignoratio, ut qua via sit eundum plane ignoret, supplici oratione et submisso animo recurrendum est ad eum qui est via, veritas et vita, quem qui sequitur, in tenebris non ambulat; continuoque illud Davidicum repetendum: «Ostende mihi, Domine, viam in qua ambulem.»
Certe et Socrates apud Platonem pergendum ea solum esse via, qua Deus nos ducit, asseverat. Porro Mythologi sacri per Mercurium, olim deorum nuntium, vel sacras Litteras, quae nobis divinam voluntatem aperiunt, intelligunt; vel Prophetas et Doctores apte divina oracula nuntiantes, ex quibus orthodoxam salutis aeternae viam excipere est necesse; serta autem suspensa, honorem et reverentiam illis exhibendam esse declarant.
Hinc Paulus a Lycaoniis vocatus est Mercurius; quia ipse erat dux verbi, Actor. XIV, 11. Mercurius enim fuit Jovis ex Maia filius, deorum nuntius, et, ut canit Orpheus, Jovis angelus, indeque dictus Mercurius, quasi medicurrius, quod medius curreret inter Deum et homines. Plura de Mercurio dixi Actor. XIV, 11.
Sed redeamus ad acervum Mercurii, cujus hic meminit Salomon. Apposite sane eum, qui honorat stultum, comparat viatori qui mittit lapidem non quemlibet, sed pretiosum in acervum Mercurii. Nam pro qui mittit lapidem, hebraice est צרור אבן tseror eben, id est ligaculum lapidis, hoc est lapis, qui ligari solet in pala annuli, quod nulli fit, nisi pretiosus sit et gemmeus; unde Vatablus vertit, ut est inclusio lapilli in acervo lapidum, sic qui dat stulto gloriam, q. d. Ut lapillus in pala annuli inclusus decorus est, indecore autem in acervo aliorum lapidum, ac praesertim Mercurii, jacet: sic honor decore collocatur in sapiente, indecore in insipiente.
Primo enim, sicut indecens et ridiculum est gemmis ornare lapidem aut lapideam statuam Mercurii, ac ante eam procumbere eamque adorare: sic et indecens ac ridiculum est stultum ornare, honorare et adorare, cum ipse sit bardus instar stipitis aut saxi. Rursum, sicut saxum aut saxea statua non sentit ornamenta et honores sibi impensos, nec impendentibus gratias refert: sic nec stultus eos pro dignitate aestimat, nec impendentibus gratus est.
Tertio, sicut Mercurius vivus fuit inventor et praeses artium sapientiae et eloquentiae, ac proinde honore dignus; statua vero Mercurii, utpote lapidea et inanimis, nec fari, nec sapere poterat, ideoque cultu et honore erat indigna: sic pariter sapiens quasi vivus Mercurius honorem meretur, insipiens vero quasi fictus pictusque Mercurius, qui in sapiendo et loquendo est infans, honoris est incapax. Hinc prisci olim statuam Mercurii manibus pedibusque mancam truncamque efformabant, imo deformabant, atque homines stupidos, bardos, insulsos et insipientes, saxeos ligneosque Mercurios vocitabant; unde illud Juvenalis in quemdam stolidum, Satyra 8:
But you — Nothing but a descendant of Cecrops, most like a truncated Herma. You surpass it by no other distinction than that Its head is marble, while your image is alive.
Sensus ergo est, q. d. Qui insipientem honorat, perinde facit ac si statuam saxeam Mercurii manibus pedibusque trunci colat et veneretur; insipiens enim est quasi saxeus Mercurius brachiis bisque truncus, ad agendum loquendumque ineptus et impotens.
Mystice B. Petrus Damianus, lib. I, epist. 8 ad Alexandrum II. Romanum Pontificem, hanc gnomen exponit de iis qui lucro deditos promovent ad praelaturas: «Et certe qui talis est, ait, quoniam pro amore pecuniae suum violat ordinem, indignus est procul dubio ut Ecclesiasticam obtineat dignitatem. Unde et Salomon ait: Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii, ita qui tribuit insipienti honorem. Nam quia apud Gentiles Mercurius deus lucelli sive pecuniae dicebatur, acervus Mercurii cumulus atque congeries est nummorum. Et quia nummo regalis monetalis imprimitur, quid per nummorum designatur acervum, nisi regularium ac verae sanctitatis imaginem praeferentium concio clericorum? Quid vero per lapidem nisi duram, stolidam et insensibilem illius mentem accipimus, qui, dum Deum esse indubitata fide non credit, spem suam in terrena qualibet possessione constituit? de quo per Prophetam dicitur: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Huic autem insipienti honor tribuitur, cum ad Ecclesiastici gradus apicem quispiam non Deo, sed pecuniae genius promovetur.»
Addit deinde apposite: «Sed sicut nummorum dissipatur acervus, si desuper lapis immittitur: ita per indigni, sive lapidei pastoris accessum quasi constipatus ordo destruitur regulariter gradientium, et in charitate obedientium Clericorum: gravatur enim mali pastoris umbraculo, et tanquam nummorum coelestium cumulus tartarei lapidis mole diruitur. Stulto igitur et insipienti denegandus est honor Ecclesiasticus, ne sanctorum Clericorum, tanquam nummorum spiritualium, mergatur acervus.»
Huc facit Auctor Catenae Graec., qui ex Septuaginta sic legit sicque explicat: «Qui stulto impertitur gloriam, similis est illi qui ligat pretiosum lapidem in funda. Stulti enim de re augenda anxii opibusque cogendis, et quaestui faciendo toto animi sensu intenti, nulla honesti aut decori habita ratione turpia quaeque consectantur.»
9. QUOMODO SI SPINA NASCATUR IN MANU TEMULENTI: SIC PARABOLA IN ORE STULTORUM.
Chaldaeus, spina ascendit in manu ebrii, et stultitia in ore stulti. Pro nascatur hebraice est עלה ala, id est ascendit, hoc est, germinat vel quomodolibet invenitur, exstat et prodit. Apte stultus comparatur ebrio, quia sicut hic, et ille rationis est impos, nec judicio, sed phantasia et cupiditate agitur. Parabola vero et sermo stulti comparatur spinae, quia sicut spina pungit, sauciat et laedit.
Primo, Hebraei nonnulli sic exponunt, q. d. Sicut est aliquod spinarum genus, quod manu ebrii gestatum eum facit sobrium: sic parabola in ore stulti eum ex stulto sapientem efficit. Hoc spinae genus putant esse spinam regiam, qua vina condiri solere docet Plinius, lib. XIII, cap. XXIV, quia scilicet vim refrigerandi habet, per quam vim vini inhibet et infringit. Rursum, sicut spina pungens manum ebrii eum excitat ut evigilet et crapulam excutiat, sic sententia gravis et pia in ore stulti, id est impii, eum compungit ut impietatem abdicet. Ita Baynus.
Secundo, alii hebraeum חוח choach, id est spina, vertunt manicas et compedes, ad ligandum reos et captivos. «Choach enim significat spinam, tum e terra natam, tum artificialem ex ferro, qua quis perforatur ac captivus constringitur et retinetur,» aiunt Lexicographi, q. d. Sicut manicae et vincula obveniunt ebriis (ob rixas, injurias, pugnas et caedes quas in ebrietate commiserunt), quibus manus eorum pugnaces vinciantur: sic eaedem obveniunt manibus stultorum, qui sunt similes ebriis ob stultitias et stultas injurias quas aliis inferunt.
Unde Septuaginta vertunt, spinae nascuntur in manu temulenti, servitus vero in manu imprudentium. Servi enim vinciuntur manicis ne manibus abutantur. Ita S. Ambrosius, lib. II, epist. 7: «Recidenda, ait, insipienti potestas, non adjicienda libertas est; servitus enim ei convenit, ideoque adjicit Salomon: Spinae nascuntur in manu inebriosi (hoc est valde ebriosi), servitus autem in manu imprudentis, quia sicut ille suis vulneratur poculis, ita insipiens suis factis; ille bibendo se peccato inserit, iste operando se culpae adjudicat, et factis suis trahitur in servitutem.»
Ubi nota: Hebraeum משל mascal significat proprie dominium, inde sententiam praedominantem, qualis est parabola. Septuaginta acceperunt mascal pro dominio quod est in domino; huic enim respondet servitus in servo, q. d. Sicut spinosae compedes et manicae nascuntur, id est, apte congruunt manibus ebriorum, ita ut in eis natae videantur (id enim est nasci in manu per catachresin): sic pariter servitus apte congruit stultis, ut domino alicui subjiciantur, qui eos servitute constringat, ne stulta libertate sua liberaque et indomita stultitia abutantur in suam et aliorum perniciem.
Sic dominium accipitur passive, quod scilicet stultus pati cogitur. Posset quoque dominium accipi active, q. d. Sicut ebrius suis rixis et pugnis, velut spinis, omnes configit et sauciat: sic servus, si dominio potiatur possitque aliis imperare, ipsos dura servitute premit, ac velut servos tyrannice tractat, affligit et cruciat: horum instar spinae pungit, sauciat et laedit.
Tertio, alii mascal, id est parabolam, accipiunt pro probro et convicio, q. d. Sicut ebrius suis conviciis velut spinis quosvis obvios impetit, sic et stultus in quoslibet jacit parabolas, id est scommata et probra, quorum aculeis velut spinis omnes pungit et perforat. Unde Chaldaeus vertit, spina descendit in manu ebrii, et stultitia in ore stulti. Simili phrasi ait Christus, Psal. LXVIII, 12: «Factus sum illis in parabolam,» id est in probrum et ludibrium. Et sic parabola pro probro accipitur Jerem. XXIV, 9; II Paral. VII, 20; Isaiae XIV, 4, et alibi.
Quarto et genuine, q. d. Parabola in ore stulti et stulto se habet sicut spina in manu ebrii, ob multas analogias: prima est, quod, sicut spina nascitur, id est, natura sua congruit manui ebrii, ut ex ea nasci videatur, utpote quae spinosa sit, id est aculeata, malefica, pugnax et rixosa: sic et parabola spinosa natura sua congruit stulto, qui instar ericii spinosus est, id est aculeatus, pungens et saucians.
Secunda est, quia, sicut ebrius per ebrietatem suam ita decipitur, ut, cum putat se vel florem vel fructum aliquem decerpturum in horto, aut commune aliquod lignum tractaturum, incidat inopinato in spinam, a qua laeditur cum multorum irrisione: ita et inopinatum est, ut in ore stultorum inveniatur aliqua prudentia, et, cum invenitur, nocet eis magis quam prodest, ac risum potius provocat in aliis quam venerationem; ita ut dicatur de iis illud veteris proverbii: «Num et Saul inter Prophetas?» I Reg. XIX, 24; praesertim dum carpunt vitia aliorum, quibus ipsimet aeque vel magis sunt obnoxii. Vere Seneca: «Multi, cum aliis maledicunt, sibi ipsis convicium faciunt.»
Tertia est: Sicut ebrius, manu tractans spinas et sentes, eas non sentit, cum tamen a sentiendo dictae sint sentes, quod vel leviter tactae sensum laedant: sic et stultus, id est impius, ex parabola, id est sententia gravi et pia, quae compunctionem movet, non compungitur, imo ejus sensa non percipit, nec sentit, sed in sua stoliditate et improbitate velut hebes et obtusus permanet.
Quarta et potissima: Sicut ebrius spinis suis tum realibus, tum mysticis, puta litibus et rixis, omnes pungit, vulnerat et laedit: sic pariter stultus, esto quandoque parabolas, id est sententias graves, proferat, tamen eas apte ad aliorum aedificationem proferre nequit, sed eas detorquet ad auditores stolide et petulanter objurgandos, ridendos, laudandos et probris injurisque afficiendos, aut ut eis suos errores et vitia persuadeat. Id palet in indoctis hominibus qui sacras Scripturas legentes, et aliis praedicantes, eas depravant ad suam ipsorum et aliorum perditionem, ut ait S. Petrus, epist. II, cap. III, vers. 16.
Porro Auctor Catenae Graecorum, sequens Septuaginta ac pro parabola legens servitus, sic explicat: Temulentus assiduae ignaviae sese dedit, neque quidquam unquam quod homine dignum sit, facere ex animo proponit, adeoque animae suae manus, fundumque ejusdem universum prorsus spinosa et inculta relinquit. Amens autem et excors non intelligit quid, aut quomodo, vel quatenus operandum sit: nam cum proprii sensus dominus non sit, sine ratione et delectu operatur, si quid est tamen quod operatur. Haec ille.
