Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Fugit impius, justus ut leo confidit, peccata multiplicant principes; pauper calumnians pauperes parit famem; præstat pauper simplex divite pravo; epulo confundit patrem; usurarius opes corrogat liberali; pauper prudens scrutatur divitem sibi sapientem; regnante justo oritur gloria, injusto ruina; confessio parit veniam; beatus semper pavidus; tyrannus est leo et ursus; dux liberalis longævus; homicida omnibus exosus; labor parit satietatem, otium famem; festinans ditari fit reus; judex iniquus pro pane vendit veritatem; corripiens invenit gratiam; fur patris sui est homicida; cupiditas serit lites, spes pacem et satietatem; stultus est audax, sapiens est cautus; liberalis ditatur, avarus depauperatur; regnante impio fugiunt justi, regnante pio multiplicantur.
Textus Vulgatae: Proverbia 28:1-28
1. Fugit impius, nemine persequente: justus autem quasi leo confidens, absque terrore erit. 2. Propter peccata terræ multi principes ejus: et propter hominis sapientiam, et horum scientiam quæ dicuntur, vita ducis longior erit. 3. Vir pauper calumnians pauperes, similis est imbri vehementi, in quo paratur fames. 4. Qui derelinquunt legem, laudant impium: qui custodiunt, succenduntur contra eum. 5. Viri mali non cogitant judicium: qui autem inquirunt Dominum animadvertunt omnia. 6. Melior est pauper ambulans in simplicitate sua, quam dives in pravis itineribus. 7. Qui custodit legem, filius sapiens est; qui autem comessatores pascit, confundit patrem suum. 8. Qui coacervat divitias usuris et fœnore, liberali in pauperes congregat eas. 9. Qui declinat aures suas, ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis. 10. Qui decipit justos in via mala, in interitu suo corruet: et simplices possidebunt bona ejus. 11. Sapiens sibi videtur vir dives: pauper autem prudens scrutabitur eum. 12. In exsultatione justorum multa gloria est: regnantibus impiis ruinæ hominum. 13. Qui abscondit scelera sua, non dirigetur; qui autem confessus fuerit, et reliquerit ea, misericordiam consequetur. 14. Beatus homo, qui semper est pavidus: qui vero mentis est duræ, corruet in malum. 15. Leo rugiens, et ursus esuriens, princeps impius super populum pauperem. 16. Dux indigens prudentia, multos opprimet per calumniam: qui autem odit avaritiam, longi fient dies ejus. 17. Hominem, qui calumniatur animæ sanguinem, si usque ad lacum fugerit, nemo sustinet. 18. Qui ambulat simpliciter, salvus erit: qui perversis graditur viis, concidet semel. 19. Qui operatur terram suam, satiabitur panibus: qui autem sectatur otium, replebitur egestate.
1. FUGIT IMPIUS, NEMINE PERSEQUENTE: JUSTUS AUTEM QUASI LEO CONFIDENS ABSQUE TERRORE ERIT.
ut triticum familiae tuae necessarium; quasi diceret: Si diligenter gregem paveris, non erit necesse agros colere. Nam pretio haedorum poteris agrorum fructus comparare.
Sub agnis et haedis synecdochice intelligit vaccas, boves, equos, omniaque jumenta et pecora, quae ingens dant lucrum. Sed prae caeteris meminit agnorum et haedorum, quia hos fere solos olim paverunt primi orbis pastores, ut Abel, Jacob, Moyses, David, etc.; hos enim facile est pascere et regere, cum majora difficile et saepe cum periculo regantur; aut, ut Vatablus, q. d. Vendes haedos, et ex pecuniis conflabis servos, qui colant agrum tuum. Significat ex grege et pecoribus posse colligi caetera omnia ad victum necessaria.
Symbolice, sicut agni tonderi solent ad lanam, ut ex ea fiat vestis, non autem excoriari: sic princeps, qui est populi pastor, eum non gravet tributis et exactionibus nimiis, sed moderata et necessaria tantum ab eo accipiat, ita plura ab eo percipiet; opes enim populi sunt opes principis. Unde Tiberius Imperator Aemilium Rectum Aegypti praefectum reprehendit, quod nimiis tributis populum oneraret: "Tondeto, ait, pecus, non deglubito." Ita Dio Nicaeus in Tiberio.
Mystice Beda: "Agnos, ait, innocentes, haedos paenitentes nominat. Agnorum ergo vellere vestieris, dum bonis obedinatium discipulorum moribus pastor ipse protegeris, eorumque laudabilia facta cernens, et in ornatu virtutum, et in calore dilectionis ipse gloriosior exstiteris. Haedis agrum comparabis, dum peccatores ad paenitentiam vocando, sublimiorem tibi in terra viventium locum acquires."
27. SUFFICIAT TIBI LAC CAPRARUM IN CIBOS TUOS, IN NECESSARIA DOMUS TUAE, ET AD VICTUM ANCILLIS TUIS. — Hebraice, sufficientia lactis caprarum in panem domus tuae, et vitas ancillis tuis; Septuaginta, fili, a me habes verba fortia ad vitam tuam, et ad vitam ministrorum tuorum; Aquila, ad panem domus tuae; Symmachus et Theodotion, ad necessaria domus tuae.
Sub lacte caprarum intellige lac ovium atque etiam vaccarum, item butyrum, caseum caeteraque lacticinia, q. d. Esto frugalis in victu et vestitu; vestire quoque velleribus agnorum, ut iisdem vestitus est Adam, Eva, caeterique primi homines, Genes. III, 21; ac prisci Romani, quin et moderni agricolae et pastores Romae accolae, qui pura ovium vellera leviter consuta collo injiciunt, itaque pectus et dorsum vestiunt; vescere vero lacte, butyro et caseo gregis tui, uti prisci iisdem vescebantur ab Adam usque ad Noe: ante diluvium enim homines abstinuere carnibus, uti ostendi Gen. IX, 3. Itaque Salomon hic ante oculos ponit simplicissimum et innocentissimum vitae genus, quod Abel caeterique primi homines secuti sunt, ex gregis lacte victitantes, et ejus velleribus se vestientes, ut ostendat quam
paucis quamque simplicibus natura hominum contenta esse possit; ac redarguat insatiabilem hominum gulam et luxum, qui delicias tota urbe et orbe conquirunt. Salomonem secutus S. Paulus: "Habentes, ait, victum, et quibus tegamur, his contenti simus," I Timoth. VI, 8. Quin et prisci Romani non pane et carne, sed lacte et pultibus vescebantur; unde pultiphagi sunt appellati.
Audi Plinium, lib. XVIII, cap. VIII: "Pulte non pane longo tempore vixisse Romanos manifestum; quoniam inde et pulmentaria hodieque vocantur. Et Ennius antiquissimus vates, obsidionis famem exprimens, offam eripuisse plorantibus liberis patres commemorat. Et hodie sacra prisca atque natalium pulte fritilla conficientur. Frugalitas haec Romanos fecit sanos, validos, opulentos, rerumque dominos. Audi eumdem Plinium, lib. XVIII, cap. VI: "Summum providentiae illorum fuit, ait, ut quam minimum esset impendii; praecipiebant enim ista, qui triumphali denas argenti libras in suppellectile crimini dabant, qui mortuo villico relinquere victorias, et reverti in sua rura postulabant, quorum praedia colenda suscipiebat respublica, exercitusque ducebant senatu illis villicante. Inde illa reliqua oracula nequam agricolam esse quisquis emeret, quod praestare ei fundus posset; malum patremfamilias, quisquis interdiu faceret, quod noctu posset, nisi in tempestate coeli; pejorem qui profestis diebus ageret, quod ferialis deberet; pessimum qui sereno die sub tecto potius operaretur, quam in agro." Eamdem frugalitatem est hodie videre in Hollandis, quae proinde eos vegetos, robustos, divites efficit. Denique Columella, lib. II De Re rustica, pastorum fidem in eo reponit, ut lacte et caseo contenti, oves aut agnos non mactent.
Praeclare Seneca simplicem et parabilem victum commendans, epist. 120: "Quidquid, ait, naturam excedit, scias esse precarium, non necessarium; esurio? edendum est: utrum hic panis sit plebeius, an siligineus, ad naturam nihil pertinet. Illa ventrem non delectari vult, sed impleri. Sitio? utrum haec aqua sit, quam ex lacu proximo excepero, an ea quam multa nive elisero, nihil rigore refrigeretur alieno, ad naturam nihil pertinet: illa hoc unum jubet, sitim exstingui; utrum sit aureum poculum vel crystallinum, an vitreum, an Tiburtinus calix, an manus concava, nihil refert. Finem enim rerum specta, et supervacua dimittes. Fames me appellat, ad proxime quaeque porrigatur manus. En ipsa mihi commendavit quodcumque comprehendero; nihil contemnit esuriens."
Mystice Beda: "Tanta, ait, instantia pecus tibi commissum pasce, ne tibi lac aestate novum, nec frigore desit; sed tibi semper tuisque sufficiat, id est, tam sedulo doctrinae insta, ut etiam pios quosdam paenitentes ad officium docendi provehes per illos, qui pridem pro faeditate vitio-
rum ad sinistram judicis videbantur esse ponendi, modo rationabile, et sine dolo, lac verbi parvulis sensu ministretur. Fit autem lac caprarum ad victum ancillis, quando hi qui nondum amore perfecto, sed adhuc timore servili Domino deserviunt, per exemplum vel verba eorum, qui per paenitentiam salvi facti sunt, vivificis verbi epulis reficientur, atque ut ad majora virtutum proficiant, incrementa juvantur.
Symbolice lac significat pastores parva et simplicia duntaxat a subditis accipere debere, scilicet quae ad simplicem victum et vestitum sufficiant: lac, inquit, non sanguis, quia hoc indigebunt pecora, non illo. Innuit quoque periniquum esse, si necessaria ovibus alimenta in pastorum oblectamenta transferantur. Hinc illud cap. XXX, vers. 34: "Qui autem fortiter premit ubera ad eliciendum lac, exprimit butyrum; et qui vehementer emungit, elicit sanguinem."
Anagogice idem Beda ex quodam sic exposuit: "Aperta sunt prata," id est monumenta Christo moriente, Matth. XXVII; "apparuerunt corpora rediviva, sequestrati sunt peccatores a sanctis: faenum ad comburendum de locis excelsis. Sequestrati sunt agni ad dexteram, haedi ad sinistram; agni ad vestimentum regis, quia ipse dixit: Inhabito in eis; haedi pro pretio sanctorum quibus nocuerunt, ignibus venundantur."
Porro Septuaginta pro lac vertunt, verba fortia: "Fili, inquiunt, accepisti a me verba fortia, quibus tuam et tuorum ministrorum vitam sustentes." Verba haec sunt documenta oeconomica hic tradita ad alendam familiam; vocantur fortia, id est severa et frugalia, quae te et fortem corpore, et robustum animo efficient: utrumque enim praestat frugalitas et parcimonia.
1. FUGIT IMPIUS, NEMINE PERSEQUENTE: JUSTUS AUTEM QUASI LEO CONFIDENS ABSQUE TERRORE ERIT. — Hebraice, fugerunt, nemine persequente, impius (id est quisque impiorum), justi (quisque justorum) autem sicut leunculus fidet; Arabicus, impius fugit, nemine abhorrente; justus autem domans velut leo, q. d. Sicut leo omnia animalia domat sibique subjicit: sic et justus omnes terrores; Vatablus, fugiunt, nemine persequente, impii; justi ut leones confident; S. Hieronymus in Michea II: Nemine, inquit, id est daemone persequente. Daemon enim tam vilis et infirmus est, ut censeatur et vocetur nemo, quia "ex quo bene esse perdidit, ad non esse tetendit," ait S. Gregorius, XIV Moral. XI. Sed hoc mysticum est. Hebraeis solemne est jungere verbum plurale nomini singulari, cum pluralitas, sive distributio in plures significatur. Sic hic dicitur: Fugerunt impius, id est impii, sive quisque impiorum; justi fidet, id est fident, sive quisque justorum fidet. Intellige justum realem et solidum, qui in justitia continuo perseverat et proficit; hic enim confidit ut leo, et quo magis proficit in justitia, eo fit confidentior et animosior; si vero in ea intepescat, intepescit pariter in eo confidentia et animositas.
