Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Non gloriandum in crastinum: ne teipsum laudaveris: ira stulti intolerabilis: manifesta correptio melior amore abscondito: vulnera diligentis praestant osculis adulantis: anima saturata fastidit mel: vicinus praestat amico remoto: spondens pro extraneo capiat ab eo pignus: benedicens voce grandi similis maledicenti: litigiosa mulier similis tecto perstillanti: vir acuit amicum: corda patent prudentibus: oculi insatiabiles: homo probatur ore laudantis: stultus contusus manet stultus; vers. 23, ad finem capitis, laudat artem pastoritiam ejusque frugalitatem.
Textus Vulgatae: Proverbia 27:1-27
1. Ne glorieris in crastinum, ignorans quid superventura pariat dies. 2. Laudet te alienus, et non os tuum: extraneus, et non labia tua. 3. Grave est saxum, et onerosa arena: sed ira stulti utroque gravior. 4. Ira non habet misericordiam, nec erumpens furor; et impetum concitati ferre quis poterit? 5. Melior est manifesta correptio, quam amor absconditus. 6. Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis. 7. Anima saturata calcabit favum, et anima esuriens etiam amarum pro dulci sumet. 8. Sicut avis transmigrans de nido suo, sic vir qui derelinquit locum suum. 9. Unguento et variis odoribus delectatur cor, et bonis amici consiliis anima dulcoratur. 10. Amicum tuum et amicum patris tui ne dimiseris, et domum fratris tui ne ingrediaris in die afflictionis tuae. Melior est vicinus juxta, quam frater procul. 11. Stude sapientiae, fili mi, et laetifica cor meum, ut possis exprobranti respondere sermonem. 12. Astutus, videns malum, absconditus est: parvuli transeuntes sustinuerunt dispendia. 13. Tolle vestimentum ejus, qui spopondit pro extraneo: et pro alienis aufer ei pignus. 14. Qui benedicit proximo suo voce grandi, de nocte consurgens maledicenti similis erit. 15. Tecta perstillantia in die frigoris, et litigiosa mulier comparantur: 16. qui retinet eam, quasi qui ventum teneat, et oleum dexterae suae vocabit. 17. Ferrum ferro exacuitur, et homo exacuit faciem amici sui. 18. Qui servat ficum, comedet fructus ejus: et qui custos est domini sui, glorificabitur. 19. Quomodo in aquis resplendent vultus prospicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus. 20. Infernus et perditio nunquam implentur: similiter et oculi hominum
1. NE GLORIERIS IN CRASTINUM, IGNORANS (quia ignoras) QUID SUPERVENTURA PARIAT DIES.
Hebraice: Ne te laudes in crastinum, quia non scis quid paritura vel generatura sit dies, scilicet superventura, id est crastina, vel etiam hodierna, ut vertit Chaldaeus: Nescis, ait, quid paritura sit hodierna dies; Septuaginta, ne glorieris ob futura in crastinum, vel de iis quae ad diem crastinum exspectantur: nescis enim quid superventura paritura sit dies. Crastinum significat quodlibet futurum in Scriptura per synecdochen, q. d. Ne glorieris de futuris, dicendo, v. g.: Cras convivabimur, cras ibo ad nuptias, cras fiam consul, doctor, canonicus, senator, episcopus, vicerex, etc.; cras aedificabo palatium, emam vineam, plantabo paradisum, etc.; cras fundabo hospitale, erigam collegium, instituam academiam: quia nescis «quid pariet,» id est afferet dies crastina, imo hodierna. Nescis enim an cras, an vespere vives; nescis an eadem tibi tunc mens erit, quae modo est; nescis an eadem occasio faciendi tunc erit, quae nunc est. Vetat ergo haec gnome nimiam fiduciam futurorum, utpote incertorum, ac proinde ne quis differat in futurum bona opera quae mente destinavit: sed illico ea exsequatur, ne postea ea exsequi nequeat.
Ubi nota: Tempus dicitur parere metaphorice, quia edit in lucem futura, eaque facit praesentia; et metonymice, quia profert causas secundas, quae novas res pariunt et causant; et quia servit Deo Deique ordinationi, quae id quod mente concepit et decrevit, stato tempore edit et promit, q. d. Non hoc fiet quod tu concipis, nec quod fatum decrevit, sed id proferet dies, quod est a Deo conceptum. Proprie autem quae casu et fortuito fiunt, dicuntur generari a tempore: quia tempus, quod, ut ait Aristoteles, est numerus motus primi mobilis, ex hoc motu adducit varias combinationes stellarum, ventorum, qualitatum aliarumque causarum secundarum, quarum casualis occursus et concursus causa est eventuum fortuitorum et contingentium: casus ergo et fortuna sunt partus temporis.
Huic gnomae affinis est illa Ben-Sira in fine Alphabeti secundi: "Ne te cruciet aerumna diei crastini, quia nescis quid paritura sit dies." Et illa Horatii:
Who knows whether the gods above will add tomorrow's hours To today's sum?
Et illa Propertii:
Forsitan includet crastina fata dies.
Omnem crede diem tibi diluxisse supremum.
Et illa Comici:
Nescis quid serus vesper vehat.
Longa dies crastina, vive hodie.
Et illa Ovidii, lib. III De Arte amandi:
Youth must be used; on swift foot age slips away, Nor does what follows equal what came first.
Et illa Virgilii, III Georgic.:
Sed fugit interea, fugit irreparabile tempus.
Et illa Senecae, lib. De Brevitate vitae, cap. vii: "Praecipitat quisque vitam suam, et futuri desiderio laborat, praesentium taedio. At ille qui nullum non tempus in usus suos confert, qui omnes dies tanquam vitam ordinat, nec optat crastinum, nec timet. Quid enim est quod jam ulla hora novae voluptatis possit afferre? Omnia vota ad satietatem percepta sunt, de caetero fors fortuna, ut volet ordinet; vita jam in tuto est. Huic adjici potest, detrahi nihil, et adjici sic, sicut aliquis ventre admodum saturo jam, ac pleno, aliquid cibi nec desiderat, nec capit." Idem, epist. 1 ad Lucilium: "Magna vitae pars elabitur male agentibus, maxima nihil agentibus, tota aliud agentibus. Quem mihi dabis, qui aliquod pretium tempori ponat? qui diem aestimet? qui intelligat se quotidie mori? In hoc enim fallimur, quod mortem prospicimus: magna pars ejus jam praeteriit, quidquid aetatis retro est, mors tenet. Fac ergo, mi Lucili, quod facere te scribis, omnes horas complectere, sic fiet ut minus ex crastino pendeas, si hodierno manum injeceris. Dum differtur vita, transcurrit. Omnia, mi Lucili aliena sunt, tempus tantum nostrum est." Idem: "Omnes, ait, vitam differentes incerta mors praeveniet. Omnis igitur dies tanquam ultimus ordinandus est."
Inspice imaginem temporis cum hoc lemmate: "Quid longa speras? breve est quidquid hic vides." Sublimius Psaltes, Psalm. xciv, 8: "Hodie, ait, si vocem ejus (Domini) audieritis, nolite obdurare corda vestra." Ex quo to hodie urget Apostolus, Hebr. III, 13: "Adhortamini, ait, vosmetipsos per singulos dies, donec hodie cognomi-
natur." Planius et plenius S. Jacobus, cap. IV, 13, hanc Salomonis gnomen ceu paraphrastes explicat dicens: "Ecce nunc qui dicitis: Hodie aut crastino ibimus in illam civitatem, et faciemus ibi quidem annum, et mercabimur, et lucrum faciemus: qui ignoratis quid erit in crastino. Quae est enim vita vestra? vapor est ad modicum parens, et deinceps exterminabitur." Ubi plura hac de re dixi. Qui ergo sapis, vive hodie, cras forsan moriture.
2. LAUDET TE ALIENUS, ET NON OS TUUM: EXTRANEUS, ET NON LABIA TUA.
Septuaginta, laudet te vicinus, et non os tuum: alienus, et non labia tua; S. Augustinus, tract. 36 et 58 in Joan.: Non te laudet os tuum, sed laudet te os proximi tui. "Alienus," hebraice זר zar, vocatur exterus, puta qui est alterius cognationis, aut familiae et domus, aut civitatis, aut gentis, aut fidei et religionis, quales Judaeis erant Gentiles, qui proinde vocabantur זרים zarim, id est alieni et alienigenae. Idem vocatur נכרי nachri, id est incognitus, extraneus. Quare nachri proprie non significat hostem vel inimicum, sed ad eum extendi potest, quia hostis est summe alienus, et quia hostes Judaeorum erant Gentiles, qui erant alienigenae. Hoc ipso enim quo nati erant ex Esau, Ismael aliisque gentibus, non ex Abraham, Isaac et Jacob, ex quibus prognati erant Judaei, trahebant quasi ab ipsa prosapia et parentibus alienationem, et quasi naturale odium Judaeorum: uti etiamnum nonnullas gentes ab ipso ortu naturaliter quasi certis aliis quibusdam adversari, et quasi nasci inimicas conspicimus.
Sensus ergo est, q. d. Non decet te laudare temetipsum, sed digna laude gerere, quae suo splendore alios, praesertim extraneos compellant ad te laudandum, non quod laudem hanc quaeras et intendas, sed quod laus ex virtute etiam eo qui laudatur ignorante, imo invito, naturaliter quasi emanet et resultet: propria enim virtutis dos est laus, juxta illud Socratis apud Stobaeum, serm. 1: "Thus diis, laus vero bonis viris debetur." Et illud: "Virtus laudata crescit." Et illud S. Basilii, apud Antonium in Melissa, part. I, cap. 51: "Praecipuum beneficium est in rebus honestis laudari; laus enim parit aemulationem, aemulatio virtutem, virtus felicitatem, quae supremum et finis est omnium quae desiderantur, et quo omnis viri boni motus refertur." Igitur sinas te laudari non a tuis cognatis, amicis, domesticis, sed ab alienis et extraneis, atque quo magis alieni a te fuerint, eo major erit laus, si te laudent. Unde summa est laus, quae ab inimicis alicui tribuitur. Illi enim non spe, non adulatione, non amicitia, sed veritate et magnitudine virtutum moventur ad te laudandum: laus ergo ab inimico extorta est pura.
Ratio a priori hujus sententiae est, quod seipsum laudare sit vanum, superbum et stultum. Haec enim laus procedit a philautia, qua quis nimis amat, sic et nimis laudat se ipsum. Amor enim proprius hominem excaecat, ut omnia sua, licet prava vel parva, aestimet bona vel magna. Externi autem qui nullam habent nobiscum conjunctionem, purius et sincerius de nostris rebus et factis judicant. Unde eorum judicium et laus vel vituperium verius est.
Ita censent omnes sapientes fideles et profani: fideles, ut S. Paulus, qui coactus suas laudes recensere ut suum apostolatum tueretur: "Factus sum, ait, insipiens, vos me coegistis; ego enim a vobis debui commendari," II Corinth. xii, 11; et Christus: "Si ego testimonium perhibeo de me ipso, testimonium meum non est verum; alius est qui testimonium perhibet de me," Joan. v, 31; S. Chrysostomus, homil. 5 De laudibus Pauli: "Extremae, ait, dementiae est nulla imminente necessitate, et necessitate violenta propriis laudibus velle decorari."
Lucas medicus, vir disertissimus, cum orationem apud Alfonsum Aragonum regem eloquentissimam habuisset, eumque exquisitis et heroicis laudibus extulisset, rex haec audiens dixisse fertur: "Si vera sunt, Luca, quae de me praedicas, Deo optimo maximo gratias ago; sin aliter, vera ut isthuc faciat oro atque obsecro," innuens maxime decere reges ut laudibus dignos ubique se praebeant. Ita Panormitanus, lib. I De Rebus gestis Alfonsi.
Agesilaus rex dictitabat sibi jucundum esse ab hostibus laudari, qui non verentur vituperare si quid ipsis displiceat. Tales enim si quid laudant, judicio laudant, non metu, aut adulatione. Ita Plutarchus in Lacon. Themistius apud Stobaeum: "Nulla, ait, narratio tam odiosa est, quam sui ipsius encomium." Hinc illud vulgo tritum: "In ore proprio laus sordet." Et illud Zenodoti: "Te ipsam laudes, mulier, sicut Astydamas," quod usurpans Julianus, epist. ad S. Basilium: "Laudavi me ipsum, ait, ut Astydamas." Plinius Junior, lib. 1, epist. 8 ad Saturninum: "Id quod magnificum referente alio fuisset, ait, ipso qui gesserat recensente vanescit." Causam subjicit: "Illi qui beneficia sua verbis adornant, non ideo praedicare quae fecerint, sed ut praedicarentur fecisse creduntur." Cuidam apud Lysandrum jactanti quod ipsum et laudibus eveheret, et adversus obtrectatores tueretur: "Duo, ait, sunt boves ruri, et tacentibus ambobus tamen certo novi uter sit ignavus, uter ad laborem strenuus." Sensit veram virtutem non egere laudibus humanis, cum ipsa secum ducat suam laudem ac decus. Caeterum, qui nihil gerunt praeclari, his opus est praeconibus. Ita Plutarchus in Laconicis.
Cum Pescennio Nigro Imperatore creato quidam Panegyricum recitare vellet, Imperator dixisse fertur: "Scribe laudes Marii, vel Annibalis, vel alicujus ducis optimi vita functi, et dic quid illa fecerit, ut cum nos imitemur. Nam viventes lau-
dare irrisio est, maxime Imperatores a quibus speratur, qui timentur, qui praestare publice possunt, qui possunt necare, qui proscribere; se autem vivum placere velle, mysticum etiam laudari." Ita Aelius Spartanus in ejus Vita.
Hujus sententiae veritatem pulchro galli et vulpis apologo, bellis similitudinibus variegato, oculis subjicit Cyrillus, lib. II Apol. moral. cap. xxviii, cui titulus: Contra eos qui se ipsos commendant: "Gallus, ait, positus juxta corvum, cum intelligendi lumine et pennarum specie ventosa superbia non parum esset inflatus, et erecto polymito collo sua se coepit cantatione laudare, dixitque: O quantus in coelo est fons sapientiae, ac vena splendoris, et ars primaria venustatis, quandoquidem nobis terrigenis tanta pulchritudinis et intelligentiae dona tradiderit? Cui erudite corvus sic respondit: Cara quidem est intelligentia, et est jucunda venustas; sed optima est sapientia, sine qua aut sibi non sunt, aut nihil sunt omnia. A sapientioribus autem nostris audivi quod luce lucem perdere, virtutemque virtute, maximae sit dementiae. Utique etiam laude laudationem amittere idipsum est. Nimirum ab Aristotele laus definitur, esse sermo illucidans virtutis magnitudinem; unde nec minima virtus est, imo maximum vitium, laudare seipsum. Dicentes enim se esse sapientes, facti sunt stulti (Rom. 1, 22). Verumtamen sapiens, dum laudatur in facie, flagellatur in mente." Deinde id ipsum ratione a priori demonstrat: "Virtus enim vera, ut virgo pudicissima, sine rubore se videri non patitur, et quasi stella rutilans ab apparente sole absconditur, et veluti chrysoprasium splendens in tenebris, ita erubescens laus in lumine occultatur. Igitur qui seipsum commendat, se vituperat, quia laus ejus vitium generat, dum sine splendore virtutis ac castitatis, hunc informem esse demonstrat. Verum si hoc aure intelligentiae percepisti, scriptum est (Joan. cap. viii, vers. 13): Tu testimonium de te ipso perhibes, ac testimonium tuum non est verum. Atque in communi mundi lege pro se nemo suscipitur, eo quod linguae libra privati amoris ad se pondus attrahit. Est ergo laus propria dedecus, quia lingua sibi testis non suscipitur, aut mentitur. Quin et illud nos approbat, quod exaltat: hoc autem est laudum fugitiva humilitas (Matth. xxiii, 12). Qui enim se humiliat, exaltabitur. Humilitas enim per semitam mundialis confusionis atque caliginis in finem luciditatis adducit." Denique novo dilemmate idipsum evincit, eoque gnomen Salomonis elucidat: "Sed ad quid te laudas? certe si notus es, agis superfluum; si non notus, memento quod latere desiderat vera virtus. Verum nec tempus laudandi quemquam est, donec vivit; nam commendatio vera non praeterit, quam possessae virtutis aeternitas stabilivit. Laudet ergo te os alienum (Proverb. xxvii, 2), accuset te os tuum, humilitatis te approbet virtus, dies te commendat ultimus et
aeternus. Quibus auditis, gallus, quia se laudaverat, erubuit."
3. GRAVE EST SAXUM, ET ONEROSA ARENA: ET IRA STULTI UTROQUE GRAVIOR.
"Gravior," id est molestior, magis premens et affligens, portatu et toleratu difficilior. Gravitas enim proprie est corporum; metaphorice vero, cum ad animum transfertur, significat molestiam, afflictionem, cruciatum. Hebraice, gravitas lapidis, et pondus (vel elevatio aut cumulus) arenae, et ira stulti gravior est prae utrisque. Septuaginta, gravis est lapis, et vix portabilis arena, sed ira stulti utroque est gravior.
Primo, R. Salomon iram stulti accipit non passivam, quam ipse in se habeat, sed activam, quam ipse scilicet excitet et causet in Deo, q. d. Ira Dei, quam sua stultitia, id est impietate, ciet et provocat stultus, id est impius, gravior est quovis saxo et arena: quia ipse eamdem Dei iram et vindictam non tantum in se et suos, sed et in totam rempublicam, imo in totum universum redundare facit. Subinde enim Deus totum populum castigat ob scelus unius stulti et impii, uti castigavit sacrilegium Achan prosternendo castra tota Israelis, Josue cap. vii, 13. Verum alii passim accipiunt iram stulti passivam, quae scilicet sit et resideat in ipso stulto. Unde
Secundo, Lyranus exponit iram stulti gravem et importabilem esse ipsi stulto et caeteris stultis, non autem sapientibus, q. d. Gravissimum sane ad portandum est saxum, et arenae etiam pondus minime leve, sed tamen haec duo stultus aliquis viribus pollens levare poterit; at ira stulti longe gravior ac onerosior est: illius enim pondus nullus stultus sustinere potest.
Rursum, ira stulti gravior est saxo et arena, quia homo insipiens nec magnam aliquam instar saxi ac vehementem indignationem, nec leviores ac crebros iracundiae motus (qui sunt instar arenae minutae) perferre potest.
Tertio et genuine, q. d. Ira stulti gravior est saxo et cumulo arenae, ac utroque onerosior et importabilior sapienti, multis de causis. Prima est, quia onus saxi et arenae corpus gravat; ira vero mentem sapientis premit et degravat. Majora autem et magis sensibilia sunt onera quae mentem, quam quae corpus affligunt.
Secunda, saxum et arena dorso imposita a sapiente deponi et excuti possunt; at ira stulti ne-
quaquam. Nam, ut ait Auctor Catenae Graec., stultus iratus se furore incensum non animadvertit, atque ita ut animum ab ira sevocet, furoremque comprimat, non laborat; imo eum amat et fovet. Credit enim se prudentem et intelligentem esse, adeoque juste insanire: hunc ergo stulti furorem in se concitatum patiatur sapiens oportet.
Tertia, quod saxa et arenae arto et instrumentis allevari possunt, puta curru, equo, mulo vectari queunt: at stulti ira nulla re naturali (sed sola Dei illuminatione et gratia) non dico tolli, sed nec minui potest, praesertim quia stultus iram habet pro ratione, putatque se juste et cum ratione irasci. Quocirca a nullo se moneri, doceri aut mitigari patitur, sed plane iram suam explere satagit; quare iracunda, contumeliosa, indigna dicit et agit, quibus quoslibet ferit et sauciat, premit et opprimit, nec pacari aut teneri se sinit. An non hic gravior et molestior est saxo et arena quantumlibet gravi? stultus enim suas iras ferre et moderari nequit, sed iis totum se obrui sinit, ac se captivum dat et mancipat, uti fecit Nabal, qui stulta indignatione oppressus mortuus est, I Reg. xxv. Eadem deinde premit et opprimit alios, in quos ipsam effundit.
Quartam suggerit versio Septuaginta, et vix portabilis arena, q. d. Arena portari nequit, nec elevata et constipata, uti aliqui ex Hebraeo vertunt, utpote nimis densa, onerosa et gravis; nec divisa et minuta, quia grana arenae minuta manibus quis complecti et stringere nequit, quin plurima per digitos elabantur. Sic pariter ira stulti si elevata sit et exaggerata, id est, si prodeat ex magno animi tumore et fastu, tam intolerabilis et insuperabilis est, quam insuperabilis est ejusdem fastus; sin parva et instar arenae minuta sit, pariter intolerabilis est, quia instar arenae est plurima et innumera: ob quaslibet enim causas minimas stultus irascitur, imo sine causa indignatur, vociferatur, rixatur, verberat, et pugnas ciet. Quis talem ferat? unde sequitur: "Ira non habet misericordiam, nec erumpens furor; et impetum concitati spiritus ferre quis poterit?" Ira ergo stulti gravior est saxo, quia irrationabilis, quia impetuosa et immodica, quia implacabilis, et sedari nequit: cum sapientis ira sit rationabilis, moderata, placabilis, juxta illud Ovidii:
The greater a man is, the more readily is he appeased in anger: And a generous mind takes on gentle dispositions.
Quinta est, quod gravitas saxi et arenae natura sua feratur quidem ad centrum terrae, sed ab extrema terrae superficie, ejusque gravitate inhibeatur et sistatur, ut in ea conquiescat: at stulti ira reipsa tendit, multosque secum ducit ad ipsum terrae centrum, puta ad gehennam et ad aeternos ignes. Unde Salomonem secutus Siracides, cap. xxii, 17: "Super plumbum, ait, quid gravabitur? et quod illi aliud nomen quam fatuus? Arenam, et salem, et massam ferri facilius est ferre, quam hominem imprudentem et fatuum et impium."
Mystice Beda: "Grave admodum est, ait, vel uno aliquo crimine capitali, quasi vasti cujusdam saxi pondere premi, vel quasi glareis arenae, innumeris peccatis levioribus onerari; sed utroque gravior est ira stulti. Quia nimirum haec, quo certius quam sint mala patescunt, eo acrius animum compungunt: ira vero, quia non corpo-
rale, sed spirituale est vitium, quo minus deprehenditur, eo amplius gravat; unde non absolute iram, sed iram stulti dixit. Nam sapientes quomodo actus suos ac sermones, ita mentis quoque motus solerter examinare et castigare satagunt." Bedam secutus Dionysius, clarius idipsum explicat, dum ait: Grave est saxum, ut lapis molaris quodcumque mortale peccatum, quod suo mox pondere trahit ad aliud, et impoenitentum praecipitat in gehennam; "et onerosa arena," conglutinata, seu multiplicata, vel venialium multitudo; sed ira stulti, id est hominis vitiosi, utpote ira per vitium, non per zelum, utroque est gravior ad portandum hominibus, nisi sapientibus ac perfectis. Multis enim mortalibus peccatis, non omnibus, ira est gravior, coram Deo atque hominibus. Haec Dionysius.
4. IRA NON HABET MISERICORDIAM, NEC ERUMPENS FUROR; ET IMPETUM CONCITATI SPIRITUS FERRE QUIS POTERIT?
Hebraice, crudelitas indignationis et inundatio nasi (id est irae, haec enim in naso ardente se ostendit), et quis stabit ad faciem zeli? Pro zeli hebraice est קנאה kina, id est zelus, item aemulatio, invidia, zelotypia. Septuaginta, crudelis est indignatio et acuta ira, sed nihil sustinet zelus; Chaldaeus, crudelitas est indignatio et inundatio ira, sed quis stabit coram zelo? S. Hieronymus Contra Ruffinum, sed zelus impatiens est; Scholiastes, sed zelus utrisque difficilior.
Primo, aliqui haec referunt ad iram stulti, quae praecessit, q. d. ira stulti non flectitur illis monitis vel precibus, quae eum ad misericordiam moveant, nec furor ejus erumpens et saeviens; quis enim ferre queat impetum furoris ejus; sive spiritus ejus furentis? qui instar spiritus et venti validissimi, sua vi et violentia omnia perflat et sternit, nec a quoquam teneri aut cohiberi potest.
Secundo, alii hic tres irae gradus notari putant; gradatim enim ira increscit: primo enim est ira quae, quamdiu durat, expers est misericordiae, capax tamen adhuc rationis, ita ut homo maneat compos sui; secundo, ira increscens fit furor, ut jam homo sui et rationis sit impos, et agatur furore, furatque et saeviat velut insanus; tertio, ira et furor fit zelus, cum non tantum corpus et rationem, sed et ipsum spiritum occupat; fitque impetus concitati spiritus, ut vertit Noster, cum scilicet spiritus iratus et furens omnes animae corporisque vires inflammat, easque convertit et traducit ad sumendam vindictam, qualis est ira Luciferi et daemonum, damnatorum et desperatorum.