Mystice B. Petrus Damianus, lib. I, epist. 18, hanc gnomen applicat praedicatoribus malae vitae: «Quomodo si spina, ait, nascatur in manu temulenti, sic parabola in ore stultorum. Spina quippe in manu temulenti nascitur, cum illi qui hujus vitae amore est ebrius, reprehensionis in mente aculeus generatur. In ore itaque stultorum parabola quasi spina est, quia, dum aliud loquuntur, aliud agunt, mens eorum in semetipsa aliquando redarguitur, et quodam quasi spinae pungentis aculeo perforatur. Velut spina certe male viventis et bene dicentis conscientia pungit, dum in eo quod extrinsecus loquitur, quodam pudoris aut formidinis stimulo intrinsecus sauciatur.»
10. JUDICIUM DETERMINAT CAUSAS: ET QUI IMPONIT STULTO SILENTIUM, IRAS MITIGAT.
Hebraea hic toto coelo videntur dissentire; sic enim habent: רב מחולל כל ושכר כסיל ושכר עברים rab mecholel col, vesocher kesil, vesocher oberim, id est, magnus creat omnia, et mercedem dat stulto, et mercedem dat transgressoribus. Quod explices:
Primo, cum Jansenio, q. d. Deus sicut magna sua potentia omnia creavit, ita eadem omnia gubernat, ac proinde non solum sapientes, sed et stultos et transgressores legis suae, tanquam suos mercenarios pascit; quod vocat dare mercedem, quia ipse alit eos, ac si deberet eis escam tanquam eorum dominus, quemadmodum quispiam tenetur dare mercedem suis mercenariis. Aut loquitur de mercede quam impiis reddit, tanquam omnium dominus et creator, juxta eorum merita, irrogando scilicet et eis qui per stultitiam peccant aut ignorantiam, et eis qui per malitiam voluntarie transgrediuntur, commerita supplicia, sive hic, sive in futura vita. Dat causam et radicem justitiae justaque vindictae Dei, q. d. Ideo Deus praemiat bonos, ac pascit stultos et impios, quia ipse eosdem creavit sua omnipotentia: unde in eos plenum jus herile acquisivit, ut possit debeatque eos regere, bonos praemiando, malos cruciando. Ejusdem enim est opus formare, et formatum dirigere et gubernare.
Hic nobis simplicissimus hujus loci sensus esse videtur: Sagittarius temere vulnerans omnes, est qui conducit stultum et qui conducit praetereuntes, τοὺς τύχοντας. Ita Ewaldus. Minus recte Rosenmullerus, magnus, id est potens, qui scilicet potentia abutitur ad exercendam violentiam, terrore afficit omnes, et conducit stultum, et conducit transgressores, improbum quemque tanquam sua protervia administrum sibi adsciscit.
Secundo, R. Levi, q. d. Magnus, id est princeps, qui in jurgiis dissensionesque versatur, omnes dolore afficit (hoc enim proprie est mecholel), affligit et perdit: idem vero stultos nefariosque praemiis cumulat, ut eos sibi sceleris socios adjungat. Idem alias explicationes adjungit, aeque ac Aben-Ezra, R. Moses, R. Salomon et Baynus, sed peregrinas et longe petitas.
Tertio, Tigurina vertit, egregius aliquis ac magnus vir conficit per se omnia: stultus autem mercede conducit transgressores alios, magister exacte facit omnia; at conducens mercede stultum conducit etiam transitores, vel transgressores.
Quarto, planius et commodius Vatablus vertit, princeps coercet omnes, et dat praemium stulto, et dat praemium transgressoribus, id est dat singulis quod meruerunt; qualis princeps, tales et subditi. Transgressores vocat nebulones, negligentes, ignavos. Ubi nota: Princeps hebraice vocatur רב rab, id est magnus, vel proprie multus et multiplex, quia unus ipse est instar multorum; multorum enim, imo omnium subditorum curam gerere, ac negotia et commoda procurare debet: quare valde magno et capaci ingenio, aeque ac animo sit oportet, ut omnia vestigare, nosse, dirigere valeat.
Talis fuit Ulysses, quem proinde Homerus vocat πολύτροπον, id est multiformem, multivarium, multiplicem, quia versatili erat ingenio, atque noverat se in varias formas, modos et figuras vertere, ut omnibus personis, locis et temporibus se accommodaret. Sic Carolus V cum Italis erat Italus, cum Hispanis Hispanus, cum Belgis Belga, cum Germanis Germanus.
Hinc rursum princeps et dux hebraice vocatur אלוף alluph, id est millenarius, quod non unus et simplex, sed multiplex et quasi millenus esse debet. Unde Plato in dialogo De Regno: «Custos sapiens, inquit, et boni universalis studiosus, unus est pro multis.»
Verum Noster aliis punctis legit Hebraea, ideoque aliter vertit, nec id mirum, cum idem fecerint Septuaginta, Chaldaeus, Syrus, Theodotion et Symmachus, qui Nostro suffragantur. Igitur Noster primo, pro רב rab, id est magnus, legit ריב rib, id est judicium. Secundo, מחולל mecholel proprie significat parturire, formare, perficere, compingere. Unde Noster vertit, judicium format, id est determinat, et determinando ad formam veritatis justitiaeque redigit omnia controversa, puta omnes causas et lites.
Tertio, pro שכר socher, id est mercede conducit, legit שבר socher, id est confringit, q. d. Confringit stultum, id est stulti dicteria, ac iras et rixas, quas iis ipse suscitavit; quod idem est cum eo quod vertit Noster, qui imponit stulto silentium, iras mitigat. Aut potius שכר socher per sin, accipit pro socher per samech; sin enim et samech ejusdem prorsus soni sunt, ideoque inter se communantur; socher autem per samech idem est quod claudens et obturans, scilicet os stulti, illique silentium imponens.
Quarto, pro עברים oberim, id est transgressores, legit עברות abarot, id est iras, aut certe ab abarot, id est iras, derivans aberim vertit iratos, quorum iras mitigat is qui stulto silentium indicit. Sic quoque legit Symmachus, qui vertit, qui cohibet imprudentem, obstruit iras ejus; et Theodotion, frenans impatientem, frenat iras.
Sensus est, q. d. Sicut judex causas litesque decidendo, imponit eis finem et silentium: sic pariter sapiens iras rixasque quas stultus sua stulta dicacitate suscitat, componit et mitigat, vel ex parte, vel ex toto, dum stulto os claudit indicitque silentium, q. d. Sicut judicium judicis finem litibus, sic silentium stulto a sapiente indictum, finem iris et rixis imponit. Rursum, sicut judex determinat causam adjudicando eam juste litiganti, et abjudicando eam silentiumque imponendo injuste litiganti: sic pariter sapiens mitigat tollitque rixas et iras, dum stulto injuste et imprudenter eas suscitanti obsistit, et silentium imperat.
Hac enim ratione eos qui a stulto injuste ridentur, vexantur, ideoque irascuntur et litigant, defendit, eosque innocentes declarat, quo fit ut ipsi iras litesque deponant, utpote in causa victores. Innuit ergo haec gnome lites et jurgia pleraque oriri ex stultorum, id est impiorum, improbitate et dicacitate; quare illi obsistendum et silentium indicendum a judice vel superiore; quod si fiat, illico lites cessaturas, et pacem omnibus fore reddendam.
Hinc «judex, inquit S. Isidorus, lib. XVIII Origin. cap. XV, dictus quasi jus dicens populo, sive quod jure disceptet. Jure autem disceptare est juste judicare; non est autem judex si non est in eo justitia. Accusator vocatus quasi adcausator, quia ad causam vocat eum quem appellat. Reus a re quae petitur nuncupatus, quia, quamvis sceleris conscius non sit reus, tamen dicitur, quamdiu in judicio pro re aliqua petitur.» Et paulo ante: «Jurgium dictum quasi juris garrium, eo quod qui causam dicunt, jure disceptent. Lis a contentione limitis nomen sumpsit: de quo Virgilius: Limes erat positus, litem ut discerneret agri.» Et anterius: «Forum, exercendarum litium locus, a fando dictum, quasi farum a fari. Causa vocatur a casu, quo evenit. Est enim materia et origo negotii, necdum discussione et examine patefacta, quae dum proponitur, causa est; dum discutitur, judicium est, quasi juris dictio, et justitia, quasi juris status.»
Septuaginta vertunt, multis procellis jactatur (Complutenses, multum aestuat concupiscentiis et passionibus) caro imprudentium; conteritur enim exstasis (Complutenses, stupor) eorum; vel, ut Auctor Catenae Graecorum, siquidem insania mentisque alienatio consumit illos, q. d. Siquidem malitia mentis judicium tollit: anima enim per malitiam incrassata et impinguata, sensum sibi judiciumque sincerum eripit, ut velut exstatica et mente emota ac extra se posita, insanire videatur; quare multum fluctuat graviterque quassatur, dum in varias tricas, rixas, peccata et pericula imprudenter ex perversitate ultro se ingerit et injicit. Haec Auctor Catenae Graecorum.
Aliter noster Salazar, qui hanc gnomen Septuaginta accipit de ira, quae summa est animi omnisque tempestas, q. d. Quemadmodum navis fluctuans in mari, amisso gubernaculo, ad scopulum illisa dehiscit ac mergitur: sic etiam homo iratus abjecto consilio, ac mente emotus, ad damna pleraque et incommoda, tanquam in scopulos aut Syrtes impingit. Itaque illud conteritur exstasis eorum, perinde est ac si dicat: Ipsi prae exstasi et stupore conteruntur.
Chaldaeus vertit, multum dolet caro stulti, et ebrius transit mare; Syrus, multum patitur caro stulti. Idem utriusque est sensus, quia Septuaginta uterque sequitur, quasi dicant: Stultus multa patitur, quia instar ebrii navigantis in mari, qui cum undis et fluctibus imperite contendit, se mari discordiarum, litium et tumultuum hujus seculi inserit et immergit, ac ubique cum quibuslibet disputat, contendit et rixatur. Nam, ut ait Nazianzenus in citato Iambico De Ira:
O anger, fever, house of the dread demon, Manifest stain upon the face, whirlwind of minds, Drunkenness and gadfly, bearing to the lakes of hell, Dreadful legion, manifold plague of evil.
Et S. Chrysostomus, homil. 29 ad Populum: «Ebrietas quaedam est ira, imo vero difficilior ebrietate, et daemone miserabilior.» Idem, homil. 47 in Joan.: «Inter iram et insaniam nihil interest, sed brevis quidam daemon est, imo quam qui daemonio vexantur gravior; ille enim venia dignus est; iratus nulla, sed suppliciis innumeris; sponte sua in profundum perditionis defertur, et etiam ante futuram gehennam poenas dat.»
Idipsum claris parallelis demonstrat Seneca, lib. I De Ira: «Ut furentium, ait, certa indicia sunt, audax et minax vultus, tristis frons, torva facies, citatus gradus, inquietae manus, color versus, crebra et vehementius acta suspiria: ita irascentium eadem signa sunt. Flagrant et micant oculi, multus in ore toto rubor, aestuante ab imis praecordiis sanguine, labia quatiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac subriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum seipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque, et parum explanatis vocibus sermo praeruptus, et complosae saepius manus, et pulsata humus pedibus, et totum concitum corpus, magnasque irae minas agens, foeda visu et horrenda facies depravantium se atque intumescentium.»
Quaeres, unde ista varietas versionum? quid causae ut ab Hebraeo ita dissonent Septuaginta, Chaldaeus et Noster? Respondetur: Causa est varietas codicum Hebraeorum. Septuaginta enim in suis codicibus Hebraeis pro שכר socher, quod priori loco ponitur pro שכר legentes ei affinem בשר, per metathesin legerunt בשר bascar, id est caro; posteriori vero loco pro שכר socher legerunt שבר scubbar, id est conteritur, confringitur. Denique pro עברים oberim legerunt עברתם ebram, id est transitus, hoc est exstasis eorum; vel עברתם ebratam, id est ira eorum: ira enim est quasi animi exstasis, ut eum extra se rapiat, ut homo non in sua ratione, sed extra se in furore et furiis positus videatur. Pro exstasis, unus codex habet tarasis, id est extensio.
Chaldaeus vero similiter priori loco pro socher legit basar, id est caro; posteriore vero loco pro socher per sin legit schicker per scin, id est ebrius; ac pro עברים oberim per diaeresin aliis punctis legit עבר ים ober iam, id est transiens mare.
Quare non mirum Nostrum quoque aliter legisse, uti superius ostendi. Hinc disce quanta olim codicum Hebraeorum fuerit varietas, ac proinde potius fidendum et credendum Vulgatae Latinae, quae in omnibus exemplaribus eadem est, sibique constat, quamque probavit tota Ecclesia et unanimis duodecim saeculorum consensus.
11. SICUT CANIS QUI REVERTITUR AD VOMITUM, SIC IMPRUDENS, QUI ITERAT (Syrus, contemnit) STULTITIAM SUAM.
Septuaginta: Sicut canis ad vomitum suum regressus fit exosus et exsecrabilis, ita stultus quoque qui per innatam malitiam ad suum redit peccatum. Ita Auctor Catenae Graec. Aquila et Symmachus, sic demens iterans in stultitia sua, id est iterans stultitiam suam. Hoc enim significat hic hebraismus.