Hujus gnomae veritas in omnibus piis et impiis cernitur, sed maxime in principibus: unde Salazar per impium accipit tyrannum, per justum vero regem justum qui populum juste regit, suumque cuique jus administrat. Tyranni enim ubique pavidi mille timoribus et suspicionibus agitantur, omniaque tuta timent, quia male sibi conscii sciunt se Deo et hominibus esse exosos; rex vero justus scit se Deo et hominibus charum, ideoque a nullo metuit. Unde Job, cap. XV, 21, tyrannum describens: "Sonitus, ait, terroris semper in auribus illius; et cum pax sit, ille semper insidias suspicatur: non credit quod reverti possit de tenebris ad lucem, circumspectans undique gladium." Quocirca Dionysius tyrannus Damocli ejus felicitatem laudanti instruxit opiparum convivium; sed e tabulato gladium cervici ejus imminentem suspendit, ut ostenderet felicitatem tyrannorum esse infelicem, utpote quibus omni hora caedes immineat. Et Plato, lib. IX De Republica:
"Tyrannus, ait, intra aedium parietes formidolosus velut mulier commoratur." Causam dat Phavorinus apud Stobaeum, serm. 49: "An fieri, ait, potest ut Deum effugiant? certe quocumque fugerint, deprehendentur a justitia." Exempla sunt in C. Caligula, Domitiano, Nerone, Dionysio, Decio, Diocletiano et Maximiano, etc.
Porro, cur leo sit impavidus et nullum timeat, causa est quam dat Albertus Magnus in Leone: "Certe, ait, leoni hos animos naturale robur non facit;" nam multi elephantes, imo multi tauri simul juncti, sunt leone fortiores. "Sequitur ergo alias feras non leonis fortitudinem vereri, sed naturale illius imperium et dominium recognoscere," sicut aves omnes recognoscunt aquilae imperium. Sensus ergo est, ait Salazar, q. d. "Sicut omnes ferae leoni, naturale ejus imperium veluti agnoscentes, ultro parent: ita etiam principi, qui naturale, justum ac legitimum imperium gerit, omnes ultro acquiescunt, ita ut contra illum nec singulares subditos perfide ac proditorie, nec multitudinem per seditionem moveri contingat. Haec enim est vis et potentia legitimi ac justi imperii."
Hic sensus valde appositus est, sed inadaequatus et aequo arctior. Cur enim verba Salomonis ad solos reges et tyrannos restringemus? praesertim cum Hebraea habeant, fugerunt impius, id est quisque impiorum; justi fidet, id est quisque justorum. Sensus ergo est, q. d. Quisque impiorum pavet, ac ex pavore suspicans malum sibi imminere fugit, etiam dum nullum imminet, ac nemo eum persequitur, idque non tantum cum in actu peccati versatur, et actu scortatur, vel aliud nefas peragit, sed etiam cum a scelere quiescit; ex adverso quisque justorum, qui solide perfecteque justus est, etiam in mediis persecutionibus confidit ut leo, estque impavidus, sicut impius ubique est pavidus. Hunc impiorum pavorem graphice depingit Job, cap. XV, 21, et Sapiens, Sapientiae, cap. XVII, 10 et seq.
et pavida, ac iniquos facit pavidos et pallidos; quia, ut ait Plutarchus: "Improbitas ex seipsa sibi supplicium struit." Et Seneca, epist. 97: "Sceleris in scelere supplicium est." Et alius: "Conscientia ante peccatum est frenum, post peccatum est flagrum." Justus ergo confidit ut leo, iniquus pavet ut lepus. Unde Poeta:
"Non fulminantis magna Jovis manus" terret justum. Etiamsi fractus illabatur orbis, Impavidum ferient ruinae.
Esto enim justus sit humilis et mitis ut ovis, tamen idem magnanimus est ut leo; nam, ut ait S. Laurentius Justinianus (ut habet ejus Vita, cap. IX): "Humilitas similis est torrenti, qui aestate tenuior quasi serpit, hieme vero et vere inundat: sic humilitas in prosperis quidem exigua est, in adversis vero magnanima esse debet," uti fuit in S. Joanne Chrysostomo, cum throno dejectus ageretur in exilium. De quo audi ipsumet, epist. 9 ad Cyriacum, tom. V: "Etenim ego, ait, cum a civitate fugarer, nihil horum curabam; sed dicebam intra memetipsum: Siquidem vult regina me exulem, agat in exilium, Domini est terra et plenitudo ejus. Et si vult secare, secet; idem passus est et Isaias, subscribar illi. Si vult in pelagus me mittere, Jonae recordabor. Si vult in caminum injicere, idem passi sunt tres illi pueri. Si me feris vult objicere, objiciat; Danielis in lacum leonibus objecti recordabor. Si me lapidare vult, lapidet me; Stephanum habeo primum martyrem socium. Si et caput tollere vult, tollat; habeo socium Joannem Baptistam. Si et substantiam auferre, auferat; nudus exivi de utero matris meae, nudus etiam abibo. Me admonet Apostolus: Hominis personam Deus non accipit. Et si adhuc hominibus placerem, servus Christi utique non essem. Armat me et David dicens: Loquebar coram regibus, et non confundebar."
Secunda, quod justitia pariat bonam securamque conscientiam; iniquitas vero malam, ideoque timidam et anxiam. Bona enim conscientia nil timet, mala ad omnia expallescit, juxta illud Sapient. cap. XVII, 10: "Cum sit timida nequitia, dat testimonium condemnationis; semper enim praesumit saeva perturbata conscientia." Qua de re alibi dixi plura.
Tertia, quia justi parvi faciunt res omnes hujus vitae, sive prosperas, sive adversas, quas injusti magni faciunt; justi enim sperant et anhelant ad opes coelestes; unde eorum conversatio, mens et spes in coelis est: quare nil in hac vita est eis terribile nisi peccatum. Ita S. Hilarion, ut scribit S. Hieronymus in ejus Vita, captus a latronibus, rogatus an timeret, respondit: "Nudus latrones non timet." Et illi: "Certe, aiunt, occidi potes." "Possum, ait, possum; et ideo latrones non timeo, quia mori paratus sum."
Idem latronibus respondit S. Martinus et S. Dominicus. Hac de causa dixit Salomon, cap. XII, 21: "Non contristabit justum quidquid ei acciderit; impii autem replebuntur malo." Vide ibi dicta.
2. PROPTER PECCATA TERRAE MULTI PRINCIPES EJUS: ET PROPTER HOMINIS SAPIENTIAM, ET HORUM SCIENTIAM QUAE DICUNTUR, VITA DUCIS LONGIOR ERIT.
Quarta, quia justi sciunt se Deo esse cordi et curae; Deo ergo nixi nil metuunt; dicunt enim cum S. Paulo: "Si Deus pro nobis, quis contra nos?" Roman. VIII, 31. Hanc causam assignat Eccli. cap. XXXIV, 16: "Qui timet Dominum, nihil trepidabit, et non pavebit; quoniam ipse est spes ejus." Vide ibi dicta. Hinc pro leo hebraice est כפיר kephir, id est leunculus, qui plane impavidus est, longe magis quam leo senior, tum quia necdum venatores et hostes expertus est ut leo; tum quia fames acris, qua assidue laborat, et aviditas sanguinis, quem recens degustavit, ideoque sitit, acuit ei animos et iras; tum quia dentes habet acutiores et firmiores: nam per aetatem leonibus dentes non raro conteruntur vel excidunt. Unde illud Job IV, 10: "Rugitus leonis, et vox leaenae, et dentes catulorum leonum contriti sunt;" tum quia sub alis patris et matris, id est leonis et leaenae, securus requiescit: ita justi requiescunt sub alis Dei, qui illis est pater et mater, ideoque sunt interriti, juxta illud Psal. XC: "Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei coeli commorabitur, etc. Scuto circumdabit te veritas ejus, non timebis a timore nocturno; a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano." Et Psalm. XXVI: "Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum."
Hasce rationes paucis assignat S. Gregorius, lib. XXXI Moral. cap. XIV: "Justus, ait, quasi leo confidens absque terrore erit; in occursu enim bestiarum idcirco leo non trepidat, quia praevalere se omnibus non ignorat; unde viri justi securitas recte leoni comparatur; quia, dum contra se quoslibet consurgere conspicit, ad mentis suae confidentiam redit; et scit quia cunctos adversantes superat, quia illum solum diligit, quem invitus nullo modo amittat. Quisquis enim exteriora, quae etiam nolenti subtrahuntur, appetit, sua se sponte extraneo timori substernit; infracta autem virtus est concupiscentia vitae aeternae, terrenae contemptus," etc.
Quinta est, quod Deus saepe terrores panicos immittat sceleratis, uti minatus est Judaeis, si a lege sua desciscerent, Levit. XXVI: "Qui, ait, de vobis remanserint, dabo pavorem in cordibus eorum in regionibus hostium, terrebit eos sonitus folii volantis, et ita fugient quasi gladium: cadent, nullo persequente, et corruent singuli super fratres suos quasi bella fugientes; nemo vestrum inimicis audebit resistere: peribitis inter gentes, et hostilis vos terra consumet. Quod si et de iis aliqui remanserint, tabescent in iniquitatibus suis in terra inimicorum suorum,
propter peccata patrum suorum et sua affligentur; donec confiteantur iniquitates suas, et majorum suorum, quibus praevaricati sunt in me, et ambulaverunt ex adverso mihi."
Tales pavores Deus immisit Aegyptiis et Pharaoni per tenebras palpabiles, in quibus pariter immisit in eos spectra et visiones rerum horrendarum, quas fuse describit Sapiens, cap. XVII, 2 et seq. Tales quoque immisit Madianitis ad clangorem Gedeonis et trecentorum sociorum ejus, Judicum VII, 21, ac Syris per Elisaeum, IV Reg. cap. VII, 6.
Ex adverso justis et Sanctis Deus in rebus asperis vel arduis subinde immittit tantas spes et animos, ut omnia audeant et intrepide aggrediantur, imo hostibus omnino sint terribiles. Tales animos immisit S. Petro, S. Paulo caeterisque Apostolis; S. Athanasio, qui ut leo restitit Arianis totique pene orbi; et, nostro saeculo, S. Ignatio et S. Francisco Xaverio, qui innumeras et ingentes persecutiones, Deo nixi, animose et intrepide superarunt, quosque Deus non tantum hominibus, sed et daemonibus terribiles effecit, juxta illud ab eo promissum: "Hodie incipiam mittere terrorem atque formidinem tuam in populos, ut audito nomine tuo paveant, et in morem parturientium contremiscant," Deuter. II, 25.
Porro apte justus impavidus comparatur leoni, primo, quia "leo (ut dicitur cap. XXX) fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum." Nam, ut ait Aristoteles, lib. V Hist. anim. cap. XIII: "Leo in venatu, dum cernitur, nunquam fugit aut metuit; sed etiamsi venantium multitudine cedere aliquando cogitur, sensim pedetentimque discedit, crebro subsistens atque respectans. Nactus vero opaca, fuga quam maxime potest veloci se subtrahit; tum rursus lente incedit." Ex Aristotele haec descripserunt Plinius, Aelianus et alii. Addit Plinius, lib. VIII, cap. XXXVI: "Invalidissimum urso caput, quod leoni fortissimum;" sic justus omne robur habet in capite, id est in mente et voluntate generosa et amore Dei armata.
Secundo, quia, ut ex S. Basilio, hom. 9 Hexam., ait S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. III: "Leo naturae suae superbus ferocia, aliarum ferarum generibus miscere se nescit, sed quasi rex quidam plurimorum dedignatur consortium." Ita justus dedignatur vitam saecularium, esto delicatam, splendidam, pomposam, quia omnia terrena arbitratur ut stercora.
Tertiam analogiam suggerit Chaldaeus, dum vertit, justi autem sicut leo, qui intendit cibo suo, sperant in sapientiam. Leo enim securus praeda sua vescitur, nec alias feras circumstantes metuit vel aspicit; ubi vero se satiaverit, reliquum feris caeteris comedendum dimittit. Sic justi toti intendunt justitiae et Deo; hic enim est cibus illorum, nec quidquam timent quod illum illis auferat, per quem sperant nancisci ipsam sapientiam, id est gratiam, virtutem, gloriam, visionem Dei, felicitatem et omne bonum: atque hujus sui epuli mystici reliquias communicant proximis, quibus suam sapientiam aspirant.