Tertio, alii verisimilius putant hic zelum, id est invidiam, componi, opponi et anteponi irae et furori. Hebraea enim non distinguunt iram a furore, sed tantum iram, sive nasum, id est indignationem, opponunt zelo sive invidiae, quam Noster vocat impetum concitati spiritus, q. d. Gravis et portatu difficilis est ira et excandescentia, cum erumpit et saevit, ac longe gravior et portatu difficilior est zelus sive invidia: ira enim cito transit instar venti et flammae, ut ait Poeta: "Ira furor brevis est;" at livor et invidia sedem figunt in anima quam occupant, totumque concitant spiritum ad nocendum ei cui invident; quare difficulter eradicari possunt. Unde Pagninus vertit, crudelitas est in ira, et impetus in furore, et quis stabit coram invidia? et Vatablus, crudelis est ira, et impetuosa iracundia (vel inundatio, id est, impetus convenit iracundiae); at quis consistet ante invidiam? q. d. "Invidiae non possumus resistere, quamvis irae possimus et homini iracundo." Unde Cassianus, Collat. XVIII, cap. ult., de invidia hanc gnomen exponens: "Nam usque adeo, ait, incurabilis est ista pernicies, ut blandimentis exasperetur, infletur obsequiis, muneribus irritetur, quia, ut idem Salomon ait, nihil sustinet zelus. Quanto enim amplius alius aut humilitatis subjectione, aut patientiae virtute, aut munificentiae laude profecerit, tanto ille majoribus invidiae stimulis incitatur, qui non nisi ruinam aut mortem ejus, cui invidet, concupiscit." Probat id exemplo filiorum Jacob Josepho fratri invidentium: "Denique illorum undecim Patriarcharum zelus, in tantum nulla obnoxii fratris subjectione potuit deliniri, ut de his Scriptura commemoret: Invidebant autem ei fratres sui, eo quod diligeret eum pater suus, et non poterant ei loqui quidquam pacificum; donec zelus eorum, qui nulla germani obsequentis atque subjecti sustinuit blandimenta, mortem ejus cupiens, vix posset venditionis fraternae crimine satiari. Cunctis ergo vitiis perniciosiorem atque ad purgandum difficiliorem esse constat invidiam, quae ipsis remediis, quibus reliqua exstinguuntur, accenditur." Posset quoque per קנאה kina, id est zelus, accipi zelotypia; haec enim est fervor, culmen et summitas zeli. Unde videmus maritos zelotypos uxorum suarum, ex zelo fieri maniacos et insanos; zelotypiam enim hanc statam et permanentem nemo cohibere, nemo vincere, nemo sustinere potest. Ita Auctor Catenae Graecorum. Unde Chaldaeus, quis stabit coram zelo? et Septuaginta, nihil sustinet zelus. Vide de vi zelotypiae dicta cap. vi, vers. 34. Huc facit illud S. Chrysostomi, homil. De Virginitate: "Nihil ab hoc zelo hominem potest abducere, sed omni vel commodorum cura, vel incommodorum sollicitudine violentior ista procella est. Etenim ea morbi istius insania est, ut neque sumpto de eo supplicio, a quo laesus sit, dolorem aeger abjiciat. Itaque multi adultero saepe sublato neque iram, neque angorem tolerare potuerunt. Sunt etiam qui uxore jugulata iidem manserint, vel
majore rogo consumpti." Idem etiam, homil. 38 in Genes., sic habet: "Qui zelotypia laborant, et bonum pacis amittunt, turbas et fluctus sibi quotidie excogitant, nullamque voluptatem habere possunt, interno bello omnia confundente, multamque amaritudinem eis invehente."
Adde, invidiam et zelum esse potentiorem ira et furore, quia zelus uritur ira, eaque velut cote se exacuit. Unde Nazianzenus, orat. 1 in Laud. S. Athanasii: "Iram, ait, zelus exacuit," q. d. Naturalem ipsius irae aciem zelus elimat et acuit, adeoque coram zelo qui iram distringit, eamque ignit, ut ignitus effulguret, imo fulminet, nullus immunis tutusque consistere potest.
Parallelae huic sensui sunt gnomae sapientum, quas citat Antonius in Melissa, part. I, cap. xxvi, et Maximus, serm. 54. S. Basilii: "Nullus affectus perniciosior animis hominum innascitur, quam invidia; nam ut aerugo ferrum, sic invidia quam inficit animam consumit." S. Gregorii Nazianzeni: "Utinam pereat ex hominibus invidia, habentium se consumptio et affectorum aerugo! Sola inter affectus injustissima, simul et justissima: injustissima, quia praeclaris omnibus molesta est; justissima, quia laedit eos a quibus fovetur." Socratis: "Invidia est serra animae." Cleobuli: "Duo maxime sunt cavenda, amicorum invidia, et inimicorum insidiae." S. Chrysostomi: "O invidia mortis radix, multiplex morbe, cordis acutissime clave! Quis enim clavus acutissimus tam pungit, quam invidia cor occupatum vulnerat?" Quocirca Euripides in Phoenicissis: "Invidia, ait, dea est pessima et injustissima, malisque gaudet, et bonis tristatur." Et Palladas apud Stobaeum, serm. 38, exclamat: "O maximam invidiae improbitatem! invidus odit fortunatum, quem Deus amat. Adeo stolide, et per invidiam errat; manifeste enim contra Deum ipsum pugnat, maximam iram ex invidia recipiens. Amandus est enim quem Deus amat."
Quocirca Abbas Pastor in Vitis Patrum, lib. V, libello x, num. 45, dicebat: "Non habites in loco ubi vides aliquos habentes adversus te zelum, quia ibi non proficies." Caeteri quoque sapientes docent prudentis esse studiose fugere invidiam et invidos quoad licet, non ita iram et iratos, quia invidia vix superari potest, et declinari a praesente nequit.
Denique hebraeum kina, id est zelus, posset hic generatim accipi tam de bono, qui in objectum bonum, quam de malo, qui in malum rapitur, ut significetur vis et violentia zeli cujuslibet esse potentior et efficacior ira ac furore, q. d. Saeva et violenta est ira furibunda, at saevior et violentior est zelus; hic enim omnes obices disjicit vel transcendit, nihilque ei resistere valet, uti Apostoli, zelo Dei armati, subjugarunt orbem Christo, et Elias, zelo Dei ignitus, vicit iras Jezabelis et exercitum Baalitarum. Unde Elisaeus ei in coelum rapto succlamavit: "Pater mi, currus Israel, et
auriga ejus," IV Reg. cap. ii, 12. Mathathias, ejusque filius Judas Machabaeus, hoc zelo instructus, parva manu vicit iras Antiochi, ejusque ingentes debellavit exercitus. Aristonymus in Diatribis: "Invidia, ait, tanquam malus demagogus honestis actionibus obsistit." Josephus in opere De Captivitate: "Nihil, inquit, inter omnia bona tam firmum est, quod invidiae perpetuo resistat." Praeclare S. Ambrosius in Psalm. cxviii: "Angeli quoque, inquit, sine zelo nihil sunt, et substantiae suae amittunt praerogativam, nisi eam zeli ardore sustentent." Unde Psaltes, Psalm. ciii, 4: "Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis." Et inferius: "Ipse Deus Pater ait: Zelans zelabo Jerusalem zelo magno; quia Deus magnus, ideo et zelus magnus est, et pro uniuscujusque potentiae qualitate, ita et zelus aut mediocris aut magnus est; zelo vindicatur Jerusalem, zelo Ecclesia congregatur, zelo fides acquiritur, zelo pudicitia possidetur. Dominus quoque Jesus ait: Zelus domus tuae comedit me, increpans Judaeos quod domum orationis fecerint speluncam latronum et domum negotiationis." Et nonnullis interjectis explicans illud Cantic. viii, 6: Fortis ut mors dilectio, dura ut infernus aemulatio: "Durus, ait, zelus, quem vitae hujus nulla vincit illecebra. Durus sicut inferi, per quem peccato morimur ut vivamus Deo." Et S. Chrysostomus, homil. 52 in Acta, de zeloso ita loquitur: "Qui igne Christi captus fuerit, talis sit qualis esset homo solus super terram habitans; adeo nihil curae est ei gloria et ignominia, tentationes autem sic contemnit, et flagella, et carceres, quasi in alieno corpore pateretur, vel quemadmodum si adamantinum possideret corpus. Quae autem suavia sunt in hac vita, ita ridet et non sentit, sicut nos ipsi mortui corpora mortua. Et sicut muscae in medium flammae non incidunt, sed fugiunt: ita et affectiones illos accedere non audent."
Zelus enim est instar ignis qui omnia devorat, et in se transmutat. Unde Christus de hoc zelo loquens: "Ignem, ait, veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur?" Lucae xii, 49. Audiant Christiani S. Augustinum, tract. 10 in Joan.: "Unumquemque Christianum zelus domus Dei comedat. Verbi gratia, vides fratrem currere ad theatrum, prohibe, mone, contristare, si zelus domus Dei comedit te. Vides alios currere et inebriari velle, et hoc velle in locis sanctis, quod nusquam decet, prohibe quos potes, terre quos potes, quibus potes blandire, noli quiescere. Tamen, si amicus est, admoneatur leniter; uxor est, severissime refrenetur; ancilla est, etiam verberibus compescatur. Fac quidquid pro persona potes." Hunc zelum charitatis ostendit Christus apparens Carpo, ut illi zelum irae et indignationis excuteret: "Feri, ait, me, paratus enim sum rursus salutis hominum causa mortem perpeti; mihique hoc pergratum est dum alii homines non peccant;" uti refert S. Dionysius, epist. 8 ad Demophilum.
5. MELIOR EST MANIFESTA CORREPTIO, QUAM AMOR ABSCONDITUS.
Septuaginta: Meliores correptiones manifestae, quam abscondita amicitia; Auctor lib. De Amicitia apud S. Augustinum: "Meliores sunt correptiones, quam tacita amicitia," id est, quae lapsus amici tacet et dissimulat, nec eos corripit et castigat. "Manifesta correptio" non est publica, sed aperta et libera; opponitur enim occultae, quae fit in corde, vel a tergo ejus qui reprehenditur.
Quaeres, quisnam amor absconditus? Primo, Auctor Catenae Graecorum respondet esse amorem fictum et simulatum; unde hunc versum nectens sequenti, sic utrumque ex Septuaginta vertit et explicat: Melior est aperta reprehensio, quam simulata amicitia; sicut majorem quoque fidem et benevolentiam testantur amici vulnera, quam voluntaria oscula inimici. Nam cum ex amore illud se facere confingat, neque tamen faciat (siquidem ex animo non amat, sed odio habet), foede contra amicitiae leges peccat. Alius ibidem: Utiliores sunt, ait, amicorum correptiones, et manifesta eorum vulnera, qui peccata palam arguunt, quam illorum oscula et adulationes, qui illa dissimulant et tegunt. Nam cum placere et prodesse hac ratione velint, magis obsunt. Haec Auctor Catenae.
Secundo, Beda et Salonius amorem absconditum censent esse amorem venereum; hic enim prae sui turpitudine ex pudore quaerit latebras in quibus se abscondat, q. d. "Multo melius est aliquem, ut corrigatur, manifeste increpare, quam studio simul peccandi occulte diligere." Aut, q. d. Longe satius est palam corripi, id est vexari, verberari, necari ob studium virtutis, v. g. castitatis, quam occulte mala perpetrare, v. g. fornicari. Sic Susanna maluit periculo calumniae et lapidationis se exponere, quam fornicari cum senibus, Daniel. xiii. Et Joseph maluit longum pati carcerem, quam herae amoribus consentire, Genes. xxxix.
Tertio, Lyranus et Dionysius: Amor absconditus, inquiunt, est amor habitualis, qui in actum non exit, q. d. Praestat actus charitatis, qualis est correptio fraterna, habitui charitatis otioso, qui nihil operatur.
Quarto, Aben-Ezra: Amor absconditus, inquit, est correptio occulta, q. d. Utilior est correptio publica correptione privata et occulta. In publica enim correptus pudore suffunditur, et vitium emendat; verum saepe contrarium accidit. Ex publica enim correptione potentes et magnanimi gravius irritantur, et in odium corripientis exardescunt, quia vident se infamari; quare ut suam famam et decus tueantur, peccatum suum defendunt, inque se obfirmant.
Quinto et genuine: "Amor absconditus" est amor delicatus et pusillanimis, qui in corde se
abscondit, nec audet amicum errantem corripere ex verecundia, vel ne eum contristet: quomodo matres saepe amore femineo omnia indulgent filiis, nec audent eos peccantes reprehendere. Ita R. Levi, Jansenius et alii passim. Sensus ergo est: Amor qui se prodit corripiendo vitia amici, praestat amori abscondito, id est latenti, qui se non prodit, nec vitia carpit, sed dissimulat, vel etiam ea tegit et abscondit: prior enim est amor masculeus, cordatus, efficax; posterior est femineus, abjectus, iners et inutilis: qua de causa etiam correptio quae ab inimico manat, utilior est, quam amor amici absconditus et vitia dissimulans; ille enim vitia emendat, hic dissimulat, abscondit et fovet. Quare Plutarchus in Moral.: "Quemadmodum Telephus, ait, quoniam carebat amico, coactus est ab hoste petere remedium ad medelam vulneris: ita qui non habent liberos amicos, a quibus admoneantur, saepennmero ab inimicis audiunt sua vitia." Unde pro amor absconditus hebraice est אהבה מסתרת, quod si alio puncto legas מסתרת mesatteret, idem est quod amor abscondens, scilicet amici vitia. Imo Baynus to absconditus accipit pro abscondens. Sic Psalm. lxvii, 17, vocantur montes coagulati, id est coagulantes. Et Job xx, 26: "Tenebrae absconditae," id est, quae res celant et abscondunt.
Significat ergo haec gnome veri amoris et amicitiae esse, corripere vitia amici; hoc enim exigit charitas, et lex correptionis fraternae sancita a Christo, imo ab ipsa indole et natura amoris et charitatis, Matth. cap. xviii, 15: "Si peccaverit, ait, in te frater tuus, vade, et corripe eum inter te et ipsum solum; si te audierit, lucratus eris fratrem tuum." Et Ecclesiasticus cap. xix, 13: "Corripe, ait, amicum, ne forte non intellexerit, et dicat: Non feci; aut si fecerit, ne iterum addat facere." "Corripe ex amore, non ex rancore," ait S. Augustinus.
Audi Auctorem lib. De Amicitia, cap. xxvii, apud S. Augustinum, tom. IV, hunc locum ex S. Ambrosio elucidantem: "Non solum arguendi sunt amici, sed, si opus fuerit, objurgandi. Objurgandus est amicus, si veritatem aspernatur et obsequiis atque blanditiis in crimen appellatur; sed monitio acerbitate, objurgatio contumelia careat. Ambrosius: Si quid vitii in amico deprehenderis, corripe occulte, si te non audierit, corripe palam. Sunt enim bonae correptiones, et plerumque meliores quam tacitae amicitiae. Et si laedi se putet amicus, tu tamen corripe. Tolerabiliora enim sunt amici vulnera, quam adulantium oscula."
Praeclare S. Augustinus, epist. 1 ad Bonifacium: "Molestus, ait, est medicus furenti phrenetico, et pater indisciplinato filio: ille ligando, iste caedendo, sed ambo diligendo. Si autem istos negligant, et perire permittant, ista potius mansuetudo falsa, crudelitas est. Si enim equus et mulus, quibus non est intellectus, morsibus calcibusque resistant hominibus, a quibus eorum cu-
randa vulnera contrectantur, et cum inter centenos eorum et calces saepe homines periclitentur, aliquando verentur, non tamen eos deserunt, donec per dolores et molestias medicinales revocent ad salutem; quanto magis homo ab homine, frater a fratre, ne in aeternum pereat, non est deserendus, qui correctus intelligere potest quantum sibi praestatur beneficium, quando persecutionem perpeti querebatur?"
Quocirca Clemens Alexandrinus, lib. I Paedag. cap. v: "Reprehensio, ait, est velut quaedam chirurgia animae. Admonitio est veluti quaedam diaeta aegrotantis animae." Clemens vero Romanus, lib. II Constitut. Apost. cap. xiv: "Tu igitur, ait, uti clemens medicus peccatores omnes cura, utens accommodatis ad salutem medicamentis, non modo secando, urendo, novaculam adhibendo, sed etiam alligando, exsiccando, injiciendo medicamenta lenia, cicatricem obducentia, emolliendo sermonibus consolatoriis. Si vulnus altum fuerit, reficito suavi unguento, ut repletum reliquis partibus aequetur; si sordes collegerit, novacula purgato, hoc est, sermone ad incidendum idoneo; si intumuerit, id acri collyrio complanato, hoc est judicii minis; si serpat, cauterio cohibeto, tabeque excidito jejunii acrimonia."
Idem censuere Philosophi. Diogenes Cynicus dicere solebat non tantum fidis amicis, sed etiam acribus inimicis opus esse, eo quod illi nos admoneant, hi vero nostros errores vitaeque nostrae flagitia reprehendant atque castigent. Ita Laertius, lib. VI.
Memorabile et imitabile est quod subjicio. Demades orator cum vidisset Philippum regem, largius potum, cum amicis saltasse per mediam captivorum turbam, eisque petulanter exprobrasse suam calamitatem, libere dixit: "Cum, o rex, fortuna tibi Agamemnonis personam imposuerit, non pudet te factis agere Thersiten?" Ea vox potum regem in diversum vitae genus immutavit.
6. MELIORA SUNT VULNERA DILIGENTIS, QUAM FRAUDULENTA OSCULA ODIENTIS.
Hebraice: Fidelia vulnera diligentis, et suppliciter adulantia oscula odientis. Ubi licet non sit expresse to quam, quae est nota comparationis, tamen tacite intelligitur. Est enim antithesis, qua opponuntur et praeponuntur vulnera diligentis osculis odientis, eo quod illa sint fidelia et sincera, haec adulantia et ficta. Quis enim non videt fidelia meliora esse simulatis et fictis? unde Septuaginta comparationem hanc exprimentes vertunt, fideliora sunt vulnera amici, quam spontanea oscula inimici; et Chaldaeus, pulchra vel placida sunt vulnera diligentis, et oscula odientis. Quis enim bonum, imo pulchrum non praeferat malo?
Huic affine est proverbium Arabicum: "Inimicitia sapientis praestat amicitiae stulti;" illa enim corripit et emendat, haec blanditur et perdit. "Quare inimicus sapiens praestat amico stulto." Et illud Catonis apud Ciceronem, lib. De Amicitia: "Multo melius de quibusdam acerbi inimici merentur, quam amici illi qui dulces videntur."
Porro S. Augustinus, tract. 6 in Joannem: "Habeamus, ait, veram pacem cum proximis, habeamus pacem columbinam; osculantur enim se columbae, osculantur et corvi. In columbis vera pax; in corvis falsa pax, quia osculantur et laniant."
Pro fraudulenta hebr. est נעתרות nataroth, quod Chaldaeus vertit, mala; Septuaginta, spontanea, id est amica, benevola; Tigurina, coacta; Aben-Ezra et Vatablus, conferta, densa, spissa: solent enim ficti iterare et densare oscula; Pagninus et Cajetanus, multa; Symmachus, turbata; optime Aquila, supplicantia, id est suppliciter blandientia, orantia et adulantia. Radix enim עתר athar significat supplicare, orare, dissuaviari, sive suavibus verbis blandiri, ut quid impetres.
Sensus est clarus; probat enim id quod dixit vers. praeced., manifestam correptionem esse bonam, imo meliorem amore abscondito, ex eo quod meliora sint vulnera amantis, quam oscula odientis. Significat ergo quod, sicut odium habet oscula amara, ita ex adverso amor habet vulnera suavia et dulcia. Talia sunt vulnera mortificationis et charitatis se vel suos mortificantis. "Meliora" ergo, id est mitiora et suaviora, non solum quia charitas vulnerat ut medeatur aegris, sed quia sua dulcedine involuta leniter et suaviter ferit: illa enim procedunt ex amore, haec ex rancore et odio; illa sanant, ac proinde non tam vulnera sunt quam pharmaca, haec seducunt, ac in laqueos et exitium inducunt; illa fidelia sunt et sincera, haec fucata et fraudulenta; illa manant ex studio salvandi, haec ex animo decipiendi et perdendi. Vulnera amantis hebraice vocantur fidelia, tum quia sincera sunt, non proditoria; tum quia ex fidelitate et fideli amore manant; tum quia ad fidelem finem diriguntur, ut scilicet amicus corripiatur et malis subducatur, ait R. Levi; tum quia fidem in amico excitant, ut is se amanti, esto vulneranti, tuto et secure credere et committere possit, ait Baynus; tum denique fidelia, id est firma et valida, quia eum qui castigatione indiget, publice vulnerant et contundunt, ut emendetur, ait Aben-Ezra.
Per vulnera intellige correptionem severam, quae animam percellit et sauciat, atque castigationem etiam seriam, qua cum opus est corpus verberetur, flagelletur et cruentetur.
Porro vulnera infidelia vocant medici, ut Galenus, et ex eo Celsus, lib. I, ea quae curant quidem morbum, sed partem incisam laedunt, v. g. dum ita vena inciditur, ut nervus laedatur: fidelia vero, quae ita temperata sunt, ut curent, non laedant, quae scilicet non penetrant intima, sed cutem tantum aperiunt, ut carnem putridam eximant, integram vero non tangant, q. d. Correptiones quas amans amato ad ejus bonum, puta ad vitiorum emendationem, exhibere tenetur, vulnera esse debent vitium tangentia et eximentia, non famam laedentia, ac proinde non injuriosa, non iracunda, non exprobrantia, non conviciantia; haec enim plagas veteres non curant, sed novas infligunt. Nam, ut ait S. Isidorus, lib. III De Summo bono, cap. xci: "Qui delinquentem superbo vel injurioso animo corripit, non emendat, sed percutit." Unde Chaldaeus vertit, pulchra vel placida sunt vulnera amici, tum quia placent correpto, cum oscula fraudulenti summe displiceant; tum quia ejus animam serenant, placant, componunt ad modestiam, gravitatem omneque decus et virtutem: sic pulchra sunt vulnera quae miles recipit ab hoste, dum fortiter cum eo cominus decertat: haec enim vulnera sunt notae et signa ejus fortitudinis et generosae dimicationis. Pulchriora sunt vulnera Martyrum, de quibus Poeta:
Pulchramque petunt per vulnera mortem.
Haec enim Martyres velut coronae et laureae triumphales ornant. Unde S. Augustinus, lib. De Conflictu vitiorum: "Genus, ait, quoddam martyrii est non ignobile, reprehendentes aequanimiter ferre." Sicut ergo corpora Martyrum gloriosa in coelo, servabunt vulnerum suorum vibices et cicatrices, quasi tesseras suae passionis, martyrii et triumphi (uti eadem de causa Christus servabit suas), ut eas in omne aevum Domino, Angelis et Beatis gloriose ostentent: sic pariter qui correptiones, increpationes et castigationes ceu vulnera humiliter, patienter et amanter suscipiunt, hi pulchras illarum vibices et notas martyrii aemulas, gloriose in die judicii toti mundo ostentabunt.
Ex adverso fraudulenta oscula inimici sunt osculanti probrosa, osculato noxia et exitialia, de quibus Clemens, lib. II Paedag. cap. ix: "Est aliud, ait, quoddam osculum incestum, veneno plenum, sanctitatem simulans. An nescitis quod etiam phalangia si ore tantum tangunt, graves dolores hominibus afferant?" Phalangium est genus aranearum, quod si vel leviter carnem tangat, venenum instillat, et per membra dispergit, quod graviter ea cruciat. Idem facit qui dolose osculatur amicum. Fraudulentum fuit osculum Judae quo prodidit Christum, de quo S. Ambrosius in cap. xxii Lucae, ad illa verba: Juda, osculo
Fidelia sunt vulnera amici, id est, sincerae sunt asperiores amici monitiones; et perfida oscula osoris. נעתר supplex oravit, desideravit, hinc in forma niphal desideratus est, abfuit, fefellit, perfidus fuit. Alii aliter.
Filium hominis tradis? sic subnectit: "Amoris pignore vulnus infligis? charitatis officio sanguinem fundis, et pacis instrumento mortem irrogas? servus dominum, discipulus prodis magistrum, electus auctorem? Hoc est illud: Utiliora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici." Idem S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. xxxiv: "Benevolentia, ait, gladium iracundiae extorquere consuevit. Benevolentia facit, ut amici vulnera utilia magis quam voluntaria inimici oscula sint, etc. Simul advertimus etiam correptiones in amicitia gratas esse, quae aculeos habent, dolorem non habent. Compungimur enim censoriis sermonibus, sed benevolentiae delectamur sedulitate."
S. Chrysostomus, hom. De reprehensionibus ferendis, et Conversione S. Pauli: "Sane inimicum ne laudantem quidem probo, amicum vero etiam reprehendentem amplector. Ille etsi me osculetur insuavis est, hic etsi vulneret amabilis; illius osculum suspicione plenum est, hujus vulnus medicamenti vim habet. Propter hoc dicit quidam: Fideliora sunt vulnera amici, quam blanda oscula inimici. Quid dicit? vulnera amicorum fideliora dicit: non enim ad naturam eorum quae fiunt, sed potius ad affectionem eorum qui faciunt, attendit. Vis discere quomodo fideliora sunt vulnera amici, etc.? Osculatus est Dominum Judas; sed osculo suo prodidit venenum quod habebat os ejus, malitiaque impleta erat lingua ejus. Paulus vulneravit eum qui apud Corinthios scortatus fuerat, sed salvavit," etc.
Secundo, haec gnome aptari potest reis qui a judicibus et magistratu puniuntur, puta flagellantur vel capite mulctantur, q. d. Meliora et fideliora sunt vulnera, inflicta reo a judice, quam oscula fraudulentorum qui eos ad scelus illexerunt; vulnera enim haec procedunt ex amore justitiae, quo judex reum amat, ideoque juste plectit, ne deinceps peccent; et ex amore reipublicae, ut caeteri timore similis poenae a peccatis abstineant, itaque respublica in pace et justitia degat.