Iterantis stultitiam, id est imprudentiam et peccatum, foeditas hic significatur tripliciter: primo, quod comparetur cani, qui est animal vile, immundum et impudens; secundo, quod comparetur vomitui sive cani vomenti, quem omnes abominantur; tertio, quod comparetur cani vomitum resorbenti, quo nihil est detestabilius. Citat hanc gnomen S. Petrus, epist. II, cap. II, vers. ult., ubi multis eam explicui.
Denique canis cum stomachum cibo, vel potius vermibus oneratum sentit, vomitum procurat, mandendo herbam, quae a cane canaria dicitur, de qua Plinius, lib. XXV, cap. VIII: «Invenerunt, ait, canes canariam, qua fastidium deducunt, eamque in nostro conspectu mandunt, sed ita ut nunquam intelligatur quae sit; etenim depasta cernitur.» Redeunt vero ad vomitum resorbendum non ex fame, sed ex innata ingluvie et voracitate, quae tanta est ut rem foedissimam, qualis est vomitus, appetant.
Sic peccator, dum conscientia compungitur sentitque peccati onus et pondus, illud per poenitentiam evomit: quod si illud jam evomitum repetat, id facit non ex cupiditate, sed ex malitia, ut vertunt Septuaginta, id est ex depravata peccandi consuetudine, qua v.g. ebriosus se inebriare assuetus ad ebrietatem rapitur, etiam sine siti cum cibo et potu plenus est, ex pravo bibendi usu et habitu. Quocirca
pene rerum imperitissimi, putantes se intelligere quae non intelligunt; aut etiamsi pleraque bene sciant, tamen agnoscere nolunt se pleraque nescire, quae ab aliis discere debeant: quare nulla spes est ut aliquando sapientes fiant; sed «insipiens magis illo spem habebit,» hoc est, magis sperandum est de insipientis alicujus, qui talis vulgo habetur, salute et sapientia adipiscenda, quam de illius. Ita Jansenius. Tales fuere olim Scribae et Pharisaei qui, putantes se summos esse legis et veritatis doctores, Christum verum doctorem respuerunt: itaque in sua caecitate se obduraverunt, aeque ac jam se in judaismo obdurant eorum sequaces Judaei omnes. Tales quoque sunt haeretici, praesertim haeresiarcha, et magistri ac ministri, qui superbia tumidi putant se sapientissimos, nec quidquam discere, sed omnes docere volunt. Praeclare Quintilianus, lib. 1: «Nihil, ait, pejus est iis qui paulum ultra primas litteras progressi falsam scientiae persuasionem induerunt. Nam et cedere praecipiendi peritis indignantur, et velut jure quodam potestatis, quo fere hoc hominum genus intumescit, imperiosi, atque interim saevientes stultitiam suam perdocent. Nec minus error eorum nocet moribus.»
Tritum est illud: «Qui sibi sapit, summe desipit.»
Porro «sapiens» et «insipiens» hic notant prudentem et imprudentem, et consequenter probum et improbum.
Unde secundo, hanc gnomen sic exponas, q. d. Magis sperandum est de improbo qui suam improbitatem agnoscit, quod ad frugem se recipiet, quam de probo qui in sua probitate gloriatur, quod in ea sit perseveraturus. Exemplum est in Pharisaeo venditante suam justitiam, et Publicano agnoscente suas culpas, quorum proinde vices sortesque commutans Christus ait: «Descendit hic justificatus ab illo, id est prae illo, in domum suam,» Luc. cap. XVIII.
Accedit quod qui sibi sapientes videntur, facile a daemone decipiuntur et perduntur; at qui suam insipientiam agnoscit, lucem et doctorem quaerit, ideoque secure incedit facileque salvatur. Nota est Heronis historia apud Cassianum, Collat. II, cap. v. Is enim propter quod in remissione jejunii et silentii nunquam majorum consiliis et mandatis acquievit, permissus est a daemone miserabiliter decipi. Persuasit enim illi ut in profundissimum puteum se conjiceret, quo experimento probaret tanta esse merita sua, ut nequaquam jam posset alicui discrimini subjacere. Paruit miser consilio hostis malignissimi, qui cognatis amicorum et praeceptis majorum obedire noluerat, et ingenti casu praecipitatus, in eadem opinione, quod angelo lucis credidisset, post tertiam diem misere vitam finivit.
Similes Anachoretarum sibi praefidentium lapsus recenset ibidem Cassianus, cap. seq. Palladius, in Lausiaca, cap. XXXI narrat Valentem
S. Bernardus, serm. 3 De Assumpt.: «Reversus, aut ad vomitum canis odibilis erit multo plus quam ante, et fiet filius gehennae multipliciter, qui post indulgentiam delictorum in easdem denuo sordes inciderit.»
Audi eum, serm. 59 in Cantic., relapsis metum incutientem: «Timeas quidem, ait, pro accepta gratia, amplius pro amissa, longe plus pro recuperata;» et appositas de primo ac secundo timore causas reddens, de tertio attexit: «Jam si gratia propitiata redierit, multo magis tunc timendum ne forte contingat recidivum pati, juxta illud: Jam amplius noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat. Audis recidere, quam incidere esse deterius! perinde invalescente periculo invalescat et metus.» Et S. Chrysostomus, serm. De lapsu primi hominis, tom. I: «Noli, ait, peccare post veniam, noli vulnerari post curam, noli sordidari post gratiam.» Et statim singulorum causas reddens: «Cogita, ait, graviorem culpam esse post veniam, renovatum vulnus pejus dolere post curam, molestius hominem sordidari post gratiam.» Et rursum harum mutationum perversitatem expendens: «Indulgentiae, ait, ingratus est, qui post veniam peccat; sanitati indignus, qui semetipsum, postquam curatus est, vulnerat; nec mundari meretur, qui seipsum post gratiam sordidat.» Ac tandem hujus gravitatem relapsis demonstrans: «Grave est, ait, hominem instructum derelinquere, gravius absolutum peccare. Servo pejor est, qui patronum post datam libertatem offendit.»
Vers. 12. VIDISTI HOMINEM SAPIENTEM SIBI VIDERI? MAGIS ILLO SPEM HABEBIT INSIPIENS.
id est indoctus et imperitus, qui se doceri patitur, imo cupit et optat. Hic ergo «spem habebit,» vel in seipso, vel certe in animis hominum, hoc est, homines magis de eo sperabunt. Unde ex Hebraeo vertas, spes est de stulto magis quam de illo; clare Chaldaeus: Si videris virum qui sapiens est in oculis suis, melior est illo stultus; et Vatablus: Si videris hominem qui sibi sapere videtur, de stulto melius sperandum quam de illo, quod scilicet stultitiam, id est peccata, deponet, et sapientiam, id est virtutem, discet per poenitentiam et morum mutationem.
Ratio prima est superbia et philautia, qua laborat is qui sibi sapiens videtur, ut putet se omnibus esse sapientiorem et meliorem, ac proinde a nemine discere, sed omnes docere velit. Secunda, quod Deus talibus, utpote superbis et sibi praefidentibus, neget suam gratiam et lumen, itaque illos in sua perfidia relinquat, excaecet et obduret, quo fit ut sint indociles et incurabiles. Tales fuere philosophi, de quibus Apostolus, Rom. 1: «Dicentes, ait, se esse sapientes, stulti facti sunt.» Et Isaias, cap. V, vers. 21: «Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes!» Tertia, quod tales, qui sibi videntur sapientes, ut de sua sibi placeant sapientia, alios prae se contemnentes, aut sunt frequenter omnium
Anachoretam sibi sapientem, putantemque secum Angelos versari, Sacramentorum communionem contempsisse, et daemonem salvatoris specie sibi apparentem adorasse. Idem, cap. CV, narrat, Abrahamum a daemone illusum credidisse se a Deo ordinatum esse sacerdotem. Plures tales Sanctorum sibi sapientium casus lugubres exstant in Vitis Patrum.
Tertio, S. Chrysostomus, hom. 39 ad Popul., hanc gnomen sic exponit, q. d. Qui sibi videtur sapiens, id est qui superbus est, pejor est fatuo. Quare superbia est summa fatuitas: «Magnum, ait, est elationis malum; stultum esse melius est quam insolentem. Illic enim stultitia tantum est mentisque tarditas, hic autem stultitia pejor est et fatuitas cum furore. Stultus sibimetipsi malum est, elatus et aliis pestis; ex amentia hoc vitium nascitur. Non potest esse superbus qui fatuus non sit; stultitia vero plenus est superbus. Audi quemdam sapientem qui dicit: Vidi hominem apparentem esse prudentem apud seipsum, spem autem habet magis insipiens eo. Vides quod non temere dicebam esse malum fatuitate pejus? spem enim, inquit, habet magis insipiens eo. Propterea Paulus quoque dicebat: Nolite prudentes esse apud vosmetipsos,» Rom. XII.
Septuaginta huic gnomae annectunt, imo praemittunt hanc: «Est confusio adducens peccatum, et est confusio gloria et gratia,» id est adducens gloriam et gratiam. Verum eam delent Hebraea, Latina, Chaldaea, quin et Septuaginta Complutenses; quare huc translata videtur ex Eccli. cap. IV, 25, ubi eam explicui.
13. DICIT PIGER: LEO EST IN VIA, ET LEAENA IN ITINERIBUS,
id est in viis et plateis, ut vertit Chaldaeus; quare ne me leo invadat, domi me continebo, et otiosus pigerque desidebo. Significat haec gnome pigri inertiam qua vult domi desidere, nec egredi ad opera et labores sibi suisque necessarios, praetexendo calvas excusationes, puta terrores et pericula quae non sunt.
Pro leo hebraice est שכל seachal, quod Noster et Septuaginta transferunt leo; Pagninus et Vatablus, pardus: sic enim iidem vertunt Osee V, 14; alii, aspis: sic enim reddunt iidem et Noster Psal. XC, 13. Septuaginta ergo sic vertunt, dixit piger missus ad viam: Leo est in viis, et in plateis sicarii, qui homines praedasque discerpunt instar leonum (inde enim leo hebraice vocatur ארה ari ab ארה ara, id est discerpsit); Syrus, dicit piger quando mittitur, etc.
Haec gnome hic iteratur: audivimus enim eam cap. XXII, 13, ubi eam explicui. A vers. 1 huc usque egit Salomon de stultitia et imprudentia; nunc gnomas nonnullas subjungit de pigritia usque ad vers. 17.
Mystice, Hugo per leonem accipit diabolum, per leaenam carnis delicias, quae desides et pigros a capessenda ardua et laboriosa virtutis via absterrent.
Denique pigris et sceleratis leo est leo, at seduiis et sanctis leo est canis: eis enim servit et obsequitur ceu canis suo hero. Ut alia taceam, Joannes Moschus, in Prato spir. cap. CLXXXI, narrat leonem, Joanni Anachoritae inter duas arctas sepes occurrentem, illi iter aperuisse, et sepes dorso amovisse, donec Joannes transiret. Ita leo justo iter sine impedimento praebuit: post cujus transitum et ipse de sepe exsurgens peregit iter suum.
14. SICUT OSTIUM VERTITUR IN CARDINE SUO, ITA PIGER IN LECTULO SUO.
Hebraice, super lectum suum; Syrus et Vatablus, sicut fores volutantur in cardine suo, sic volutatur piger in lectulo suo. Igitur primo, analogiam ostii in cardine, et pigri in lecto, sic explicat Aben-Ezra: Ostium, inquit, assidue in cardine volvitur, tum cum clauditur, tum cum aperitur. Non dissimili ratione piger in lectulo modo in hoc, modo in aliud latus volutatur, nec ad ea comparanda consurgit, quibus vitam sustentet, ideoque deinde subditur: «Abscondit piger manum sub ascella sua.»
Secundo, idem aliam analogiam assignat: Cardo, inquit, vertitur eo quod patefactae sint fores, ut quisque ad opus suum progrediatur, sed tamen deses adhuc in lecto deliciatur.
Tertio, R. Levi hanc affert: Quemadmodum, inquit, ostium semper in cardine suo volvitur, nec unquam ab eo avellitur; ita iners nimius est somni amator, cum inertia somnum conciliet.
Quartam dat Hugo: Sicut, inquit, ostium, dum movetur in cardine, stridet: sic piger, dum a sua desidia extrahitur, stridet: id est murmurat, strepitat et clamat, juxta illud Virgilii, I Aeneid.: Fortibus cardo stridebat ahenis. Et lib. VI: Tum demum horrisono stridentes cardine sacras Panduntur portae.