Quarta, quia leones contemnunt omnes feras hostes et terrores; ac quo illi majores sunt, eo magis accrescit illis confidentia et animus. Vidimus leonem, in quem immissi canes venatici et molossi, cum unus eum fronte apprehenderet, alii auribus, alii cauda, alii dorso, alii pectore, immotum persistere; ac cum jam plane canibus circumdatus esset, singulos pedibus complecti, ac omnes ex ordine a primo ad ultimum sigillatim lacerare et discerpere, ea facilitate et quiete, qua chartam discerpimus. Ita justo cum adversis et periculis crescunt animi, juxta illud: "Crescit adversis agitata virtus." Hinc justus gaudet adversis, quod in iis habeat materiam exercendae virtutis, acuendique animos. Unde animose dicit cum S. Paulo: "Quis nos separabit a charitate Christi? certus sum quia neque mors, neque vita," etc., Rom. VIII, 35.
3. VIR PAUPER, CALUMNIANS PAUPERES, SIMILIS EST IMBRI VEHEMENTI (Syrus, concutienti et prosternenti; Aben-Ezra, semina divellenti), IN QUO PARATUR FAMES.
Sicut ergo leo confidit, quia videns feram aemulam confidit se illam prostraturum, imo destinat eam sibi praedam et escam: sic justus, viso hoste et tentatione, confidit, quia certa spe opis divinae praecipit victoriam et triumphum. Rursum Aristoteles, lib. II Hist. animal. cap. I: "Leoni, ait, cervix osse uno rigida constat, nec vertebris ullis jungitur." Et lib. IV De Part. animal. cap. X: "Collum, ait, caeteris animalibus flexibile, et vertebris compactum est; at lupo et leoni osse perpetuo riget: commodius enim ad robur, quam ad caeteros usus collum iis esse natura voluit." Ita interrita et ad omnia terriculamenta inflexa est justorum confidentia, ac perpetua constantia riget vigetque. Spartiatorum dux et leo fuit Leonidas, qui cum trecentis civibus objecit sese toti Xerxis exercitui ad Thermopylas, dicens suis: "Prandete hic, commilitones, apud inferos coenaturi." Ita Cicero in Tuscul. Sic S. Leo leonina confidentia occurrit Hunnorum regi Attilae, qui se vocabat "flagellum Dei," eumque repressit; et ex Italia discedere compulit, teste Eutropio, lib. XV. Christianorum dux et leo fuit S. Ignatius: hic enim ut leo confidebat, cum inter leones rugientes martyrii avidus dixit: "Frumentum Christi sum, dentibus bestiarum molar, ut panis mundus inveniar;" ipse ergo leonibus fuit fortior, ac leonum leo. Unde damnatus a Trajano, ad leones, eos non tam ad duellum, quam ad sui convivium provocans, epist. ad Romanos: "De Syria, ait, usque Romam pugno ad bestias, in mari et in terra, nocte dieque ligatus cum decem leopardis, hoc est militibus qui me custodiunt." Et mox: "Utinam fruar bestiis, quae mihi sunt praeparatae, quas et oro mihi veloces esse ad interitum, et ad supplicia, et allici ad comedendum me, ne, sicut et aliorum Martyrum, non audeant corpus attingere! Quod si venire noluerint, ego vim faciam, ego me urgebo, ut devorer. Filioli,
ignoscite mihi, quid mihi prosit, ego scio." Et paulo post: "Nunc incipio discipulus esse Christi, nihil de his quae videntur desiderans, ut Jesum Christum inveniam. Ignis, crux, bestiae, confractio ossium, membrorum divisio, et totius corporis contritio et tota tormenta diaboli in me veniant, tantum Christo fruar."
Denique hanc gnomen luculenter et eleganter explicat S. Chrysostomus, hom. 8 ad Popul., quam audi: "Talis est peccantium consuetudo, omnia suspecta habent, umbras tremunt, omnem strepitum timent, et quemque putant ad se venire. Multos igitur saepe conspicati peccatores, ad aliud ministerium currentes ad se venire cogitaverunt, et aliis alia inter se disserentibus, peccati sibi ipsis conscii putant illos de se sermocinari. Talis enim res peccatum est, nullo prodit arguente, nullo condemnat accusante, pavidum facit et timidum peccatorem, sicut justitia contrarium. Audi igitur quomodo et hujus pavorem et illius libertatem Scriptura designavit: Fugit impius, persequente nemine, ait. Quomodo, persequente nemine, fugit? Intus habet agentem conscientiam
accusatorem, et hunc undique circumfert; et sicut seipsum non potest fugere, sic nec intrinsecus ipsum agentem; sed quocumque abeat, flagellatur, et vulnus habet immedicabile. Sed non talis justus; sed qualis, audi: Justus tanquam leo, ait, confidit. Talis erat Elias. Vidit igitur regem ad se venientem, et dicente illo: Tune es ille qui conturbas Israel? Non ego turbavi Israel, ait, sed tu, et domus patris tui. Vere justus ut leo confidit. Sicut enim leo in regem tanquam vilem catulum quemdam insurrexit." Et nonnullis interjectis leonem vocans S. Paulum, ita pergit: "Talis erat leo et B. Paulus, Act. XVI; carcerem enim ingressus, solo clamore omnia fundamenta concussit, vincula rosit non dentibus, sed verbis. Propterea non leones ipsos tantum, sed et aliud quid leonibus majus oportet appellare. Leo enim in retia saepe lapsus capitur; sancti vero, cum ligantur, hinc fortiores fiunt. Sicut et hic beatus in carcere tunc fecit, solvens compeditos, parietes concutiens, carceris terrefaciens custodem, et pietatis verbo capiens. Leo clamat, et omnes bestias fugat; sanctus clamat, et daemones undique expellit. Leonis arma: jubarum horror, unguium cuspis et dentes acuti; arma justi: sapientia, temperantia, patientia, tolerantia, praesentium contemptus omnium. Haec arma quisquis habet, non homines tantum improbos, sed et ipsas adversarias potestates deridebit. Meditare igitur, homo, secundum Deum vivere, et nemo te unquam superabit. Sed etiamsi omnium vilissimus esse videaris, omnium eris potentissimus: sicut si animi virtutem neglexeris, etiamsi omnium sis potentissimus, omnibus insidiantibus eris facile expugnabilis."
Objicit S. Thomas, III part. Quaest. XV, art. 7, ad 1: De Christo dicatur Marc. XIV: "Coepit Jesus pavere et taedere;" Christus autem fuit maxime justus; ergo in justum cadit pavor et terror. Ac respondet: "Justus dicitur esse absque terrore, secundum quod terror importet perfectam passionem avertentem hominem ab eo quod est rationis; et sic timor non fuit in Christo, sed solum secundum propassionem, et ideo dicitur quod Jesus coepit pavere, quasi secundum propassionem, ut Hieronymus exponit."
Huc facit quod Ezechiel, cap. I, Cherubinis, qui sunt typi justorum, Apostolorum et praeconum Evangelii, dat quatuor facies, scilicet faciem hominis, leonis, vituli et aquilae, ubi leo notat eorum fortitudinem: haec enim habet aliquid leonini et ferocientis naturae. "Minister ergo Evangelicus, ait noster Alvarez, debet esse homo, qui sciat pusillis ac miseris peccatoribus compati; leo qui noverit adversus peccata rugire, et comminationes divinas terribiliter intonare; bos, qui possit sollicitudinem onera sustinere; et aquila, quae contemplando coelestia valeat res terrenas effugere, et ad Deum sublimiter evolare. Alio modo istas perfecti hominis facies exposuit S. Gregorius: Omnis, ait, qui in ratione perfectus est, homo est. Et quoniam semetipsum ab hujus mundi voluptate mortificat, vitulus est. Quia vero ipsa sua spontanea mortificatione contra adversa omnia fortitudinem securitatis habet (unde scriptum est: Justus autem quasi leo confidens absque terrore erit), leo est. Quia vero sublimiter contemplatur ea quae coelestia atque terrena sunt, aquila est." Haec S. Gregorius, hom. 4 in Ezech. Vide dicta Ezech. I.
2. PROPTER PECCATA TERRAE MULTI PRINCIPES EJUS: ET PROPTER HOMINIS SAPIENTIAM, ET HORUM SCIENTIAM QUAE DICUNTUR, VITA DUCIS LONGIOR ERIT. — Hebraice, in praevaricatione terrae multi principes ejus; et in homine intelligente et sciente; ken, id est rectum, vel sic prolongabit, vel prolongabitur, scilicet principatus, vel ira principis; Chaldaeus, in peccato terrae multi principes ejus: et filii hominum qui intelligunt scientiam, durabunt; hoc est, ut Syrus, et viri justi, qui sciunt (practice, id est faciunt) justitiam, longos facient dies suos; Septuaginta, propter peccata impiorum judicia et lites suscitantur; vir autem astutus vel prudens, exstinguit ea. Pro judicia graece est κρίσεις, pro quo Complutenses legunt κρίσεις, id est gravamina, oppressiones.
PROPTER PECCATA TERRAE MULTI PRINCIPES EJUS. —
Hoc est, inquiunt nonnulli, ex peccato Adae orti sunt principatus et regna, principes et reges: nam ante peccatum non fuere; tunc enim omnes erant aequales, ac per justitiam originalem quisque se gerebat, et in justitia continebat; at ubi per peccatum ab ea exorbitarunt, opus fuit principibus, qui eos in orbitam reducerent, et in ea legibus, poenis et praemiis continerent. Unde S. Gregorius, lib. XXI Moral. cap. X: "Omnes, ait, homines natura aequales sumus, sed accessit dispositorio ordine ut quibusdam praelati videamur, ipsaque diversitas quae accessit ex vitio, recte est divinis judiciis ordinata, ut quia omnis homo iter vitae aeque non graditur, alter ab altero regatur."
Alii secundo, haec accipiunt de polyarchia, q. d. Optimum regimen est monarchia; monarcha enim omnibus subditis praeest, omnesque in officio et pace continet; at propter peccata hominum, praesertim ambitiones, orta est polyarchia, id est plurium dominatus: sive optimatum, uti fit in aristocratia; sive populi, uti fit in democratia, in quibus crebrae oriuntur seditiones, schismata, tyrannides, caedes aliaque scelera. Unde monarchiam optimum esse regimen, et polyarchiam non tam regimen, quam seditionem nuncupandam esse docet Plato, De Legibus, dialog. 8; et Aristoteles, lib. V Politic. cap. XII. Et Euripides in Archelao: "Regnum, ait, deorum quaedam vita videtur; nam praeter immortalitatem reliqua habent omnia:" regnum, id est monarchia; nam in regno rex velut monarcha imperat.
Tertio, alii accipiunt de divisione regni unius in multos principatus, q. d. Saepe ob peccata populi regnum unum dividitur in multos principatus. Sicut divisum est regnum Hebraeorum in duo, scilicet in regnum Juda et regnum Israel sub Roboam ob peccata Salomonis, III Reg. XII. Talis enim regnorum divisio sicut oritur ex peccatis regis et populi, sic populo gravis est et damnosa, quia ex ea oriuntur majores sumptus. Facilius enim est alere unum regem regaliter, quam duos vel tres; inde nova tributa et exactiones, novae leges, nova jura, et saepe caedes ac bella, dum quisque studet suos et regni fines dilatare; aut cum rege vicino odia et lites intercedunt, uti crebra fuere bella inter reges Juda et Israel.
Verum hi sensus omnes non cohaerent cum versibus sequentibus, nec cum iis ullam habent antithesin, quam aliae gnomae continent. Quare genuinus sensus antitheticus est, q. d. Ob peccata populi Deus facit ut principes boni sint brevis aevi, itaque alii et alii succedant, qui populum novis tributis, legibus, impensis, oneribus, bellis gravent: at vero princeps sapiens et probus cohibet peccata populi; itaque facit ut Deus, in praemium tam populi quam principis probi, utrique prolonget vitam, imperium et prosperitatem. Propter hujus enim sapientiam et scientiam eorum quae dicuntur et aguntur in regno, hoc est, quia
4. QUI DERELINQUUNT LEGEM, LAUDANT IMPIUM: QUI CUSTODIUNT, SUCCENDUNTUR CONTRA EUM.
diligenter scire omnem populi statum studet, ac prudenter prospicit, ut in officio populus contineatur et in religione, ideo vita ejus longior erit. Superius enim dixit: "Aufer impietatem de vultu regis, et firmabitur in justitia thronus ejus." Potest et sic intelligi nostra littera. Sicut ob peccata terrae multos contingit esse ejus principes: ita ob sapientiam alicujus, cujus opera utitur princeps, et scientiam eorum quae in sententiis ferendis dicenda sunt, vita ducis Dei munere prolongabitur. Aut propter scientiam eorum quae dicuntur a Deo, hoc est, propter scientiam mandatorum Dei: ob hanc enim in Deuteronomio promittitur regni diuturnitas. Ita Jansenius.