Unde S. Augustinus, epist. 48 ad Vincentium, ex hoc loco et similibus docet charitati Christianae non repugnare, sed consentaneum esse, ut principes cogant haereticos redire ad fidem orthodoxam, propositis poenis non tantum confiscationis bonorum, sed et capitis vitaeque: "Non omnis, inquit, qui parcit amicus est, neque omnis qui verberat inimicus: meliora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici; melius est cum severitate diligere, quam cum lenitate decipere. Et qui phreneticum ligat, et qui lethargicum excitat, ambobus molestus, ambos amat. Quis nos potest amplius amare quam Deus? et tamen nos non solum docere suaviter, verum etiam salubriter terrere non cessat, fomentis lenibus, quibus consolatur, saepe etiam mordacissimum tribulationis medicamentum adjungens." Idem etiam Contra litteras Petiliani: "Malim, ait, me objurgatione misericordi sanari, quam blanda adulatione, tanquam mihi caput ungatur, decipi atque perverti: meliora enim sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici." Porro verba haec S. Augustini translata sunt in jus canonicum, et habentur 5, Quaest. V, cap. II, in princip., et 23, Quaest. IV, cap. Nimium.
Tertio, haec gnome aptari potest quibusvis fidelibus, quos Deus castigat per tribulationes famis, morbi, belli, persecutionum, etc. Haec enim vulnera sunt pharmaca, imo philtra Dei, quae Deus ex amore summo nobis propinat, ut a carne, mundo et peccatis ad se, id est ad spiritum, virtutem et coelum traducat, et cum caro, mundus et daemon illecebris suis velut fallacibus osculis nos decipiant, et in interitum ducant. Unde S. Chrysostomus, hom. jam citata, vulnera a Deo Adae inflicta opponens blandis diaboli osculis, quibus per serpentem Adamum seduxit: "Verum inquiramus, ait, quomodo hoc dictum non solum in hominibus, sed et in Deo et diabolo habeat locum. Ille enim amicus, hic inimicus; ille salvator et curam nostri gerens, hic inimicus et deceptor. Et hic quidem aliquando dedit osculum, ille vero vulnus inflixit. Et quomodo hic osculatus est, et ille vulneravit? Hic quidem dixit: Eritis sicut dii; ille autem: Terra es, et in terram abibis. Uter igitur magis profuit, hicne qui dixit: Eritis sicut dii; an ille qui dixit: Terra es, et in terram abibis? Ille mortem interminatus est, hic immortalitatem promisit. Atqui hic qui immortalitatem pollicitus est, e paradiso ejecit; ille vero qui mortem comminatus est, in coelum invexit. Vides quomodo fideliora vulnera amici, quam blanda oscula inimici?" Subjicit deinde: "Proinde hoc primum declarare volui, quod gratiam habeam his qui me arguant. Amici enim sive juste, sive injuste arguunt, non approbare volunt, sed hoc faciunt ut emendent; inimici autem etsi juste reprehendunt, hoc tamen agunt non ut corrigant, sed ut exsibilent: sicut et illi dum laudant, hoc unum spectant ut meliorem reddant, et hi dum laudant, student quomodo supplantare possint."
Quarto, haec gnome aptari potest praedicatoribus veris severe in vitia detonantibus, et falsis qui vitiis potentum adulantur. Unde Philo Carpathius in cap. vi Cantic.: "Nec durum, inquit, illi est asperius increpari, modo id Domino placiturum intelligat; unde Salomon: Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula inimici; haec enim ad salutem perennem ferunt, illa miserrime occidunt. Utinam ab his verberibus assidue caederetur sponsa Christi (scilicet Ecclesia); non enim tot (heu miseri!) Christiani quotidie per assentationes praedicantium miserrime perirent!" Et post nonnulla eos qui haec vulnera ex amore auditoribus infligunt, ita condecorat: "Hi sunt qui sanctissime caedunt, et saluberrime vulnerant, et ab his cupiant peccatores sibi vulnus infligi, et ab his velle curari: ab his enim satius est ad tempus occidi, quam ab adulatoribus ad gehennam exosculari."
Et S. Ambrosius in Psalm. cxviii, octon. 5: "Nos quoque, ait, vulnus confitemur, cum praedicamus Christum crucifixum; sed bonus odor sumus Deo, etc. Hoc vulnere Ecclesia vulneratur, cum Salvatoris sui praedicat mortem; sed hoc vulnus est charitatis. Denique qui non credit negat, qui diligit confitetur. Manichaeus negat, Christianus fatetur; et ideo scriptum est: Utiliora vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici. Pulchre ergo dicit Ecclesia: Quia vulnerata charitate ego sum. Nudemus membra nostra bono vulneri; nudemus sagittae electae. Sagitta haec Christus est, qui dicit: Posuit me sicut sagittam electam. Bonum est ergo hac vulnerari sagitta." Ac deinde haec vulnera adaptat Martyribus: "Non omnes, ait, possunt dicere, quia vulnerati sunt dilectione. Dicebant Apostoli, cum pro Christo lapidarentur, et Christum praedicarent. Dicebat Paulus, cum ter virgis caederetur, et die ac nocte Christum adorandum Gentibus disputaret. Dicunt hoc Martyres, qui vulnerantur pro Christo, et quia vul-
nerari pro ejus meruerunt nomine, plus diligunt."
Mystice, idem S. Ambrosius in Psalm. cxviii, octon. 18, in fine, per vulnera accipit mortificationem carnis, quam fidelis amore Christi sibi infligit, quae melior est blanditiis quibus caro dolose nobis adulatur.
7. ANIMA SATURATA CALCABIT FAVUM, ET ANIMA ESURIENS ETIAM AMARUM PRO DULCI SUMET.
Hebraice, et anima famelica omne amarum dulce; Septuaginta, anima quae in saturitate est favis illudit, egenti etiam amara dulcia videntur; Cassianus, Collat. XII, cap. xiv et xv, legit, anima esurienti; Chaldaeus, et animae esurienti quidquid amarum est, dulce est; Syrus, anima esurienti etiam amara dulcia erunt.
Grammatice, sive in cortice litterae, hac gnome significatur saturitatem parere ciborum fastidium, famem vero afferre saporem et delectationem; qui enim satur est, fastidit omnes cibos etiam delicatissimos; qui vero esurit, omnes cibos quantumvis insulsos vel amaros, judicat suaves et gratos. Unde illud: "Optimum cibi condimentum est fames, potionis sitis." Et illud: "Fames efficit, ut crudae fabae saccharum sapiant; praeter seipsam edulcat omnia fames." Et illud Lucii: "Copia rerum fastidium parit." Hinc Socrates in multam vesperam inambulans ante fores, rogatus quid ageret? "Paro, inquit, condimentum in coenam."
Parabolice vero, et praecipue sub hoc cortice et grammatico litterae sensu, hac parabola significatur, primo, quantum distet, imo praestet paupertas divitiis, ac inopia opibus et rerum copia. Divites enim, cum omnibus abundent, semperque sint saturi, etiam delicatissimos cibos fastidiunt, semper aliquid quaerentes quod appetitum excitet, et palato sapiat. Pauperes vero qui multam saepe esuriem patiuntur, raroque plenum habent ventrem, etiam siccum panem ac puram aquam avidissime et cum voluptate sumunt, quaeque aliis insipida sunt et insuavia, illis optime sapiunt. "Quae prius nolebat tangere anima mea, nunc prae angustia cibi mei sunt," ait Job cap. vi, 7. Huc facit proverbium Arabum: "Omni calceo calceatur nudipes," q. d. Pauper defectu meliorum, vilioribus quibusque contentus est et gaudet.
Exempla clara subjicio. Ptolemaeus Lagi filius, cum peragranti Aegyptum comitibus non conscentis, cibarius in casa panis datus esset, negavit ullum cibum unquam sibi visum suaviorem. Aderat enim optimum condimentum fames. Ita Cicero, lib. V Tuscul. Quaest.
Darius in fuga cum aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, negavit unquam se bibisse jucundius. Nunquam autem vel perraro sitiens biberat. Ita Cicero, lib. V Tuscul.
Artaxerxes, cum in fuga quadam direpto illius commeatu, aridis ficis et hordeaceo pane vesceretur: "Dii boni, ait, ejusmodi voluptatis hactenus inexpertus fui." Ita Plutarchus in Reg. et Imperat. apophth. Artaxerxi jam siti deficienti Peribarzanes eunuchus, cum aliud non liceret, a rustico quopiam sordidum utrem detulit, putris aquae cotylas octo continentem; eam aquam cum rex ebibisset, se nunquam vinum potasse jucundius, nec ullam aquam quamvis purissimam, sibi visam suaviorem confessus est.
Secundo, voluptatem consistere non in rerum abundantia et saturitate, sed fame et desiderio. Sicut enim saturitas nauseam, sic fames et desiderium pariunt voluptatem, cum quis re desiderata fruitur; desiderium enim omnia facit sapida et dulcia. Quocirca bona hujus vitae magis aestimantur ab hominibus ex appetitu et desiderio ipsorum, quam ex rebus ipsis. Saepe enim videmus nos aliquid vehementer appetere, et ut illud assequamur omnem laborem parvipendere, ac mire gaudere dum illud adipiscimur; at vero ubi, desiderio expleto, re illa saturi sumus, parvi illam pendere, et tandem fastidire. Docet hoc praeclare S. Chrysostomus, hom. Quod nemo laeditur nisi a seipso: "A prudentibus, ait, ita definitur, quia haec sit sola voluptas cum quis desideriis suis fruitur. Ubi vero frui desideriis non potest, dum, vel aegritudo non sinit, vel satietas ipsa desiderari non facit quae onerosa efficit abundantia, sine dubio et voluptas in eis pariter et jucunditas perit. Denique considera aegros qui fastidio perurgentur, quomodo, quamvis suaves eis et lauti apponantur cibi, horrori tamen eos magis accipiunt, quam voluptati. Sic ergo, cum per abundantiam cupiditas fuerit exstincta, pariter et voluptas ac jucunditas perimitur, quia non tam ciborum gratia, quam desiderii gignit satisfactio voluptatem. Unde et sapiens quis, atque in horum disciplina philosophari bene sciens, aiebat: Anima in satietate posita favis illudit; ostendens etiam ipse, quia voluptas non in natura, ut diximus, ciborum, sed in desiderii vigore consistit." Probat deinde eleganter idipsum ex petra, quae percussa a Moyse Hebraeis sitientibus in deserto aquam ad potum dedit, Psalm. lxxx: "Propter hoc et Propheta mirabilia enarrans, quae in Aegypto gesta sunt, quaeque in eremo, inter caetera etiam hoc dicit: De petra melle saturavit eos. Equidem nusquam invenimus mei fluxisse de saxo: quid ergo est quod dixit? Quoniam quidem post multam itineris defatigationem et laborem, sitientes aquis frigidis e saxo fluentibus fruebantur, easque multo cum desiderio hauriebant. Hoc ipso ergo quod dulcissime et desiderabiliter potandi cupiditas explebatur, aquas illas mel appellavit, non quod natura aquarum fuerit commutata, sed quod dulcedo poculi instar mellis sitientibus et desiderantibus obtineret dulcorem."
Idem locum habet in rebus spiritualibus. Multi enim ex continua pia lectione et quotidiana confessione, communione, sacrificio, horis, etc., saturitatem quamdam, et ex ea taedium nauseamque concipiunt, quibus remedium hoc dat Cassianus, ut quotidie famem et desiderium rerum spiritualium, licet earumdem, excitent, quasi prima haec, nova et hactenus inaudita eis foret pia lectio, collocutio, communio, juxta illud Thomae Theodidacti, lib. IV De Imitatione Christi, cap. ii: "Ita magnum, ait, novum et jucundum tibi videri debet, cum celebras aut Missam audis, ac si eodem die Christus primum in uterum Virginis descendens homo factus esset, aut in cruce pendens pro salute hominum pateretur et moreretur." Sed audi Abbatem Nesterotem apud Cassianum, Collat. XIV, cap. xiii: "Illud omni observantia custodire te convenit, ut etiamsi ea quae optime nosti forte audieris in collatione proferri, non ex hoc quod tibi jam nota sint aspernanter fastidioseque suscipias; sed ea cordi tuo illa aviditate commendes, qua debent desiderabilia salutis verba vel auribus nostris indesinenter infundi, vel de nostro jugiter ore proferri. Evidens namque est tepidae ac superbae mentis indicium, si verborum salutarium medicinam, quamvis studio nimiae assiduitatis ingestam, fastidiose negligenterque suscipiat. Anima enim, quae in satietate est, favis illudit; animae autem egenti etiam amara dulcia videntur."
Hinc Abbas Chaeremon, Collat. XII, cap. v, propendenti ad perfectionem quotidie acuendum ejus desiderium esse docet. "Nam, ait, quem semel ejus desiderium accenderit, famem, sitim, vigilias, nuditatem, cunctos labores corporis non solum patienter, verum etiam libenter sustinere compellit. Vir enim in laboribus laborat sibi, et vim facit perditioni suae;" et iterum: "Animae autem egenti etiam amara dulcia videntur. Alias namque non possunt desideria praesentium rerum reprimi vel avelli, nisi pro istis affectibus noxiis quos cupimus amputari, alii salutares fuerint intromissi. Nullatenus enim valet vivacitas mentis absque alicujus desiderii vel timoris, gaudii vel moeroris affectione subsistere, nisi haec eadem in bonam partem fuerint immutata. Et idcirco, si carnales concupiscentias de cordibus nostris desideramus extrudere; spirituales earum locis plantemus protinus voluntates, ut his noster animus semper innixus, et habeat quibus jugiter immoretur, et illecebras praesentium ac temporalium respuat gaudiorum."
Tertio, haec gnome docet moderate utendum esse creaturis omnibus, licet jucundis, etiam studiis et scientiis, quia voluptates commendat rarior usus. Unde illud: "Omnis satietas mala, studiorum autem pessima." Audi S. Chrysostomum, orat. 6 De Providentia sive De Fato, quae exstat sub finem tom. V: "Si voluptatem quaerimus, in eo quod satis, potius quam in deliciis inveniemus. Audi quomodo in eo major, quam
in his, et uberior voluptas est. Haec enim moderari seipsam de caetero non potest, neque naturam sanguinum idoneam sibi invenit, illa vero contra sibi moderari potest. Quis hoc ait? qui maxime ex omnibus ea fruebatur. Animae, ait, vacuae, quae amara sunt, dulcia videntur: anima satiata etiam cum favo ludit; si enim in abundantia ne favum quidem expetimus, quid volupe potest esse de caetero? Si id quod suavissimum est, afferre voluptatem non potest, quid potest nos in voluptate constituere? quare si voluptatem quaerimus, hic magis, id est in paupertate, inveniemus."
Symbolice aliqui sic exponunt, q. d. Senes qui saturi sunt voluptatum carnalium, eas calcant et fastidiunt; at juvenes qui eas esuriunt, pro iis omnem laborem suscipiunt, dulcemque aestimant.
Mystice Beda, Salonius et Hugo: "Anima divitum (qui habent consolationem suam in hoc saeculo, de quibus dicitur in Evangelio: Vae vobis qui saturati estis, quia esurietis), anima, inquam, divitum favum calcat, quia pro terrenis bonis spernit dulcedinem regni coelestis; anima vero esuriens etiam amarum pro dulci sumet, quoniam qui esurit ac sitit justitiam, omnem hujus vitae adversitatem avide sumit pro amore coelestis patriae." Sic et Auctor Catenae Graecorum.
Contrarie, sed magis apposite Jansenius, ut saturitas in bonam partem, esuries in malam capiatur, q. d. Qui jam amplius non esurit temporalia bona, sed animo rebus divinis adjuncto satur est de illis, contentus victu et amictu, et per illa judicans cum Paulo se habere omnia, fastidit haec omnia terrena quae alii dulcissima ducunt. Contra vero qui insatiabili tenentur vel bonorum, vel voluptatum hujus vitae cupiditate, res istas caducas, et voluptates hujus vitae (quae revera sunt amarae iis qui coelesti sapientia sunt imbuti, et palatum non habent infectum) dulces judicant, virtutibus animae et coelestibus rebus eas anteponentes, quod vere est amarum pro dulci sumere. Juxta hanc enim adaptationem fastidium est in eisdem rebus, in quibus est saturitas; item esuries earumdem rerum, quae tanquam dulces sumuntur: cum in priori non ita sit, quod tamen vera parabolae intelligentia videtur requirere.
Accedit Dionysius: Anima, inquit, saturata consolatione interna ex contemplatione et gustu summi et incircumscripti boni calcabit favum, id est omnia terrena oblectamenta.
8. SICUT AVIS TRANSMIGRANS DE NIDO SUO, SIC VIR QUI DERELINQUIT LOCUM SUUM.
Arabicus, nidum suum. Nonnulli, ut Aben-Ezra, Clarius, Baynus, Vatablus, hanc gnomen in bonam partem accipiunt, q. d. Sicut avis, ut cibum quaerat, de loco in locum avolat, atque tempore hiemis, ut frigus fugiat, in regionem calidam transmigrat: sic pariter qui rebus suis studet, non desidet domi socors et piger, sed inde evolat in forum, in agrum, imo in alienas regiones, ut sibi suisque vitae necessaria conquirat.
Verum alii passim hanc gnomen in malam partem accipiunt. Taxat ergo eos, qui sine justa causa ex animi levitate, mobilitate et inconstantia, instar avium, temere ex uno loco in alium et alium migrant, uti faciunt vagabundi. Hebraeum enim נדד nadad significat vagari, agitari, fugere, celeriter transire. Unde Hebraea habent, sicut avis vagans a nido suo, sic vir vagans a loco suo; Vatablus, homo qui de loco suo migrat, similis est pusserculo derelinquenti nidum suum; Syrus, sicut avis transferens nidum suum: sic qui instabilis mutatur a loco suo.
Dixi sine justa causa, quia justa causa facit ut mutatio loci sit honesta, utilis et necessaria. Justa autem causa est triplex: prima, necessitas; secunda, utilitas; tertia, pietas. Necessitas est, cum quis ob famem, pestem, bellum, etc., locum mutat, uti fecit Noemi ob famem peregrinans in Moab, quae tamen ibidem maritum, filios et opes perdidit; sed unam Ruth secum reduxit et convertit, ex qua prognatus est Christus, Ruth cap. 1. Rursum necessitas est, cum urget persecutio: uti Elias fugiebat persecutionem Achab et Jezabelis, et S. Athanasius exsul et profugus toto orbe vagatus est per quadraginta sex annos ob persecutionem Arianorum. De talibus ait Apostolus, Hebr. xi, 37: "Circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus, in solitudinibus errantes, in montibus, et speluncis, et in cavernis terrae."
Utilitas est, cum quis causa mercaturae abit in exteras regiones ut se ditet, et merces reipublicae utiles adducat. Rursum, cum quis creatur Senator, Praeses, Episcopus, Vicerex alterius urbis aut provinciae.
Pietas est, cum quis jussu Dei peregrinatur, ut fecit Abraham, Isaac et Jacob, "confitentes quia peregrini et hospites sunt super terram: exspectabant enim fundamenta habentem civitatem, cujus artifex et conditor Deus," Hebr. xi, 11. Rursum, cum quis ingreditur Religionem, in eaque ex uno monasterio vel collegio in aliud, ex una provincia in aliam mittitur: sed hic ubique est domi, utpote cosmopolita et civis mundi, qualem se esse dicebat Socrates. Religiosus enim ubique invenit sui instituti Patres et Fratres, ubique idem vitae Religiosae genus, eamdem disciplinam, pietatem, charitatem, adeoque juxta centuplum a Christo promissum centum domos, patres, matres, fratres pro una quam Dei amore reliquit, recipit. Major pietas est, cum quis ex zelo evangelizandi peregrinatur ad haereticos vel Paganos, v. g. ad Indos, Japones et Sinas, uti fecerunt Apostoli, et hodie faciunt viri zelosi Apostolicae vitae aemuli.
Porro hisce causis cessantibus, ex sola animi mobilitate migrare de loco in locum, indecorum est, inutile et noxium, variis de causis.
Prima est, quod talis careat quiete et statu, cum ubique sit vagus et peregrinus: nusquam enim habet propriam domum vel cubiculum, in quo quiete degat, sed ubique est velut in hospitio et taberna communi. Haec enim vaga vita misera est, eoque miserior quo manat a vago animo, cujus est index. Vere Seneca, epist. 2: "Primum argumentum, ait, compositae mentis existimo, posse consistere, et secum morari;" et mox: "Nusquam est, qui ubique est. In peregrinatione vitam agentibus hoc evenit, ut multa hospitia habeant, nullas amicitias. Idem accidat necesse est iis, qui nullius se ingenio familiariter applicant, sed omnia cursim et properanter transmittunt. Non prodest cibus, nec corpori accedit, qui statim sumptus emittitur. Nihil aeque sanitatem impedit, quam remediorum crebra mutatio; non venit vulnus ad cicatricem, in quo crebra medicamenta tentantur; non convalescit planta, quae saepius transfertur: nihil tam utile est, quod in transitu prosit."
Secunda est, quod vagabundus non potest attendere educandis filiis, instruendae et augendae familiae, comparandis vitae necessariis, quia in perpetuo est motu et mutatione, ideoque est instar avis, quae nec opes nec familiam instruit, sed in jugi est volatu, imo ave est deterior: avis enim dum ovis incubat et pullos fovet, donec ii adolescant, et cibum sibi quaerere queant, manet in nido, ut pullis consulat, vagabundus autem et uxorem, et filios, et familiam deserit, unde necesse est eos rerum penuria affligi. Quare similis est struthioni, de quo Job, cap. xxxix, vers. 13: "Penna struthionis, ait, similis est pennis herodii atque accipitris: quando derelinquit ova sua in terra, obliviscitur quod pes conculcet ea, aut bestia agri conterat; duratur ad filios suos quasi non sint sui, frustra laboravit nullo timore cogente, privavit enim eam Deus sapientia," etc.
Tertia est, quod mutans locum perdit notos et amicos, vaditque ad incognitos et extraneos, qui nec illi fidunt, nec ipse eis confidit: quare solus sine amico, omnium saepe rerum indigus, sine spe opis degit. Quocirca Plato, Dial. 7 De Legibus, ait: "Mutatio omnibus in rebus, praeterquam in malis, est periculosa."
Quarta est, quod, sicut aves dum de loco in locum transvolant, saepe incidunt in retia, vel jaculis confiiuntur: ita qui peregre vadit, legum et periculorum loci ignarus, saepe carceris, bonorum, famae et vitae discrimen incurrit. Unde Septuaginta vertunt, sicut cum avis devolaverit a proprio nido, sic homo servus fit cum peregrinatus fuerit a propriis locis; Auctor Catenae Graecorum, sicut avis cum nidum suum deserit, capturae periculo se exponit: ita homo cum a loco suo peregre abit, in servitutem abripi consuevit nonnunquam; Symmachus, cum translatus fuerit, etc.
Quinta, sicut avis commodissime degit in suo nido, et si inde avolet, in incommodiorem locum migrat oportet: sic et quisque in suo loco et domo habitat commodissime: quare si ex eo in alium transeat, in incommodiorem transeat necesse est. Ad haec: Sicut avis, inquit R. Levi, relicto nido saepe eo spoliatur, aliumque sibi struere cogitur: sic qui suum locum temere deserit, rerum omnium penuria premitur.
Rursum, sicut avis quae hieme appetente nidum deserit, in quo per aestatem degerat, cum rursus posthiemem redit, nidum eversum prorsus et dissipatum invenit, adeo ut novum construere ac fabricare ipsi opus sit: ita etiam homo, quem a domo sua et a domesticis aliquando abesse contigit, cum iterum redux aedes suas repetit, omnem familiam omnemque rem domesticam confusam et perturbatam invenit, ita ut omnia instaurare opus sit. Ita Salazar. Salomonem de more secutus Siracides, Eccli. xxix, 31: "Vita nequam, ait, hospitandi de domo in domum, et ubi hospitabitur, non fiducialiter aget, nec aperiet os." Et cap. xxxvi, 28: "Quis credit ei qui non habet nidum, et deflectens ubicumque obscuraverit?" etc. Vide utrobique dicta.
Mystice Beda: "Sicut avis quae negligit ova sua, sive pullos suos quos foverat, aliorum animantium vel avium raptui dimittit: sic nimirum ille qui custodiam virtutum, in quibus proficiebat, deserit, earumdem virtutum, quas habere videbatur, immundis spiritibus ipse proditor existit."
Quocirca hanc gnomen apte attribuas iis qui leviter studia, officia, occupationes, pia exercitia, imo statum mutant, v. g. qui leviter de uno monasterio in aliud, de uno Ordine in alium, praetexentes majorem quietem vel sanctimoniam, transmigrant, cum vere ea causa non subsit, sed tantum mobilitas et inconstantia animi, quae ubique eos comitantur. Stabilitas enim mentis, et subinde loci (quam proinde multi coenobitae vovent) necessaria est ei qui contendit ad magnam virtutis et vitae Religiosae perfectionem.
Monet ergo haec gnome persistendum esse in gradu et vocatione sua ei qui suam quietem, stabilitatem, securitatem, profectum et perfectionem amet: hunc enim qui deserit, incidit in mille turbationes, quibus fit inquietus, instabilis, dubius, devius et pronus in lapsum. Sapienter Poeta:
Qua fueris positus in statione, mane.