Quocirca S. Ephrem, Paraenesi 22: «Piger, ait, assidue obmurmurat, et seipsum deplorat.» Idem, lib. De Virtut. et vitiis: «Pigritia, ait, murmurationi conjunctissima est; si quo enim piger mittitur, dicit: Leo est in via, in medio platearum occidendus sum. Pigro semper excusationes in promptu sunt; si quod ei opus agendum injungitur, obmurmurat, et alios mox etiam pervertit, dicens: Et quorsum hoc? Cur istud vel illud? non expedit, inquiens, istud fieri. Si aliquo mittitur: Damnum, inquit, ex illo itinere proveniet. Si ad psalmos decantandos excitetur, irascitur; si ad vigilias, stomachi vel capitis sibi dolores praetexit; si illum admoneas: Teipsum, inquit, admone, de me erit sicut Deo placuerit.»
sua offa, et otiosas cogitationes, sermocinationes et actiones, tamen eidem semper insistat, nec ullius monitis aut minis ab eo se extrahi patiatur. Cardo enim et summa vitae et voluptatis pigri est otium, torpor et desidia, in qua omne suum bonum et felicitatem collocat; unde ultra eam se duci trahive non sinit. Hinc cardo dicitur quasi cor ostii, quo scilicet illud movetur, ait Servius. Hinc et de Jove ait Seneca in Hippolyto: Celerique polos cardine versat. Sic et cor pigri est ipsa pigritia: hic est cardo ejus, hic polus, circa quem gyrantur omnia ejus desideria.
Quintam dat Jansenius, quod, sicut ostium totum pendet a cardine, in eoque fixum firmumque haeret, et esto volvatur, tamen semper cardini suo insistit: sic piger totus pendet a lecto desidiae suae, in eoque fixus haeret, ut, licet in eo volvatur, mutetque suas offas, et otiosas cogitationes, sermocinationes et actiones, tamen eidem semper insistat, nec ullius monitis aut minis ab eo se extrahi patiatur.
Sextam dat Jansenius, quod, sicut ostium in cardine haeret, sed non quiescit, quia crebro volvitur, aperitur et clauditur: sic piger ita deditus est otio, ut ne otium quidem otiose et quiete ferre possit, sed in eo inquietus volvatur: nam etiam cum non dormit, nec lecto ei amplius opus est, vertitur in lectulo suo nunc in hoc, nunc in illud latus, adfixus pertinaciter lecto, sed in eo inquietus, qui quieti tantum et somno destinatus est. Pulchre ergo pigritiae absurditatem depingit, significando pigrum etiam quiete uti inquiete, et nec tunc quietem relinquere posse, cum incipit esse molesta.
Septimam dat noster Salazar: Sicut ostium, inquit, in cardine vicissim clauditur et aperitur: sic etiam piger per vices quasdam vult et non vult, juxta illud cap. XIII, vers. 4: «Vult et non vult piger,» id est, nunc laborem affectat, nunc detrectat. Hos pigri hominis contrarios valde motus erudite descripsit S. Augustinus, serm. 22 De Verbis Apostoli, ubi pigritiam cum avaritia in viro inerte confligentem inducit: «Habes cum avaritia alterum onus pigritiae, et ista duo nequissima onera secum pugnantia premunt te, et dilaniant te. Non enim paria imperant, non similia jubent. Pigritia dicit: Dormi; avaritia dicit: Surge; pigritia dicit: Noli pati frigidos dies; avaritia dicit: Tolera in mari etiam tempestates; illa dicit: Quiesce; illa non sinit quiescere.»
Piger ergo nunc proponit e lecto surgere, et ad opus regredi, nunc sese retrahit et lecto includit, ceu cuniculus in suo antro, et pullus in suo nido, dum frigus vel quid aliud parum molestum sentit. Unde haec sententia ad litteram, ut sonat, verissima est in pigris, hieme in lucem multam in lecto stertentibus.
Denique, sicut ostium in cardine movetur, at non promovetur: ita pigri multa movent, at nil promovent, nihil proficiunt, ne hilum in virtute progrediuntur, de quibus proinde David: «In circuitu, ait, impii ambulant,» Psalm. XI, vers. 9. Tanquam bestiae in pistrino, quae incedunt semper, procedunt nunquam: ita hi plane suam sibi voluntatem, velut quoddam suarum actionum centrum quodam modo praefigunt; circa hoc centrum circumferuntur alia atque alia objecta amplexantes, nunquam tamen a sua voluntate recedentes; et cum semper in via ambulent, nunquam tamen ad patriam, quae est viae terminus, appropinquant: de quibus consule D. Bernardum, tract. De diligendo Deo, post medium, et in suis Declamationibus, item post medium, et serm. 12 in Psalm. Qui habitat.
Mystice, hanc gnomen accipe de lecto pravae consuetudinis et vitiorum, in quibus quidam cum voluptate quiescunt, volutantes sese de uno vitio in aliud, et nunc quidem proponentes vitia relinquere, nunc vero in eadem relabentes, prae pigritia virtutis viam et labores arripere recusantes.
15. ABSCONDIT PIGER MANUM SUB ASCELLA SUA (Septuaginta et Syrus, in sinu suo); ET LABORAT SI AD OS SUUM EAM CONVERTERIT.
Pro laborat Symmachus vertit, obtorpuit. Est hyperbole, q. d. Adeo piger est deses, ut videatur laborare et fatigari cum manum ori admovet, ut illi famelico cibum ingerat. Rursum est gradatio; tres enim gradus desidiae affert. Primus est, vers. 13: «Dicit piger: Leo est in via.» Secundus major est, vers. 14, quod volvatur in lecto sicut ostium in cardine. Tertius et summus est, quod manum sub ascella condat et laboret ut eam ori admoveat. Hunc versum audivimus cap. XIX, 21, ubi eum explicui. Nec mirum eumdem versum hic subinde repeti; causa enim est, vel quod a diversis collectae sint hae sententiae, uti praesentes a cap. XXV usque ad finem libri collectae sunt a viris Ezechiae, praecedentes vero ab aliis; vel quia eadem sententia variis convenit locis, varioque fine et scopo affertur, uti hic affertur ad gradationem jam dictam.
Mystice Beda: «Pigro, ait, labor est ad os manum suam porrigere, quia desidiosus quisque praedicator non vult hoc operari quod docet; manum quippe ad os porrigere, est voci suae praedicationis opera concordare.»
16. SAPIENTIOR SIBI PIGER VIDETUR SEPTEM VIRIS LOQUENTIBUS SENTENTIAS.
Hebraice, sapientior piger in oculis suis quam septem referentes judicium exactum; Chaldaeus, quam septem reddentes rationem; Septuaginta paulo aliter, sapientior sibi piger videtur eo qui in saturitate refert nuntium; Syrus, ignavus, qui sibi sapiens videtur, melior est septem rationem reddentibus.
Pro sententias hebraice est טעם taam, id est gustus, sapor, indeque per metaphoram consilium, judicium, ratio, sententia: hic enim est gustus et sapor animae et mentis; item sententiae pulchrae, facetiae, lepores, sales: hi enim sunt gustus et sapor aurium et auditorum, sicut cibus sale conditus saporem dat linguae et palato. Septem, id est multis, imo omnibus; septenarius enim est symbolum multitudinis et universitatis. Rursum praecise septem, scilicet consiliariis regiis regnique administratoribus. Alludit enim, ut recte advertit Aben-Ezra, ad septem consiliarios regum olim celebres. Quia enim Deus in curia coelesti habet septem Angelos primarios quasi assessores, per quos velut summos coeli principes res omnes regit et administrat, ut patet Tob. XII, 15; Zachar. IV, 10; Apocal. I, 4. Hinc reges idem imitati sunt in curia terrestri, ut septem deligerent viros, imo principes, sapientia praestantes, quorum consilio et opera uterentur in administrando regno. Tales septem habuisse Assuerum regem Persarum patet Esther V, 14. Plura de his septem viris, tum coelestibus, tum terrestribus, dixi Apoc. I, 4.
Sensus ergo est, q. d. Piger sibi videtur esse sapientissimus, adeoque sapientior septem consiliariis regum, qui olim in toto regno sapientissimi habebantur, eo quod ipsi regnum administrarent, et tamen piger est stultissimus, componendo enim opponitur hic septem summe sapientibus, quibus nulli nisi summe stulti opponuntur. Piger enim sua inertia perdet opes, sanitatem, famam, vitam, conscientiam, quae omnia lucratur, illisque se ditat et beat vir laboriosus; hic ergo sapiens est, ille stultus. Unde S. Augustinus, serm. 70 De Temp.: «Videte, ait, fratres, attendite quam ferventi animo hospites debeatis excipere. Ecce ipse Abraham currit, uxor festinat, puer accelerat. Nullus est piger in domo sapientis.»
Ratio a priori hujus sententiae est quod piger, ut dixi, summum bonum et felicitatem putet esse otium, quietem et desidiam; quod, cum sperni videat a sapientibus, utpote laborantibus et desudantibus in studio sapientiae, et operatione virtutum, hinc censet esse miseros et insipientes, seque omnibus esse sapientiorem, et, ut Syrus vertit, meliorem, id est melius se habere, meliorem sortem elegisse, ac esse feliciorem et beatiorem caeteris, praesertim principibus et consiliariis regum, qui mille subeunt labores, curas et dolores pro salute regis et regni, ut consilia, modos et rationes inveniant et ineant, utrumque tueantur, quod ipse in quiete, otio et desidia vitam transigat.
Secunda, quod pigri sint loquaces et garruli; cum enim manu sint otiosi, lingua negotiantur, eamque exercent; quare sibi eloquentes, facundi et sapientes videntur, caeterisque sapientibus, qui pauciloqui et tardiloqui sunt, esse sapientiores. Unde aliqui pro sententias vertunt facetias, vel lepores; in his enim excellunt otiosi et nugosi; nam, ut ait S. Bernardus: «Otiosa vita mater est nugarum, noverca virtutum.»
Tertia, quod pigri et otiosi sint curiosi et dicaces. Cum enim nihil agant, curiose intuentur facta aliorum, eaque censurant, carpunt, rident; quare se quasi censores omnium constituunt, itaque se caeteris plus sapere arbitrantur: censor enim plus aliis quos censurat, sapiat oportet. Hoc est quod ait Apostolus, II Thessal. cap. III, 11: «Audivimus, ait, inter vos quosdam ambulare inquiete, nihil operantes, sed curiose agentes,» id est, ut explicat Maximus, serm. 46: «Nihil operis ipsi facientes, sed in aliena opera curiose inquirentes. Nam, ut ait ibidem Theophylactus: «Eorum qui nihil agunt proprium est alienas sciscitari vitas.»
Porro Septuaginta vertunt, sapientior sibi piger videtur eo qui in saturitate refert nuntium. Quia pro שבעה sceba per schin, id est septem, legerunt שבעה sebua per sin, id est saturitas, ac טעם taam vertunt nuntium; hic enim nova afferens, saporem dat audientibus, q. d. Mavult piger iners desidere et famere, quam aliis serviendo et nuntia perferendo epulari et saturari, saltari et tripudiare. Graecum enim ἀγγελία et nuntium, et temulentorum saltationem tripudiumque significat.
17. SICUT QUI APPREHENDIT AURIBUS CANEM, SIC QUI TRANSIT IMPATIENS, ET COMMISCETUR RIXAE ALTERIUS.
A vers. 13 huc usque egit de desidia et pigritia, nunc usque ad finem capitis agit de impatientia, ira, odio, dolo et fraude. Hebraice, apprehendens aures canis, sic transiens et se ingerens transeundo super litem non suam; Pagninus, sic est qui transit, et irascitur in lite non sua; Chaldaeus, sic ille qui contendit in causa quae non est sua; Septuaginta, sicut qui tenet caudam canis, sic ille qui praesidet alieno jurgio.
Omnes hae versiones in eumdem sensum conspirant, et Vulgatam illustrant. Septuaginta pro auribus ponunt caudam, quia cauda in canibus valde sensibilis est, neque illa etiam, cum blandiuntur, se tangi aut teneri patientur. Cauda enim cani est instar alarum et remorum, ad omnem motum et ad omnem affectum significandum: irati enim canes erigunt caudam, timidi demittunt, blandientes agitant, etc.
Non vetat ne quis interponat se rixae, ut eam dirimat, et rixantes separet. Hoc enim, si prudenter fiat, exigit charitas in aequalibus, et justitia in superioribus; horum enim est lites et rixas sedare, ac innocentes contra invadentes defendere, uti Moses defendit Hebraeum inique invasum ab Aegyptio rixante, eum occidendo, quia jam a Deo destinatus erat dux, imo liberator Hebraeorum a tyrannide Aegyptiorum, uti docet S. Stephanus, Actor. VII, 25.