Alii, per scientiam eorum quae dicuntur, accipiunt publicorum scelerum cognitionem, eorum, inquam, scelerum quae fama vulgavit; nam publica crimina subditorum coercere, praecipuum regis munus est. Aut plane et simpliciter, quae dicuntur, scilicet a prudentibus consiliariis, et principi suggeruntur, q. d. Ob sana et sapientia consilia, quae sibi a sapientibus suggesta prudens princeps amplectitur et exsequitur, q. d. Insipientia et peccata abolent, mutant et multiplicant imperia; sapientia vero et justitia eadem firmat, prorogat et prolongat, ut patet Deuter. XVII, 20. Unde clare ex Hebraeo cum nonnullis vertas, propter hominem sapientem et intelligentem prolongabitur, scilicet regnum.
Nota: Per hominis sapientiam significat principis vel alicujus eminentis viri, cujus consilio princeps omnia facit, sapientiam. Aut singulare accipe pro plurali, q. d. Propter homines sapientes, solertes et probos prolongabitur vita ducis, sicut Ezechiae regi prorogata est vita ad quindecim annos per consilium et preces Isaiae, cap. XXXVIII.
3. VIR PAUPER, CALUMNIANS PAUPERES, SIMILIS EST IMBRI VEHEMENTI (Syrus, concutienti et prosternenti; Aben-Ezra, semina divellenti), IN QUO PARATUR FAMES. — Pro calumnians hebraice est עשק oset, id est injuriam faciens, opprimens injuste, mulctando, rapiendo, spoliando, etc. Sic ergo habent Hebraea, vir pauper opprimens pauperes, pluvia trahens, vel detrahens, ut non sit panis. Ex Hebraeo haec referas tam ad principatum, quam ad ducem et principem; unde ex eo sic vertit Pagninus, vir pauper et rapiens pauperes est ut pluvia inundans, et non est panis; et Vatablus, vir pauper, qui pauperes violentia opprimit, perinde est ac imber putrefaciens segetem ut nihil proveniat. Doctus interpres censet hac gnome significari divites saepe injurios esse pauperibus, ideoque pauperes ut se tueantur, inter se conspirare debere. Si enim se invicem vexent, omnes res suas pessumdabunt, atque ad summam famem redigentur. Rursum principi curandum ut lites pauperum, praesertim agricolarum, impediantur, vel ortae illico sopiantur aut dirimantur, ut agriculationi, ex qua vivit Respublica, vacare possint, ne tam ipsi quam respublica famem patiatur. Quare Plato in lib. De Republica censuit dari judices, ne civitates fame et rerum omnium inopia laborare necesse sit.
Tacite ergo Salomon monet hic principes et magistratus, ut pauperes, praesertim cupidos et avaros, non praeficiant muniis publicis, ne expilent pauperes (hebraice, dallim, id est extenuatos, exhaustos) cives et agricolas, non tantum cum ipsorum, sed et cum totius reipublicae jactura et damno. Nam subinde pauperes expilati in desperationem et furorem versi, ipsos principes, potentes, mercatores et divites invadunt, spoliant, diripiunt.
Exemplum est in Dionysio seniore, qui, ut ait Plutarchus in Apophth. regum: "Exegerat pecunias a Syracusanis, deinde cum videret illos lamentantes, obsecrantes, ac negantes se habere quod darent, indixit alteram exactionem, idque iterum ac tertio fecit. Ac posteaquam ubi majorem summam imperasset, audiret illos in foro obambulantes ridere, et scommata in regem jacere, jussit praefectos ab exigendo quiescere. Jam enim, ait, nihil habent, posteaquam contemnunt nos."
5. VIRI MALI NON COGITANT JUDICIUM: QUI AUTEM INQUIRUNT DOMINUM, ANIMADVERTUNT OMNIA.
Gravem notam et censuram subiit Vespasianus Imperator, quod pauperem quemque rapacissimum promovere soleret, ut mox citatum condemnaret; unde vulgo dictus est officiarios suos habere pro spongiis, quod veluti spongias et siccos madefaceret, et humentes exprimeret. Ita Suetonius in ejus Vita. "Batto Dalmata, a Tiberio interrogatus cur toties cum suis defecisset, et Romanis tantum cladem intulisset, respondit: Vos in causa estis, qui ad greges vestros custodiendos non canes dedistis aut pastores, sed lupos. Sentiens gubernatorum aut Caesaris tyrannidem defectionis causam fuisse." Ita Dionysius in Augusto.
"Antigono occiso, ejus occisores rerum potiti, omni injuriarum genere Phrygios affecerunt. Agricola vero quidam agellum fodiens, rogatus quidnam faceret: Ego, suspirans ait, Antigonum refodio." Ita Brusonius, lib. VI, cap. XXI.
Quocirca Solon legislator Atheniensium sanxit ut soli divites in magistratum adoptarentur, teste Aristotele, lib. III Polit. cap. X, et Plutarcho in Vita Solonis. "Apud Indos quoque, ait noster Octavianus, ditiores rempublicam gubernabant, ut ait Plinius, lib. XVI, cap. XIX, et Solinus, Collect. cap. LX. Idem praestabant Carthaginenses, ut ait Aristoteles eodem lib. III Polit. cap. IX, qui, lib. II, cap. VII, Lacedaemonios carpit, quod inopes ad summum magistratum erigerent. Consonat his quae Isaias habet, cap. III. Vocatus enim ad regnum respondit: In domo mea non est panis neque vestimentum, quod satis esse, ut non eligeretur, existimabat: nimirum verum est quod Silius Italicus habet, lib. XIII:
6. MELIOR EST PAUPER AMBULANS IN SIMPLICITATE SUA, QUAM DIVES IN PRAVIS ITINERIBUS.
Sceleri proclivis egestas.
Ideo Philemon, poeta Comicus, apud Stobaeum, sermon. 94, dicebat inopiam promptum esse in perpetrandis malis; quare Ecclesiasticus ipse, cap. XXVII: "Propter inopiam, inquit, multi deliquerunt."
Huc facit Scipionis Aemiliani responsum apud Valerium Maximum, lib. VI, cap. IV: "Cum enim Servius Sulpitius Galba et Aurelius Cotta in senatu contenderent uter adversus Viriatum in Hispaniam mitteretur, rogatus suam sententiam Scipio: Neutrum, ait, mihi mitti placet, quia alter nihil habet, alteri nihil est satis; aeque malum tenentis imperium magistrum judicans inopiam et avaritiam. Cicero etiam duas esse res quae possunt homines ad turpe compendium commovere ait, inopiam et avaritiam."
Mystice haec gnome aptari potest iis qui, cum sint infirmi et vitiis obnoxii, tamen eadem in aliis castigant. Sic enim fit ut qui sibi nimis est indulgens, in alios nimis sit rigidus. Tunc enim vir pauper opprimit pauperes.
7. QUI CUSTODIT LEGEM, FILIUS SAPIENS EST; QUI AUTEM COMESSATORES PASCIT, CONFUNDIT PATREM SUUM.
Porro Septuaginta vertunt, fortis qui in impietatibus (hebraeum רש ras, id est pauper, per apocopen acceperunt pro רשע rascha, id est impietas) calumniatur pauperes, tanquam pluvia vehemens et inutilis, id est damnosa et noxia. Est miosis. Per fortem accipe principem vel potentem quemlibet, q. d. ait Salazar: "Quemadmodum cum pluvia vehemens decidit, collectis hinc et inde rivis torrentes redundant, et agros longe lateque implent, atque adeo messes convellunt et secum auferunt; quae vero ea ratione collegerant, non continent, sed in alia flumina majora, haec vero in mare ipsum effundunt: sic quicumque per violentiam et injuriam pauperes spoliant, nihil inde ditescunt; nam quaecumque ab his contra jus fasque evulserunt, tanquam torrentes quidam rapidi in ditiores alios, velut in grandiora flumina devolvunt, et hi rursus in mare effundunt, quia vel morte deseruntur, vel ob crimen aliquod fisco adjudicantur."
4. QUI DERELINQUUNT LEGEM, LAUDANT IMPIUM: QUI CUSTODIUNT, SUCCENDUNTUR CONTRA EUM. — Vatablus, succendent ei. Ita Romana. Minus recte aliqui legunt, succendunt, etsi sensu non incommodo, q. d. Pii qui custodiunt legem, non tantum succenduntur zelo justitiae contra impium et impietatem, sed et eodem alios succendunt, ut conjunctis ardoribus et viribus impios et impietatem exterminent; hebraice est יתנרו itgaru, id est litem miscebunt in eis, contendent, confligent, copias contrahent, bellum gerent contra eos; Cajetanus, excitabuntur contra eos; Chaldaeus, qui relinquant legem, gloriantur in impietate (Syrus, laudantur in iniquitate); et hi qui custodiunt legem, contendent cum eis, scilicet impiis; Syrus, magnificant seipsos. Est antithesis inter derelinquentes legem, et custodientes eam, quod illi laudent impios, hi vero eis indignentur, q. d. Qui violant legem
Dei, amant et laudant impios, tam quia sibi in impietate sunt similes, tum quia regnum impietatis propagare satagunt, tum quia iis se obarmant contra pios, et regnum pietatis, quod ipsi exhorrent. Ut enim alia taceam, vita piorum est tacita reprehensio vitae impiorum. Cum ergo numero et virtute crescunt pii, vituperantur et viles penduntur, imo sensim exterminantur impii. Quare ne hoc fiat, impii gaudent et satagunt plures sibi asciscere socios, eosque facere sibi in impietate similes, ut contra pios se muniant.
E contrario pii qui custodiunt Dei legem, ira, vel potius charitate et zelo succenduntur contra impios, tum quia indignantur eorum impietati et violationi legis divinae; tum quia eos reprehendunt, et severe verbis castigant, quin et si potestatem habeant, poenis et verberibus puniunt, ut eos emendent, aut certe ut alios ab eorum impietate absterreant; tum quia alios eodem zelo succendunt, et, ut hebraice est, יתנרו itgaru, id est, copias viresque contrahunt ad impugnandum debellandumque impios cum impietate. Significat ergo, sicut impii ardent studio impietatis, sic pios ardere zelo pietatis propagandae; quare non sufficere pio, si sibi et Deo pie vivat, sed et hunc zelum induere debere ad impietatem in aliis profligandam: hoc enim exigit zelus honoris divini et salutis proximorum. Hunc habebat David cum diceret, Psal. CXVIII, vers. 136 et 139: "Tabescere me fecit zelus meus, quia obliti sunt verba tua inimici mei." Et Psal. C, 5: "Detrahentem secreto proximo suo hunc persequebar." Et Elias, III Reg. XIX, 14: "Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel; altaria tua destruxerunt, prophetas tuos occiderunt," etc. Hoc zelo Phinees occidit Zambri, Mathathias Judaeum idololatrantem, S. Petrus Ananiam et Sapphiram, ac Simonem Magum acriter castigavit; imo Christus Dominus ementes et vendentes ejecit e templo.
Porro Septuaginta ex praecedenti versu ad hunc accersentes τὸ tanquam pluvia, sic nectunt et vertunt, tanquam pluvia vehemens et inutilis, sic qui derelinquentes legem laudant impietatem; qui autem diligunt legem, circumdant sibi murum, hoc est, ut vertit Auctor Catenae Graec.: Impii qui deserta lege Dei impietatem laudant, et junctis viribus propagant, sunt similes noxio impetuosoque imbri, qui instar torrentis omnia secum rapit: sic enim impii pios ad suam impietatem rapere satagunt; at pii, qui legem diligunt, valido muro se cingunt, ut contra hunc impiorum furorem se tueantur, ne ab eorum impietatis torrente abripiantur. Murus hic est duplex, scilicet custodia legis divinae, puta constans et obfirmatus animus ad eam usque ad mortem observandam, ac invocatio et protectio Dei. Qui enim legem Dei constanter custodit, is quamdam impatibilitatem Deique favorem sibi parit, qui illum vicissim custodit, tutumque ab hostibus reddit, ait Auctor Catenae Graec. Hoc
8. QUI COACERVAT DIVITIAS USURIS ET FOENORE, LIBERALI IN PAUPERES CONGREGAT EAS.
est quod Deus novae Jerusalem, id est Ecclesiae, ac fideli pioque cuilibet, promittit Zacharias, II, 5, dicens: "Ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu, et in gloria ero in medio ejus." Vide ibi dicta.