Qui instabilitate ducti nunc hanc, nunc aliam artem profitentur, in nulla proficiunt. Idem est in studiis, officiis, virtutibus.
Praeclare S. Basilius, Constitut. monast. cap. xxii: "Omnis, ait, praetextus, ut rationi dissentaneus, praecisus est ei et ademptus, qui a spiritali coetu segregare se velit, demonstratumque originem istiusmodi consilii nihil aliud esse quam vitiorum intemperantiam, et laborandi fugam, et judicii corruptelam instabilitatemque." S. Ephrem syrus sic sancit: "In loco habitationis tuae, vel quam
a Deo assignatum accepisti, lubens permaneto, otium atque desidiam a te repellens, cum neque in loci mutatione atque distantia situm sit ut passiones nostras reprimamus, sed in attentione et cura mentis."
Audi S. Bernardum, epist. 32 ad Abbatem S. Nicasii: "Franc. Hugonem de Lausania ore tuo et nostro spiritu commonemus, non omni spiritui credere, et ne cito moveatur certa pro incertis deserere, sciens diabolum soli semper perseverantiae insidiari, quam solam virtutem novit coronari, tutiusque esse in ea vocatione qua vocatus est simpliciter perseverare, quam sub specie quasi melioris boni, id quidem quod jam coepit amittere, nec ad id quod praesumit fortassis sufficere." Denique S. Thomas, II II, Quaest. clxxxix, art. 8, transitum ab una Religione in aliam improbat, nisi gravis causa ad id cogat. Plura hac de re dixi Eccli. xvii, 24.
9. UNGUENTO ET VARIIS ODORIBUS DELECTATUR COR: ET BONIS AMICI CONSILIIS ANIMA DULCORATUR.
Hebraice: Et dulcedo amici a consilio animae, vel pro consilio animae, vel, ut vertit Pagninus, propter consilium animae.
Primo, R. Salomon sic explicat, q. d. Qui ita confirmat actiones suas, ut Deo jucundae suavesque contingant, praestantius facit quam si animi sui cupiditates expleret. Verum haec expositio longius a verbis Salomonis abit.
Secundo, melius idem R. Salomon, Aben-Ezra, R. Levi et Baynus ad verbum ex Hebraeo vertunt, unguentum et suffimentum laetificabit cor, et dulcis est amicus magis quam consilium animae; vel, ut Vatablus, et dulce consilium amici magis (repete laetificat et exhilarat cor hominis) quam consilium animae, scilicet propriae, puta quam consilium proprium, q. d. Sicut unguentum quo inungimur, et odor opobalsami, thuris, aliorumque aromatum, quorum fragrantia animus recreatur, mire exhilarat et reficit hominem: sic pariter magis exhilarat animum amici suavitas, quando ei arcanum aliquod consilium communicabit, quam exhilaret consilium, cujus ipse sibi auctor erat. Rationem dat R. Levi: Cur unguentum suffitusque varii odoris suavitate animum oblectent, ideo contingit, quod res quodam modo extraneae in animum illabantur: ita secreti suavitas cum amico communicata ad consilium accipiendum, praestantior est consilio quod quis secum sine alterius ope deliberavit, quia utrinque communicatio suavis consilii extrinsecus, et quasi coelitus in animum amici illabitur.
Tertio, Chaldaeus vertit, sicut oleum bonum et aromata laetificant cor: sic homo suavis amico suo in consilio animae suae; Syrus, sic vir qui delectat amicum consilio animae suae; quod clare explicat Tigurina, et habere amicum ex animo consulentem res dulcissima est. Magis enim placent et delectant amici benevoli et blandi, quam eruditi et prudentes in consiliis.
Quarto, ex hebraeo plane vertas cum Pagnino, et dulcedo amici a consilio, id est propter consilium animae, id est, ut Noster vertit, et bonis amici consiliis anima dulcoratur. Pro unguento hebraice est שמן scemen, id est oleum, quod quia principem in unctionibus locum tenet, hinc ad quodlibet unguentum significandum per synecdochen extenditur. Si oleum hic vertas, sensus erit, q. d. Sicut oleum lucet, pascit, ungit: sic amici consilium illuminat mentem, pascit voluntatem, affectus irae et tristitiae ungit et lenit. Idem magis praestant unguenta ex opobalsamo aliisque rebus pretiosis confecta. Pro odoribus hebraice est קטורת ketereth, id est thus incensum, et quidquid suavem odorem suffitu suo exhalat. Sensus ergo est, q. d. Sicut unguenta cor exhilarant, et odores caput cerebrumque laetificant et corroborant: sic pariter sana et sincera amici consilia cor maerore, angore, ira, aliave passione oppressum excitant et laetificant, atque mentem illuminant, laetificant et confortant magis quam consilia quae mens propria cuique suggerit.
Secundo, sicut suaves odores et unguenta confortando cerebrum resistunt ebrietati, eaque de causa olim solebant adhiberi in conviviis: sic et sana consilia amici arcent praecipitantiam et temeritatem, quae sunt quasi animae insipientis ebrietas, faciuntque ut homo sobrie, caute et provide in suis rebus, praesertim dubiis et perplexis, procedat.
Tertio, in rebus adversis sana consilia animum depressum et maerentem erigunt, exhilarant instar unguenti pretiosi; in prosperis vero ne insolescat, velut aromata confortant.
Quarto, unguentis et suavibus odoribus respiratione attractis redit quasi anima, id est halitus vitalis antea languidus, prostratus et emoriens, ut patet in animi deliquio: unde illud Sponsae Cant. ii, 5: "Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo," q. d. Amoris languore pene emorior, odore ergo florum et malorum revocate animam fugientem. Ratio est, quod odorata omnia sint calida; imo odor est calor, ait Aristoteles in Problem. sect. xii, num. 4. Calida autem vitam revocant; vita enim in calore et humore consistit, quorum utrumque habent res odoratae; exspirant ergo halitus et vapores suaves et igneos, qui mire spiritus vitales et cerebrum reficiunt et roborant: sic pariter bonum consilium animam maerore angore prostratam, in corpus caputque revocat ac in peccati lapsum proclivem in se reducit, ut sibi et Deo in sanctitate vivat et serviat. Sic Paulus de se caeterisque Apostolis sana consilia ad salutem dantibus ait: "Christi bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt: aliis quidem odor mortis in mortem, aliis autem odor vitae in vitam," II Cor. ii, 15. Sicut odor rosae scarabaeum necat, hominem vivificat. Huc facit quod Plinius, lib. VII, cap. 11, ex Megasthene tradit, populos esse in India dictos astomos, qui sine cibo et potu ex solo halitu et odore florum, pomorum et radicum vivant; sed ego id fabulosum existimo.
Quinto, res odoratae augent homini crisin et judicium: excitant enim et roborant spiritus vitales et animales, qui cerebrum confortant ad recte eligendum et judicandum; idem facit sanum amici consilium. Hinc Aelius Verus Imperator lectulo suo minutulum reticulum foliis rosae (quae inter flores est odoratissima, unde Graece ῥόδον dicitur, quia, ut ait Plutarchus, ῥεῦμα πολὺ τῆς ὀσμῆς ἀπίει, id est ingenti odoris redundantia defluit) repletum sibi substerni jubebat, in quo Persicis odoribus perunctus recubare consueverat, ut hisce odoribus excitaretur animus, et vividum acueretur judicium. Quin et Apuleius in Asino aureo fabulatur se ex homine in asinum conversum, rosis toto orbe perquisitis tam multa pertulisse incommoda, donec demum oblata earum copia quas decerperet, humanae formae restitutus, pristino decori, menti et judicio est redditus.
Sexto, Aristoteles in Problem. sect. xii, num. 7 et seq., docet acrius olere, et diutius aromata cinere suffita quam igne, eo quod ignis celeriter vires eorum domat et concoquit, itaque odorem alterat et commutat. Rursum suavius olere aromata et flores e remoto quam e proximo; item cum moventur; insuper rosas suavius olere, quibus umbilicus est asper quam quibus laevis, eo quod plene modum naturae suae sint consecutae: rosa enim natura sua est spinosa et aspera. Sic pariter saniora et suaviora sunt consilia amici, quae matura et modesta sunt, quam quae sunt ardentia et temeraria; item quae aliquid asperi habent et ardui prae delicatis et mollibus. Hinc et odorata fere omnia sapore sunt amara, adeoque quae odore pollent, carent sapore. Audi Plinium, lib. xxi, cap. vii: "Odorato sapor raro ulli non amarus: e contrario dulcia raro odorata. Itaque et vina mustis odoratiora, et silvestria magis omnia sativis. Quorumdam odor suavior e longinquo, propius admotus hebetatur, ut violae. Rosa recens a longinquo olet, sicca propius. Omnis autem verno tempore acrior, et matutinis: quidquid ad meridianas horas diei vergit, hebetatur. Novella quoque vetustis minus odorata; acerrimus tamen odor omnium aestate media. Rosa et crocum odratiora cum serenis diebus leguntur, et omnia in calidis quam in frigidis."
Porro Septuaginta alio abeunt, nimirum pro רעהו reehu, id est amici sui, aliis punctis legentes, רועה roah, id est conteritur, frangitur, rumpitur, ac pro עצת atsa, id est consilium, legentes אנקה aka, id est afflictio, angustia, vertunt, unguentis, et vinis, et odoramentis delectatur cor, disrumpitur autem a calamitatibus anima, q. d. Qui genio indulgent vacantque deliciis, puta conviviis et symposiis lautis, in quibus convivae unguntur unguentis, et recreantur suffitibus pretiosis; hi quidem modico tempore cor oblectant: at dum in iis opes exhauserint, ad pauperiem redacti, in famem, nuditatem, labores et dolores incidunt, qui animam lancinant et pene disrumpunt. Unde Auctor Catenae Graec. vertit, anima autem variis casibus (hos enim significat vox Graeca συμπτωμάτων, quod Complutenses vertunt, ab accidentibus jactata, tantum non disrumpitur. Idem Auctor per cor accipiens mentem, per animam vim concupiscibilem et irascibilem, symbolice sic exponit, q. d. Cor, id est mens, quae in cogitationes suas dominatum obtinet, variis modis in sapientiae studio se oblectat: hi enim sunt unguenta, vina et odoramenta cordis sive mentis. At cum anima, id est concupiscens aut irascens vis, principatum in anima tenet, tunc obscuratur ac disrumpitur, et ad nihilum redigitur.
10. AMICUM TUUM, ET AMICUM PATRIS TUI NE DIMISERIS: ET DOMUM FRATRIS TUI NE INGREDIARIS IN DIE AFFLICTIONIS.
Aquila, in die angustiae; Hebraice, in die exitii; Septuaginta, atychon, id est in infortunio existens; Chaldaeus, in die interitus tui; Syrus, in die confractionis tuae; Vatablus, tempore calamitatis tuae; Pagninus, in die contritionis tuae. Hebraeum איד ed, proprie significat vaporem, nubem, aut potius gurgitem aquarum, uti ostendi Gen. ii, 6, ac metaphorice cladem et calamitatem, quae subito et improviso ceu nubes et gurges depluit et detonat, praesertim summam et extremam, qualis est interitus, exitium vel excidium.
Aliqui hic duos amicos intelligunt, scilicet unum tuum, alterum patris tui. Simplicius alii unum eumdemque accipiunt. Monet ergo non dimittendum esse amicum veterem, nec dissuendam ejus amicitiam, qui fidem suam tibi multo tempore probavit, adeoque non heri accitus, sed ab olim haereditarius quasi est amicus, qui scilicet non tantum tuus, sed et patris tui fuit amicus. Hunc enim nosti, huic certo fidere potes. Scis qua ratione cum eo agere debeas, expertus es ejus probitatem, fidem, constantiam: illius consilio, velut fragrantia odoramentorum, laetificabitur cor tuum. Denique amicitias immortales esse oportet. Et veteres amicitiae magis sunt solidiae novis et recentibus, ait Lyranus. Unde Isocrates ad Damonicum ait, "liberos haeredes esse non modo facultatum, sed etiam amicitiarum paternarum." Et Cicero: "Amicitia, ait, est optima et pulcherrima vitae supellex." Et Herodotus: "Pretiosissimus, ait, thesaurus est, et omnibus opibus antecellit amicus prudens et benevolus. Porro
causam cur amicus subinde amicum dimittat, dat Seneca, epist. 9: "Qui se spectat, inquit, et propter hoc ad amicitiam venit, male cogitat: quemadmodum coepit sic desinet. Qui causa utilitatis assumptus est, tamdiu placebit quamdiu utilis fuerit." Quam saepe, ut dicebat Plutarchus, sicut Hypsipyle alumnus ille in prato sedens, carpebat alium post alium florem, infantia inutilem reddente delectum: ita quivis nostrum studio quodam novitatis, et praesentium fastidio, recenti semper et quasi virente capitur amico, ac subinde mutatur, multas simul imperfectasque ordiens amicitias?
Mystice R. Salomon: Deus, ait, est amicus Israelis et patris ejus, puta Abrahae; unde vocatur Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, qui proinde nunquam nec ullo casu dimittendus est.
ET DOMUM FRATRIS TUI NE INGREDIARIS IN DIE AFFLICTIONIS. — Nonnulli fratrem censent esse eumdem cum amico qui praecessit, q. d. Adi domum fratris tui, id est amici tui, cum ipse te juvare, et tu ab eo juvari potes; at cum res tuae sunt prorsus afflictae et desperatae (puta in die exitii tui, ut habent Hebraea), ut nec ipse te juvare, nec tu ab eo juvari queas, noli frustra eum adire et opem poscere, ne pro hilaritate, quam tibi afferre solet, molestias ei reponas, ac pro gratia taedia rependas. Rursum noli illum adire, cum adeundo illi periculum es creaturus, ut velut socius tuus in idem exitium, in quod tu detrusus es, tecum retrudatur. Aliis tamen casibus in die afflictionis adeundus est amicus, ut opem et solatium impendat. Ad hoc enim contrahitur amicitia et amicus, ut in rebus adversis afflictum amicum adjuvet et sustentet, uti alibi ostendi.
Secundo et planius, fratrem hic proprie accipias: illum enim componit et postponit amico, q. d. Probatum veteremque amicum tuum et patris tui nullo modo dimiseris: ille enim fidelior, amicior et utilior tibi erit quam frater; quare in die afflictionis adi potius amicum quam fratrem: plus enim subsidii, consolationis et auxilii hauries a cordato amico, quam a fratre, qui vel longius abest, vel rarius tecum versatur, et res tuas non novit aut non curat, imo subinde simultates et lites tecum exercet. Unde illud: "Fratrum quoque gratia rara est." Ita saepe fit, at non semper: invenire enim est fratres amicissimos, qui se suaque fratribus impendunt.
Docet ergo haec gnome, quanti facienda et colenda sit amicitia verusque amicus, utpote cui plus fidere possis quam fratri, et a quo plus opis in adversis sperare queas, quam a germano fratre, juxta illud cap. xviii, 24: "Vir amabilis ad societatem magis amicus erit quam frater." Vide ibi dicta. In calamitate enim fere fratribus et cognatis invisum et molestum est, ut suum auxilium fratres vel cognati implorent, uti dixit cap. xix, 7, praesertim si remoti sint, amicus autem vicinus. Unde sequitur:
MELIOR EST VICINUS JUXTA, QUAM FRATER PROCUL.
Hebraice: Bonus vicinus propinquus prae fratre longinquo; Septuaginta: Melior (Auctor Catenae Graec., opportunior) est amicus qui prope, quam frater qui longe. Beda et Hugo per vicinum accipiunt amicum, q. d. Melior est amicus fidus et cordatus, quam frater longe dissitus. Major enim est saepe communio amicitiae quam fraternitatis. Inter fratres enim saepe sunt simultates, uti fuere inter Isaac et Ismael, inter Jacob et Esau, inter Joseph et fratres ejus. Unde R. Salomon sic exponit, q. d. Ne, o Israel, in prole Ismaelis spem tuam reponas, quod sint futuri tibi propinqui. Qua de re narrat deinde historiam, vel potius fabellam.
Secundo et simplicius, vicinum proprie accipias, q. d. Plus opis sperare potes a vicino benevolo, quam a fratre longe dissito: tum quia vicinus opportunior est et ad manum, ut in necessitate tua illico accurrat et succurrat, frater vero remotus, quem proinde adire nequis, aut si adeas, sero post rem transactam ad eum pervenies; tum quia vicinia continuae communicationis, opisque mutuae plures quotidie occasiones suggerit, cum loci distantia inter fratres saepe communicationem, indeque amicitiam et opem mutuam minuat et deterat.
Monet ergo haec gnome, primo, ad amicitiam diligendos esse potius vicinos quam remotos. Amicus enim crebro cum amico conversetur oportet: quod non potest, nisi sit vicinus; secundo, cum vicinis colendam esse si non amicitiam plenam, certe benevolentiam, beneficentiam, et communicationem opis mutuae, cavendumque ne eos offendamus, aut, si offensi sunt, nobis reconciliemus: si reconciliari nequant, de migrando in aliam viciniam cogitemus. Unde S. Ambrosius, lib. Offic. cap. xxxiv: "Ad summam, ait, non omnibus eadem semper officia debentur, nec personarum, sed plerumque causarum et temporum praelationes sunt, ut vicinum quis interdum magis quam fratrem adjuverit. Quoniam et Salomon dicit: Melior est vicinus in proximo, quam frater longe habitans, et ideo amici plerumque se benevolentiae quisque libentius committit, quam fratris necessitudini. Tantum valet benevolentia, ut plerumque pignora vincat naturae." Quocirca S. Augustinus, serm. 1 De Tempore, docet vicinos subinde ad mensam esse invitandos, ut major cum eis coeat amor et benevolentia. Idque faciunt viri honesti et prudentes. Huc facit gnome Ben-Sira, alphabeto 1, littera resen: "Procul recede a vicino malo, et ne annumereris societati eorum, nam pedes eorum ad malum currunt; nihilominus misereat te vicinorum tuorum, licet mali sint; et da illis de cibo tuo, quia eo tempore quo ad judicium stabis, pro te testimonium dicent." Huc quoque pertinet illud Catonis:
Utilius regno est meritis acquirere amicos.
Et illud Comici:
Melior est alauda in terra, quam grus in coelo.
Salomonem de more secuti caeteri sapientes et philosophi, censent vicinitatem pro quadam affinitate censeri, eamque Terentius in Heautont. reputat in propinqua parte amicitiae. Cicero, lib. I Offic.: "Vicinum, ait, citius adjuveritis in fructibus percipiendis, quam aut fratrem aut familiarem." Herodotus, lib. I, tradit Persas illos imprimis observare reverenter qui proxime habitant, secundas tribuere his qui a primis proximi; atque sic deinceps progredientes, quo viciniores, hoc arctiori necessitudine junctos existimare. Hesiodus in fine lib. I, cui est titulus Opera et Dies, vicinos potissimum ad convivium vocandos esse monet. Proinde apud D. Lucam, cap. xv, vers. 6, qui ovem invenit quam perdiderat, veniens domum, convocat amicos et vicinos (de consanguineis autem nihil dicit) dicens illis: "Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam, quae perierat;" quod et repetitur in Decretis Canonicis, in cap. Paenitentem, xxvi, Quaest. vii. Ex quo facile possumus colligere arctiorem quodammodo et amicitiam et familiaritatem nobis esse cum vicinis, quam cum consanguineis. Ideoque sacrae Litterae in ordine Scripturae vicinos cognatis anteponunt, Luc. cap. i, 58: "Et audierunt vicini et cognati ejus."
Disertis versibus pluribus idipsum asseverat Hesiodus, De Operibus et diebus:
If some trouble befalls you at home, immediately, without delay, Neighbors are there, while relatives still girding themselves. A bad neighbor is a great misfortune, unheard of; Conversely, a good neighbor at hand is the greatest advantage. Honor fails the man who lacks good neighbors; nor does it Matter to these, if only a bad neighbor is not present.
Illam autem sententiam, "cladem esse malum vicinum," tanquam proverbialem adfert Callarus in epist. ad Calliclem, inter epistolas rusticas Aeliani. Quam quidem sententiam cum Spartiata quidam laudibus efferret, audiens Diogenes ille Cynicus: "Atqui, ait, et Messenii periere, et eorum boves, in vicinia vobis constitutis;" quippe Messenam bello Lacedaemonii afflixerant. Auctor Pausanias. Themistocles autem Atheniensium princeps, ut Plutarchus in Apophth. et in Vita ipsius retulit, cum agrum venalem proscriberet, caeteris commendationibus illud addere praeconem jussit, quod vicinos bonos haberet, quasi vicini commendatione futurus esset longe vendibilior. Cui et suffragatur quod scribit Cicero in epistolis ad Atticum, lib. xii, epist. 27, omnium vero 258: "Domum tuam pluris video futuram vicino Caesare." Et illud Martialis lib. vi, epigr. 9:
Not about violence, nor murder, nor poison, But my lawsuit is about three she-goats: I complain that my neighbor stole them.
Et alibi, scilicet lib. vii, epigr. 92:
Propter vicinum qui pretiosus erat.
Nec hic omittendum exstare apud Jovianum Pontanum in Action. dialog. 1, exemplum instrumenti veteris venditionis, in quo inter caetera illud scribitur: "Tribules ac vicinos bonos habet," quos mox nominat. Multae gentes relicto solo patrio exterum petivere, puta Achaei, Iberi, Albani, Siculi, Pelasgi, Aborigenes, Arcades, non alia de causa, quam quia malos vicinos ferre non potuerunt. Plinius, lib. xviii, cap. v: "Agrum, ait, paraturos ante omnia intueri oportet aquarum vim, et vicinum;" singula magnas interpretationes habent nec dubias. Palladius quoque qui de eadem disciplina scripsit, lib. I, cap. vi: "Tria, ait, mala aeque nocent, sterilitas, morbus, vicinus." Ante hos Plautus in Mercatore, actu iv, scena 4:
Now I find that old saying to be true: There is always some evil because of a bad neighbor.
Et huc quoque alludit illud Virgilii, eclog. 1:
Nec mala vicini pecoris contagia laedent.
Et eclog. 9:
Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae!
Unde et illud Martialis sumptum est, lib. viii, epigr. 55:
Jugera perdiderat miserae vicina Cremonae.
Scitum est illud Sallustii in Bello Jugurthino: "Uti quisque potenti vicinus erat, sedibus pellebatur." Et illud Demosthenis adversus Calliclem: "Non erat quidquam, viri Athenienses, perniciosius quam improbum vicinum, nec suis contentum esse nactum." Cui astipulatur illud Aristidis in Themistoclem: "Sit salsuginosa (ut aiunt) vicinia;" quod citat Plato, lib. iv De Legibus, de mala vicinia. Haec et plura Tiraquellus, lib. De Poenis temperandis, Causa 23. Notum est quanta Cacus Aventini montis incola Palatinis finitimis damna intulerit. Quocirca sapienter Cato, lib. I De Re rustica, cap. v, villico commendat bonum commodumque vicinum, utque eum sibi conciliet et demereatur: "Freas, ait, occipitio prior est. Vicinis bonus esto; familiam ne siveris peccare. Si te libenter vicinitas videbit, facilius tua vendes, operas facilius locabis, operarios facilius conduces. Si aedificabis, operis, jumentis, materia adjuvabunt. Si quid (bona salute) usus venerit, benigne defendent." Catonem secutus Columella, lib. I Rei rusticae, cap. iii, colono bonum vicinum dilaudat, citatque illud Hesiodi: "Nec bos intereat, vicinus si improbus absit."
Denique Plutarchus, lib. De Liberis educandis: "Si, inquit, juxta claudum habites, subclaudicare disces." Et Pindarus in Nemeis, hymn. 7: "Si vir viro eget, quid dicemus vicinum esse vi-
11. STUDE SAPIENTIAE, FILI MI, ET LAETIFICA COR MEUM, UT POSSIS EXPROBRANTI RESPONDERE SERMONEM.
Pro possis nonnulli cum Graecis et Hebraeis legunt possim, sed eodem redit sensus: pater enim et filius censentur una persona civilis et oeconomica: quare quod filius pro patre respondet, id est dicit vel agit, hoc pater dicere et agere videtur, praesertim cum pater jam senex curam domus in filium transtulit, aut eo administro ad omnes res suas utitur. Hebraea ergo ad verbum sic sonant, esto sapiens, fili mi, et laetifica cor meum, et respondebo probris afficienti me; Chaldaeus, respondebo verbum his qui mihi exprobrant; Septuaginta, sapiens esto, fili mi, ut laetetur cor tuum, et averte a te exprobrabiles sermones; Symmachus, et respondebo probris afficienti me verbum; Syrus, et cessabit a me probrum mihi exprobrantium.
Identidem Salomon post praecepta sapientiae inserit adhortationes ad eorum studium, uti solent apud discipulos facere magistri, et apud filios parentes. Sensus ergo est, q. d. Nava, o fili, operam sapientiae, quam tibi paterno affectu trado; sic enim duplici bono et beneficio me afficies: primo, laetitia, et laetitia cordis, id est cordiali, intima et summa: pater enim summe amat filium; unde summe gaudet si sapientiam, id est prudentiam et virtutem mente addiscat, eamque opere exerceat; secundo, honore: filius enim sapiens et bene moratus honori est parentibus; quare si quis vel filium vel parentem calumnietur, filius pro patre respondebit, et calumnias tam de vitiis suis ex mala educatione patris contractis, quam de male administrata re familiari, aut injuria aliis illata, sive patri, sive ipsi filio objectas tam verbis quam factis confutabit efficaciter, ac rei prudenter gestae rationem exactam assignabit. Stude ergo, o fili mi, sapientiae, ut laetifices cor meum aeque ac tuum, utque mihi ac tibi sis honori, ac ab utroque omne probrum dedecusque strenue propellas.