Vetat ergo ne quis temere ex ira et impatientia se rixae aliorum misceat, ut ipse cum rixantibus rixari incipiat, vel studio rixandi, uti sunt nonnulli rixosi et pugnaces, qui quibuslibet rixis et pugnis se miscent, imo eas ambiunt et quaerunt, vel quia favet uni parti, eamque tueri vult, vel quia sperat lucrum aut commodum aliquod, vel ex zelo indiscreto, vel qualibet alia de causa; hoc enim proprie est commisceri rixae alterius, scilicet cum rixante rixari, et hoc significat vox impatiens, et hebraeum מתעבר mitabber, id est ira exardescens, excandescens: radix עבר abar significat transire; sicut enim qui transit per ignem, corpore exardescit: sic qui transit per
iram, mente exardescit et excandescit. Ille ergo si rixae se misceat, eam magis accendit, eamque in se provocat et concitat. Nam, ut ait Nazianzenus, apud Antonium in Melissa, part. II, cap. LXXI: «Solent magno spiritu praediti (quales sunt iracundi et rixosi) contumaciter praefracteque resistere, et sicut flamma a vento excitata tanto magis accendi, quanto magis sufflatur.» Et S. Chrysostomus, hom. De mansuetudine, tom. V: «Vir iracundus, ait, communis est hostis et civium et peregrinorum, quamvis levissime laesus clamat, vociferatur, plagas occurrentibus intentat, dicenda et non dicenda loquitur, aspectu torvo, inflata facie, lingua rabida,» etc. Haec sane omnia canina sunt.
Hunc ergo Salomon apte comparat ei qui auribus canem apprehendit; nam, ut recte Jansenius, canis est animal maxime irritabile, nec alia re magis irritatur, quam si auribus apprehendatur, parte scilicet minime tractabili in canibus: quod qui faciunt, temere contra se canem provocant ad oblatrandum, incurrendum et mordendum, cum id facile vitare possent, canem intactum relinquendo: ita qui aliis inter se contendentibus se immiscet, in causa ad se non pertinente, dum vel uni parti studet favere, vel utramque vult reprehendere, animos jam per contentionem irritatos et accensos, vel alterum ipsorum facile contra se adeo provocat, ut jam vel ambo, vel alter, cum ipso contendere incipiat, et in ipsum insurgat, nonnunquam et laedat, cum transcundo et causam eorum intactam relinquendo, omne incommodum effugere facile posset. Monet ergo proverbium non facile quemquam ingerere seipsum debere aliorum causae, ne temere provocet aliorum in se inimicitias et odia.
Secundo, haec comparatio notat rem esse ancipitem et plane perplexam miscere se rixae alterius, sicut qui tenet auribus canem perplexus est, et nescit quo se vertat: si enim tenere pergat, magis canem irritat, ut is impatiens vel aures excutiat, vel caput retorquens tenentis se manum, vel, si id nequit, genua, coxas, vel pedes admordeat; sin canem laxet, periculum est ne canis ab eo irritatus injuriam suam ulciscatur, ac auctorem ejus invadat et laceret. Sic pariter qui rixae se miscere coepit perplexus est, et nescit quid agat: si enim rixam prosequatur, facile in ea laedet et laedetur; sin cesset, ab aliis rixantibus, quos contra se invitavit, invadetur et ferietur. Hoc est quod vulgo dicitur: «Lupum tenet auribus, neque eum retinere, neque dimittere potest.» Quod Suetonius Tiberio imperatori adscribit: «Cunctandi causa, ait, erat metus undique imminentium discriminum, ut saepe lupum se tenere auribus diceret.» Lepus enim, quia praelongas habet aures, iis commode teneri potest; at lupus, quia aures habet prae corpore breviores, teneri iis nequit; neque rursum citra summum periculum e manibus dimitti bellua tam mordax, similis est canis: pari modo miscenti se rixae, eam nec relinquere integrum est, nec prosequi tutum.
Tertio, haec comparatio notat in rixa periculum esse multiplex a casu et verbere fortuito; sicut enim canis morsus saepe est inopinatus et fortuitus; unde Belgae de eo qui casu incerto auctore laesus est, dicunt: «Canis eum momordit:» sic pariter qui rixae miscetur, non tantum ab inimico, sed et ab amico aliisque qui rixam sedare volunt, saepe ictu fortuito vulneratur, et subinde occiditur; si enim uni rixantium faveat, alterum contra se concitat; si neutri, utrumque; si utrique, utriusque casualibus ictibus se feriendum exponit. Vis est in to rixae alterius. Sicut canis proprius patitur quandoque ab hero se auribus teneri, et alienus non: sic qui rixatur cum alio, non patitur se ab alieno, cum quo nec amicitiam, nec quid aliud commune habet, teneri, vel in rixa impediri.
Quarto, canes, quia impatientes, et quia aures habent delicatas, acriter dolent, si iis teneantur et premantur, praesertim dum rixantur; tunc enim rixa aures facit rigidas, quae si comprimantur acrius dolent: sic pariter rixantes sunt tactus sensusque acuti et delicati, ut levi verbere vel verbulo tacti, etiam ab amico qui rixam dirimere satagit, acriter doleant, et in auctorem insurgant, eumque praecipites confodiant.
Denique censent aliqui hac gnome moneri ne quis rixantes in ipso rixae fervore admoneat et corripiat, utpote sui impotes et admonitionis incapaces, sed exspectet dum aestus irae deferveat, ut sibi mentique reddatur. Verum nulla hic admonitionis vel correptionis fit mentio: aliud enim est impatientem se rixae miscere, quod ait Salomon; aliud imprudenter et intempestive rixantes corripere, quod aiunt ipsi.
Rursum, Beda et Hugo censent eum qui se miscet rixae alterius, comparari non tenenti canem, sed ipsi cani qui auribus tenetur, q. d. Qui miscet se rixae alterius, est instar canis cujus aures vellicantur; sic enim et ipse auribus a rixantibus vellicatur, dum ab iis multa convicia et probra auribus excipere cogitur, ideoque quasi canis vicissim eos allatrat et mordet.
Verum caeteri aptius censent eum qui miscet se rixae, comparari non cani detento, sed homini canem auribus detinenti, juxta sensum initio assignatum, ob causas quas adjunxi, et hoc verba sonant: «Sicut qui apprehendit canem, sic qui,» etc.; nam tenens canem est quasi tenens rixam: hujus enim idea est canis.
Salomoni succinunt prisci sapientes, philosophi et poetae. Eum imprimis de more secutus Siracides, cap. XXVIII, 10: «Abstine te, ait, a lite, et minues peccata; homo enim iracundus incendit litem: secundum enim ligna sylvae, sic ignis exardescit; et secundum virtutem hominis, sic iracundia illius erit.» Vide ibi dicta. Isocrates
apud Antonium in Melissa, part. II, cap. LXVIII: «Prava ingenia, ait, solent esse contentiosa, ut non prius faciant finem pugnae et contentionis, quam lethalem acceperint plagam, et supplicio memorabili afficiantur.» Demosthenes a quodam conviciis lacessitus: «Nolim, ait, tecum in hoc genus certaminis descendere, in quo qui vincitur ipso victore est melior.» Ita Stobaeus, serm. 19 De Patientia. Euripides in Protesilao: «Altero, ait, duorum colloquentium indignante, is qui se non opponit, plus sapit.» Idem in Andromache: «A parvo initio lites magnas hominis lingua producit. Hoc vero sapientes cavent ne quid contentionis excitent.» Plautus in Persa: «Stultitia est cui bene esse licet eum praevertit litibus.» Comicus: «Migrat lis omnis ut migrat pecunia. Ne quaere litem, fuge litem, si potes. Non est suus qui litigat, sed judicis,» imo secum litigantis. «Vis canes rixari? Tenue os inter ipsos abjice.» Nazianzenus in carm. De rebus suis, docet eos qui se admiscent litibus, aut noxam aut infamiam contrahere: Ut qui se flammae propius junxere vapori, Aut flammae aut fumi referent in corpore signa.
Isidorus Pelusiota, lib. I, epist. 361: «Quid, ait, gigantes adversus teipsum armas? Quid rabie percitos canes, quorum pestiferi morsus sunt, exasperas? Quid maledicas linguas exacuis? quid tuam ipsius existimationem commaculas cum illis te conferens, quibus nec ut mancipiis quisquam mente praeditus uti velit?» Cicero: «Perditissimi, ait, hominis est simul et amicitiam dissolvere, et fallere eum qui laesus non esset, nisi credidisset.»
18 et 19. SICUT NOXIUS EST, QUI MITTIT SAGITTAS ET LANCEAS IN MORTEM: ITA VIR QUI FRAUDULENTER NOCET AMICO SUO, ET CUM FUERIT DEPREHENSUS, DICIT: LUDENS FECI.
Symmachus pro qui fraudulenter nocet, vertit, vir fraudum; S. Hieronymus, Contra Ruffinum: «Qui insidiatur amicis suis, cum visus fuerit, dicit: Ludens feci.»
«Lanceas in mortem,» id est lanceas mortiferas. Lancea est spiculum venabuli vel jaculi, ait Budaeus; unde hebraice est חץ chets, id est jaculum, sagitta; lancea ergo est teli genus longissimum, ita dicta a latitudine ferri, vel potius a Graeco λόγχη, id est lancea, hasta, ait Festus; vel, ut Isidorus: «Lancea dicta, quia aequa lance, id est aequabili amento ponderata vibratur.»
Pro noxius est hebraice est מתלהלה mitlaleah, quod varii varie vertunt: Pagninus apposite, abscondit se; Tigurina, fatigat se; Vatablus, simulat se infirmum et debilem; Noster, laborare et dolere facit, id est noxius est. Radix enim להה laha significat laborare, dolere, affligi; Septuaginta, curat vel curatur; Chaldaeus, dejicit se; Syrus, fastuosus est; Aben-Ezra, simulat se insanum; R. Levi: Sicut, ait, quispiam se labore fessum, viriumque expertem ad malum praestandum prae se fert, qui, cum postea locum accommodatum invenerit, scintillas igneas emittit, sagittas et mortem jacit.
Pro sagittas hebraice est זקים zikim, quod R. Salomon, Aben-Ezra, R. Levi et Pagninus vertunt, scintillas ignis; Noster vertit, flammas, Isaiae L, 11; alii vertunt, laqueos et compedes; Chaldaeus, sagittas. Igitur zikim significat sagittas ardentes, vel bolides et missilia ignita, qualia ab hostibus in urbes vel naves jaciuntur, ut eas inflamment et comburant.
Ex Hebraeo ergo sic vertas ad verbum, sicut abscondit se jaciens scintillas, sagittas et mortem: sic vir qui fraudavit socium suum, et dicit: Nonne ridens egi? Tigurina, ut qui se fatigat jaciendo flammas, tela lethalia, etc.; Chaldaeus, sicut ille qui dejiciens se mittit sagittas acutas mortis, sic ille qui fraudulenter decipit amicum suum, et dicit: Ludens ludebam; Syrus, sicut fastuosi projiciunt verba velut sagittas acutas mortiferas. Versionem Septuaginta mox subtexam.
Sensus ergo est, q. d. Sicut valde nocet qui occulte sagittas ignitas et lanceas mortiferas jaculatur in eos qui nil tale timent aut suspicantur: sic pariter magis nocet, qui fraudulenter et latenter laedit amicum, quam qui palam et aperte; idque primo, quia sicut cominus gladio te impugnantem, gladio et clypeo repellere potes; eminus vero te sagittis impetentem repellere nequis: pari modo palam te involantem devitare potes, at non eum qui fraudulenter te inopinantem, imo ignorantem invadit. Secundo, sicut hostis jaciens tela ignita in urbem post moenia, pluteos et aggeres se abscondens occulte grassatur et perimit: sic et qui fraudulenter laedit amicum, occulte et gravissime eum sauciat, ut eum agnoscere, declinare et effugere nequeat. Quis enim laesionem ab amico timeat vel caveat? Laedit ergo inevitabiliter, qui inimicitiam occulit et amicitiam simulat; quod si laesio ejusque auctor apparent vel deprehendatur, ita ut se celare vel excusare nequeat, dicit: «Ludens feci,» jocari mihi fuit animus, non laedere; intentionem laedendi non habui, sed improviso et casu laesio praeter mentem meam accidit.
Docet ergo haec gnome multo minus nocere apertos inimicos, qui aperte, quam tectos et simulatione amicitiae fucatos, qui occulte nocent, ideoque eos velut pestes esse indagandos et devitandos. Tales saepe sunt in aulis principum: imo subinde principum familiares et consiliarii intimi, sed nomine tenus, cum revera sint hostes perfidi, proditores nocentissimi, utpote qui vix deprehendi et caveri queant.