Hujus gnomae veritas patet in haereticis, qui sicut vulpes Samsonis caudis conspirant, licet ore, verbis, haeresibus et sententiis discriminentur, ut Catholicos junctis viribus oppugnent, et a fide ad haeresin pertrahant; e contrario veri Catholici contra eos se uniunt et muniunt, imo eis sacrum bellum indicunt, uti jam a Serenissimo Imperatore Ferdinando II, in Germania, ac vicinis regibus in suis regnis acre et internecinum haeresi bellum indici videmus. Hinc et hebraeum itgaru, id est litem movent in eis, sic aliqui exponunt, q. d. Seminant in eis dissidia, aut seminari et crescere permittunt, ut ipsi se invicem, velut Madianitae, Judic. VII, mutuis litibus et gladiis conficiant, ac divisi et pene confecti plane a Catholicis conficiantur. Bellum enim haereticorum est pax et victoria Catholicorum.
5. VIRI MALI NON COGITANT JUDICIUM: QUI AUTEM INQUIRUNT DOMINUM, ANIMADVERTUNT OMNIA. — Hebraice, intelligunt omnia; Chaldaeus, intelligunt omnia bona; Septuaginta, in omni. Pro cogitant et animadvertunt, hebraice est idem verbum יבינו ichimu, id est intelligunt, prudenter considerant et advertunt. Per judicium, primo, accipe id quod aequum et justum est, q. d. Improbi non considerant quid sit aequum et justum, quid aequitas et virtus postulet, sed quid optet eorum cupiditas; qui autem student Deo placere, studiose considerant omnia et singula quae ei placent vel displicent, ut illa amplectantur, haec toto corde refutent. Haec enim est una et vera sapientia, intelligentia et scientia sanctorum, de qua Moses, Deuter. IV, 6: "Haec, ait, est vestra sapientia et intellectus coram populis, ut audientes universa praecepta haec, dicant: En populus sapiens et intelligens, gens magna; nec est ulla natio tam grandis, quae habeat deos appropinquantes sibi, sicut Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris." Unde Nazianzenus, orat. 14: "Prima, ait, sapientia est vita proba et honesta, Deoque perpurgata, vel certe se purgans." Et S. Chrysostomus, homil. 19 in epist. ad Coloss.: "Nihil est eo sapientius qui ex virtute se recte gerit. Vide enim quomodo sit philosophus." Ac deinde id ostendit ex definitione philosophiae. "Ergo vir justus rerum divinarum et humanarum cognitionem habet: novit enim quae sunt res divinae, et quae humanae; et ab his quidem abstinet, illas vero exercet et operatur."
Secundo, per judicium accipias Dei vindictam et supplicium, tum temporale quod irrogat impiis in hac vita; tum aeternum et gehennale, quod irrogabit eis in die judicii, q. d. Impii non cogitant terribilia Dei judicia et supplicia, quae improbis solet infligere, et maxime quae infliget in extremo judicio: quocirca licenter et impune suas cupiditates sequuntur, juxta illud S. Brunonis fundatoris Carthusianorum:
Sic vivunt homines tanquam mors nulla sequatur, Et velut infernus fabula vana foret.
At vero qui timent Deum, ejusque voluntatem et legem inquirunt, hi omnia Dei judicia, ac praesertim aeterna bonorum praemia, et impiorum tormenta, assidue considerant et formidant; atque hac consideratione ad peccatorum fugam et ad virtutis studium, velut acri stimulo, jugiter sese excitant et exstimulant. Sane hac consideratione judiciorum Dei, et aeternitatis beatissimae vel miserrima, nulla alia efficacior dari potest. Audivi senem quemdam valde religiosum et timoratum dicentem: "Ego quotidie mane ascendo ad coelum ut considerem Beatorum gaudia, ac descendo in infernum ut spectem damnatorum supplicia; itaque ex matutina hac consideratione toto die me sentio perurgeri ad omne bonum, licet arduum et difficile."
6. MELIOR EST PAUPER AMBULANS IN SIMPLICITATE SUA, QUAM DIVES IN PRAVIS ITINERIBUS. — Simplicitate sua, hebraice non tummo, id est innocentia, integritate: Pagninus, perfectione sua. Sic Job cap. I, 1, dicitur vir simplex, id est integer, et rectus. Pravae viae, vel itinera, sunt pravae actiones et mores. Septuaginta, melior est pauper vadens in simplicitate, divite mendaci, id est injusto et fraudulento; Chaldaeus, quam ille qui perversus est in via et ipse est dives; Syrus, pauper ambulat in simplicitate sua, et dives in viis obliquis.
"Melior," id est praestantior, ditior, felicior, ac reipublicae utilior, est pauper recte vivens, quam dives perverse, quia summae opes et summa felicitas est virtus et gratia Dei; vice versa, summa inopia et infelicitas est vitium et inimicitia Dei. Hinc aperte S. Gregorius Nazianzenus in Carm. ad Nicobulum, in divitem carentem sapientia et virtute intorquet illud vulgo dictum: "Simia est simia, etiamsi aurea gestet insignia." Et illud: "Asinus etiam auro onustus propterea rudere non desinet." Et illud: "Ensi plumbeo ut quid vagina aurea?" Huic versui similis, imo pene idem est ille cap. XIX, 1. Vide ibi dicta. Huc allusit S. Jacobus, epist. cap. I, vers. 9, 10 et 11: "Glorietur frater humilis in exaltatione sua, dives autem in humilitate sua; quoniam sicut flos foeni transibit, et dives in itineribus suis marcescet."
9. QUI DECLINAT (Syrus, obturat) AURES SUAS NE AUDIAT LEGEM, ORATIO EJUS ERIT EXSECRABILIS.
Sicut enim virtus, sic et lex in modo et medio consistit.
Denique per legem accipias legem temperantiae et continentiae, quae virtus est generalis, et voluptatibus quibuslibet modum ponit, easque certis limitibus circumscribit, quos limites transgreditur comessator et helluo.
7. QUI CUSTODIT LEGEM, FILIUS SAPIENS EST; QUI AUTEM COMESSATORES PASCIT, CONFUNDIT PATREM SUUM. — Septuaginta, custodit legem filius intelligens; qui autem pascit luxuriam, inhonorat patrem: Chaldaeus, qui socius est comessatorum (Syrus, qui vana et inutilia praestat), exacerbat patrem.
Difficile est hic assignare solitam antithesin inter prius hemistichium et posterius. Primo, Jansenius: Sicut, ait, sapiens est ille filius qui custodit legem Dei, quae inter caetera vetat omnem luxum praecipue in juvenibus, et proinde talis honore et laetitia afficit patrem, quia filius sapiens laetificat patrem suum: ita qui alit comessatores, contra legem Dei faciens, ignominia afficit patrem suum, quia in patris ignominiam cedunt filii vitia, tanquam qui non bene instituerit filium. Recte ista dicuntur, nisi quod antithesis haec nimis generalis sit et longe petita; sic enim superbiam, iram, luxuriam, invidiam, et quodvis vitium opponas legi, quia lex omnia prohibet. Quocirca
Secundo, strictius noster Salazar per legem accipit, non praeceptum Dei, sed haereditatis portionem a parentibus cuique filiorum relictam, quam legitimam vocant, eo quod secundum legem tam naturalem quam positivam filiis debetur, q. d. "Qui legitimam suam, quam lex etiam retinere, ac minime alienari praecipit, legi ipsi parens asservat, nec profundit, certe filius est sapiens, et parentibus suis gloriosus. Qui autem comessationibus acceptam a patribus haereditatem profundit, ad extremam inopiam redactus, dum inglorius obscurusque mendicare, aut aliis inservire compellitur, dedecore afficit parentes suos."
Verum nusquam, quod sciam, lex sumitur pro legitima haereditatis paternae portione filiis debita.
Tertio ergo et plane, Vatablus legem sumit pro modo, q. d. Qui in expensis servat modum, ut juxta statum et opes ex virtute temperantiae moderetur sumptus mensae et familiae, hic sapiens est, quia temperans, et quia opes suas servat ad majores et meliores usus, ut nunquam egeat, sed semper abundet. Qui autem comessatur convivando ac compotando, ac cum helluonibus sua abligurit, hic insipiens est, et confusione afficit tam se quam parentes suos, tum quia parentibus adscribuntur vitia, ut prodigalitas et comessatio filiorum, quasi eam illis indulserint, aut in ea illos educarint; tum quia comessationes hae tam filium quam parentes ad inopiam et manticam redigunt, ut cogantur mendicare. Sic lex saepe sumitur pro norma, regula, forma et modo, ut cum Cicero ait, III De Orator.: "Hanc ad legem formanda nobis oratio est." Et: "Difficilius est oratione uti quam versibus, quod in illis certa quaedam et definita lex est, quam sequi oportet."
10. QUI DECIPIT JUSTOS IN VIA MALA, IN INTERITU SUO (Syrus, in foveam) CORRUET: ET SIMPLICES POSSIDEBUNT BONA EJUS.
8. QUI COACERVAT DIVITIAS USURIS ET FOENORE, LIBERALI IN PAUPERES CONGREGAT EAS. — Lyranus τὸ liberali jungit cum foenore. Foenus enim liberale est, quod non ex pacto, sed liberaliter ultra sortem a mutuatario datur mutuanti sive foeneranti: quod quidem non est expresse contra justitiam, saepe tamen est contra charitatem, cum mutuans illud tacite intendit et exspectat; repugnat enim sanctioni Christi: "Mutuum date, nihil inde sperantes," Lucae VI, 35. Sic ergo explicat Lyranus. Qui coacervat divitias ex usuris et foenore, esto "liberali," sive liberaliter dato, "in pauperes," id est contra pauperes, "congregat eas;" nam pauperes aeque exhaurit, ac si ex pacto easdem usuras exigeret. Verum τὸ liberali non cohaeret cum foenore, sed cum τῷ in pauperes; id patet ex Hebraeo, Chaldaeo et Septuaginta. Hebraea enim habent: Multiplicans copiam suum in usura et augmento, ad miserescendum egenis congregavit ea: Chaldaeus, miserenti pauperum congregat ea; Septuaginta, qui multiplicat bona sua cum usuris et excrescentiis, ei qui miseretur inopum, congregat ea; Syrus, relinquet eas illi qui pauperum misereatur. Jam
Primo, aliqui ex Hebraeo sic explicant, q. d. Qui vult multiplicare opes suas per usuram fecundam aeque ac sanctam, hic eas expendit in miserias pauperum; miserando enim pauperum meretur ut Deus vicissim ejus misereatur: quod enim datur pauperi, Deus sibi datum aestimat; quare cum liberalitate se vinci non sinat, plura rependet danti, quam dans erogarit in pauperes. Unde illud, cap. XIX, vers. 17: "Foeneratur Domino qui miseretur pauperis." Verum hic sensus coactus videtur, et verba invertit.
Secundo, Vatablus per liberalem accipit judicem, q. d. Judex ab usurario repetit usuras, utpote injuste acceptas, easque reddit pauperibus, a quibus extortae sunt. Accedit R. Salomon ex R. Tanchuma: "Qui usura, ait, et foenore divitias coacervat, id ad erogandum in pauperes facit; cum enim magistratus resciverint hunc inique partis opibus opulentum esse, eum divitiis spoliant, quibus pontes construunt, viasque reficiunt: quod quidem est in pauperes pium beneficumque se exhibere."
Tertio et genuine, q. d. Qui opes ex usuris coacervat, non conservat eas suis haeredibus avaricis; nam "de male quaesitis non gaudet tertius haeres;" sed alicui viro qui liberalis et munificus sit in pauperes: Dei enim providentia solet transferre opes ab avaris et usurariis in liberales, tum ad castigandam eorum avaritiam et usuram, tum ut opes e pauperibus per usuras injuste extortae, a liberalibus iisdem juste pieque reddantur.