12. ASTUTUS VIDENS MALUM, ABSCONDITUS EST; PARVULI TRANSEUNTES SUSTINUERUNT DISPENDIA.
Hebraice, mulctati sunt; Pagninus, puniti sunt; Septuaginta, kunian tiscousin, id est poenam solvent. Ita Complutenses; vel damnum patientur. Ita Vaticana; Chaldaeus, per eam sustinent. Hic versus in Hebraeo ad verbum idem est cum vers. 3 cap. xxx, ubi Noster vertit, callidus vidit malum, et abscondit se; innocens pertransiit et afflictus est malo. Quare innocens idem est quod parvulus, hebraice pethi, id est simplex, rudis, inexpertus, imperitus. Unde Auctor Catenae Graec. ex Septuaginta sic clare vertit, astutus ab ingruentibus malis se subducit: stulti autem qui quidvis temere aggrediuntur, detrimentum capiunt. Caetera ibidem explicui, quare actum non agam.
cino animo constanti amicum? gaudium omni re dignum." Et Alexander Aphrodisaeus: "Balbutire discit qui cum balbo assidue versatur." Fugit S. Joannes e balneo, in quo lavabatur Cerinthus haereticus, nolens talem vicinum, ne cum eo, si terra dehisceret, periret. S. Ambrosius perhibetur fugisse e villa, cum audiret ab hero eum nil infelicitatis in vita habuisse: "Fugiamus, inquit, a domus hujus vicinia; nam tam felici magna infelicitas imminet." Fugit, et ecce mox domus coelitus igne tacta conflagravit.
13. TOLLE VESTIMENTUM EJUS QUI SPOPONDIT PRO EXTRANEO: ET PRO ALIENIS, AUFER EI PIGNUS.
Extranei enim subinde infidi in sponsorem sua debita transcribunt, nec conveniri possunt, ut sponsorem indemnem praestent nisi per pignus. Unde Septuaginta vertunt, aufer vestimentum ejus: advenit enim injuriosus, qui quidem aliena vastat: Scholiastes: Quorum aufer vestimentum; nam cum injuriosi sunt, alii perniciem afferunt; clare Auctor Catenae Graec.: Tolle vestimentum tuum: praesto est enim violentus oppressor, qui aliena disperdit. Legit hic Auctor cum S. Ambrosio σαυτοῦ, id est tuum, pro αὐτοῦ, id est ejus. Aquila et Symmachus, quia spopondit alienum. Audi S. Ambrosium, lib. De Tobia, cap. xx, mystice hanc gnomen explanantem: "Hoc est vestimentum, quod etiamsi oppignoraveritis, recipiendum in Proverbiis S. Salomon praecipit, dicens: Aufer vestimentum tuum, praeteriit enim injuriosus. Sapientiae vestimentum est ex illis vestimentis, quae ex hysso et purpura sapientia sibi fecit, hoc est indumentum fidei, quod constat et praedicatione coelestium, et Dominicae sanguine passionis. Hysso enim aethera figurantur, purpurae specie mysterium sacri sanguinis declaratur, quo regnum coeleste confertur." Et post nonnulla gnomen hanc ita pertexit: "Aufer vestimentum tuum, aufer scilicet, ne damnum recipias imprudentiae, et ne exutum te proprio vestimento nequissimus ille communis faenerator agnoscens, confusionem tui detegere conetur opprobrii, et persuadeat tibi ut te foliis tegas, et nudam te esse conspiciens in Dei verecundiae venire conspectum." Fusius verba Patrum cito, quia religioni duco ea decurtare; et si id fecero, sensum mutilabo.
Hanc gnomen totidem verbis audivimus cap. xx, vers. 16, ubi eam explicui.
14. QUI BENEDICIT PROXIMO SUO VOCE GRANDI, DE NOCTE CONSURGENS, MALEDICENTI SIMILIS ERIT.
Hebraice, benedicens socio suo in voce grandi in mane manicando (id est multo mane), maledictio reputabitur ei; Tigurina, laudanti proximum suum magna voce, mane consurgenti reputabitur ac si exsecratus eum fuisset; Septuaginta, qui benedicit amicum mane grandi voce, a maledicente nihil differre videbitur; Syrus, non dissimilis est illi qui maledicit. Suppono maledicere et benedicere in S. Scriptura tripliciter sumi: primo, pro male et bene precari; secundo, pro vituperare et laudare; tertio, pro malefacere et benefacere. Jam primo,
R. Levi sic exponit, q. d. Cum quis elata voce socio suo felicia precatur, idque solemne habet, ita ut singulis diebus summo mane ad id praestandum consurgat, id, inquam, a Deo eidem maledictionis loco vertetur, quod hominem velut Deum habeat, iisque laudibus ac benedictionibus hunc prosequatur ad eum morem, quo Deo impendi haec oporteret.
Secundo, R. Salomon sic exponit, q. d. Est qui amicum ob beneficia ab eo in se liberaliter collata, quotidie elata voce magnis laudibus prosequatur: sed laudes hae in vituperia convertentur, cum de eodem mox rumor spargatur, eum prodigum esse et opibus nimis potentem, ita ut universi ab illo mutuum petant, atque ita fiscus regius in hunc excitatur ad divitias ejus emungendas. Sic et R. Levi, qui exemplo rem illustrat: Si Ruben, ait, elatae vocis praeconio Simeonem prosequatur, quod generosi vini lagena ab eo donatus fuerit, cum id improbus quispiam resciverit, Simeonem conveniet, eumque rogabit hujusce vini copiam faciat, ex quo pro beneficio quod in alterum contulit, jacturam faciet. Haec ille.
Tertio, Aben-Ezra hunc versum nectens praecedenti de pignore, sic exponit, q. d. Qui pro alieno fidejusserit, faeneratorem benedictione prosequetur elata voce, ita ut a caeteris audiatur, ad gratiam ab eodem ineundam, ne, cum mane surrexerit ad negotia sua peragenda, illi vestes auferat. Verum is infaustae id precationis loco ducet, nec parcet quin vestimenta tollat.
Quarto, Vatablus, q. d. Qui de nocte, id est intempestive et praepropere, juvenem extollit grandibus laudum vocibus, ob exiguam virtutis speciem et specimen, quod praebet; hujus laus vertitur in vituperium, cum juvenis hisce laudibus insolescens, vel a sociis seductus, a specimine suo deviabit, fietque degener et pravus, vel certe negligens et torpidus. Addit Beda: "Voce grandi proximo benedicit, qui eum favore superfluae laudis extollit, vel malis actibus ejus contra justitiam favendo, vel bona plus justo laudando; sed hic maledicenti assimilatur, quia plurimum laedit eum cui laudando sive in mala actione confidentiam tribuit, seu in opere recto simplicitatem puri cordis imminuit, ut videlicet bonum quod supernae virtutis intuitu inchoarat, transitoriae laudis amore consummet."
Quinto, alii benedicere et maledicere accipientes pro benefacere et malefacere, ac per vocem grandem intelligentes probra et objurgationes quas benefaciens arroganter jacit in pauperem, sic exponunt, q. d. Qui beneficium in proximum collocat, atque eum simul superbis ac conviciosis sermonibus violat, etiamsi alioqui tale beneficium non procrastinet, sed maturet ac properet, et studiose accurateque illud praestet, ejus certe donum damni ad instar dati obtinebit apud eum qui accepit.
Sexto et genuine, haec gnome est parabola, per quam grammatice et in cortice litterae proprie notantur et suggillantur matutinae et antelucanae salutationes et acclamationes laudum et bonarum apprecationum, quas pauperes stipis causa, vel ambientes officium aliquod aut beneficium, deferebant divitibus et potentibus, ut eorum gratiam et beneficentiam sibi conciliarent; clamabant enim: "Ave, princeps liberalissime, Deus hunc diem tibi sospitet, et provehat, et beet," etc. Verum hae acclamationes et benedictiones potius erant maledictiones, tum quia saepe fiebant ab iis qui infensissimo in eos erant animo, irridendo potius quam vere bene precando, uti testatur Seneca, lib. VI De Beneficiis; unde qui palam acclamabant laudes patronis, privatim apud se invicem eos vituperabant, tum quia patronorum bursas emungebant, postulando ab eis stipem vel pensionem; tum quia patronis dormire cupientibus clamore suo somnum excutiebant, auresque obtundebant; denique non ex animo procedebant, sed erant fictae et simulatae ad potentium gratiam captandam.
Has antelucanas acclamationes usitatas fuisse apud Romanos, manifestatum est ex Seneca tragoedo in Hercule furente; Juvenali, satyr. 5; Symmacho, lib. VIII, epist. 41: "Nondum, ait, ante januas eminentium potestatum vigilem noctem salutator expertus est;" et ex Seneca philosopho, lib. De Brevitate vitae, cap. xiv, qui graphice depingit quam nocturni hi salutatores molesti et importuni essent: "Quidni, ait, ab hoc exiguo et caduco temporis transitu in illa nos toto demus animo, quae immensa, quae aeterna sunt, quae cum melioribus communia? Isti qui per officia discursant, qui se aliosque inquietant, cum bene insanierint, cum omnia limina quotidie perambulaverint, nec ullas apertas fores praeterierint, cum per diversas domos meritoriam salutationem circumtulerint, quotumquemque ex tam immensa et variis cupiditatibus districta urbe poterunt videre? quam multi erunt, quorum illos aut somnus, aut luxuria, aut inhumanitas submoveat? quam multi qui illos, cum diu torserint, simulata festinatione transcurrant? quam multi per refertum clientibus atrium prodire vitabunt, et per obscuros aedium aditus profugient? quasi non inhumanius sit decipere quam excludere! quam multi hesterna crapula semisomnes et graves, illis miseris somnum suum rumpentibus, ut alienum exspectent, vix allevatis labiis insusurratum millies nomen oscitatione superbissima reddent?"
Easdem apud Hebraeos usitatas fuisse, patet tum ex hac gnome salutationis, quae aperte idipsum significat; tum ex Rabbinis jam citatis; tum ex R. Tanchuma (quem citat R. Salomon), qui hanc gnomen accipit de Balaam, qui sublimi voce Israelitis benedicens, eosdem tamen maledicere, id est ad cultum Beelphegor per speciosas feminas pellicere, itaque perdere satagebat, Num. xxiii, xxiv.
15. TECTA PERSTILLANTIA IN DIE FRIGORIS ET LITIGIOSA MULIER COMPARANTUR.
Septuaginta, stillicidia ejiciunt hominem in die hiemali de domo sua, similiter et mulier maledicta maritum ex domo propria expellit. Solebat enim sponsus sponsam in domum suam traducere; sed hæc, si litigiosa sit, sponsum de domo propria expellit. Hanc gnomen audivimus cap. xix, 13, ubi eam explicui. «Assiduis quippe jurgiis, ait S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinian., et quotidiana garrulitate facit perstillare domum ejus, et ejicit eum de ædibus suis, id est de Ecclesia.»
(1) Stillatio trudens, assidua, in die pluviæ, et mulier rixarum æquatur. Nishthavah, juxta Rosenmullerum, ad mulierem refertur, per zeugma vero ad utrumque pertinet; juxta Maurer, est masculinum, pro neutro positum; denique Gesenius hanc vocem habet pro forma passiva conjugationis hithpael, quam nithpael vocat, e radice nio, quæ hoc loco metuendi significatum obtineat.
Parabolice vero sub hoc cortice et grammatico litteræ sensu altius quid significat, scilicet benedictiones, id est nimias laudes et præconia, quæ grandi voce fiunt noctu, id est intempestive et importune, esse fictas et simulatas assentationes, ideoque non tam esse benedictiones et laudes, quam maledictiones, id est irrisiones et vituperia. Qui nimis accurata, ait Vatablus, et magnifice laudat aliquem, videtur exsecrare: laudare aliquem nimis mane, id est antequam tibi perspectus sit, vitio vertitur. Commendatio intempestiva perinde habebitur ut maledictio. Tales sunt laudes hypocritarum et adulatorum, qui eas confingunt, ut aliquid per eas emendicent aut extorqueant, quas proinde sapienti aversandas esse significat; cum ipsi non decus, sed dedecus afferant, quandoquidem qui eas deferunt, ficte deferunt, non ex amore, sed ad suum lucrum, ideoque non tam laudatores quam vituperatores sint, imo irrisores. Unde S. Augustinus in Psal. lxix: «Duo, ait, sunt genera persecutorum, scilicet vituperantium et adulantium; sed plus persequitur lingua adulatoris, quam manus persecutoris,» tum quia magis nocet: inflat enim hominem ut plus se esse et posse putet, quam revera sit et possit; tum quia qui sic hominem laudat, vituperio eum afficit: re ipsa enim indicat ipsum esse vanum et vanæ gloriæ cupidum, ideoque venari laudes humanas, ac simul esse indignum alieno præconio ob defectum virtutis propriæ: quod non est laus, sed vituperium et contumelia; quare qui talis est, non tam laudator quam calumniator et maledicus est; at vir sapiens eum ut maledicum fugiet et repellet.
antelucanam et matutinam fuisse hanc Balaam benedictionem patet, Num. xxii, 41. Eamdem insinuat id quod cap. viii, 34, ex ore Sapientiæ audivimus: «Beatus homo qui audit me, et vigilat ad fores meas quotidie, et observat ad postes ostii mei: qui me invenerit, inveniet vitam, et hauriet salutem a Domino.» Et illud Sapient. xvi, 28: «Oportet prævenire solem ad benedictionem tuam, et ad ortum lucis te adorare.» Et Psal. lxii, 1: «Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo.» Et illud Thren. ii, 19: Consurge, lauda in nocte, in principio vigiliarum.
Grammatice ergo Salomon hac gnome perstringit nocturnos hosce et importunos salutatores, quod patronis caput obtunderent, ut stipem vel alimoniam extunderent. Simili modo Columella, lib. I, perstringit eosdem, hortaturque ut indecora hac turpique victitandi arte relicta agriculturam exerceant, ejusque labore honeste sibi victum parent: «An honestius, ait, duxerim mercenarii salutatoris mendacissimum aucupium, circumvolitantis limina potentiorum, somnumque regis suis rumoribus inaugurantis? Neque enim roganti quid agitur, intus respondere servi dignantur.»
16. QUI RETINET EAM, QUASI QUI VENTUM TENEAT, ET OLEUM DEXTERÆ SUÆ VOCABIT.
Ita Romana, Hebræa, Chaldæus et alii. Male ergo Lyranus et alii pro vocabit legunt, evacuet; alii, evocet. Hebræa sic habent: Abscondens eam abscondit ventum, et oleum dexteræ ejus vocabit, vel clamabit. Sensus est, q. d. Qui uxorem clamosam et litigiosam cohibere velit ut taceat, perinde facit ac qui conetur ventum impetuosum manu tenere aut certo loco claudere, aut intra viscera terræ absconditum detinere ne erumpat et terram perflet, q. d. Sicut hoc, sic et illud est impossibile. Sicut enim ventus teneri et abscondi nequit, imo quo majores invenit obices et retinacula, eo majori turbine erumpit et perrumpit, adeo ut arbores, domos et turres prosternat: sic qui rixosæ mulieri os claudere vel eam domi concludere velit, facit ut majori impetu foras erumpat, et clamoribus non tantum domum et familiam, sed et viciniam impleat, concutiat et evertat, juxta illud Persii:
You would say so many basins, so many bells Are being struck.
Vi ergo, minis et verberibus coerceri nequit; perinde enim est ac si vento mineris, eumque verberes. Cedendum ergo viro uxoris clamoribus per taciturnitatem, modestamque gravitatem, donec illa tonitrua sua detonet, et sponte taceat et subsidat, uti faciebat Socrates detonante Xantippa. Ita R. Salomon, Aben-Ezra, R. Levi, Lyranus, Baynus, Jansenius et alii passim.
Præclare S. Chrysostomus apud Antonium in Melissa, part. II, cap. xxxiv: «O malum, ait, quovis malo pejus mulierem improbam! Asperi sunt dracones, aspides maleficæ; sed mulieris asperitas acerbior quam ferarum. Improba mulier nunquam mansuefiet; si durius tractetur, furit; si blandius, tollitur et elata est. Ferrum coquere, quam mulierem castigare facilius. Qui habet uxorem malam, suorum se peccatorum mercedem accepisse intelligat. Nulla in mundo bellua est, quæ cum muliere improba conferatur. Quid leone inter quadrupedes ferocius? nihil quam mulier improba. Quid crudelius dracone inter serpentia? nihil quam mulier improba.»
ET OLEUM DEXTERÆ SUÆ VOCABIT. — Primo, q. d. Mulier clamosa et vaga coerceri nequit, sicut ventus coarctari nequit, et sicut oleum dextera contineri non potest, quin lubricitate sua diffluat et effluat, ut proinde illa vocari possit ventus perfluens, et oleum e dextera diffluens.
Secundo, «vocabit,» id est revocabit, quasi dicat: Mulier rixosa a marito in domo compesci nequit, uti compesci nequit ventus: at si e domo eruperit, et a marito aufugerit, multo minus in domum revocari potest, sicut oleum e dextera in cineres vel terram dilapsum et diffusum, colligi et revocari nequit.
Tertio, Aben-Ezra, q. d. Maritus ut uxori iratæ et clamosæ quietem et modestiam persuadeat, blandietur ei, vocabitque eam oleum dexteræ, hoc est unguentum myrrhinum, quo dextera mulieris inungitur. Dicet ergo ei blande: Veni, dilecta mea; veni, oleum dexteræ meæ. Unde Chaldæus vertit, unguentum dexteræ ejus vocatur. Accedit noster Salazar, qui sic explicat: «Qui retinet eam, quasi qui ventum teneat,» id est, vir qui uxorem fastu turgidam, difficilem et morosam per vim et severitatem continere ac coercere velit, ei adsimilis est, qui ventum fugacem et lubricum comprimere ac cohibere contendat. «Et oleum dexteræ suæ vocabit,» q. d. E contra vero mariti lenitas et blanditiæ ipsam evocabunt, allicient et ad virum convertent. Itaque «oleum dexteræ» appellat Salomon blandimenta, delinimenta ac poppysmos: hi enim longe melius feminæ rigidæ duritiem demulcent atque emolliunt, quam severitas et acerbitas viri.
Quarto, R. Levi, q. d. Sicut qui dexteram suam unguento odorato perfuderit, id celare nequit, cum ejus dextra suo odore idipsum vocet, id est prædicet et clamet, scilicet se esse unguento delibutam: sic pariter celari nequit rixa et jurgia uxoris, quia seipsis, id est suo strepitu, sua voce et clamoribus se produnt, clamantque illam rixari et jurgari. Perstat in metaphora mulieris cum unguento, dicit «vocabit,» vel «clamabit;» nam tribuit unguento quod mulieri erat tribuendum, nempe clamorem. Ita Vatablus qui vertit, qui recondit eam, recondit ventum, et (repete recondit) oleum quod clamabit. Hinc proverbium: «Tria celari nequeunt, quia seipsa produnt faciuntque sentiri, scilicet mulier, ventus, unguentum;» mulier voce, ventus impetu, unguentum odore.
Quinto, plene et genuine, q. d. Velle uxorem rixosam cohibere, est impossibile, perinde ac si velis oleum fluidum et lubricum manu tenere, illudque vocare, eique imperare ne e dextra elabatur, aut si elapsum fuerit, velle illud revocare; ita Cajetanus. Unde Tigurina vertit, qui cohibet eam, ventos cohibet, et dextera sua oleo occurrit, ut scilicet defluens cohibeat. Hebræum enim קרה kara per he significat occurrere; אקרא kara vero per aleph significat vocare, clamare. Jam hæ duæ radices inter se commutantur, quia litteræ aleph et he sunt commutabiles.
Porro Septuaginta pro צפן tsophen id est abscondens, legentes aliis punctis צפון tsaphon, id est Aquilo, sive Septentrio quæ est pars orbis frigore, gelu et nivibus abscondita, atque pro שמן scemen, id est unguentum, legentes שם scem, id est nomen, vertunt, Aquilo durus ventus, nomine autem dexter vocatur; et Chaldæus, sicut ventus Aquilonaris gravis; Aquila et Symmachus, absconditus Aquilo ventus; Syrus, ventus Boreas gravis est, et de nomine dexter vocatur.
(1) Alii aliter. Eichel, sed oleum, id est medullam, vim dexteræ suæ advocet, id est, rixosæ mulieris os verberibus est compescendum; sed vox shemen de vi usurpari nequit. Maurer, et oleum dextra ejus provocat, arcessit, id est, ejus dextræ oleum opus est, ejus dextra brevi se sentiet unguibus rixosæ mulieris laceratam: oleo enim mitigantur vulnera, Isai. I, 8.
Sensus est, q. d. Aquilo ventus est frigidus et rigidus: vocatur autem a nonnullis theman, id est dexter, a rad. ימין iamin, id est dextra, tum quia si faciem convertas ad Occidentem, ad dexteram habebis Aquilonem, ad sinistram vero Austrum, ait S. Hieronymus in Sophon. cap. ii. Sicut vice versa si faciem convertas ad Orientem, Aquilo tibi erit ad sinistram, Auster vero ad dexteram; ideoque passim in Scriptura (quæ loquitur congrue ad situm Judææ et nostri hemisphærii) Auster vocatur Theman, id est dexter. Denique Antipodes conversi ad Orientem ad dexteram habent Aquilonem, ad sinistram Austrum, tum quia qui habitant in Africa et locis calidis, gaudent Aquilone, eo quod ipse calores nimios illius climatis suo frigore temperet. Unde Romæ omnes ad Aquilonem etiam in hieme suspirant, ceu pisces ad aquam; Aquilo enim est salus et salubritas Romæ. Dexter ergo, id est prosper, saluber et faustus; dextera enim felicitatis et prosperitatis est symbolum, sicut sinistra infelicitatis et adversitatis: unde Cicero, lib. De Divinatione:
Prospera Juppiter his dextris fulgoribus edit.
Sensus ergo est, q. d. Uxor rixosa est similis Aquiloni rigido et impetuoso; sed sicut Aquilo in calida regione habitantibus et æstuantibus est dexter, id est prosper et faustus, quia æstum temperat: sic maritus si uxoris amore exæstuet, facile uxorem rixosam perferet, tanquam amoris sui flabellum, ut eum moderetur et temperet. Rursum sicut Aquilo in se asper, a nonnullis tamen dexter vocatur: sic uxor licet aspera, si tamen a marito honoretur, et ad dexteram collocetur (uti ab honestis maritis fieri solet) ut sit illi dextera, eoque et similibus honorificis nominibus blande compelletur, leniatur et mulceatur, fiet ut ponat asperos suos mores, fiatque comis et benevola. Ideo enim viris nonnullis uxores asperæ videntur, quia ipsi in eas asperi sunt aut frigidi, ut parum eas ament: quod si valde eas amarent, amor omnem asperitatem in dexteritatem, id est lenitatem et facilitatem converteret.
Mystice, Aquilo notat molestias et tribulationes, quæ in se asperæ sunt; sed si ad occidentem, id est ad mortem, Purgatorium et gehennam respicias, præ illis hæ dextræ, id est leves, faciles et felices videbuntur.
Rursum Aquilo notat impietatem et impios, utpote in quibus refrixit charitas, quique «obriguerunt frigore nequitiæ, et calorem fidei perdiderunt,» ait S. Hieronymus in cap. i Jeremiæ.
Insuper per Aquilonem accipias detractorem et conviciatorem, qui rigide famam alterius perstringit, uti Aquilo mordet aures et caput, q. d. Detractor instar Aquilonis sævit in famam proximi, sed tamen sæpe est dexter, id est faustus et felix, quia causa est ut proximus caute vivat, ne quid in eo carpi possit, et vitium, si quod habet, emendet; quocirca non est odio habendus, nec calumniator vocandus, sed in theman, id est dexter, ingeniosus, expeditus, facetus. Tales enim solent esse dicaces, qui suis facetiis et falsis acuminibus alios mordent, et mordendo non raro curant.
Denique Auctor Catenæ Græcor.: Aquilo, ait, est diabolus, qui dixit: «In cœlum conscendam; super astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis,» Isaiæ cap. xiv, 13. Hic ab impiis et obsequentibus «dexter» vocatur, quia eis illecebras mundi et carnis propinat; a piis vero vocatur «dexter,» id est felix et faustus, sed per accidens, quia per tentationes quas eis objicit, quasque ipsi superant, ipsis est occasio felicitatis æternæ.
17. FERRUM FERRO EXACUITUR, ET HOMO EXACUIT FACIEM AMICI SUI.
Hebraice, ferrum in ferro acuetur, et vir acuet facies amici sui; Vatablus, ut ferrum ferro committitur, sic homo homini consociatur. Hebræum enim יחד iachad, si a rad. חדד chadad deducatur, significat acuere; sin a יחד iachad, significat unire, committere, consociare; sin a חדה chada, significat exhilarare. Unde tertio vertas, sicut ferrum ferro expolitur, sic vir exhilarabit facies amici sui. Tristitia enim est velut ferrugo animi et vultus, quæ ab amico exhilarante discutitur, expolitur et exhilaratur.