Praeclare S. Basilius apud Antonium in Melissa
part. II, cap. LXXXVI: «Occulta malitia, ait, perniciosior est quam aperta;» et Philo: «Quibus vires desunt tyrannicae naturae homines, rem astu et insidiis moliuntur;» Plinius, lib. XVIII, cap. XVII: «Orobanche, ait, ciceri infesta est et ervo, ut aera tritico, hordeo festuca, quae vocatur aegilops, lenti secoridaca; atque hae quidem omnes complexa necant:» ita quorumdam amicitia pestilens magis est quam inimicitia; Xenophon, lib. V Paediae Cyri: «Neque, ait, beneficium majus amicis praestiteris in bello, quam si inimicus ipsorum esse videaris; vel magis hostibus ullo pacto nocueris quam si amicitiam ipsorum simules;» Seneca, lib. De Providentia: «Nullae, ait, sunt occultiores insidiae, quam hae quae latent in simulatione officii; nam eum qui palam est adversarius facile vitare possis; et Trojanus equus ideo fefellit, quia formam misericordiae mentitus est;» et Boetius, lib. De Consolatione: «Nulla pestis est efficacior ad nocendum, quam familiaris inimicus;» Demonax apud Antonium in Melissa: «Pauciora, ait, mala contingunt hominibus ab inimicis quam ab amicis; inimicos enim cum metuant, ab eis cavent, amicis vero aperti sunt; unde periculis exponuntur, et insidiis ipsorum facile capiuntur.» Ita Antonius part. II, cap. XXV.
Porro Septuaginta pro noxius est vertunt ἰᾶσθαι, quod cum sit conjugationis mediae, tam active verti potest curat, quam passive curantur. Active clare sic vertit cum Complutensibus Auctor Catenae Graecorum, qui speciosis dictis insidias amicis struunt, haud absimiles sunt circulatoribus medicis. Nam, ut hi gloriosa verba inter homines jactant, interim qui in sermonem illorum primus incurrit, supplantatur: ita illi callida oratione amicos circumveniunt, nisi autem in fraude deprehensi fuerint: Joco feci, dicunt. Passive sic vertunt Vaticani, sicut qui curantur, projiciunt verba in homines; qui autem occurrit verbo primus, supplantabitur: sic omnes qui insidiantur suis amicis, cum autem visi fuerint, dicunt: Quia ludens feci.
Est similitudo petita ab aegris phreneticis, qui in medicos se curantes stomachantur, et primo obvios verbis ac subinde verberibus impetunt, q. d. Sicut phrenetici, probra et maledicta in medicos jacientes, excusantur per phrenesin: sic fraudulenti nocentes aliis excusant se quod praeter intentionem per errorem id fecerint. Sin autem in re aperta id praetendere nequeant, dicunt se non serio, sed joco id fecisse.
Denique Scholiastes Vaticanus ἰᾶσθαι vertit insanientes. Nonnulli codices legunt παρωμένα, id est lucescentes, quod Scholiastes tribuit Symmacho, sicut Aquilae παρηθικοῦντα, id est, male morati.
Exemplum illustre hujus sententiae est in Tryphone, qui, ut se regem faceret Syriae, Antiochum regem adolescentem suae curae fideique commissum perfide et nequiter occidit, atque ac Jonathan Judae Machabaei fratrem cum filiis, I Machabaeorum, cap. XII, 39.
20. CUM DEFECERINT LIGNA, EXSTINGUETUR IGNIS: ET SUSURRONE SUBTRACTO JURGIA CONQUIESCENT.
Hebraice, et in non susurrone silebit contentio. Pro susurrone hebraice est נרגן nirgan, id est susurro, delator, detractor, calumniator.
Sensus est clarus, q. d. Sicut ligna fovent ignem, ut quo plus lignorum aggeritur, eo magis ignis crescat et inardescat; lignis vero deficientibus deficiat et emoriatur, utpote carens fomento et pabulo: sic pariter susurrones fovent lites, ut quo magis illi susurrant et increscant, eo magis increscant lites et jurgia; iis vero deficientibus cessent et conquiescant. Susurro enim est, qui discordias inter amicos seminat, dum uni apud alterum vicissim detrahit, ejus dicta et facta referendo, et sinistre interpretando ac exaggerando, imo ex se multa addendo et effingendo. Ipse ergo est fomentum et flabellum odiorum et jurgiorum; eo vero amoto utraque subsidunt et cessant. Quocirca Deus sanxit, Levit. XIX, 16, dicens: «Non erit criminator, nec susurro in populo.» Et David, Psalm. C, vers. 5: «Detrahentem, ait, secreto proximo suo, hunc persequebar.» Quin et Titus Imperator susurrones et delatores caesos flagellis ac fustibus in exilium deportari jussit.
Septuaginta vertunt, in multis lignis germinat, id est exsurgit et crescit instar germinis sensim pullulantis et proserpentis. Auctor Catenae Graecorum: fervet ignis; ubi autem non est dissentiens, quiescit rixa. Pro dissentiens graece est δίθυμος, id est bianimis, discors, non tantum passive, sed et active, qui scilicet suis susurris et criminationibus animos unitos separat, et quasi in duas partes dissecat, itaque schisma facit, ac lites et bella concitat; δίθυμος ergo est susurro: hic enim hebraice vocatur nirgan. Quare idem est sensus Septuaginta qui lectionis Hebraicae et Vulgatae, q. d. Sicut multa ligna excitant magnum ignem: sic multi δίθυμοι, id est susurrones, suscitant multas lites. Vice versa, sicut detractis vel deficientibus lignis deficit ignis: sic deficiente δίθυμος, id est susurrone, cessant lites. Aliud ergo est δίθυμος, id est bianimis, discors; aliud δίδυμος, id est geminus, duplex, dubius, qui hebraice vocatur תאום teom; unde dictus est Thomas Apostolus, utpote de fide resurrectionis Christi hesitans et dubius, Joan. cap. XX, 24. Idem igitur est hebraice Thomas, quod graece δίδυμος, latine geminus, ait Angelus Caninius De Nominibus Hebraicis novi Testamenti.
Rursus δίθυμος est dissentiens; qui enim dissentit ab altero, alterum et secundum ab eo habet animum, id est alterum judicium, et consequenter alterum et contrarium affectum, qui est causa dissensionis et litium; quare etsi unus laboret ira et odio, si tamen alter ab eo non dissentiat, sed ei per omnia, quoad licet, consentiat et obsecundet, illico prioris contra eum ira et odium subsidet et conquiescet, omnisque rixa cessabit. Et hoc significant Septuaginta dicentes: Ubi non est δίθυμος, quiescit rixa. Quocirca Apostolus identidem monet fideles ut sint ὁμόψυχοι, id est, ut idem dicant et sapiant, itaque pacem et concordiam colant, ut patet Rom. XV; Philipp. III; II Corinth. XIII.
Pro δίθυμος alii legunt ὀξύθυμος, id est acuti animi, id est iracundus, praeceps, rixosus; unde legunt: Ubi non est ὀξύθυμος, id est iracundus, cerebrosus, quiescit rixa. Ira enim est quae suscitat rixas; unde quidam codex habet: Ubi autem est θυμός, id est ira et furor, non cessabit pugna. De susurrone plura dixi Eccli. V, 16, et cap. XXV, 15 et seq.
21. SICUT CARBONES AD PRUNAS, ET LIGNA AD IGNEM: SIC HOMO IRACUNDUS SUSCITAT RIXAS.
Hebraice: Carbo ad prunas, et ligna ad ignem, et vir contentionum ad succendendam litem; Septuaginta: Craticula carbonibus, et ligna igni, vir autem maledicus ad tumultum rixae. Ita Vaticanus; Complutenses vero, vir autem conviciator ad turbationem rixae; Aquila, vir autem susurro; Symmachus, vir dolosus; Theodotion, vir murmurator.
Sensus est clarus, q. d. Sicut carbones valent, imo nati factique sunt ad prunas ardentes augendas et acuendas; ac sicuti ligna valent ad augendum ignem: sic ira et homo iracundus valet, imo natus factusque videtur ad excitandas rixas. Duo sunt fomites rixae: prior est exterior, puta susurro, hunc sustulit vers. praeced.; alter est interior, puta ira, quam hic aufert, q. d. Aufer exterius flabellum rixae, puta susurronem; aufer et interius irritamentum, puta iram, atque omnem rixam sustuleris: ira enim excitat iratum ad rixandum; rixa autem unius provocat rixam partis adversae. Patet ex dictis vers. praeced., et cap. XV, 18, ubi eamdem gnomen pene in terminis audivimus. Hebraice est, vir contentionum, id est vir pronus ad contendendum, qualis est iracundus: ira enim suscitat contentionem, contentio rixam, rixa pugnam, verbera et caedes. Septuaginta ἐσχάρα, id est focus; Vaticana, craticula tegens et continens focum carbonibus et ligna igni, vir autem maledicus ad turbationem vel tumultum rixae; Aquila et Theodotion, ad succendendam litem. Pro maledicus graece est λοίδωρος, id est conviciator; Aquila, susurro; Symmachus, dolosus; ἐσχάρα quoque significat aram, idque hic est appositum, q. d. Sicut in ara ardet ignis, quo victimae Deo cremantur: sic in ira ardet rixa, qua homines Marti, imo diabolo, mactantur et sacrificantur. Ergo ira est ara diaboli, in qua ignis est rixa, sacrificans iracundus, victimae sunt hominum caedes. Auctor Catenae Graecorum: «Focus, ait, destinatur carbonibus, et ligna igni; vir autem conviciator valet ad concitandas turbas et seditiones.»
Rursum, sicut carbones non tantum accendunt, sed et fuligine sua fuscant et denigrant; et sicut ligna accensa, si restinguantur, fumigant, ac carbones velut ustionis notas retinent; unde et terres vocantur: sic pariter praeter noxas acceptas in rixa remanet nota infamiae, praesertim ex probris et conviciis a rixante in te jactis; quae in multa tempora perdurat, et subinde est indelebilis.
Tertio, Vatablus vertit, carbo prunam et ligna ignem, contentiosus rixam incendit, q. d. Ex carbone facile fiunt prunae, carbo facile in prunas vertitur, et ligna in ignem: sic contentio illico transit in rixam.
22. VERBA SUSURRONIS QUASI SIMPLICIA, ET IPSA PERVENIUNT AD INTERIORA VENTRIS.
Hanc gnomen audivimus cap. XVIII, 8, ubi eam explicui. Aquila vertit, verba susurronis decipientia; Symmachus, verba murmuratorum obiter dicta; Theodotion, verba astuti quasi simplicia; Septuaginta, sermones assentatorum sunt molles, penetrantque usque ad intimos viscerum recessus. Pro assentatorum graece est κερκώπων, id est caudatorum, hoc est cauda blandientium. Audi Auctorem Catenae Graecorum: Vox κερκώπων, id est astutorum caudave blandientium, sumpta est a vulpibus; hae namque non alia arte simpliciores aves venari et capere solent, quam una hac: etenim cauda oculis obtensis fingunt se dormire, et interdum quoque vere dormiunt, eoque somni figmento simpliciora et infirmiora animantia alliciant, temereque accedentia vel advolantia intercipiunt.
Denique Syrus vertit, verba iracundi perturbant, et ipsa pertingunt ad interiora cordis. Pro quasi simplicia hebraice est כמתלחמים kemithlahamim, de quo R. Salomon: Vox haec, inquit, idem est ac kemithlachamim, id est susurronis verba sunt tanquam bellum gerentia. Rabbini vero hanc eidem interpretationem adhibuerunt, inquiuntque idem esse ac כמת לחם chemath lahem, id est, verba delatoris sunt tanquam mors illis.
Aben-Ezra censet kemithlahamim per metathesin positum pro kemithallamim, id est sicut percutientia vel malleantia: הלם halam enim est tundere, percutere; et הלמות halmuth est malleus; unde vertit, verba susurronis sunt tanquam plagae et vulnera. Denique R. Levi: Verba susurronis quasi simplicia, id est, inquit, quasi interrupta; illud enim saepius usurpant: Haud tibi cuncta reconsebo, haud totam rei seriem tibi expono; quae quidem vehementem faciunt impressionem in auditoris animo, ut is sibi persuadeat quae ab altero silentio praetermissa sunt, longe graviora esse iis quae narrata fuerint. Haec R. Levi.
23. QUOMODO SI ARGENTO SORDIDO ORNARE VELIS VAS FICTILE, SIC LABIA TUMENTIA CUM PESSIMO CORDE SOCIATA.
Hebraice, argentum scoriarum obductum super testam, labia ardentia et cor malum. Pro tumentibus labiis hebraice est דולקים dolekim. Symmachus vertit, labia inflammantia; Aquila et Theodotion, labia ardentia; Pagninus, succendentia lites; Clarius, labia blandientia; Chaldaeus, sicut argentum faeculentum, quo opertum est vas fictile, sic labia incensa cum corde pessimo.
Quare minus recte Cajetanus argentum hic accipit id quod in vase fictili per ignem scoria expurgatur, q. d. Sicut in vase fictili per ignem scoria ab argento dignoscitur et separatur: sic in labiis pravis et malitia ardentibus proditur et dignoscitur interna cordis malitia et pravitas. Minus recte, inquam, quia Hebraei et Interpretes omnes accipiunt hic argentum non testae inclusum, sed testam tegens.