11. SAPIENS SIBI VIDETUR VIR DIVES: PAUPER AUTEM PRUDENS SCRUTABITUR EUM.
Exemplum est in S. Joanne Eleemosynario, Patriarcha Alexandrino, qui quia liberalissimus erat in pauperes, hinc Deus ad eum derivabat avarorum et usurariorum, quin et proborum misericordiumque, opes. Sic saepe usurariorum bona, si sine haeredibus et intestati moriantur, devolvuntur ad Ecclesiae Praelatos et Episcopos, qui post factam restitutionem possibilem, quae supersunt in pauperes erogant. Ita Alexander III, cap. Cum tu, tit. De usuris, jubet, "ut ea quae usuris inique acquisita sunt, si non supersint illi quibus debentur, aut eorum haeredes, dentur pauperibus; et usurarii eorumque haeredes Ecclesiasticis poenis ad hoc cogantur:" quod Navarrus, Covarruvias caeterique Doctores extendunt ad bona incerta, ex aliis delictis debita, ut ex furto, rapina, damno dato et iniquis contractibus, idque merito, quia eadem vel major est in his ratio, ne videlicet hominibus iniquis liceat ex iniquitate et injuriis ditescere. Unde noster Lessius, lib. II De Restit. rat. rei acceptae, dubit. 6, docet bona incerta, sive ex contractu, sive ex delicto, restituenda esse pauperibus, non jure naturae, sed jure positivo vel consuetudine. Hinc patet usuras esse illicitas et injustas. Idem docuere Philosophi. Unde Aristoteles, lib. I Polit.: "Juste, ait, in odio est foeneratoria, quia nummo utitur tanquam merce, et ex eo quod non fructificat natura, fructum capit. At commutationis causa factus est nummus. Maxime igitur praeter naturam est nummum fieri mercem." Et Cato, interrogatus "quid esset foenerari," respondit: "Quod hominem occidere."
Huic gnomae antistrophae sunt hae: "Si comportaverit quasi terram argentum, et sicut lutum praeparaverit vestimenta; praeparabit quidem, sed justus vestietur illis, et argentum innocens dividet," Job XXVII, 16. "Bonus relinquit haeredes filios et nepotes, et custoditur justo substantia peccatoris," Prov. XIII, 22. "Peccatori autem dedit (Deus) afflictionem et curam superfluam, ut addat, et congreget, et tradat ei qui placuit Deo," Eccle. cap. II, 26, ubi rursum hac de re dicam.
Notent hic avari viam et modum ditescendi non esse studium et sollicitudinem coacervandi opes; sed justitiam et probitatem, ac praesertim liberalitatem et studium eleemosynae. Vis ergo te et tuos ditare, dita prius pauperes Dei: ita te ditabit Deus vicissim.
9. QUI DECLINAT (Syrus, obturat) AURES SUAS NE AUDIAT LEGEM, ORATIO EJUS ERIT EXSECRABILIS. — Hebraea, Aquila, Symmachus et Theodotion, etiam oratio ipsius abominatio; Septuaginta, et ipse orationem suam abominabilem fecit; Syrus, etiam oratio ipsius erit abominabilis, q. d. Qui legem, quae est interpres voluntatis divinae, non audit, id est non ei obedit, hic meretur vicissim non audiri a Deo, cum eum orat; imo non tantum vitia, sed et oratio ejus est Deo exsecrabilis. Ratio a priori prima est poena talionis; Deus enim par pari refert: sicut enim ipse non vult audire Deum loquentem per legem, sic Deus vicissim ipsum non vult audire sibi loquentem per orationem.
Secunda, quia oratio volentis perseverare in peccato est peccatum, ideoque Deo abominabilis; est enim conjuncta cum affectu peccati, ac proinde sic orans videtur ridere Deum; talis enim reipsa dicit: Volo Deum colere et invocare, et simul volo eumdem offendere et irritare, quare perinde facit ac Judai, qui flexo poplite Christum adorabant, dicentes: "Ave, rex Judaeorum;" et simul eodem ore ipsum conspuebant et colaphizabant. Quin et subinde videtur Deum facere socium sceleris, ut cum fures orant Deum, ut sibi occasionem largiatur multa furandi, adulter adulterandi, homicida occidendi inimicum, etc. Hae enim orationes petunt ut Deus faveat sceleri, ideoque sunt blasphemiae et summae Deo injuriae.
Hinc illud Psalm. CVIII: "Cum judicatur, exeat condemnatus, et oratio ejus fiat in peccatum," id est in offensam, ut oratio hominis tam impii magis offendat et exacerbet Deum, quam placet, quia, ut ait ibid. S. Gregorius, hom. 27 in Evang., oratio in peccatum est, petere ea quae prohibet Deus, v. g. ut Deus ulciscatur inimicos, occidat Christum et Martyres; anima enim orationis est charitas. Nam psalmo illo CVIII, petunt orantque Judas et Judai ut Christi et Christianorum nomen deleatur, ait ibidem Euthymius. Et S. Augustinus ibidem: "Oratio, ait, Judae fuit in peccatum, quia non fiebat per Christum, quem noluit sequi, sed persequi." Talis fuit oratio Antiochi jam quasi condemnati et desperabundi, orantis pro remissione non tam culpae quam poenae, II Machab. IX, 13: "Orabat, ait, scelestus Dominum, a quo non esset misericordiam consecuturus." Unde Auctor Imperfecti, hom. 15 in Matth.: "Ille, ait, orat, qui jam non peccat; qui autem rogat et peccat, non tam rogat quam deludit Deum." Vide S. Gregorium, XVIII Moral. cap. V.
Tertia, quia, sicut aroma in se odoratum male olet si in stercore, cloaca aut fimeto ponatur, eo quod ejus tetro odore inficiatur: sic pariter oratio, licet in se sit odorata et grata Deo, tamen, quia ex corde peccatoris putido, quod suos concupiscentiae faetores exhalat, promanat, hinc ejus putoribus maculatur, maleque olet coram Deo; bene autem olet, si ex corde puro et virtutibus fragrante eliciatur.
Quarta, quia qui manet in peccato, manet in hostilitate Dei; Deus autem hostem suum odit, nec ejus preces acceptat. Quare, qui in peccati affectu persistens orat Deum, perinde facit ac Judas, qui osculatur Christum, et interim eum prodit; aut sicut qui una manu blanditur amico, altera illum verberat vel occidit. Oratione enim quasi osculatur Deum, illique blanditur; pravo vero opere vel affectu Deum offendit, et quasi verberat. Hoc est quod ait Eccli. cap. XXXIV, vers. 23: "Dona iniquorum non probat Altissimus, nec respicit in oblationes iniquorum." Vide ibi dicta, et Prov. XV, 8.
Apposite Ambrosiaster in cap. IV Apoc.: "Ad eorum, ait, excitatem demonstrandam quamdam similitudinem proponam. Homo quidam usque ad collum defixus in limo tenebatur: cumque vidisset quemdam praetereuntem, extendens manum clamabat, dicens: Miserere mei, et extrahe me ab hoc luto. Cumque manum porrigeret, ut istum extraheret, iste manum, quam extenderat, sub luto demersit. Dumque ille qui ad extrahendum venerat recedere vellet, iste iterum ut erueretur postulabat. Cumque ille secundo ad eruendum manum extenderet, iste sicut prius manum sub luto demersit. Dumque crebrius hoc faceret, ille iratus dixit: Cur petis ut eruaris, cum in tuo periculo persistere velis? et quia interitum tuum diligis, posside quod elegisti. Similiter isti Deum deprecantur assidue, ut a vitiis eruantur, et tamen ista vitia ita amplectuntur, ut ab eis nullo modo divelli possint." Unde subjungit justum semper orare, quia quando mens ab oratione vacat, ipsa opera intercedunt; imo quando dormit, opera ejus in conspectu Dei refulgent, et ipsa sunt intercessores apud Deum.
12. IN EXSULTATIONE JUSTORUM MULTA GLORIA EST: REGNANTIBUS IMPIIS, RUINAE HOMINUM.
Intellige haec de iis qui in peccati actu vel affectu obfirmati persistunt; nam, si quis cupiat vinculis peccati egredi, recte orat Deum, ut illi gratiam et vires id perficiendi largiatur: peccator enim id suis viribus praestare nequit, sed ad hoc eget potenti Dei gratia, quam proinde precibus implorare potest et debet. Ita D. Thomas, II II, Quaest. LXXVIII, art. 2, ad 1, ubi objiciens sibi illud caeci nati: "Scimus quia peccatores Deus non audit," Joan. cap. IX, vers. 31; et hanc Salomonis gnomen, respondet: "Oratio in impetrando non innititur merito, sed divinae misericordiae, quae etiam ad malos se extendit; et ideo etiam quandoque peccatorum oratio a Deo exauditur. Unde S. Augustinus dicit super Joannem, tract. 44, quod illud verbum caecus locutus est, quasi adhuc inunctus, id est nondum perfecte illuminatus: nam peccatores exaudit Deus. Quod autem dicitur, quod oratio non audientis legem est exsecrabilis, intelligendum est quantum est ex merito peccatoris; sed interdum impetrat ex misericordia Dei, vel propter salutem ejus qui orat, sicut auditus est Publicanus, ut dicitur Luc. XVIII, vel etiam propter salutem aliorum et gloriam Dei."
Hoc est quod terribili voce per Isaiam, cap. I, vers. 15, Deus intonat: "Cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis; et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam, manus enim vestrae sanguine plenae sunt." Efficax profecto ratio, ait noster Alvarez, et cui nulla
tergiversatione satisfieri possit. Non exaudiam, quoniam manus peccatorum sanguine, id est peccatis et iniquitatibus plenae sunt, quibus (quod ad se attinet) iterum Christi sanguinem fundunt. Egregie enim dixit S. Basilius: Haec causa est cur Deus oculos avertere soleat, quando manus extendimus, nimirum quod judicia supplantationis occasionem irae praebeant. Quemadmodum si quis interfecto filio alicujus, quem ille in oculis ferebat, adhuc cruore conspersas manus habeas, extendat ipsas patri, etiam tunc stomachanti petens in amicitiam ut se recipiat; nonne sanguis filii, qui in manu ejus apparet, qui filio necem attulit, ad iram magis incitabit eum, cui injuria data est? Si pater ejus petitionem non audiet, cujus manus videt sanguine filii sui pollutas, quo pacto Deus orationes iniquorum suscipiet, quos scit in legem suam esse praevaricatores, et in seipsum injuriosos, et in sanguinem et merita Filii unigeniti sui crudeles existere?"
10. QUI DECIPIT JUSTOS IN VIA MALA, IN INTERITU SUO (Syrus, in foveam) CORRUET: ET SIMPLICES POSSIDEBUNT BONA EJUS. — Τὸ ejus non est in Hebraeo, Chaldaeo, Septuaginta, Aquila et Theodotione, nec in multis Latinis. Hebraea enim sic habent: Errare faciens rectos in viam malam, in foveam suam ipse cadet, et integri haereditabunt bonum; Chaldaeus, in foveam cadet; perfecti autem et immaculati haereditabunt bona; Septuaginta, qui seducit rectos in viam malam, in corruptionem ipse incidet; iniqui autem transibunt bona, et non ingredientur in ea; Aquila et Theodotion, et simplices obtinebunt bona.
Igitur delendo τὸ ejus, gnomae haec generalis hunc dat sensum. Qui errare facit simplicem et justum, seducendo eum in viam vel per viam malam, per quam scilicet eum deducat in foveam aliquam et interitum ei paratum, sive is corporalis sit, sive spiritalis, qualis est error, haeresis, libido, rixa, etc., hic in illud ipsum malum, quod simplici, id est recto et innocenti, paravit, incidet; simplices autem, id est recti et doli expertes, seductore pereunte, et suis dolis capto, pro malo eis structo, Deo eos protegente et dirigente, bonum recipient et possidebunt, ut v. g. pro errore capessant veritatem, pro haeresi fidem, pro libidine castitatem, pro rixa pacem, in eaque velut possessores firmentur et solidentur, etc.