(1) Hodierni fere omnes post Aben-Ezram, ferrum ferro acuitur, et alter alterius vultum acuit, id est, alter alterius iram excitat, seu irati se invicem irritant. Acuere vultum alterius est eum irritare, ut vultu torvo et minaci te intueatur. Cf. Job xvi, 9.
Primo, R. Levi et R. Salomon exponunt, q. d. Qui sapientis præceptoris opera instruuntur, mutuis questionibus acuuntur, uti quotidie fieri videmus in scholis per disputationes philosophicas et theologicas, in quibus respondens ab argumentante dum rationibus stringitur, acutior redditur. Secundo, Aben-Ezra, q. d. Ferrum acuitur per ferrum aliud, ita pariter vir per alterius iram ad iram acuitur, cum nimirum ad contentionem cum eodem exercendam excitatur, ob iram qua ille sit inflammatus. Unde Septuaginta vertunt παροξύνει, id est acuit, irritat, provocat, exacerbat faciem amici. Est metaphora a fabris qui gladios, lanceas, cultros lima ferrea perfricando elimant. Baynus cum aliis hanc gnomen refert ad versum præcedentem, q. d. Sicut ferrum ferro acuitur, sic vir rigidus si in rigidam et rixosam uxorem incidat, alius alium ad iram rixamque exacuet; quare ne hoc fiat, lenitas et patientia unius asperitatem iramque alterius ceu lima excipiat, hebetet et obtundat, imo leniat et molliat. Unde Vatablus vertit, ensis ensem acuit: ita vir exacuit faciem amici sui, cum quo scilicet contendit. Oportet igitur cedere et dare locum iræ.
Arabes simile habent proverbium: «Omnis rei corruptio, inquiunt, est a genere suo, adeoque ferrum ferro scinditur et finditur: non dentat ferrum, nisi ferrum.»
Alii, q. d. Si uxor sit aspera, maritus conetur eam mollire, lenire scilicet per oleum dexteræ, ut dixit versus præcedens; quod si lenitate olei non mollescat, vir induat duritiem ferri, et asperitatem asperitate majori verborum et verberum, si opus sit, retundat et contundat. Quocirca Poetæ Veneri procaci maritum dedere Vulcanum fabrum ferrarium, qui ejus procacitatem malleando contunderet. Ira enim est acuta, uti habent Septuaginta, vers. 4, et recte acutiei comparatur, quia omnia scindit, perdit, penetrat.
Tertio, Tigurina vertit, ut ferrum ferro committitur, sic homo homini consociatur. Quod apte consonat gnomæ præcedenti, ejusque dat remedium, q. d. Ex eo sæpe uxores sunt litigiosæ, quod maritis suis sint ditiores vel nobiliores: inde enim superbiunt, voluntque maritis non subesse, sed præesse. Ut ergo mariti hæc litigia effugiant, ducant uxores sibi opibus, conditione et genere pares, vel inferiores, non superiores. Sicut enim ferrum consociatur et coalescit cum ferro, non cum auro vel argento: sic pariter pares cum paribus conjugio sociandi sunt, ut in amore mutuo coalescant. Unde illud Ausonii: «Par pari jugato conjunx: quod impar est, dissidet.» Et: «Si vis nubere, nube pari.» Qua de re plura superius dixi.
Rursus, sicut ferrum cum ferro coalescit vi ignis, cum scilicet ignitur, et ignitum malleatione cuditur, ut in unum v. g. gladium, cultrum, lanceam, etc., coalescat: sic pariter vir et uxor amore igniendi sunt, ut in unam familiam et personam œconomicam coalescant.
Potest quoque hæc Tigurinæ versio adaptari cuivis amicitiæ et consociationi, in qua pares cum paribus ceu ferrum ferro optime copulantur, et hoc significat τὸ faciem amici sui: sub amico tamen viro et amicæ feminæ intelligendæ sunt. Inter feminas enim quoque est amicitia; sed ut solida sit, inter pares ineunda est.
Quarto, noster Salazar per ferrum accipit chalybem, quod est genus ferri durissimi: chalybs enim cum ferro miscetur ad formandum gladium, cultrum, lanceam, etc., ut ferrum ex se lentum et flexile chalybis duritie fiat durum et rigidum, aptumque ad scindendum: sic «homo exacuit faciem amici sui,» id est, illam adversus omnes casus, et ad omnes actiones roborat. Nam liceat sic dicere: Duo singulares homines, etiamsi alter chalybeus sit, et alter ferreus, hic tamen lentus ac flexibilis, ille fragilis erit: quod si utrumque amicitia et familiaritas copulet, ad omnia ardua et difficilia bene temperati animatique erunt.
Hæc expositio elegans est, sed non adeo respondet Vulgatæ, quæ vertit exacuit: chalybs enim ferrum non acuit, sed durum rigidumque efficit; melius respondet versioni Tigurinæ: Ut ferrum ferro committitur, sic homo homini consociatur: est enim communio et consociatio chalybis cum ferro.
Quinto, plane et genuine, q. d. Sicut ferrum simili ferro, puta lima, acuitur: sic homo hominem sibi similem exacuit in qualibet re, puta in scientia, arte, consilio, industria et virtute. Poterat dicere: Ferrum cote acuitur. Unde illud Horatii, De Arte poetica:
I shall serve as a whetstone, which Can render the blade sharp, though itself unable to cut.
Verum maluit dicere: «Ferrum ferro acuitur,» tum quia cos non acuit ferrum, nisi jam fabrefactum et politum, v. g. cultrum vel gladium; ferrum autem, puta lima, acuit ferrum etiam rude et impolitum, dum ex eo fabricatur culter vel gladius; tum quia ferrum simile et ejusdem naturæ est cum ferro, non autem cos. Aptius ergo significat hominem similem in natura, arte et officio acuere alterum hominem in iisdem sibi similem. Hæc enim gnome significat homines similes a sibi similibus in eadem arte vel occupatione exacui; unde illud: «Unus vir nullus vir;» exacui, inquam, conferendo, interrogando, disputando, animando, instruendo, exhortando, etc. Exemplis res fiet clara.
In ingenio præceptor, imo discipulus, acuit condiscipulum docendo, interrogando, argumentando: in argumentatione enim quasi confricantur, et colliduntur ingenia, itaque acuuntur. In consilio unus consiliarius promendo sua consilia acuit consilia alterius consiliarii; ideoque ait Salomon: «Salus populi, ubi multa consilia;» quod enim unus non videt, hoc vident et afferunt alii. In arte unus faber acuit alium: quisque enim suas habet rationes et modos fabricandi, quibus alter instruitur et acuitur: quisque enim habet ingenium proprium, quod invenit rationes et modos sibi proprios, quos non invenit alterius ingenium. Hoc est quod ait Euripides: ὁμιλία ἔτικτε τέχνας, id est collatio peperit artes, collatio, inquam, sententiarum, et colloquium hominum atque congressus. In prudentia unus prudens acuit alium: quisque enim sua suggerit prudentiæ dogmata et monita. In virtute qualibet unus acuit alium; castus acuit castum, humilis humilem, lætus lætum, animosus animosum efficit. Unde S. Antonius considerabat virtutem quæ in singulis eminebat, et ab uno discebat patientiam, ab alio humilitatem, a tertio charitatem, etc.
Quocirca S. Basilius in Constitut. monast. cap. xix, vitam cœnobiticam, utpote socialem, præfert anachoretice et solitariæ, quod in cœnobitica unus alium juvet, verboque et exemplo expoliat, quod non fit in solitaria. Hinc et Victor Antiochenus in cap. I S. Marci, inter commoda vitæ socialis hoc recenset, quod convictu et assidua conflictatione plurium ferrei et quasi chalybei evadant illi qui inter socios diu vixerunt: «Mox, ait, et hac conflictatione velut ferrum induratus, fortior subinde evades,» etc. Societas enim in qua quisque alium juvare, ejusque mores et imperfectiones sustinere, imo curare debet, non solum homines cæteroqui ferreos acuit et expolit; sed etiam quamlibet eorum pusillanimitatem vel animositatem, adeoque quamlibet infirmitatem ad ferri firmitatem roburque elimat. Hoc est quod ait Eccle. cap. iv, 9: «Melius est duos esse simul, quam unum; habent enim emolumentum societatis suæ; si unus ceciderit, ab altero fulcietur. Væ soli! quia, cum ceciderit, non habet sublevantem se.»
18. QUI SERVAT FICUM, COMEDET FRUCTUS EJUS, ET QUI CUSTOS EST DOMINI SUI (Syrus, qui prospicit domino suo), GLORIFICABITUR.
Alii, honorabitur, id est, ad honores promovebitur. Pro servat hebraice est נוצר notser, id est custodit, servat: unde Christus vocatus est Nazarenus, id est custos, servator.
Sub custodia curam et culturam intellige, q. d. Qui custodit, id est curat et colit ficum: dicit tamen servat, sive custodit, potius quam colit, quia ficus præ vite, olea, etc., exiguam exigit culturam. Vitis enim debet seri, repastinari, aggerari, putari, foliis distringi, ut uvæ a sole coquantur et maturescant, etc., quorum nihil fit in ficu. Unde Septuaginta vertunt, qui plantat ficum; ficus enim vix aliam culturam quam plantationem et ablaqueationem uti cæteræ arbores, qua radices earum circumfodiendo aperiuntur, et aeri exponuntur, requirit: ficus ergo exigua sui cultura multos dat fructus, puta ficus præstantissimas; sic qui sedulo et fideliter colit dominum ei obsequendo, ejusque res sibi commissas sedulo curando, hic pro parvis officiis et obsequiis magnas ab hero percipiet mercedes et fructus, adeoque glorificabitur, id est si servus sit, libertate donabitur. Nam, ut ait Julius Cæsar: «Nulla voluptas viris ingenuis suavior est libertate.» Et Seneca, epist. 79: «Inæstimabile bonum est suum esse.» Sin liber sit, ad magna officia, beneficia, honores et præfecturas ab hero promovebitur, uti quotidie in aula Romana eos qui Cardinalibus et Prælatis fideliter et studiose famulantur, ad magna promoveri cernimus. Hæc ergo gnome prudens consilium dat famulis, ut scilicet heris suis fideliter et officiose serviant: sic enim fore ut ab iis ingentibus beneficiis et præmiis ornentur.
Secundo, arbor fici profert ficus, qui est fructus suavissimus et saluberrimus, omniumque arborum fructus antecellit, tum sapore, tum salubritate, tum integritate: sapore, quia melleum habet similem mannæ; salubritate, quia plane percoctus est, unde nihil habet acerbum, indigestum et crudum, uti habent cæteri omnes; integritate, quia nullos habet acinos aut lapillos, uti habent omnes aliarum arborum. Sic fructus quos famuli seduli ab heris benevolis et beneficis percipiunt, sunt suavissimi, saluberrimi et integerrimi: adeoque dominus, puta Prælatus vel Princeps, sit instar fici oportet, ut scilicet suam dulcedinem dulcesque fructus impertiat subditis, austeritatem vero sibi servet, ideoque in apologo rhamni ficus, licet invitata, noluit esse rex vel regina arborum, dicens: «Numquid possum deserere dulcedinem meam fructusque suavissimos, et ire ut inter cætera ligna promovear?» Judic. ix, 11. Quo significatur eos qui sua quiete dulcique contemplatione gaudent, refugere regimen aliorum, ne dulce otium cum molesto negotio permutent.
Tertio, ficus est bifera: nam bis fert ficus, scilicet temporarias in autumno, puta in septembri, uti faciunt cæteræ arbores, et præcoces in æstate, puta in junio et julio; hinc ficus non dat flores, sed sine flore illico fructum producit. Addit Plinius, lib. XIII, cap. xviii, ficus Chalcidicas esse triferas, sive ter in anno dare fructus: imo «sunt, ait, et hybernæ quibusdam provinciis;» sic servus, qui fideliter servit suo hero, multiplicem ab eo mercedem recipiet, scilicet condictam juxta pacta conventa stato et condicto tempore, ac ante eam honestam tractationem, dona, munera et præmia, quæ honesti heri famulis officiosis liberaliter præstare solent, velut præcoces ficus nanciscetur. «Admirabilis (ait Plinius loco citato) est pomi hujusce (fici) festinatio, unius in cunctis ad maturitatem properantis arte naturæ.»
Quarto, stercoratio ficum fecundat. Audi Plinium, lib. XVII, cap. xxvii: «Uberrimas ficus rubrica amurca diluta, et cum fimo infusa radicibus frondere incipientium, facit.» Et lib. XV, cap. xviii: «Cato de ficis ita memorat: Ficus moriscas in loco cretoso aut aperto serito, in loco autem crassiore stercorato;» sic et famuli, si ad vilissima obsequia sese dimittant, herorum gratiam et beneficentiam elucrantur. Addit Plinius: «Colitur ficus arbor in foro ipso ac comitio Romæ nata, sacra fulguribus ibi conditis, magisque ob memoriam ejus, quod nutrix Romuli et Remi conditoris appellata, quoniam sub ea inventa lupa infantibus præbens rumen, id est mammam.»
Quinto, τὸ servat aliqui exponunt exspectat, unde vertunt, qui exspectat ficum, comedet fructum ejus, et qui exspectator est domini sui, glorificabitur. Nam qui cupit ut ficulnea copiosos proferat fructus, decutit primas ejus ficus, seu grossos, itaque posteriores meliores et copiosiores exspectat. Audi Columellam, lib. V, cap. ix: «Si voles ficum quamvis non natura seram facere, et uberiores demum ex illa fructus carpere, tunc grossulos prioremve fructum decutito, iterum alterum edet, quem in hiemem usque differet.» Scholiastes addit: «Iterum alterum uberiorem reddet.» Hac de causa in lege veteri, Levit. xix, 23, ita de ficu cæterisque arboribus fructiferis sanxit Dominus: «Quando ingressi fueritis terram, et plantaveritis in ea ligna pomifera, auferetis præputia eorum; poma, quæ germinant, immunda erunt vobis, nec edetis ex eis. Quinto autem anno comedetis fructus, congregantes poma quæ proferunt: ego Dominus Deus vester.» Vide ibi dicta.
Simili modo famuli ut ineant gratiam herorum, aliquanto tempore fideliter et officiose eis serviunt, parvam vel nullam ab eis exigendo mercedem: nam inita eorum gratia, copiosiorem et præstantiorem recipient.
Mystice, qui Deum et Christum, ejusque voluntatem et leges, ac præsertim Eucharistiam, quæ quasi ficus est Ecclesiæ præstantissima, custodit et colit, hic utique ab eo omnem gratiam et gloriam consequetur. Christus enim in Eucharistia est nostra ficus et nostrum manna, sine labore continens in se omne delectamentum et omnem saporis suavitatem, Sapient. xvi, 20; Joan. vi, 31. Ita Auctor Catenæ Græc. «Dominus, ait, est ficus; fructus illius sanat lepram. Qui sermonem acceptum servat, in honore et pretio erit.» Dulcedinem hujus ficus gustarat Psaltes, cum cecinit: «Gustate et videte quoniam suavis est Dominus,» Psal. xxxiii. Et cum exclamavit: «Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timentibus te!» Psal. xxx.
(1) Custodire dominum suum, id est, ejus jussa prompte exsequi.
19. QUOMODO IN AQUIS RESPLENDENT VULTUS PROSPICIENTIUM, SIC CORDA HOMINUM MANIFESTA SUNT PRUDENTIBUS.
Hebraice, sicut aquis facies ad facies (resplendent), sic cor hominis ad hominem. Quæ verba, quia indeterminata sunt, varie a variis determinantur et explicantur, uti videre est apud Rabbinos et Latinos Interpretes. E multis paucas magis appositas et probabiles afferam.
Primo, R. Salomon explicat, quasi dicat: Sicut aquæ faciem repræsentant, quam tu iisdem offers, qua quod ostendis reddunt: ita socio parem se præbet vir, ut sicut ipse alteri se charum esse intelligit, ita vicissim eum redamet, et benevolum ei vultum præferat.
Secundo, Aben-Ezra, q. d. Sicut aquæ crescunt ob alias quæ admiscentur: sic etiam facies propter faciem, id est furor furore alterius augetur: ita quoque viri cor malo cumulatur ob alterum, cujus cordi se invisum esse animadvertit.
Tertio, Vatablus vertit, ut aquarum facies ad facies, sic cor hominis ad homines; sicque exponit, quasi dicat: Ut eadem aqua diversas reddit facies, sic alia aliorum hominum sunt corda. Aut, sicut in aqua vultus vultui respondet, ita cor hominis cordi hominis respondet, quasi dicat: Sicut cor unius hominis inclinat ad malum, ita et omnium aliorum corda: similia enim sunt. Verum nimis ampla, ideoque frigida et insipida est hæc expositio.
Quarto, R. Samuel hæc accipit de fraudulentis falsisque amicis, qui vultu præferunt amorem, corde tegunt odium; vertit enim, quomodo in aquis facies ad facies, sic cor hominis ad hominem, q. d. Sicut facies in aqua apparens oculos fallit, qui non falsam imaginem, sed ipsissimam rem sibi intueri videntur: sic quoque homines alii alios decipiunt, mendacia et fraudes sub veritatis specie sibi mutuo offerentes.
Quinto, alii accipiunt hæc de mutabilitate et inconstantia hominis, q. d. Sicut facies apparens in aqua mobilis et instabilis est, cumque ipso aquæ motu mutatur et variatur assidue: sic pariter inconstans et mutabile est cor hominis, ut ab altero homine certo et solide conspici nequeat, quia firmitatem et constantiam non habet, sed in dies, horas, imo sæpe momentis singulis, mutat sua proposita et consilia.
Sexto, alii ex adverso hæc referunt ad firmitatem quæ ex plurium consensione nascitur, quasi dicant: Sicut aquæ aquis additæ maximam vim habent, et facies faciebus, id est viri viris adjuncti validissimi sunt: ita etiam corda cordibus, id est sententiæ sententiis cohærentes maximum ad persuadendum pondus habent.
Septimo, Septuaginta vertunt negative, sicut non similes facies faciebus, ita neque cogitationes hominum. Origenes, homil. 2 in Numeros, legit: Sicut diversi sunt vultus vultibus, ita et diversa sunt corda hominum. Sic et Auctor Catenæ Græcorum. Aquæ enim agitatæ et fluitantes agitant pariter species et facies in se receptas, ut non videantur esse eædem, sed aliæ ab iis quas repræsentant. Aut potius, q. d. In aquis iisdem apparent variæ variorum facies, et nulla est alteri similis, sed omnes dissimiles: sic pariter in eadem domo, urbe, consessu sunt multa hominum corda, mentes, cogitationes et sententiæ; nulla tamen alteri est similis, sed omnes dissimiles et diversæ. Hoc enim est quasi naturæ miraculum, quod, cum multi sint similes manibus, pedibus cæterisque membris, nullis tamen sit eadem facies, uti nec eadem vox, ut scilicet quisque ab alio tam voce quam facie dignosci et discerni possit, uti pulchre docet S. Augustinus, lib. XXI De Civitate, cap. viii. Unde Persius:
A thousand kinds of men, and varied practice of affairs: Each has his own desire, and not by one wish do they live.
(1) Maurer, ut aquæ ostendunt faciem adversus faciem, sic cor hominis adversus hominem est, id est, inspicit in alterum tanquam in speculum quisque. Rosenmullerus, sicut in aquis facies hominis faciei ejusdem respondet, sic cor hominis homini, id est, ut aquæ eamdem quam aquis faciem ostendis, tibi reddunt, ut ridenti respondeat ridens, mærenti mærens, etc.: sic cor hominis homini respondet, id est, prout erga alterum se gerit quisquam, eum vicissim fore experietur: fidelem, si fidelis, etc. Juxta alios nil aliud hoc versu deceretur, quam notissimo illo proverbio gallico: Dis-moi qui tu hantes, je te dirai qui tu es; sicut, cum quis aquis propendet, efficit in iis alium vultum suo simillimum: ita homines qui inter se familiariter vivunt, similes eosdemque mores induunt.
Audi Origenem, hom. jam citata: «Alterius, ait, motus animi lenior est, mitis, placidus; alterius turbidus, elatior, petulantior. Alius cautus, sollicitus, impiger; alius deses, negligens, incautus. Et in his alius plus, alius minus. Audeo dicere quod forte quanta in specie vultus inest diversitas hominibus, tanta et in animis invenitur differentia, juxta illud Salomonis: Sicut diversi sunt vultus vultibus, ita et diversa sunt corda hominum.» Sic legit Origenes paulo aliter ac Noster, et dat exemplum: «Eædem, ait, sunt litteræ, et tamen in iis scribendis tanta est diversitas, ut quisque ex charactere proprio dignoscatur, unde eum quasi chirographum litteris suis subsignat. Sic et virtus eadem ab uno sic, ab alio aliter apprehenditur et practicatur: «Intuere, ait, singulorum virorum chirographa, et vide, verbi gratia, quomodo animus Pauli proposuit castitatem, et animus nihilominus Petri; sed est propria quædam castitas Petri et alia castitas Pauli, etiamsi una eademque videatur. Denique alterius ipsorum talis est castitas, quæ requirat macerari corpus, dicatque: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte aliis prædicans reprobus efficiar; alterius autem castitas talis est, quæ istud forte non timeat. Similiter et justitia habet aliquid proprietatis in Paulo, habet et in Petro. Eodem modo et sapientia cæteræque virtutes.» Unde illud: «Non est inventus similis illi, qui conservaret legem Excelsi,» Quod Ecclesia singulis sanctis Confessoribus attribuit, quia in singulis enituit peculiaris aliqua virtus, vel virtutis ejusdem peculiaris species et modus.
Chaldæus vero sic vertit, sicut aqua, et sicut vultus qui non sunt similes ad invicem: sic cor filiorum hominum non est inter se simile, q. d. Sicut una eademque aqua diversis eam intuentibus diversas exhibet redditque facies: sic una eademque quæstio diversis diversas suggerit responsiones, ut omnes in varias abeant sententias, nec unus cum alio per omnia consentiat.
Denique Syrus vertit, sicut vultus vultui non sunt similes, sic corda cordibus non sunt similia, q. d. Ex dissimilibus vultibus licet conjicere dissimiles cordium affectiones: hæ enim in vultu velut in speculo relucent; sic ex signis physiognomicis quæ in vultu relucent, dignosci posse quis sit magnanimus, quis timidus, quis invidus, quis luxuriosus, quis ingeniosus, quis sanguineus, quis melancholicus, etc., docet Aristoteles in Physiognomicis.
Octavo, optime Noster vertit, quomodo in aquis resplendent vultus prospicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus, q. d. Specula ex ære, stanno, crystallo, sæpe sunt fallacia; alia enim augent rem objectam, alia minuunt, alia distorquent; at speculum aquæ naturale est et sincerum, ac plane rem repræsentat talem qualis sibi objicitur: sic et corda hominum plane talia, qualia sunt, cognoscuntur a prudentibus. Vide de fallacia speculorum Senecam, lib. I Natur. quæst. cap. xvii, et S. Augustinum, epist. 150 ad Nebridium, et Plinium, lib. XIII, cap. ix.
Corda hic tum propria accipi possunt, tum aliena. De propriis accipit Jansenius et Salazar, q. d. Sicut aquæ sunt quasi speculum, quod speciem faciei intuentis recipit, eamque reddit et repræsentat intuenti: sic pariter cor, id est mens et conscientia, est quasi speculum hominis, id est affectionum hominis, quod easdem ipsi homini repræsentat: «Quemadmodum enim, ait Jansenius, in aquis resplendent vultus prospicientium, sic ut unusquisque suum ibi vultum tanquam in speculo contemplari possit, quem alioquin non videt: ita ipsi prudentes seipsos et sua cognoscunt corda, dum ad ea redeunt, et exacta consideratione advertunt qualia sint, expendendo scilicet ad quæ inclinantur, in quibus potissimum occupentur et hæreant, ut ipsummet cor hominis maxime apud prudentes, sit homini et ipsi cordi pro speculo, sive pro aqua limpida, in qua homo seipsum et cor intuetur, juxta illud Pauli: Quis enim scit hominum quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Sicut ergo necesse est homini, si proprium vultum videre velit, illum in speculo videat, aut in aqua, aut alio simili: ita si quis qualis sit cognoscere velit, non potest id alibi melius cognoscere quam in propria sua mente.» Porro, sicut in aqua, utpote facile mobili et agitabili, sæpe species facierum hominum cum motu aquæ turbantur, alterantur, dimidiantur et confunduntur: sic pariter in corde sæpe species sui ipsius turbatur per passiones, quæ sunt quasi fluctus, hasce species miscentes et confundentes: si enim ira, odio, timore, livore, cor agitetur, non sincere et plane poterit seipsum cognoscere. Quare ut sincere seipsum videat, placidum et tranquillum, liberumque a passionibus et perturbationibus sit oportet: sic enim erit instar aquæ pellucidæ et immotæ, quæ clare et fideliter reddit et repræsentat res et facies tales, quales sibi objiciuntur.