Primo ergo Jansenius putat hac gnome significari congruentiam labiorum tumentium cum corde pessimo, q. d. Dignum patella operculum, ut vulgo dicitur, est os malum cordis mali, aeque ac scoria argenti vasi fictili superinducta. Pravum enim os congruit apteque respondet pravo cordi, et scoria congruum est tectorium testae.
Secundo, Vatablus censet eorumdem vilitatem notari, q. d. Sicut scoria argenti res vilis est, quia vili testae obducitur: sic vile est os pravum quod cordi pravo sociatur et obducitur.
Tertio, noster Salazar censet notari eorumdem imbecillitatem et fragilitatem, q. d. Vir hypocrita, qui cor nequam subdolis verbis et falsa probitatis ostentatione contegit, similis est fictili vasi scoriis argenteis imbuto, quod exterius candorem argenti mentitur, intus vero testam lutumque includit: quod fortasse etiam argenti colorem includit: quod fortasse etiam argenti minime lentam firmitatem prae se fert, sed revera fragile est. Non aliter vir hypocrita et simulator simplicitatem et animi candorem verbis et reliqua conversatione ostentat, dolos vero perversasque affectiones deintus celat; aequi bonique tenax foris apparet, sed fragilis, et ad omnem malitiam labilis ac decidens est.
Quarto et maxime genuine, haec gnome significat artes et fraudes quibus dolosi simulant et tegunt internam cordis malitiam, id est iram, odium et nocendi studium, per verba amica et blanda, quibus amorem et studium bene faciendi prae se ferunt. Unde per labia tumentia intellige cum Clario adulantia et blandientia, aut potius dolosa et ficta, quae scilicet interius in corde tument, et, ut hebraice est, ardent ira, odio, malignitate; exterius vero in ore tument simulatione et simulato amore, sed ita ut intermicent subinde, itaque ostendant interni odii signa: ignis enim odii in corde latens se celare nequit, quin aliquando in bullas et scintillas verborum, aestuumque iracundorum et minacium erumpat. Hoc ergo comparat argento sordido tegenti vas testaceum, hebraice, argento scoriarum, quod Aben-Ezra interpretatur argento defaecato a scoriis et puro. Verum alii passim accipiunt argentum scoria mixtum, ideoque sordidum; vel per hypallagen ipsam scoriam argenti, puta ramenta plumbi, stanni aut stibii: haec enim tria mixta sunt argento, cum illud impurum e suis fodinis eruitur, suntque argenti scoria et faex, uti docent rei metallicae periti, ac
nominatim Georgius Agricola, lib. IX, et Plinius, lib. XXXIV. Hoc autem stannum et stibium, ita cum argento erutum, atque impurum, adhiberi solet ad imbuenda vasa testacea, ac praesertim eorum orificium, ut os illi admovens non testae et luto, sed stanno vel argento os admovere videatur. Talia vasa in usu esse etiamnum crebro videmus. Hisce ergo comparat labia tumentia, id est dolosa, manantia ex corde pessimo. Igitur hac comparatione significatur dolus, quo sua dicta contegunt inimici fraudulenti, praesertim susurrones, ut decipiant, simulque ipsa doli detectio. q. d. Sicut figuli subinde vasi testaceo superinducunt limbum vel crustam e scoria argenti, ut speciosum appareat, ac eminus videatur esse argenteum, non testaceum: sic pariter fraudulentus testam, id est odium corde gerens, superinducit illi quasi limbum et crustam sermones speciosos, quibus amicitiam, imo ardens desiderium juvandi alterum prae se fert, ut eum in fraudem et perniciem inducat: at sicut, si cominus limbum argenteum testae inductum intuearis, videbis non esse argentum, sed scoriam et faeces argenti: sic pariter si propius intuearis verba modosque loquendi, et gestus fraudulenti, deprehendes ejus fraudem, ac verba ejus speciosa esse ficta et dolosa, atque sub eis tegi testam odii et malevolentiae.
Rursum sicut limbus ille argenteus tenuis sensim usu defricatur, et deteritur ut appareat nuditas testae: sic sensim fraudulentus in longiori colloquio, vel crebriore conversatione, deterit suam verborum speciem, ac interserit agitque nonnulla, e quibus ejus testa, id est odium et malevolentia, detegatur et denudetur; difficile enim est diu animum tegere, nec prodere vultu, quin erumpat, seque pandat et ostendat. Porro cor malevoli, quod nil nisi terrena cogitat, recte comparatur vasi fictili, id est fragili, quod tum ab homine facile conteritur, tum a Deo, juxta illud: «Tanquam vas figuli confringes eos,» Psalm. II, 9. Ita R. Salomon, Aben-Ezra et R. Levi, Isidorus Clarius et alii.
Hunc genuinum hujus sententiae esse sensum patet: primo, quia omnes hi versus a vers. 18 usque ad ultimum spectant ad dolosos et susurrones, eorumque fraudem et latens odium describunt; secundo, quia vers. seq. (ubi est apodosis, id est redditio et expositio hujus sententiae) ita explicatur, dum ait: «Labiis suis intelligitur inimicus, cum in corde tractaverit dolos;» tertio, idem liquet ex Septuaginta qui vertunt, argentum datum cum dolo tanquam testa reputatum; labia levigata (aliqui vertunt, dolosa) occultant cor triste, id est iratum et malignum, uti vertunt nonnulli. Sic tristis pro irato sumitur Eccli. XXII, 27, ut ibidem pluribus ostendi: «Ad amicum, ait, si aperueris os triste,» id est si locutus fueris morose et iracunde, «non timeas; est enim concordatio.» Sensus est, q. d. Sicut argentum cum dolo, id est dolosum puta adulterinum, cum scilicet datur scoria
argenti pro argento, prima specie fallit: putatur enim esse argentum, cum sit scoria; at ubi propius inspicitur, apparet id quod est, scilicet scoria, ac tum vilescit instar testae: sic pariter «labia levigata,» id est blanda et subdola assentatorum, «occultant cor triste,» id est inimicum et malignum; at ubi inimicitiam et malignitatem celare non possunt, sed eam dicteriis et gestibus pandunt, illico proditur et reprobatur eorum dolus, adulatio et perversitas, quae instar testae ad lapides allisae dissilit, diffringitur et evanescit. Hinc
Mystice Beda: «Quid, ait, per argentum sordidum, nisi scientia corrupta? et quid per vas fictile, nisi cor carneum designatur? quod cum de ipsa falsa scientia se ornare satagit, in sua locutione contra veritatem tumet, et magister erroris fit.»
24. LABIIS SUIS INTELLIGITUR INIMICUS, CUM IN CORDE TRACTAVERIT DOLOS.
Chaldaeus, et in interioribus suis reponit fraudulentiam. Pro intelligitur hebraice est יתנכר iitnacher, a radice נכר nachar, id est agnosci, intelligi; sed iitnacher in hitpael est contrariae significationis: significat enim ignosci, et incognitum esse, puta alium prae se ferre et simulare, id est, verbo aut factis ostendere se alium quam sit: utraque significatio huic loco congruit. Est enim antapodosis, id est redditio et explicatio parabolae versus praecedentis, ut ibi dixi, q. d. Amicus falsus et dolosus, qui exterius se simulat amicum, cum in corde foveat odium et inimicitiam, hic labiis et loquela alium se simulat, quam revera sit, scilicet se esse amicum, cum revera sit inimicus et in corde tractet dolos, unde verbis suis blanditur et adulatur, ut odium simulato amore contegat; sed tandem ex iisdem labiis suis proditur et intelligitur quis et qualis sit, scilicet quod sit amicus fictus et verus inimicus: quia viri prudentes et solertes fictionem et simulationem facile deprehendunt ex signis.
Signa haec sunt primo, quod simulatores qui odium tegere student, composita et exquisita quadam uti solent verborum mollitie et blanditie, ita ut plane appareat non esse veram, sed fictam et fucatam. Unde sequitur: «Quando submiserit vocem suam, ne credideris ei.» Secundo, quia iidem solent esse inconstantes in verbis. Tertio, quia iidem in facie laudant, a tergo vituperant. Quarto, quia odium latens ita tegi nequit, quin subinde per amarulenta verba, nutus et gestus ebulliat et emicet. Quintum dant Septuaginta cum vertunt, labiis omnia annuit inimicus, in corde autem suo fabricatur dolos. Fictus enim amicus et adulator annuit omnibus dictis et factis amici, illa laudans et in coelum extollens, cum verus amicus laudanda moderate laudet, vituperanda vituperet, ac libere amicum sui vitii et erroris admoneat; denique omnia signa quae adulatorem produnt et dolosum amicum: omnis enim adulator fictus pictusque amicus est, ac verus inimicus. Vide Plutarchum, De Differentiis adulatoris et amici.
25. Quando submiserit vocem suam, ne credideris ei: quoniam septem nequitiae sunt in corde illius.
«Nequitiae,» hebraice תועבות toebot, id est abominationes, exsecrationes; Chaldaeus, mala. Pro submiserit hebraice est יחנן iechannen, id est gratiosam fecerit vocem suam; alii, vocem dederit deprecantem veniam, et pro gratia orantem. Radix enim חנן chanan significat gratificari, misereri, precari. Unde varii varie vertunt. Pagninus, quando extulerit orando vocem suam; R. David, cum gratificavit vocem suam; Tigurina, quando voce sua benignus est; Chaldaeus, si deprecatur voce sua; Septuaginta, si te rogaverit voce magna; S. Hieronymus, Contra Ruffinum, si te rogaverit inimicus parcens (forte precans) voce magna.
Submiserit ergo non significat submisse in aurem susurrarit, modeste suggesserit et admonuerit, sed, q. d. Quando submissa et delicata voce, velut humilis et supplex gratiam tuam captarit, aut pro erratis veniam poposcerit. Vox enim demissa, velut pudoris et humilitatis index, solet esse gratiosa et grata, qualis est virginum et poenitentium. Videtur enim praecipue loqui Salomon de amico ficto, qui aliquando fuit publicus inimicus, sed poenitens ficte reconciliatus est, ita ut odium pristinum mente conservet. Huic enim nulla ratione credendum est, quia septem, id est multae, nequitiae in corde illius, q. d. Odium latens in corde suggerit illi multiplices, imo omnes artes et technas quibus fraudulenter tibi noceat, teque supplantet. Alii, q. d. Odium est instar septem nequitiarum, quia omnes malitias et nocendi artes in se complectitur. Salomonem secutus Siracides, cap. XII, 10: «Non credas, ait, inimico tuo in aeternum; et, si humiliatus vadat curvus, adjice animum, et custodi te ab illo,» etc. Vide ibi dicta.
Hugo per septem nequitias accipit illas de quibus Christus, Lucae XI: «Et assumit septem alios spiritus nequiores se.» Alii accipiunt septem vitia capitalia, q. d. Inimicus occultus ut odium suum in te expromat, advocabit septem vitia: superbiam, ut te deprimat; avaritiam, ut te bonis spoliet; iram, ut tecum rixetur; invidiam, ut tuae prosperitati succenseat; luxuriam, ut tuae uxoris et filiarum castitati insidietur; gulam, ut se tuis deliciis satiet; acediam, ut in tua necessitate pigrum et tardum ad succurrendum sese exhibeat.
Mystice Beda per inimicum dolosum accipit haereticum: «Quia, ait, cum verba praedicationis suae ficta humilitate submittit, corda innocentium et minus intelligentium demulcendo seducit.»
Auctor vero Catenae Graecorum per inimicum accipit Satanam. Satanas, inquit, variis modis nos rogat, et ad peccatum provocat: modo namque immundos obscenosque suggerit, diversasque voluptatum illecebras proponit; modo rursum olei
das Machabaeus et fratres ejus saepe deprehenderunt dolos suorum adversariorum, uti narratur in libris Machabaeorum. Verum hoc concilio scribendum est per c, ut patet ex Hebraeo, Romanis, Septuaginta, Symmacho et ceteris. Per concilium ergo accipe consessum judicum et magistratus, item quemlibet seniorum aut populi coetum, q. d. Fraudulentus celat suum odium et fraudes, putatque eas fore secretas; at sciat eas delatum iri ad judices, ab eisque justa poena mulctandas, item eas emanaturas ad coetum populi ut in illis ipse traducatur, fiatque omnium fabula et probrum. Omnes enim odere fraudes et fraudulentos, eosque e suo coetu et republica exturbandos censent. Nota est Dei vindicta justa, qua punit fraudes et scelera occulta per publicam infamiam et poenam, quam maxime expavescunt et horrent fraudulenti; optant enim sua probra tegi et latere. Hoc ergo est quod ait Christus Lucae XII, 2: «Nihil opertum quod non reveletur, neque absconditum quod non sciatur,» tum hic saepe, tum semper in futuro judicio, praesertim extremo, in quo pandendae fraudes et scelera a Christo toti mundo, id est omnibus Angelis et hominibus, promulgabuntur: quae summa erit reproborum verecundia, ut optent dicantque «montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos,» Apocal. VI.