Igitur haec gnome consentit cum illa cap. XXVI, vers. 27: "Qui fodit foveam, incidet in eam." Vulgatae vero versionis quae addit τὸ ejus, ut arctetur haec gnome ad fraudulentos, qui per dolos et fraudes alios suis bonis privare satagunt, hic est sensus: "Qui decipit," id est decipere nititur (significatur enim actus decipiendi inchoatus, non perfectus, ut patet ex seq.) justos "in via mala," id est aliqua fraude, arte, vel dolo, puta actione aliqua perversa et fraudulenta, v. g. per consilium, machinationem, vel contrac-
tum aliquem dolosum, ut opes ejus ingeniosa fraude sibi vindicet; hic "in interitu suo," id est per artem et fraudem suam, qua aliis interitum et perniciem machinatus est, corruet, id est malum quod justis struxit ipse incurret, ut per fraudem, qua eos bonis spoliare putabat, ipsemet per eamdem bonis suis spolietur, illaque in justos transcribantur. Sic enim non raro Dei providentia dolum et dolosos punit talione, ut dolus quem aliis paraverunt, in ipsorum caput recidat, qui dolose justorum bona surripere tentarunt, ipsis bona sua cedere cogantur, uti Aman moliens per fraudem Mardochaeum et Judaeos spoliare dignitate, bonis et vita, iisdem ipse cum suis per eosdem spoliatus est.
Hoc voluerunt Septuaginta dum verterunt, qui seducit rectos in viam malam, in corruptionem ipse incidet; iniqui autem transibunt bona, et non ingredientur in ea, q. d. Iniqui videbunt bona rectorum et justorum, ad quae per fraudes aspirant; sed non ingredientur in ea, nec ea possidebunt, quia ipsi per bona, vel potius juxta bona haec duntaxat transibunt, ut in transitu ea videant, sed mox cum moerore ea pertransire et relinquere cogantur, perinde ut qui vult possidere aquam fluvii, frustra laborat; aqua enim haec teneri nequit, quia jugiter fluit et transit, illicoque praeterfluit: tales prorsus sunt divitiae, praesertim quae injuste et fraude doloque parantur; transcunt enim, fugiuntque ab iniquo possessore, et avolant ad justos et rectos, ac vicissim avari et dolosi transcunt per eas, alioque, puta in pauperiem, vel mortem et gehennam, abeunt, juxta illud: "Dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis," Psal. LXXV, 6.
Exemplum illustre est in Laban, qui volens circumvenire Jacob per pacta nova et iniqua, iisdem Dei nutu circumventus est. Audi ipsum Jacob loquentem uxoribus suis, Genes. XXXI, 7: "Sed et pater vester circumvenit me, et mutavit mercedem meam decem vicibus, et tamen non dimisit eum Deus, ut noceret mihi. Si quando dixit: Variae erunt mercedes tuae, pariebant omnes oves varios foetus; quando vero e contrario ait: Alba quaeque accipies pro mercede, omnes greges alba pepererunt. Tulitque Deus substantiam patris vestri, et dedit mihi." Deus enim est innocentiae et justitiae tutor, ac nocentum et iniquorum ultor. Justum est enim ut qui alium dolo circumscribere conatur, ipse eodem circumscribatur; aequum est ut qui aliena appetit, sua perdat; par est ut qui alterius bona per fraudem concupiscit, sua ei cedat. Sic Pharao et Aegyptii dolose spoliantes et opprimentes Hebraeos, eodem dolo ab eis spoliati et oppressi sunt, Exod. XII, 36, et cap. XIV, 27. Sic hisce annis principes haeretici satagentes invictissimum imperatorem Ferdinandum, per clandestinas conspirationes et rebelliones ditionibus suis exuere, per easdem suis ab ipso exuti sunt. Similia crebro legimus in Historiis.
Mystice, haeretici, luxuriosi caeterique impii, qui rectos per fraudem in haeresim, libidinem aliaque scelera pertrahere conantur, itaque eos spoliare coelesti gloria, ac in gehennam pertrahere, ipsimet in gehennam corruunt, ac gloriam sibi in coelis praeparatam rectis et constantibus cedunt. Ita Baynus.
11. SAPIENS SIBI VIDETUR VIR DIVES: PAUPER AUTEM PRUDENS SCRUTABITUR EUM. — Varii varie exponunt. Primo, aliqui, q. d. Dives videtur sibi sapere, eo quod norit modum coacervandi opes, etiam per contractus iniquos et usurarios, quibus pauperum crumenas emungit; at pauper, qui prudens est, hosce modos et contractus sagaciter odorabitur, eosque detestabitur et fugiet.
Secundo, alii, q. d. Dives videtur sibi sapiens; id est prudens, honestus et probus, quod honeste splendideque alat familiam; at ne sibi blandiatur de probitate; hujus enim testes et judices sunt pauperes: probitas enim divitis maxime consistit in eleemosyna, cujus testes sunt pauperes. Unde B. Chrysologus, homilia De Divitiis et Paupertate: "Dives, ait, sive bonus, sive malus, in conscientiis pauperum apparet; talis eris, qualem te aestimant pauperum greges."
Tertio, Rabbini et Baynus, q. d. Dives putat summam sapientiam esse industriam congerendi divitias; pauper autem qui vere sapit, hoc ejus judicium scrutatur et damnat, dum censet sapientiam non in opibus, sed in opum contemptu consistere, quod etiam censuere Philosophi, ut Seneca, epist. 119, Diogenes, Aristides, Crates, etc. Unde Chaldaeus vertit, et pauper prudens contemnit eum.
13. QUI ABSCONDIT SCELERA SUA, NON DIRIGETUR; QUI AUTEM CONFESSUS FUERIT, ET RELIQUERIT EA, MISERICORDIAM CONSEQUETUR.
Hebraice, tegens prævaricationes suas, non prosperabitur, etc. Septuaginta, qui cooperit iniquitatem suam, non prosperabitur; qui autem narrat redargutiones, diligetur; Symmachus, qui enuntiat (Aquila et Theodotion, confitetur) redargutiones, prosperabitur; Chaldæus, miserebitur ejus Deus.
Quæres, quam confessionem requirit et commendat Salomon? Aliqui censent eum exigere auricularem et sacramentalem, quæ in lege nova fit confessario ad recipiendam peccatorum absolutionem in sacramento Pænitentiæ. Ita Hugo, Dionysius, Baynus et Cajetanus. Verum hæc tempore Salomonis nondum erat instituta, nam post mille annos sancita est a Christo. Dico ergo eum loqui de confessione quæ est juris naturæ, eaque duplici. Prior est, qua peccator pænitens coram Deo confitetur peccata sua, supplexque ab eo postulat veniam et remissionem. Ita Publicanus confitebatur dicendo: «Deus, propitius esto mihi peccatori,» Luc. cap. XVIII, vers. 13. Ita Daniel, cap. IX, vers. 5, confitetur sua et populi peccata, ut misericordiam et liberationem e captivitate Babylonica a Deo impetret. Ita Jeremias, Isaias cæterique Prophetæ, tres pueri in fornace Babylonia, Daniel. III, 29, Machabæi aliique Sancti veteris Testamenti in Scriptura crebro Deo humiliter confitentur peccata,
Posterior confessio est, qua quis de peccato suo a Superiore, vel quo alio, admonitus et correptus, illud humiliter agnoscit et confitetur, ac emendationem spondet; aut qua is qui alium læsit vel offendit, coram eo culpam agnoscit, et veniam precatur, ut ei de offensa satisfaciat, cumque sibi reconciliet: ad veniam enim et reconciliationem nullum est efficacius remedium, quam humilis culpæ confessio. Unde senior in Vitis Patrum: «Cum quem offendisti, ait, illico die: Mea culpa.» Sensus ergo est, q. d. Humilitas confessionis confitenti et pænitenti, veniam et condonationem petenti, eamdem, tum a Deo, tum ab hominibus impetrat. Ipsa enim est actus pænitentiæ et contritionis, quæ etiam in lege nova sine Sacramento reipsa suscepto, cum solo ejus voto et proposito culpam abolet, ut docet Concilium Tridentinum, sess. XIV, cap. IV. Contritio enim est actus charitatis, quo quis Deum amans super omnia summe dolet se eum offendisse: «charitas autem operit multitudinem peccatorum,» ut ait S. Petrus, epist. I, cap. IV, vers. 8.
ait: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei.
ut Dei gratiam obtineant; nam, ut ait S. Chrysostomus, hom. 20 De confessione: «Apud judicem bonum confessio est mater indulgentiæ.» Recte mater, quia sicut mater cum dolore parit filium, sic confessio cum dolore parit veniam. Ita David, quamdiu abscondit suum adulterium et homicidium, Deo fuit exosus; at ubi, arguente Nathan, illud confessus est, dixitque: «Peccavi Domino,» ilico gratiam consecutus est, dicente Nathan: «Dominus quoque transtulit peccatum tuum,» II Reg. XII, 13. Unde ipse, Psal. XXXI, 5: «Dixi,
currit, ac regno et vita privatus est, I Reg. XV. Ita Cain, nolens confiteri parricidium Abelis fratris sui, a Deo maledictus est, Gen. cap. IV.
Sensus ergo est, q. d. «Qui abscondit scelera sua non» prosperabitur, nec «dirigetur» ad eorum veniam, gratiam, virtutem et salutem; «qui autem ea confessus fuerit» eo modo et ritu quo lex sua exigit, ac Deus pro varietate temporum instituit, v. g. ut Gentilis fide et gratia Dei illustratus confiteatur ea Deo, Judæus sacerdoti sacrificanti, Christianus sacerdoti absolventi; ne simul ea reliquerit, vitamque emendarit, hic eorum veniam, «misericordiam» et gratiam «consequetur.» Nam, ut ait S. Augustinus in Sententiis, num. 240: «Apud misericordiam Dei plurimum valet confessio pænitentis, qua facit peccator confitendo propitium, quem negando non fecit nescium.» Igitur ex hoc loco non male Theologi probant confessionem sacramentalem, tum quia hæc prævisa fuit a Spiritu Sancto, et per os Salomonis hic adumbrata; tum quia gnome hæc generalis est, quæ proinde cuique Ecclesiæ statui aptanda est juxta rationem et modum a Deo cuique præscriptum. Jam autem Deus in statu legis novæ præscripsit modum confessionis sacramentalis, tanquam necessarium ad peccati remissionem, nec aliud peccati abolendi remedium esse voluit, quam Sacramentum confessionis. Ergo illud peccatori usurpandum est, si rite pænitere velit et veniam gratiamque Dei consequi: idque inter alia significat hic Salomon actus et instinctus a Spiritu Sancto. Nam, ut ait S. Cyprianus: «Quod ignorat medicina, non sanat.» Vide gnomas et exempla Patrum de confessionis fructu, quæ citavi Levit. cap. VI, vers. 4, et in epist. S. Jacobi, cap. V, vers. 16.
Adde Judæis non solo jure naturali, sed positivo quoque et divino, præceptam fuisse in certis casibus specialem peccati cujuspiam confessionem, uti ostendi Num. V, 7, et Levit. V, 5. Christianis vero confessio cujuslibet peccati mortalis præcepta est a Christo in lege Evangelica, idque apposite ad naturam peccati, confessionis et remissionis. Nulla enim virtus vel actio tam apposita, et, ut ita dicam, connaturalis est ad impetrandam peccati veniam, quam humilis ejusdem confessio; hæc enim includit contritionem et satisfactionem: nam non parva satisfactio, et offensæ compensatio est ipsa ejus confessio. Confessio ergo includit tres partes pænitentiæ, sive tria officia pænitentis, quæ sunt contritio, confessio, satisfactio. Rursum, ut docet Tertullianus, lib. De Pænitentia, confessio vice Dei fungitur; facit enim ut peccatum suum ipse pænitens confitendo judicet et vindicet; atque seipsum damnans et castigans iram Dei prævenit, nihilque illi castigandum aut peragendum relinquit.