Rursum corda aliena hic accipias, idque bifariam: primo, q. d. Sicut aquæ sunt speculum faciei tuæ, ut illam tibi repræsentent: sic pariter cor tuum est speculum cordis alieni, ut, si scire velis quale sit alterius cor, id est affectus erga te, illud cogniturus sis ex corde tuo, atque ex eo metiri cor alienum possis. Examina enim cor tuum, et vide quomodo illud erga alium affectum sit: si illud videris erga alium benevolum, amœnum, sincerum, scito alium simile plane cor amore et benevolentia plenum erga te gerere: sin tuum cor videris ab alio aversum, rancidum, amarulentum, scito pariter alterius quoque a te esse aversum, et odio aut livore rancidum. Ratio est, quod affectus odii et amoris corde ita tegi nequeant, quin per signa, puta per verba, vultus et opera, subinde erumpant, quæ dum alius videt, eosdem affectus assumit, induit et rependit; magnes enim amoris est amor, et magnes odii est odium. Qui enim sentit se amari, amantem redamat; qui sentit se odio haberi, odientem se vicissim odit. Hinc sæpe fit ex quadam quasi antipathia vel sympathia naturali, ut, cum duo qui se invicem amant, sibi occurrunt, cor utriusque pandatur, dilatetur, exhilaretur, exsultet: ex adverso cum duo, qui se invicem etiam tacite oderunt, occurrunt, cor utriusque claudatur, stringatur, tristetur, amarescat.
Secundo, sicut cor tuum est speculum cordis alieni, sic vicissim cor alienum est speculum sui ipsius, q. d. Sicut aqua est speculum in quo apparent vultus non solum proprii, sed et alieni, ita ut ex eis ipsos agnoscas, etsi eos directe in facie non videas: sic pariter cor hominis est speculum, in quo apparent ejus affectus erga alium: cor enim prodit se per gestus, sermones et actus, quibus velut in speculo suos affectus odii, timoris, amoris, iræ, etc., aliis patefacit et ostendit, ita ut viri prudentes ex verbis et actionibus cujusque conjicere et dispicere possint internas cordis alieni affectiones. In Sanctis id clarum est. Sic enim S. Ludovicus et S. Ægidius, socius S. Francisci, se invicem salutantes sine verbis, cordibus solis mutuo loquebantur, suosque amoris et pietatis affectus invicem repræsentabant et inspirabant. Sic S. Antonius, S. Catharina Senensis, S. Hilarion multique alii in Vitis Patrum, ex solo vultu pervidentes cor cujusque, illius statum et affectus dignoscebant. Idem in quibuslibet prudentibus et sagacibus locum habet, sed gradu inferiore. Prudentes enim facile ex notis et signis fucum et imposturam faciei, si quis sit, deprehendunt. Ita Lyranus, Hugo, Dionysius et alii.
Huc faciunt illæ sapientum gnomæ apud Antonium in Melissa, part. I, cap. xlviii. Photii Patriarchæ: «Speculo similis est sermo (puta cor in ore et sermone translucens), et sicut in illo repræsentatur species corporis et formæ, ita in colloquiis animæ forma expressa conspicitur;» Isidori Pelusiotæ: «Quod si sermo et vita conveniant, totius vitæ simulacrum perficient;» Theognidis: «In speculis quidem faciei, in colloquiis character animæ videtur;» Romyli: «Sicut vas fictile ictu et sono, sic homo sermone probatur.»
Huc facit illud S. Ambrosii, De Elia et Jejunio, cap. x: «Index facies plerumque est conscientiæ, et quidam tacitus sermo mentis, cum aut peccato compungimur, aut integritate lætamur.»
Nota: Solus Deus est cardiognostes, id est cordium cognitor et inspector, quia ipse solus omnes omnium Angelorum, dæmonum et hominum cogitationes, volitiones, intentiones, etiam intimas, profundissimas et secretissimas, quæ nullo signo produntur, pervidet et introspicit. Ratio est, quia Deus solus mentem et volitionem singulorum, velut creator et conservator, occupat, possidet et comprehendit; hinc et ipse solus illabitur animæ et menti, ut in ea operetur mentem illuminando, et voluntatem flectendo quocumque ipse voluerit. Prudentes tamen homines æque ac Angeli, per nutus, voces, signa et gestus possunt multas cordis cogitationes et intentiones probabiliter cognoscere et conjecturare: prudentiæ enim pars est solertia sive sagacitas, hoc est solers et sagax conjectatio. Prudentiæ autem hujus tres sunt gradus: primus est prudentiæ naturalis, quæ ratione ac discursu et experientia naturali nititur, ac per illa conjectat de naturalibus cordium cogitationibus; secundus est prudentiæ supernaturalis, quæ fide, gratia, discursu et experientia supernaturali nititur, qualem habent Christiani et justi, ac per illam conjectant etiam de supernaturalibus cordium cogitationibus; tertius est prudentiæ singularis et divinæ, quæ vocatur donum discretionis spirituum, per quod Deus revelat nonnullis eximie Sanctis arcana cordium, uti revelavit S. Antonio, S. Hilarioni, S. Francisco et similibus; atque etiamnum revelat viris magnis et Apostolicis, præsertim Confessariis, per quod conscientias pœnitentium subinde usque ad fundum introspiciunt, et latentes intentiones quas ipsi pœnitentes non vident vel tacent, in lucem proferunt, ut pœnitentes in spiritu ad suam salutem et perfectionem securius dirigant. Unde hoc donum, vel certe particula hujus doni, officio eorum congruens, ipsis postulanda est a Deo.
20. INFERNUS ET PERDITIO NUNQUAM IMPLENTUR (hebraice, saturantur), SIMILITER ET OCULI HOMINUM INSATIABILES.
Perditio est mors quæ omnia perdit, et status mortuorum. Perperam R. Levi per infernum et perditionem accipit materiam primam, quæ nunquam formis expletur, sed semper alias et alias appetit. Melius R. Salomon: «Nunquam, ait, saturantur infernus et perditio, quominus sceleratorum piacula recipiant admittantve, quemadmodum oculi improborum nunquam ad satietatem expleri possunt, cum assidue pravæ propensioni ad crimina sollicitanti obtemperent, cupiditatibusque ejus obsequi studeant.»
Optime Cajetanus et Jansenius per oculos accipiunt cupiditatem tum videndi, tum habendi: neutra enim unquam satiatur, quin plura videre et habere cupiat. Cupiditas autem tribuitur oculis, quia oculi rerum pulchrarum et concupiscibilium species et ideas ad phantasiam, indeque ad mentem et voluntatem, transferunt, ac per eas in voluntate earum cupidinem excitant; unde illud: «Oculi sunt in amore duces.» Significat ergo Sapiens cupiditatis grande malum, scilicet quod sit inexplebilis et insatiabilis, instar mortis et inferni, ac proinde nos eam odio prosequi debere velut mortem et infernum: ideoque cohibendos et claudendos esse oculos qui cupiditatis sunt internuntii, imo illices et excitatores. Plura hac de re dicam cap. xxx, vers. 15 et 16. Rursum significat frenum injiciendum esse cupiditati, ut sit rationabilis et moderata; hæc enim satiari potest, cum effrenes sint insatiabiles. Quocirca Plato, lib. V De Republ., citat laudatque illud paradoxum Hesiodi: «Dimidium plus toto,» applicatque tyrannis, avaris, ambitiosis, qui omnibus volunt dominari, et suos fines undequaque dilatare, cum satius esset suis paucisque vivere contentum. Idem, lib. III De Legibus, ut ostendat infinitam principum potentiam, nullisque finibus determinatam esse præsentem pestem omnium imperiorum, subdit id ideo accidere, quod ignorent principes cupidi et ambitiosi Hesiodum recte dicere, «dimidium sæpe toti præstare; quandoquidem damnosum est rem totam accipere: dimidium tantum accipere moderatum est; moderatum vero immodico et immoderato, tanquam potius pejori, sane antecellit.» Sic in litibus avari actores qui totam rem cupiunt, nolentes dimidio cum parte adversa transigere, sæpe totam perdunt; quibus sane utilius fuisset petere dimidium quam totum, cum, ob dimidium quod recusarunt, perdant totum quod avare ambierunt. Plura in hanc rem vide apud Maximum, sermone ultimo. Septuaginta post hanc gnomen aliam addunt, quæ non est in Hebræo, nec in Vulgata, scilicet hanc: «Abominatio est Domino obfirmans oculos, et indisciplinati incontinentes lingua,» vel «indocti petulantis sunt linguæ.»
(1) Cont. Eccl. i, 8; iv, 8.
21. QUOMODO PROBATUR IN CONFLATORIO ARGENTUM, ET IN FORNACE AURUM: SIC PROBATUR HOMO ORE LAUDANTIS.
Hebraice, conflatorium argento, et caminus auro, et vir secundum laudem suam; Septuaginta, probatio argento, et auro ignitio: vir autem probatur per os laudantium eum; Chaldæus, conflatorium est argento, et fornax auro, et vir ex ore laudantium eum, scilicet probatur et judicatur.
Primo, R. Salomon et Aben-Ezra exponunt, q. d. Sicut cognoscitur bonitas vel pravitas auri et argenti per ignem quo conflatur: sic pariter cognoscitur bonitas et malitia alicujus ex ore laudantium. Si enim populus eum laudet, signum est eum esse probum et laudabilem; sin vituperet, signum est eum esse improbum et vituperabilem. Vox enim populi, vox Dei.
Secundo, Auctor Catenæ Græcor.: «Vir, inquit, probatur et exploratur per os laudantium, hoc est, per id cognoscitur, quod neque extollitur in prosperis, neque deponitur in adversis et tristibus: nam boni laudant, quia bonus est; mali autem laudant, quia malus est.» Hæc ille.
Tertio, S. Augustinus in Psalm. lxix, per os laudantis accipit os adulantis: «Duo, inquit, sunt genera persecutorum, vituperantium et adulantium; plus persequitur lingua adulatoris, quam manus interfectoris. Nam et ipsum caminum dixit Scriptura. Certe cum de persecutione loqueretur Scriptura, dixit: Tanquam aurum in fornace probavit eos; de Martyribus interfectis: Et sicut holocausti hostiam accepit illos. Audi quia et lingua adulantium talis est: Probatio, ait, argenti et auri ignis, vir autem probatur per os laudantium eum. Argenti, ait, et auri, ignis ille, ignis et iste, de utroque te salvum oportet exire. Fregit te reprehensor, factus es in fornace tanquam vas fictile.» Et mox: «Rursus si lauderis ab adulantibus et assentantibus, et annueris eis, veluti emens oleum, non tecum portans, sicut quinque virgines insipientes, erit caminus fracturæ tuæ, etiam os laudantium te.»
Quarto et genuine, q. d. Sicut ignis ostendit probitatem et puritatem vel impuritatem auri et argenti, sic pariter laus ostendit hominis virtutem aut vitium, veritatem aut vanitatem. Sicut enim si aurum et argentum perstet integrum, nullamque det scoriam, signum est esse purum; sin scoriam det, signum est esse impurum: sic pariter si quis ex laude superbiat et intumescat, signum est virtutem ejus esse impuram et imbecillam: scoria enim virtutis est tumor et superbia; sin laudatus maneat in pristina sua humilitate et modestia, signum est ejus virtutem esse puram et solidam. Humiles enim laudes sui respuunt; vani et superbi iis inflantur et insolescunt. Vera ergo virtus et laus est spernere laudem, sicut vera gloria est gloriam contemnere: hoc enim magni et celsi est animi, qui supra gloriam et res omnes eminet fixus in cœlo. Hinc sicut aurifices ut probent an aurum et argentum sit purum, an impurum et mixtum, solent illud ponderare tam ante quam post conflationem per ignem: si enim illud idem pondus reddat post eam, quod dedit ante, evidens signum est esse purum: sin minus ponderet quam ante, signum est fuisse vel adhuc esse impurum: ignis enim dempsit ab eo scoriam, ideoque minus ponderat; sic pariter si post laudes homo maneat idem, æque scilicet modestus et gravis, signum est hominem esse probæ et solidæ virtutis; sin post eas leviter infletur, et vane sese extollat, signum est ejus virtutem esse levem, vanam, et instar venti tumidam. Os quoque est quasi conflatorium, in quo laude, quasi igni, probatur virtus laudati. Leves enim et vani in eo ebulliunt, abeuntque in bullas et fumos vanitatis et superbiæ, ac laudati cum alto supercilio se circumspiciunt, sinumque dilatant, pectus attollunt, brachia explicant, et quidquid pulchri habent, cum fastu ostentant; imo plus æquo exaggerant et magnificant, perinde ac pavones, ubi se ab hominibus inspici advertunt, inflant pectus, ac turgidi syrma caudæ expandunt, ut succineos in ea ocellos, velut totidem stellas miro colore variegatas ostentent. E contrario sapientes et cordati, si laudentur, manent iidem, inconcussi et invariati, æque scilicet humiles, compositi et graves, quia nec laudibus attolluntur, nec vituperis deprimuntur.
(1) Gesenius et Winerus in Lexicis versum hunc recte sic interpretantur, quod conflatorium est argento, et catinus auro, idem vir ori laudis ejus, i. e. id homini est agendum cum eo qui ipsum laudat, examinandum, videndum, quis et qualis sit ille a quo laus proficiscitur.
Vere Nazianzenus apud Antonium in Melissa, part. I, cap. li: «Nimiæ laudes, ait, aliquos redigunt ad summam elationem.» Et S. Augustinus in serm. 5 De Verbis Domini secundum Matth.: «Laudes, ait, istæ vestræ gravant nos potius, et in periculum mittunt; toleramus illas, et tremimus inter illas.» Quin et Gentilis Seneca, lib. II De Ira: «Laude, ait, crescit licentia; spiritus assurgit, si laudatur, et in spem suam bonam adducitur; sed eadem ista insolentiam et iracundiam generant.»
Rursum sicut ignis in conflatorio urit, coquit et quasi cruciat aurum et argentum: sic laus urit et cruciat viros cordatos, tum quia verecundi sunt et humiles; tum quia timent ne per eam superbiant et evanescant, itaque virtutem cum laude deperdant; tum quia metuunt ne Deus, sincerus operum inspector, videat in eis defectus quos homines non vident, ideoque vituperet opera quæ homines laudant. Unde S. Augustinus, lib. X Confess. xxxvi: «Qui, ait, laudari vult ab hominibus, vituperante te (Domine), non defendetur ab hominibus, judicante te, nec eripietur, damnante te;» tum quia verentur ne laus hominum sit eis loco mercedis, itaque perdant mercedem æternam quam exspectant in cœlis. Ita S. Gregorius, lib. XXII Moralium, cap. v: «At contra, ait, si cor veraciter humile est, bonaque de se audit, aut minime recognoscit, et quia falsa dicuntur metuit, aut certe si adesse sibi ea veraciter scit, eo ipso formidat, ne ab æterna Dei retributione sint perdita: pavet enim vehementer, ne spes futuri muneris in mercedem reputetur transitorii favoris. Qua ex re agitur ut electorum animus magno laudum suarum igne crucietur, atque ab omni torporis sui rubigine mœrore cogitationis excoquatur: cauta enim consideratione trepidat, ne aut de his de quibus laudatur, et non sunt, majus Dei judicium subeat, aut de his in quibus laudatur, et sunt, competens præmium perdat.» Et post nonnulla id probat ex hac Salomonis gnome: «unde bene per Salomonem dicitur: Sicut probatur in conflatorio argentum, et in fornace aurum, ita probatur homo ore laudantis. Argentum quippe vel aurum, si reprobum est, igne consumitur; si probum vero, igne declaratur: sic nimirum est, et sensus operantis. Nam qualis sit, in eo quod laudatur, ostenditur; si enim se auditis suis laudibus extollit, quid iste aliud quam aurum vel argentum reprobum fuit, quem videlicet fornax linguæ consumpsit? Si autem favores suos audiens, ad superni judicii considerationem redit, ac ne de his apud occultum arbitrum gravetur, metuit, quasi expurgationis suæ ad magnitudinem claritatis excrescit, et unde incendium trepidationis sustinet, inde clarius effulget,» etc.
Ad hæc, sicut aurum et argentum igne probatum nitidius et fulgidius resplendet: sic Sancti, dum laudantur, fulgidiores fiunt, tum ob causas a S. Gregorio recensitas, tum quia laus hæc eis stimulus est ad majorem virtutem, juxta illud: «Virtus laudata crescit.» Nam, ut ait S. Gregorius, hom. 9 in Evang.: «Cum augentur dona, rationes etiam crescunt donorum: tanto ergo esse humilior, atque ad serviendum Deo promptior quisque debet ex munere, quanto se obligatiorem esse conspicit in reddenda ratione.» Hinc utile est laudare pusillanimes, ut per laudem animos abjectos erigant, et ad heroica laudum opera attollant, uti docet S. Gregorius, III part. Past. admonit. 9. «At contra, ait, pusillanimes aptius ad iter bene agendi reducimus, si quædam illorum bona ex latere requiramus, ut dum in eis alia reprehendendo corripimus, alia amplectendo laudemus, quatenus eorum teneritudinem laus audita nutriat, quam culpa increpata castigat. Plerumque autem utilius apud illos proficimus, si et eorum bene gesta memoramus. Etsi quæ ab eis inordinate gesta sunt, non jam tanquam perpetrata corripimus, sed quasi adhuc ne perpetrari debeant prohibemus, ut et illa quæ approbamus, illatus favor augeat, et contra ea quæ reprehendimus, magis apud pusillanimes exhortatio verecunda convalescat.» Et alter S. Gregorius, puta Nazianzenus, apud Antonium in Melissa, part. I, cap. li: «Præcipuum, ait, beneficium est in rebus honestis laudari; laus enim parit æmulationem, æmulatio virtutem, virtus felicitatem.» Ibidem S. Chrysostomus: «Laus, ait, propter egregia facta auget cupiditatem ad meliora.»
Insuper sicut argentum in igne conflatur per plumbum: plumbum enim igne consumitur, et argentum purum integrumque relinquit; verum quia plumbum semper aliquid argenti admixtum habet, illud ad argentum quod purgatur, accedit, illudque adauget, quo fit ut argentum ex conflatorio majus quam fuerat ante, et adauctum prodeat, uti testantur aurifices et rei metallicæ periti: sic pariter Sancti, dum laudantur, ex laude adaucti prodeunt, tum quia virtutes adaugent, ut laudi respondeant; tum quia per laudem humiliores fiunt, et ad Deum per gratiarum actionem assurgunt: sciunt enim se ex se, puta ex corrupta sua natura, nihil habere nisi concupiscentiam et peccatum, si quid vero habent boni, id eis provenire ex gratia Dei, cui proinde omne operis decus et laudem, uti debent, refundunt et adscribunt, juxta illud S. Pauli: «Quid habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis?» I Cor. iv, 7. Dicunt quoque cum Psalte: «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam,» Psal. cxiii. Et cum viginti quatuor senioribus mittunt coronas suas ante thronum Dei, dicentes: «Dignus es, Domine, accipere gloriam et honorem et virtutem, quia tu creasti omnia,» Apoc. iv, 11.
Talis fuit S. Gregorius Nazianzenus qui de se ita scribit, orat. 14 De pace: «Nec item me, ait, vel laudatores vel vituperatores immutabunt. Quod enim sum, hoc maneo, sive maledictis afficiar, sive laudibus in cœlum vehar.» Et S. Augustinus, epist. 64 ad Aurelium: «Magnum est, ait, de honoribus et laudibus hominum non lætari, sed omnem pompam inanem præcidere; et si quid inde necessarium retinetur, id totum ad utilitatem honorantium salutemque conferre.»
Huc pertinet dogma Catonis in Distichis:
When someone praises you, remember to be your own judge: Do not believe others about yourself more than you believe yourself.
COR INIQUI INQUIRIT MALA, COR AUTEM RECTUM INQUIRIT SCIENTIAM. — «Scientiam,» id est prudentiam, probitatem et virtutem. Hæc gnome deest in Hebræo et Græco et nonnullis Latinis: habetur tamen in Vaticanis. Sensus est, q. d. Mens et cogitatio impii propendet in mala, ut scilicet malas suas cupiditates, iræ, gulæ, invidiæ, libidinis, superbiæ, etc., expleat, ideoque rationes et modos eas explendi studiose vestigat et inquirit. Ex adverso cor recti et justi propendet ad bona, puta ad opera virtutum, quibus placeat Deo; ideoque studiose exquirit ea, ut in dies magis Deo placeat, illique opera gratiora exhibeat, quibus Deum suum oblectet, juxta illud Apostoli, Roman. xii, 2: «Ut probetis quæ sit voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta;» qua de re plura superius dixi.
22. SI CONTUDERIS STULTUM IN PILA QUASI PTISANAS FERIENTE DESUPER PILO, NON AUFERETUR AB EO STULTITIA EJUS.
Hebraice, si contuderis stultum in mortario, in medio farrum vel ptisanarum in pistillo, non recedet desuper eo stultitia ejus; Chaldæus, etiamsi percusseris stultum plagis inter cœtus, idque pistillo, non transibit ab eo stultitia ejus; Syrus, si verberaris vecordem in consessu, nihil ei lucraberis, neque ab eo stultitiam amovebis. Huic affine est proverbium Arabum, Cent. 2, num. 51: «Cauda canis non corrigitur, etiamsi contundatur in mortario.» Canis enim symbolum est insolentiæ, rixæ, fœditatis et impudentiæ, quæ propria sunt stulto. Ptisana est hordeum decorticatum, quod deinde aqua decoctum bibitur aut sorbetur, et saluberrimum est, præsertim in febribus; vulgo hordeaceam aut hordeatum vocant. Audi Plinium, lib. XVIII, cap. vii: «Ptisanæ ex hordeo usus validissimus saluberrimusque tantopere probatur; unum laudibus ejus volumen dicavit Hippocrates.» Et lib. XXII, cap. xxv: «Hippocrates ptisanam tantum sorbitionis causa laudavit, quoniam lubrica ex facili hauriretur, quoniam sitim arceret, quoniam in alvo non intumesceret, quoniam facile redderetur, et assuetis hic solus cibus in febri bis die posset dari.» Pro ptisanas hebraice est ריפות riphot, id est farra, vel grana tritici contusa vel contundenda; unde et far a frangendo dicitur, ait Varro. Rursum riphot significat hordeum et quodvis legumen, quod in mortario contunditur, vel ut a siliquis exuatur, vel ut jam exutum conteratur et comminuatur: radix enim רוף ruph significat conterere, contundere. Septuaginta, II Reg. xvii, 19, riphot vertunt massas ficuum. Solebant enim Græci, et, ut videtur, Hebræi, ficus viles et fatuas in massas contundere, ut hoc modo maceratæ servarentur ad usum servorum et mancipiorum.
Sic sensus appositus erit, q. d. Sicut qui ficus fatuas, sive insipidas, contundit, ab eis non tollit fatuum et insipidum saporem, ac nihilo dulciores et sapidiores efficit: sic qui stultum verbis et verberibus sæpius contuderit, non extundet ab eo insipientiam, nec hilo eum sapientiorem et meliorem efficiet. Vulgatæ vero (quæ communis est) versionis hic est sensus: facilius purgaveris ptisanas quam stultum; hordeum enim magno quidem labore, et crebris pili ictibus in mortario tunditur, primo, ut corticem sive siliquam exuat, deinde ut exutum conteratur et comminuatur; at tandem magno conatu repetitis ictibus siliquis revera exuitur, ac conteritur et comminuitur: stultus vero nullis ictibus, nullis minis et flagellis adduci potest ut stultitiam exuat, utque mores stultos, superbos et pravos frangat et conterat; sed durus, imo durior instar silicis vel adamantis, qui tundendo magis indurescit, flagellis evadit.
Stultum et stultitiam accipe tum physice, puta indocilem, hebetem, vecordem; tum ethice, puta imprudentem, improbum, sceleratum, obduratum: nec enim hebes doceri potest, esto eum fustibus contundas, nec obduratus molliri, esto plagis eum conteras. Unde S. Gregorius ex hoc loco docet cum obduratis dure esse agendum. Sic enim scribit in Pastor. part. III, admon. 14: «Aliter admonendi sunt, ait, qui flagella metuunt et propterea innocenter vivunt; atque aliter admonendi sunt, qui sic in iniquitate duruerunt, ut neque per flagella corrigantur. Dicendum namque est flagella timentibus, ut et bona temporalia nequaquam pro magno desiderent, quæ adesse etiam pravis vident; et mala præsentia nequaquam velut intolerabilia fugiant, quibus hic plerumque etiam bonos affici non ignorant.» Et inferius: «At contra hi, quos ab iniquitatibus nec flagella compescunt, tanto acriori invectione feriendi sunt, quanto majori insensibilitate duruerunt. Plerumque enim sine dedignatione dedignandi sunt, sine desperatione desperandi, ita duntaxat, ut et ostensa desperatio formidinem incutiat, et subjuncta admonitio ad spem reducat. Districte itaque contra illos divinæ sententiæ proferendæ sunt, ut ad cognitionem sui considerata æterna animadversione revocentur. Audiant enim in se impletum esse quod scriptum est: Si contuderis stultum in pila quasi ptisanas, feriente desuper pilo, non auferetur ab eo stultitia ejus.»
Hinc Aquila et Theodotion vertunt, si cædas stultum in medio pistorum in pistrino. Solebant enim servi et homines scelerati relegari ad pistrinum, ut in eo frumenta contunderent et commolerent ad pinsendos panes, q. d. Etiamsi hominem stultum et perversum releges ad pistrinum, ut in eo cum frumentis pilo a pistoribus tundatur, non tamen extuderis illi stultitiam, adeo in ea pertinax hæret, ut illi insita et innata videatur.
Septuaginta non verbum verbo, sed eumdem sensum paraphrastice reddentes vertunt, si flagellaveris imprudentem in medio consessus inhonorans, non auferes imprudentiam ejus.
Huc faciunt sententiæ sapientum: «Quid prodest asino hinnitum docere? nam propterea rudere non desinet.» Et illa Anuli in Picta Poesi:
If you insist on wanting to teach an unteachable nature, You will lose your effort fruitlessly, as if someone Were to teach a donkey obedient to the bridle to run on a field, etc.