26. QUI OPERIT ODIUM FRAUDULENTER, REVELABITUR MALITIA EJUS IN CONCILIO.
Hebraice, operiet se odium in desolatione: manifesta erit malitia illius in concione; Septuaginta, qui occultat inimicitiam, componit dolum; revelat autem sua peccata bene notus in consessionibus; Symmachus, qui occultat odium per captiones, revelabitur malitia ejus in Ecclesia; Vatablus, odium, quod abdit se in solitudine, revelari solet in coetu. Hinc patet in Septuaginta Complutensium ἐκκαλύπτει non recte verti, celat, abscondit, cum contrarie vertendum sit, revelat, manifestat, uti vertunt Vaticani, Hebraei, Symmachus et Noster. Pro fraudulenter hebraice est במשאון bemassaon, id est in deceptione, a radice נשא nasa, id est decepit; alii, in desolatione, a radice שאה seaa, id est desolavit; alii, in obscuritate, occulte: R. Salomon, in tenebricosa vastitate, q. d. Qui fraudes molitur in tenebris, revelabitur in publico conventu; R. Levi, in vasta solitudine, ubi fraus est secreta et nulli cognita.
Hucusque malitiam fraudulenti amici descripsit, nunc ejusdem poenam adjungit, quod scilicet ejus malitia, puta odium et fraus, sit revelanda publice in concilio, ibique damnanda et perenni probro notanda.
Nonnulli, ut Dionysius, to consilio per s scribunt, q. d. Per consilium, id est per prudentem inquisitionem poterit deprehendi fraus; sicut Judas Machabaeus et fratres ejus saepe deprehenderunt dolos suorum adversariorum, uti narratur in libris Machabaeorum.
Denique Cassianus, Collat. V, cap. XXV, per inimicum accipit gulam: «Si te rogaverit, ait, inimicus magna voce, ne consenseris ei; septem enim sunt nequitiae in anima ejus, id est, si superatus gastrimargiae spiritus coeperit tibi sua humiliatione blandiri, rogans quodam modo ut aliquid relaxans a coepto fervore impertias ei, quod continentiae modum, et mensuram justae districtionis excedat, ne resolvaris subjectione ejus, nec arridente impugnationis securitate, qua videris paulisper a carnalibus incentivis factus quietior, ad pristinam remissionem, vel praeteritas gulae concupiscentias revertaris. Per hoc enim dicit spiritus ille quem viceras: Revertar in domum meam unde exivi. Et procedentes ex eo confestim septem spiritus vitiorum, erunt tibi acriores quam illa passio quae in primordiis fuerat superata, quae te mox ad deteriora pertrahent genera peccatorum.»
27. QUI FODIT FOVEAM (Aquila et Symmachus, διαφθοράν, id est corruptelam, perniciem), INCIDET IN EAM; ET QUI VOLVIT LAPIDEM, REVERTETUR AD EUM.
To revertetur aliqui referunt non ad lapidem, sed ad eum qui ipsum volvit, q. d. Sicut si quis lapidem e sublimi loco in alicujus verticem demittat, ac vicissim ipse e sublimi devolutus in eumdem lapidem incurrat, illidaturque: ita is qui e fastigio alicujus dignitatis ad quam evectus est, inferiores subditosve homines damno afficit, hanc mercedem refert, ut inde dejectus, eadem quae aliis intulit, damna sufferre adigatur.
Verum to revertetur referendum ad lapidem, non ad eum qui ipsum volvit, patet ex hebraeo תשוב tascub, id est revertetur, quod est femininum, quod proinde cohaeret cum אבן eben, id est lapide, pariter feminino, non cum וגולל vegalel, id est et qui volvit, utpote masculino. Unde Septuaginta vertunt, qui volvit lapidem, super seipsum devolvit eum. Ita Auctor Catenae Graecorum. Sensus ergo est, q. d. Sicut fodiens foveam, ut capiat apros, lupos aliasque feras, saepe ipse incautus in eamdem incidit; et sicut qui volvit lapidem per trochleas vel rotas, aut tigna rotunda in altum, saepe casu incaute laxatis trochleis vel rotis, lapis revolvitur in rotantem eumque qui volvit, atque ipsum laedit vel opprimit: sic pariter qui dolos alteri struit, ipse in similes, imo eosdem saepe incidit, ut fraude sua, quam alteri machinatus est, ipse comprehendatur et pereat, uti Aman suspensus est in cruce
quam paraverat Mardochaeo, et Perillus offerens Phalaridi tyranno bovem aeneum, ut igne subjecto in eo torqueret homines, primus ab eodem in illum conjectus horrende mugiit. Unde Ovidius De Arte amandi: Et Phalaris tauro violenti membra Perilli Torruit: is felix imbuit auctor opus. Sic Abimelech, qui septuaginta fratres occidit super lapidem unum, ictu lapidis a muliere occisus est, Judic. IX, 53. Hanc gnomen fuse explicui Eccli. XXVII, 28; quare hic plura non addam. Hoc est quod vulgo dicitur: «Damnosus aliis, damnosus est sibi.» Exemplum plane ad litteram est in Saule, qui persequens Davidem velut regni aemulum, eique tendens laqueos et foveas, in speluncam purgandi ventris causa ingressus, incidit in manus Davidis ibidem latentis, qui proinde praescidit oram chlamydis ejus, sed vitae pepercit, I Regum cap. XXIV, 4 et seq. Ita S. Isidorus, in I Reg. cap. XVII. Quare Davidi similibusque dolum et fraudem patientibus attribuas proverbium Arabum, Cent. 2, num. 50: «Sors super te cecidit, et sors tua est;» vel, ut alii magis apposite vertunt: «Sagitta contra te, sagitta tibi est,» q. d. Quod contra te afferebatur, id pro te est: suo inimicum jugulas gladio. Memorabile est quod in Vita S. Elizabethae reginae Lusitaniae legimus, famulum quemdam socio gratiam reginae invidentem, illum apud regem accusasse de adulterio cum regina; quare regem jussisse fabris, ut quem postero mane primum ad illos mitteret, illico in ardentem fornacem conjicerent. Misit ergo accusatum, at ille de more prius Sacrum audivit, interim rex submisit accusatorem, ut videret an fabri jussa peregissent. At illi eum ut primo venientem in fornacem conjecerunt; quare in foveam, quam socio innocenti paraverat, justa Dei vindicta ipsemet incidit. Plura talia exstant in Vitis Sanctorum.
28. LINGUA FALLAX NON AMAT VERITATEM: ET OS LUBRICUM OPERATUR RUINAS.
Hebraice: Lingua mendacii odiet contritionem sui, vel conterentem se, et os blandum faciet impulsionem, id est impellet ad casum, id est operatur ruinas, ut vertit Noster. Pro os lubricum hebraice est חלק chalak, id est dispertitum, diffusum, glabrum, lubricum, leve, blandum; Aquila, Symmachus et Theodotion, λεῖον, id est levigatum; Syrus, os ejectionis; Vatablus, lingua fallax odit qui illam reprimit, scilicet, confutando illam, convincendoque per contrariam veritatem, ut vertit Noster, Chaldaeus et Septuaginta. Hebraeum contritio alludit ad nucem: sicut enim cortex nucis frangendo conteritur, ut nucleus appareat et eximatur, sic fraudes dolosi confutando franguntur, ut latens sub eis veritas, id est vana falsitas et simulatio, appareat et deprehendatur.
q. d. Molles et leves homines, qui non amant veritatem, sed falsas suas laudes, quas os lubricum adulatorum eis instillat: hi utique per eas gravia sentient damna et ruinas, sicut qui per loca lubrica ambulat, saepe cadit et ruit in lutum, saxa et fossas.
Per os lubricum, primo, Lyranus et alii accipiunt os quod non servat secretum, sed illud lubrica garrulitate effutit et effundit; unde Septuaginta vertunt, os non tectum, id est patens: hoc enim multis causa est damni et ruinae, quasi Salomon hic duo vitia contraria notet et insectetur, q. d. Prava est lingua fallax, quae scilicet machinatur occulte malum, sed exterius dolos suos celat, ut adversarium fallat, et incautum opprimat: prava, inquam, est, quia non amat, imo odit veritatem veramque sinceritatem et fidem; pravum pariter est «os lubricum,» quod scilicet nimis patulum est, omniaque secreta effutit: hoc enim sibi et aliis est causa ruinae. Nec ergo dolosum silentium, nec nimia loquacitas laudanda, sed media virtutis via incedendum, ut nec per dolosum silentium veritatem abscondamus, nec per garrulitatem arcana pandamus, sed dicamus veritatem, quae sine noxa dici potest, taceamus vero secreta quae noxam afferre queunt.
Secundo, alii per os lubricum accipiunt os varium et inconstans, quod nunc asserit rem, nunc negat. Unde Chaldaeus vertit, os bifidum vel bipartitum; hoc enim lubricum est instar anguillae, ut, si illud in assertione sua tenere et comprehendere velis, lubricando elabatur, alia et alia, imo contraria asserendo. Hoc multos simplices, qui ei credunt, agit in ruinam. Unde Septuaginta vertunt, os autem patens facit inconstantiam.
Tertio, noster Salazar per os lubricum, sive lene et molle, aeque ac per linguam fallacem, accipit os et linguam adulatoris, q. d. Adulator, qui adulando fallit et multa mentitur, odit fugitque rigidum et austerum veritatis amatorem, qui ejus falsas adulationes redarguit et refutat; amat vero et sequitur homines molles et lentos, qui suis laudibus licet falsis mirifice delectantur, juxta illud B. Petri Chrysologi: «Vitiis semper serviunt blandimenta, lenocinantur dulcia; virtutibus vero austera et fortia sunt amica.» Talis fuit indoles S. Augustini, qui de se ita scribit, lib. IX De Trinit.: «Magis optabo a quolibet reprehendi, quam ab adulatore laudari: nullus enim reprehensor formidandus est amatori veritatis.»
Quarto et genuine, «os lubricum,» id est blandum et blanditiis fallens, ac lingua fallax est os et lingua dolosi, qui dolose odium in corde tegit, ac ore simulat amicitiam. De doloso enim egit a versu 18 huc usque. Hujus enim blanditiae instar olei lubrici illabuntur in mentes audientium, easque inungunt, deliniunt et fallunt. Sensus ergo est, q. d. Lingua mendax dolosi odit eos qui dolos ipsius detegunt, et veram ejus inimicitiam pandunt: is enim ore suo lubrico, id est blando et simulato, non aliud quaerit quam per blanditias hasce dolose operari aliorum ruinam, sed revera magis operatur suam ipsius propriam.
Haec gnome ergo duo significat: primo, dolosi ingenium, quod amet dolos et fraudes, fugiatque eos qui illas detegunt; secundo, ejusdem damnum et poenam. Aut potius duo ejus damna repraesentat: prius, quod suis mendaciis obscuret perdatque veritatem, sinceritatem et fidem; posterius, quod sua lubricitate et blandiloquentia instar serpentis aut veneni melliti illabens in animos hominum, eos secum agat in ruinam.
Ubi nota cum Jansenio «operatur ruinas» posse accipi, vel de ruinis aliorum quibus dolos struit, vel de ruinis sui ipsius. Priori modo sensus erit: Lingua mendax non amat veritatem ipsam convincentem et redarguentem, sed non obstante veritatis reprehensione, os quod blanditiis verborumque lenociniis decipere conatur, pergit homines impellere in perditionem, ac in mala delicere.
Posteriori modo sensus erit: Lingua mendax, vel homo qui delectatur lingua mendaci, non amat veritatem quae mendacium detegit et reprehendit, ideoque os tale fallax operatur sibi ipsi perditionem, et in multa mala praecipitationem. Qui sensus praecedentibus magis convenit, ut hactenus per aliquot versus semper sermo fuerit de linguae fallacis, ac ad decipiendum compositae vitiis ac poena: de vitiis enim egit a versu 18 usque ad vers. 27, de poena vers. 27 et hoc 28.
Septuaginta os lubricum vocant os patens, id est omnibus apertum, obvium, amabile, blandum: «Os patens,» inquiunt, facit ἀκαταστασίαν, id est seditionem, inconstantiam, tumultum, confusionem, turbatum rerum ordinem, hoc est ruinam, ut vertit Noster; et Chaldaeus os lubricum vocat os bifidum, quia partitum in odium et amorem: corde enim odium celat, ore amorem prae se fert; unde praesenti blanditur, absenti maledicit. Dolosus ergo duplex habet os, ideoque bifidum.