Unde concludit:
Therefore Desist: for art never conquers nature, and a noble horse Never comes from a degenerate donkey, And a wise man never comes from a stupid one through training.
Rationem a priori dat Petrarcha, dialog. 41: «Sic habe, ait, omnes qui sunt et qui erunt aut fuerunt virtutibus clari, non posse unum ingenium accendere, nisi aliquæ intus in animo scintillæ sint, quæ præceptoris spiritu excitatæ et adjutæ, generosum disciplinæ fomitem arripiant; alioqui algidum in cinerem nequidquam flabis.»
Huc spectant paræmiæ: «Æthiopem dealbas. Suem doces. Caput cerebro vacuum erudis. Mens non inest Centauris. Midas auriculas asini. Bœoticum ingenium.» Et illud Persii:
He does not know the difference between inguinal stains and head. A Phrygian is corrected by blows. Duller than a pestle. A Colophonian sandal.
Rursum, Eccli. cap. xxi, 17: «Cor fatui, ait, quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit.» Et cap. xxii, 7: «Qui docet fatuum, quasi qui conglutinat testam.» Audi S. Gregorium, loco jam citato: «Contra hos Propheta, ait, Domino conqueritur dicens: Attrivisti eos, et recusaverunt accipere disciplinam. Hinc est quod Dominus dicit: Interfeci et perdidi populum istum, et tamen a viis suis non sunt reversi. Hinc rursum ait: Populus non est reversus ad percutientem se. Hinc voce flagellantium Propheta conqueritur dicens: Curavimus Babylonem, et non est sanata; Babylon quippe curatur, nec tamen ad sanitatem reducitur, quando mens in prava actione confusa, verba correctionis audit, flagella correptionis percipit, et tamen ad recta salutis itinera redire contemnit. Hinc captivo Israelitico populo, nec tamen ab iniquitate converso Dominus exprobrat dicens: Versa est mihi domus Israel in scoriam; omnes isti æs, et stannum, et ferrum, et plumbum in medio fornacis.» Exempla hujus sententiæ sunt in Judæis et hæreticis, cæterisque in peccato quopiam obduratis, uti fuit Pharao, qui nullis minis, nullis plagis moventur ut sapiant et perfidiam scelusve deserant.
Denique hanc gnomen commutes et adaptes sapienti hoc modo: «Si contuderis sapientem in pila sicut ptisanas, feriente desuper pilo, non auferes ab eo ejus sapientiam,» id est virtutem et constantiam. Ita Anaxarchus philosophus cum a Nicocreonte Cypriorum tyranno, post alia acerbissima tormenta in mortario pistillo ferreo tunderetur, generose respondit: «Tunde, tunde Anaxarchi follem (ita vocabat carnes et ossa, quorum spiritus est anima), Anaxarchum non tundis;» anima enim est immortalis et invicta in sapiente, quæ tundi nequit. Ita refert Philo in libro, Quod omnis probus sit liber. Idem dixerunt septem fratres Machabæi, cum in sartagine ab Antiocho tunderentur et frigerentur, II Machab. vii. Idem dixere Martyres in pila contusi.
23 et 24. DILIGENTER AGNOSCE VULTUM PECORIS TUI, TUOSQUE GREGES CONSIDERA: NON ENIM HABEBIS JUGITER POTESTATEM, SED CORONA TRIBUETUR IN GENERATIONEM ET GENERATIONEM.
Hebraice, agnoscendo agnoscas facies pecoris tui, et pone cor tuum ad greges, quia non in sæculum fortitudo, et an corona in generationem et generationem?
Pro potestatem hebraice est חסן chosen, id est fortitudo, potestas, potentia, thesaurus, divitiæ. Unde Pagninus vertit, quia non in sæculum divitiæ sunt duraturæ; Chaldæus, quia non in perpetuum possessio, nec pax (Tigurina, corona) ad perpetuam posteritatem; Septuaginta, evidenter cognosces animas gregis tui; et applicabis cor tuum tuis armentis; quoniam non in sæculum viro robur et fortitudo, neque tradit ex generatione in generationem, hoc est, ut vertit Auctor Catenæ Græc., viri enim pastoris imperium et robur non se protendit in ævum, neque de generatione in generationem vitæ pabulum administrabit illis; Syrus, pascite gregibus tuis, oves tuas noscito, juxta illud Christi: «Ego cognosco oves meas, et cognoscunt me meæ,» Joan. x.
Hucusque Salomon dedit præcepta ethica, nunc dat œconomica, quæ scilicet pertinent ad instruendam alendamque familiam: quare commendat artem pecuariam et pastoritiam, quæ innocentissima est et antiquissima, utpote nata cum homine. Abel enim filius Adæ fuit pastor ovium, æque ac Cain frater ejus agricola, Genes. iv; sic et cæteri Adæ filii et nepotes pastores pariter ovium et armentorum fuere, Abraham, Isaac, Jacob, Job, Joseph cum fratribus, Moyses, David cæterique prisci Patriarchæ, qui ex iis ditissimi evasere, imo principes et reges. Unde David canit de se: «Et elegit David servum suum, et sustulit eum de gregibus ovium, de post fœtantes accepit eum, pascere (ut pasceret, id est regeret quasi rex) Jacob servum suum, et Israel hæreditatem suam,» Psalm. lxxvii, 70.
Magnus ille Spiridion, ex pastore ovium factus Episcopus Trimythuntis, oves tamen pascere non desiit: unde sanctitate et miraculorum frequentium gloria claruit in Concilio Nicæno. Sic Romulus ex pastore factus est rex et conditor Romæ, ac primi Romani fuere pastores et agricolæ. Unde Camillus ab aratro vocatus est ad imperium. Audi Plinium, lib. XVIII, cap. iii: «Quænam ergo, ait, tantæ ubertatis causa erat? Ipsorum tunc manibus imperatorum colebantur agri, (ut fas est credere), gaudente terra vomere laureato et triumphali aratore: sive illi eadem cura semina tractabant qua bella, eademque diligentia arva disponebant qua castra; sive honestis manibus omnia lætius proveniunt, quoniam et curiosius fiunt. Serentem invenerunt dati honores Serranum, unde cognomen. Aranti quatuor sua jugera in Vaticano, quæ prata Quintia appellantur, Cincinnato viator attulit dictaturam, et quidem, ut traditur, nudo plenoque pulveris etiamnum ore. Cui viator: Vela corpus, ait, ut proferam senatus populique Romani mandata. Tales tum etiam viatores erant, quod ipsum nomen inditum est subinde et ex agris senatum ducesque accersentibus.»
Igitur ad litteram jubet Salomon patrifamilias, sive agricolæ et pastori, ut curam diligentem habeat pecoris sui: sic dabit lac, lanam, carnes, corium omniaque quæ ad victum et vestitum familiæ necessaria sunt. Jubet quoque diligenter inspici vultum pecoris, quia in vultu pecoris, æque ac hominis, relucet tota corporis complexio et constitutio: unde ex vultu colligas pecoris æque ac hominis sanitatem vel morbum, maciem vel pinguedinem, robur vel infirmitatem, etc.; rursum an studiose pabulum cibumque ore carpant et capiant: hoc enim signum est bonæ valetudinis et roboris; an vero segniter et interpolate, velut nauseantes id faciant: hoc enim signum est invaletudinis et infirmitatis.
Improprie quoque Vatablus et alii nonnulli per pecus accipiunt opes et pecuniam: opes enim priscorum sitæ erant in pecoribus; unde et a pecore dicta est pecunia, quod effigie pecoris signaretur, teste Plinio, lib. XVIII, cap. iii. Rationem duplicem subdit. Prima est: «Non enim habebis jugiter potestatem;» secunda est: «Sed corona tribuetur in generationem et generationem.» Ex Hebræo passim utramque negative vertunt, hoc modo, neque enim perpetuus erit thesaurus, neque corona in generationem et generationem, q. d. Etsi habeas opes, puta auri et argenti thesaurum, is tamen non erit perpetuus, nec diuturnus, quia sensim expendendo absumitur, nec raro furto, incendio, prædatione similive casu aufertur. Etsi quoque sis princeps aut rex corona redimitus, tamen hic principatus et regnum tibi et tuis posteris non erit perpetuus: sæpe enim nepotes, imo et filii patri in regno non succedunt: imo patres ipsi non raro regno dejiciuntur, vel ab æmulis et hostibus, vel a subditis, præsertim si tyrannice eis dominentur. Gregum autem cura et custodia pastori quotannis continuam dat alimoniam, imo opes ingentes. Ergo præstat greges pascere, quam opibus aut honoribus utpote incertis et instabilibus incubare et indormire.
Verum Noster vertit, non enim habebis jugiter potestatem, scilicet pascendi et alendi greges, quia senesces, nec vires suppetent ut eos pascas. Unde Varro, lib. II De Re rustica, cap. xvii, pastores vult esse juvenes, fortes et validos, ut in campis cum gregibus pervigilare, eosque per montes saltusque sequi, et a lupis ferisque defendere valeant.
SED CORONA TRIBUETUR IN GENERATIONEM ET GENERATIONEM. — Pro sed hebraice est או veim, id est etsi, hoc est neque, ut passim vertunt alii. Noster veim accipit pro ki im, id est sed; hebraice enim vau est generale, et significat quamlibet conjunctionem, qualis est ki. Sensus ergo est, q. d. Si diligenter paveris gregem, nancisceris magnas opes, quæ tibi parient coronam, id est ingens decus et gloriam. Rursum coronam proprie dictam, q. d. Fies præses et princeps pastorum, quem Varro loco citato vult esse cæteris seniorem; hic enim quasi princeps coronabatur, æque ac præses convivii, Eccli. xxxii, 3.
Hinc Romulus spiceam coronam dedit agrorum sacerdotibus, qui inter agricolas et pastores eminebant velut principes. Audi Plinium, lib. XVIII, cap. ii: «Arvorum sacerdotes Romulus in primis instituit, seque duodecimum fratrem appellavit inter illos, ab Acca Laurentia nutrice sua, spicea corona, quæ vitta alba colligaretur, in sacerdotio ei pro religiosissimo insigni data, quæ prima apud Romanos fuit corona.» Pan vero princeps pastorum a priscis coronabatur corona e pinu in signum puritatis et virginitatis; hujus enim symbolum est pinus, juxta illud Virgilii:
Pronuba nec castos accendet pinus odores.
Unde Propertius, lib. I:
Fagus et Arcadio pinus amata Deo.
Et Ovidius, IV Metamorph.: «Pinu præcincti cornua Panes.» Pluribus idipsum probat Carolus Paschalius, lib. VI De Coronis, cap. xxviii. Idem, lib. II, cap. iii, docet agrestia numina floribus coronari solita.
Insuper rex proprie princeps et rex: olim enim cum omnes pene homines essent agricolæ et pastores, qui inter eos arte, industria et opibus excellebat, creabatur princeps et rex. Denique corona gloriæ in cœlo donaberis, de qua mox. Sic Abraham, Isaac et Jacob fuerunt pastores et simul principes, sive reges. Sic Moses, Joseph, David, ab ovibus vocati sunt ad principatum Hebræorum et Ægypti, æque ac Cyrus ad regnum Persarum. Vide dicta Exodi iii, 1.
Symbolice, per pastores gregum accipe principes et prælatos hominum. Quod enim pastores præstant ovibus, hoc Superiores et Prælati præstare debent subditis, nimirum cujusque vultum, id est mores et actiones sedulo intueri, dirigere, erudire, corrigere. Unde pro tuosque greges considera, Septuaginta vertunt, et applicabis cor tuum armentis tuis; Aquila et Theodotion, pone cor tuum in armentis, ut quasi tota cordis tui intentio sit in armentis. Per cor accipe mentem et voluntatem: mentem, ut intente consideres quid gregibus utile et proficuum sit; voluntatem, ut illud eis singulari amore et cura procures. Quocirca Christus Dominus ascensurus in cœlum, S. Petrum relinquens sui gregis, id est suæ Ecclesiæ suorumque fidelium, pastorem, tertio ab eo amorem poposcit, dicens: «Petre, amas me?» ac cum ille tertio respondisset: «Domine, tu scis quia amo te,» ei gregem suum pascendum tradidit, dicens: «Pasce oves meas,» Joan. cap. xxi, 17. Rationem subdit, quod scilicet non habebunt jugiter potestatem eos pascendi et regendi; sed si pauco tempore pastorali munere sedulo perfuncti fuerint, accipient a Deo immarcescibilem gloriæ coronam, quam capiti eorum imponet princeps pastorum Christus Dominus, ut ait S. Petrus, epist. I, cap. v, vers. 4. Vide ibi dicta.
Audi Bedam: «Diligenter agnosce vultum pecoris tui, tuosque greges considera. Pastori, ait, dicitur Ecclesiæ: Diligenter adhibe curam eis quibus te præesse contigerit, agnosce animos actusque singulorum; et si quid in eis vitii sordidantis inveneris, citius castigare memento: non enim tu semper oves Dominicas pascendi potestatem habebis; sed æterna est corona, quam percipies, si commissum tibi gradum suo tempore bene ministraveris.»
25. APERTA SUNT PRATA, ET APPARUERUNT HERBÆ VIRENTES, ET COLLECTA SUNT FŒNA DE MONTIBUS.
Hebraice, revelata est herba, apparuit germen, collecta sunt herbæ montium; Chaldæus, humiliatum est fœnum, et apparuit herba, etc. Septuaginta, adhibe curam his, qui in campo sunt, viridibus, et attondebis herbam, et congrega fœnum æstivum; Syrus, apparuit ver, puta Nisan sive aprilis, qui ab aperiendo dictus est, quasi terras hieme rigentes tepore suo aperiens, ait Servius.
Demonstrat quam facile a Deo et natura parvo vel nullo labore hominis paretur cibus gregibus, ut eorum pastum et artem pastoritiam commendet a facilitate, mox eamdem commendaturus a fructu et utilitate; nam sine fossione hominis in vere terra ex rigore hiemis algens et rigida, tepore solis redeuntis calefacta, aperit se, et germina herbasque ad ovium et pecorum alimoniam producit. Unde agricolæ plerique pluris faciunt prata quam agros, et ex pratis tantumdem fructus colligunt, quantum ex agris. Facile est quoque pascere gregem, cum in aliis artibus magnus sit labor artifici subeundus, ut agricolæ aratio, occatio, satio, messio, etc.; mercatori mercium emptio, transportatio, venditio, distributio; fabro, pistori, sartori, sutori ingens et continuus labor fabricandi, pinsendi, sarciendi, suendi, etc. Porro dicit: «Collecta sunt fœna de montibus;» nec enim ex vallibus plus fœni colligatur quam ex montibus, tamen quod ex montibus colligitur, utpote locis arentibus et aqua destitutis, siccius est, ideoque ægre putrescit, at in horreis servari potest per totam hiemem; cum aliud quod ex vallibus colligitur humidius sit, ideoque citius putrescat, nec adeo diu servari possit. Hinc et oves capræque, quæ siccum amant pabulum, ne humore graventur et ægrotent, amant gramina montium, velut sicciora, ideoque saniora. Unde illud Virgilii:
Mille meæ Siculis errant (errando pascuntur) in montibus agnæ.
Mystice Salonius: «Aperta sunt prata, quia per gratiam Salvatoris revelata sunt cœlestia sacramenta, quando aperuit discipulis suis sensum, ut intelligerent Scripturas; tunc apparuerunt herbæ virentes, id est novæ sententiæ Evangelicæ veritatis et gloriæ. Rursus per montes significantur sancti Patres veteris Testamenti; per fœna, scripta eorum. Collecta sunt ergo fœna de montibus, quia scripta sanctorum Patrum collecta sunt ad pabulum ovium Dominicarum,» etc. Sic et Beda.
Tropologice Auctor Catenæ Græc.: «Agrum, ait, vel pratum appellat his mentem; virentes autem herbas, beneque olentes flores, virtutes quæ in illa existunt. Harum porro rerum qui curam habet, is demetit herbam viridem, nempe Dei cognitionem. Per fœnum montanum cœlestium sanctarumque virtutum et potestatum cognitio designatur, quæ infirmiori et rudi adhuc animarum constitutioni convenit. Solent enim Scripturæ sanctos montium nomine exprimere; ut: Levavi oculos meos ad montes, unde veniet auxilium mihi. Rursum: Montes exsultaverunt ut arietes, utique propter Israelis salutem,» Psalm. cxiii, 4.
(1) Prodit (alii, migravit, scilicet invectum in horrea, gramen, id est fœnum, et conspiciantur, renascuntur gramina tenella, et insuper colligantur herbæ montium.
26. AGNI AD VESTIMENTUM TUUM, ET HÆDI AD AGRI PRETIUM.
Chaldæus, agni sunt ad vestimentum tuum, et hædi ad negotiationem tuam; Syrus, in cibum tuum; Septuaginta, ut habeas oves in vestes tuas, cole campum, ut sint tibi agni; Scholiastes, ut sint tibi armenta boum. Ostendit ex parabili pratorum esca quam agni et hædi iis pasti parabilem dent escam et vestem, q. d. ait Jansenius: «Agni tui sunt tibi ad vestimentum tuum, quia ex lana agnorum, sub quibus oves omnes comprehenduntur, texuntur vestimenta, fiuntque ex pellibus eorum. Et hædi sunt tibi ad pretium agri, hoc est, quibus venditis persolvere poteris pretium agri a te conducti, aut sumptus agri colendi, aut quibus emere poteris fructus agrorum, ut triticum familiæ tuæ necessarium; quasi diceret: Si diligenter gregem paveris, non erit necesse agros colere. Nam pretio hædorum poteris agrorum fructus comparare.»
Sub agnis et hædis synecdochice intelligit vaccas, boves, equos, omniaque jumenta et pecora, quæ ingens dant lucrum. Sed præ cæteris meminit agnorum et hædorum, quia hos fere solos olim paverunt primi orbis pastores, ut Abel, Jacob, Moyses, David, etc.; hos enim facile est pascere et regere, cum majora difficile et sæpe cum periculo regantur; aut, ut Vatablus, q. d. Vendes hædos, et ex pecuniis conflabis servos, qui colant agrum tuum. Significat ex grege et pecoribus posse colligi cætera omnia ad victum necessaria.
Symbolice, sicut agni tonderi solent ad lanam, ut ex ea fiat vestis, non autem excoriari: sic princeps, qui est populi pastor, eum non gravet tributis et exactionibus nimiis, sed moderata et necessaria tantum ab eo accipiat, ita plura ab eo percipiet; opes enim populi sunt opes principis. Unde Tiberius Imperator Æmilium Rectum Ægypti præfectum reprehendit, quod nimiis tributis populum oneraret: «Tondeo, ait, pecus, non excorio.» Ita Dio Nicæus in Tiberio.
Mystice Beda: «Agnos, ait, innocentes, hædos pœnitentes nominat. Agnorum ergo vellere vestieris, dum bonis obedientium discipulorum moribus pastor ipse proteceris, eorumque laudabilia facta cernens, et in ornatu virtutum, et in calore dilectionis ipse gloriosior exstiteris. Hædis agrum comparabis, dum peccatores ad pœnitentiam vocando, sublimiorem tibi in terra viventium locum acquires.»
27. SUFFICIAT TIBI LAC CAPRARUM IN CIBOS TUOS, IN NECESSARIA DOMUS TUÆ, ET AD VICTUM ANCILLIS TUIS.
Hebraice, sufficientia lactis caprarum in panem domus tuæ, et vitas ancillis tuis; Septuaginta, fili, a me habes verba fortia ad vitam tuam, et ad vitam ministrorum tuorum; Aquila, ad panem domus tuæ; Symmachus et Theodotion, ad necessaria domus tuæ.
Sub lacte caprarum intellige lac ovium atque etiam vaccarum, item butyrum, caseum cæteraque lacticinia, q. d. Esto frugalis in victu et vestitu; vestire quoque velleribus agnorum, ut iisdem vestitus est Adam, Eva, cæterique primi homines, Genes. iii, 21; ac prisci Romani, quin et moderni agricolæ et pastores Romæ accolæ, qui pura ovium vellera leviter consuta collo injiciunt, itaque pectus et dorsum vestiunt; vescere vero lacte, butyro et caseo gregis tui, uti prisci iisdem vescebantur ab Adam usque ad Noe: ante diluvium enim homines abstinuere carnibus, uti ostendi Gen. ix, 3. Itaque Salomon hic ante oculos ponit simplicissimum et innocentissimum vitæ genus, quod Abel cæterique primi homines secuti sunt, ex gregis lacte victitantes, et ejus velleribus se vestientes, ut ostendat quam paucis quamque simplicibus natura hominum contenta esse possit; ac redarguat insatiabilem hominum gulam et luxum, qui delicias tota urbe et orbe conquirunt. Salomonem secutus S. Paulus: «Habentes, ait, victum, et quibus tegamur, his contenti simus,» I Timoth. vi, 8. Quin et prisci Romani non pane et carne, sed lacte et pultibus vescebantur; unde pultiphagi sunt appellati.
Audi Plinium, lib. XVIII, cap. viii: «Pulte non pane longo tempore vixisse Romanos manifestum; quoniam inde et pulmentaria hodieque vocantur. Et Ennius antiquissimus vates, obsidionis famem exprimens, offam eripuisse plorantibus liberis patres commemorat. Et hodie sacra prisca atque natalium pulte fritilla conficientur. Frugalitas hæc Romanos fecit sanos, validos, opulentos, rerumque dominos. Audi eumdem Plinium, lib. XVIII, cap. vi: «Summum providentiæ illorum fuit, ait, ut quam minimum esset impendii; præcipiebant enim ista, qui triumphali denas argenti libras in suppellectile crimini dabant, qui mortuo villico relinquere victorias, et reverti in sua rura postulabant, quorum prædia colenda suscipiebat respublica, exercitusque ducebant senatu illis villicante. Inde illa reliqua oracula nequam agricolam esse quisquis emeret, quod præstare ei fundus posset; malum patremfamilias, quisquis interdiu faceret, quod noctu posset, nisi in tempestate cœli; pejorem qui profestis diebus ageret, quod ferialis deberet; pessimum qui sereno die sub tecto potius operaretur, quam in agro.» Eamdem frugalitatem est hodie videre in Hollandis, quæ proinde eos vegetos, robustos, divites efficit. Denique Columella, lib. II De Re rustica, pastorum fidem in eo reponit, ut lacte et caseo contenti, oves aut agnos non mactent.
Præclare Seneca simplicem et parabilem victum commendans, epist. 120: «Quidquid, ait, naturam excedit, scias esse precarium, non necessarium; esurio? edendum est: utrum hic panis sit plebeius, an siligineus, ad naturam nihil pertinet. Illa ventrem non delectari vult, sed impleri. Sitio? utrum hæc aqua sit, quam ex lacu proximo excepero, an ea quam multa nive elisero, nihil rigore refrigeretur alieno, ad naturam nihil pertinet: illa hoc unum jubet, sitim exstingui; utrum sit aureum poculum vel crystallinum, an vitreum, an Tiburtinus calix, an manus concava, nihil refert. Finem enim rerum specta, et supervacua dimittes. Fames me appellat, ad proxime quæque porrigatur manus. En ipsa mihi commendavit quodcumque comprehendero; nihil contemnit esuriens.»
Mystice Beda: «Tanta, ait, instantia pecus tibi commissum pasce, ne tibi lac æstate novum, nec frigore desit; sed tibi semper tuisque sufficiat, id est, tam sedulo doctrinæ insta, ut etiam pios quosdam pœnitentes ad officium docendi provehes per illos, qui pridem pro fœditate vitiorum ad sinistram judicis videbantur esse ponendi, modo rationabile, et sine dolo, lac verbi parvulis sensu ministretur. Fit autem lac caprarum ad victum ancillis, quando hi qui nondum amore perfecto, sed adhuc timore servili Domino deserviunt, per exemplum vel verba eorum, qui per pœnitentiam salvi facti sunt, vivificis verbi epulis reficientur, atque ut ad majora virtutum proficiant, incrementa juvantur.
Symbolice lac significat pastores parva et simplicia duntaxat a subditis accipere debere, scilicet quæ ad simplicem victum et vestitum sufficiant: lac, inquit, non sanguis, quia hoc indigent pecora, non illo. Innuit quoque periniquum esse, si necessaria ovibus alimenta in pastorum oblectamenta transferantur. Hinc illud cap. xxx, vers. 34: «Qui autem fortiter premit ubera ad eliciendum lac, exprimit butyrum; et qui vehementer emungit, elicit sanguinem.»
Anagogice idem Beda ex quodam sic exponit: «Aperta sunt prata,» id est monumenta Christo moriente, Matth. xxvii; «apparuerunt corpora rediviva, sequestrati sunt peccatores a sanctis: fœnum ad comburendum de locis excelsis. Sequestrati sunt agni ad dexteram, hædi ad sinistram; agni ad vestimentum regis, quia ipse dixit: Inhabito in eis; hædi pro pretio sanctorum quibus nocuerunt, ignibus venundantur.»
Porro Septuaginta pro lac vertunt, verba fortia: «Fili, inquiunt, accepisti a me verba fortia, quibus tuam et tuorum ministrorum vitam sustentes.» Verba hæc sunt documenta œconomica hic tradita ad alendam familiam; vocantur fortia, id est severa et frugalia, quæ te et fortem corpore, et robustum animo efficient: utrumque enim præstat frugalitas et parcimonia.