Adde: confessio est peccati retractatio, itaque congrua ad veniam dispositio; pænitens enim, confitendo peccatum suum, illud revocat, retractat, et, quantum in se est, destruit aboletque, quia de illo dolet, illudque refutat et detestatur; quare meretur ut Deus illud condonet, et per gratiam suam destruat. Qui vero peccatum suum non agnoscit, sed excusat vel defendit, in eo se obfirmat, ideoque veniæ est incapax, tum ob ejus superbiam et fastum, tum quia ipse peccatum impænitentiæ et defensionis, peccato concupiscentiæ, in quod lapsus est, addit et accumulat. Sic Saul nolens inobedientiam suam Samueli confiteri, qua contra Dei jussum pepercerat gregibus Amalec, sed illam excusans, iram Dei in-
Apposite S. Chrysostomus apud Antonium in Melissa, part. I, cap. XVII, inter quinque expiandi peccati modos primum confessioni assignat: «Viæ, ait, pænitudinis sunt quinque: prima, agnitio et increpatio peccatorum; secunda, proximis suos errores condonare; tertia, quæ fit per orationem; quarta, per eleemosynam; quinta, per humilitatem animi.» Et rursum: «Dum tempus, ait, nos sinit, præveniamus faciem Dei in confessione, ut mitem et placidum ipsum tunc videamus, et minaces illos Angelos effugiamus. Peccatum si confitearis, minues; secus, augebis.»
14. BEATUS HOMO QUI SEMPER EST PAVIDUS; QUI VERO MENTIS EST DURÆ, CORRUET IN MALUM.
Hebraice: Beatitudines sunt homini paventi semper, et indurans cor suum cadet in malum; Chaldæus: Beatus vir qui veretur omnia per metum, durus autem corde incidet in malis; Septua-
ginta: Beatus vir qui omnia timet ob pietatem, id est ob pietatem, metum et reverentiam Dei, qua veretur ne qua in re eum offendat; vel, ut Complutenses, ob cautelam, vel cautionem, qua prudens timens malum caute illud declinat. Unde Cicero, Tuscul. IV: «A malis, ait, natura declinamus; quæ declinatio, si cum ratione fiat, cautio appellatur; quæ autem sine ratione, metus.» Jam
Primo, Rabbini sic exponunt. R. Salomon: «Beatus, ait, ille qui semper pænam suppliciumque formidat: ita enim se a noxis continebit;» Aben-Ezra: «Beatus, ait, qui semper Deum veretur, nec in eumdem sceleribus se obstringit; qui vero animo ita est obfirmato, ut arguenti aures præbere nolit, eis calamitatibus obnoxius erit, quas cæteris se illaturum arbitrabatur;» R. Levi: «Ter felix qui eum paveat, quem timere oporteat; id enim in causa erit, ut accommodatis consiliis ineundis sapienter se gerat, ut calamitatibus, quas formidat, sese subducat. Qui vero animo est pervicaci, sibique pro Deo statuit, quæ extimescenda essent, extrema patietur. An non liquet ob animum obstinatum tum primo constructum, tum restauratum templum, prorsus abolitum fuisse? nisi enim Sedecias contumaci animo fuisset, et si regis Babylonis jugo collum supposuisset, haud tunc e nostris sedibus migrare coacti fuissemus; idemque censendum est de restaurato templo: nec enim Romano Imperio subjecti fuissemus, nec ejus jugum ferre cogeremur.»
Secundo, S. Gregorius, et ex eo Beda, Hugo, Dionysius, et alii accipiunt hæc de pavore et metu extremi judicii et supplicii. Audi S. Gregorium, homil. 40 in Evang.: «Sic præsentis vitæ agenda est lætitia, ut nunquam amaritudo sequentis judicii recedat a memoria: quatenus dum mens pavida extremæ ultionis timore transfigitur, quantum nunc præsens lætitia, tantum post ira subsequens temperetur. Hinc namque scriptum est: Beatus homo qui semper est pavidus; qui vero mentis est duræ, corruet in malum: sequentis enim iræ judicii tanto tunc districtius portabitur, quanto et nunc et inter culpas minime timetur.»
Tertio, Auctor Catenæ Græcorum accipit hæc de timore et reverentia Dei; unde ex Septuaginta sic vertit et explicat: «Beatus vir qui quadam Dei reverentia tactus extimescit omnia; ast homo duri præfractique cordis incidit in mala. Qui Dei timorem obtinet, ille, inquit, omnia quæ aliquod contagium vel detrimentum animæ adferre poterant, formidat, suspectaque habet: adeoque beatus censendus est. Ast improbus neminem timet, atque ita in varia incidit incommoda.»
Interpres S. Chrysostomi, homil. 55 in Genesim, pro reverentia vertit pietatem: «Beatus, ait, qui timet omnia propter pietatem. Nam si nos cum videmus famulum qui nostra cum diligentia timoreque multo curat, majorem erga illum declaramus benevolentiam; multo magis bonus Do-
vitiorum extremorum, scilicet audaciæ durique cordis, quod impavidum nihil metuit, et nimiæ timiditatis positus; estque animi sapientis metus et cautio, qua omnia quæ contingere possunt, caute prævidet et providet, necubi decipiatur, fallatur aut labatur; quare tute et secure in omnibus procedit cum debita cautela, ut vertunt Septuaginta. Timor ergo hic non destruit, sed efficit securitatem, fiduciam et magnanimitatem.
Sic mercatores caute ineunt contractus, coemunt merces, naves transmittunt, etc., ut pericula perdendæ sortis evitent. Eamdem cautelam in commerciis adhibent cives, opifices cæterique prudentes viri, quia experientia docuit nimiam præfidentiam, temeritatem et audaciam multos decepisse et in ruinam egisse.
minus propter hoc dicebat: Super illum respiciam qui tremit sermones meos. Tremamus igitur, oro, et cum magno timore sermones ejus impleamus; nam ejus sunt sermones. Et cum didicerimus quæ illi placent, et quæ probat, ea obeamus, et tales quales vult, fieri studeamus.» Quænam illa sint particulatim subnectit: «Quietem, mansuetudinem, humilitatem magnam exhibeamus, et omnia quæ ab eo mandata sunt, cum reverentia adimpleamus, ut, cum approbarit affectionem mentis nostræ, placatus nostra obedientia, respicere etiam super nos dignetur. Quod si nobis continget, erimus per omnia securi. Dicit enim: Respiciam, hoc est, cura mea dignabor, manum porrigam, in omnibus auxiliator ero, ubertim in eum meam liberalitatem profundam.»
Accedit Vatablus: Beatus, ait, qui jugiter pavet, ne offendat Deum. Ubi nota to omnia et to semper, uti habent Latina et Hebræa; quod S. Chrysostomus restringit ad Dei præcepta, q. d. Beatus qui timet, id est, ex timore et reverentia Dei observat omnia ejus præcepta. Alii generatim exponunt,
cosque deinde per nomen ex ovili evocat, perinde ac si homo quispiam eos evocaret; prodeuntes deinde invadit et strangulat, ac mox ovile perrumpens in oves grassatur. Similis est crudelitas et astutia tyrannorum.
quasi dicat: Omnia negotia, omnia opera, omnes personas, omnem sexum, omnia contingentia verere et extimesce, necubi Deum offendas. Dæmon enim in omnibus tibi tendit insidias, ut in omnibus lateat peccati periculum. Hic sane optimus et sanctissimus est pavor et timor. Sic Job, cap. IX, 28: «Verebar, ait, omnia opera mea, sciens quia non parceres delinquenti.» Et cap. XXXI, 23: «Semper quasi tumentes super me fluctus timui Deum.» Et David, Psalm. CXVIII, 120: «Confige, ait, timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui.» Et Ecclesiasticus cap. XXV, 15: «Beatus homo cui donatum est habere timorem Dei; qui tenet illum, cui assimilabitur? Timor Dei initium dilectionis.» Vide ibi dicta.
Quarto, generatim et adæquate Jansenius hæc accipit de timore et cautela in omnibus rebus adhibenda, quæ temeritati opponitur, ut is dicatur hic «beatus,» hoc est felix, qui sic in omnibus rebus est timidus, ut prospiciat ne quid temere aggrediatur, nec absque debita deliberatione et consilio aliorum, sollicite cavens ne quid omittat eorum quæ requiruntur. Talis enim in negotiis suis prosperari solet; cum contra qui «mentis est duræ,» hoc est, obstinato animo sine aliquo metu res suas aggreditur, nihil curans quidquid suggeritur et consulitur, ruit sæpe in multa mala, et damna multa perferre cogitur.
Ubi nota: Timor hic non debet esse nimius; sic enim fit anxietas et scrupulus, qui hominem vexat, exedit, ita rebus magnis deterret et avertit, agitque in desperationem. Unde Seneca epist. 56: «Imperitus est, ait, qui omnibus rebus suis timet, ad omnem crepitum expavescens, quem una quælibet vox pro fremitu accepta dejicit, quem motus levissimi exagitant.»
Timor ergo hic debet esse moderatus: timor enim hic est virtus, ac proinde in medio duorum
Quarto, leo noxia invadit animalia; ursus innoxia, puta oves et agnos: ita tyrannus tam probos quam improbos vexat, expilat et mactat. Unde Antisthenes apud Stobæum, serm. 49, tyrannum ait esse pejorem carnifice: quia, ait, carnifex occidit duntaxat reos et sceleratos, at tyrannus insontes æque ac sontes.
Quinto, tam leo quam ursus symbolum est rapacitatis et injustitiæ, quia aliena invadit, rapit, mactat et vorat. Rursum leo reliquias sui prandii ursis, lupis et feris devorandas relinquit. Sic tyrannus est rapacissimus et injustissimus, ac similes sibi magistratus et officiales rapaces et violentos creat, ut tyrannidis suæ congruos habeat socios et adjutores, ut docet Plato, lib. IX De Republica. Audi S. Ambrosium, serm. 59: «Aiunt plerique lupos leonum subsequi solere vestigia, et non longe ab eorum venatibus oberrare, scilicet ut rabiem suam rapina satient aliena, et quod ex leonum saturitate remanet, id luporum rapacitate consumatur. Sic et isti avaritiæ lupi prædouum vestigia subsecuti sunt, ut quod illorum rapacitate superavit, horum cederet feritati.» Rursum ursa sævior est urso, teste Aristotele: sic uxores et concubinæ tyrannorum sæpe sæviores et rapaciores sunt ipsis tyrannis.
Ex hac auri esurie evenit ut princeps avarus nil faciat gratis, sed ob res quaslibet poscat munera, imo præfecturas et officia pretio divendat, qua ex re non modica sequuntur in rempublicam damna. Quocirca Basilius Imperator, Exhortat. ad Leonem filium, cap. XLIII, præscribit ne officia divendat: «Auro, ait, et muneribus venales honores et dignitates cave ne habeas, sed eas dignis largire gratis; qui enim magistratum pretio emit, subjectos illi magistratus multo magis emit, ut muneribus quæ dedit fretus, ipse audacius munera capiat. Proba igitur atque explora diligenter, atque ita demum provehe eos qui sine muneribus ambiunt, si vis a republica omnem sordium et concussionis labem exsulare.» Rationem nervosam affert: «Nam qui dat, ait, ut magistratum capiat, quæstum sibi a magistratu captat; dat enim ut jus capiendi habeat, contra leges hoc agens, ut nullis legibus teneatur. Qui enim magistratum mercari didicerit, is nunquam munera capere dediscet, et sine muneribus aliquid facere nunquam volet: te autem corruptionis et sordium habebit magistrum, quem debuerat habere vindicem. Neque ipse solum munera capiet, sed eos etiam qui sub ipso erunt, munera capere coget.»
Sexto, leo et ursus hinnulos aliasque feras inter se dimicantes invadunt, occupant et laniant: sic tyranni gaudent subditorum dissensionibus, imo
fame enim et siti discurrit et grassatur, ut famem sitimque expleat. Pro princeps hebraice est מושל mosel, id est dominator. Pro impius est רשע rascha, quod Septuaginta per apocopen legentes רש ras vertunt, inops, pauper; Septuaginta ergo sic habent: Leo rugiens et lupus sitiens, qui, cum inops sit, tyrannizat gentem pauperem; Chaldæus, leo rugit et ursus clamat propter impium, qui dominatur super populum pauperem; Syrus, ursus dat vocem, quod præficiatur iniquus populo pauperi.
Recte princeps impius et tyrannus comparatur leoni et urso, sicut princeps pius comparatur cani et pastori ovium. Unde Plato, lib. II De Republica: «Existimasne, ait, differre naturam generosi canis et generosi principis ad custodiam agendam? Quorsum hæc? Utrumque ipsorum sagacem oportet esse ad sentiendum, et velocem ad insequendum; ac demum robustum, cum assecutus fuerit, ad pugnandum capiendumque.» Princeps ergo similis est cani vigili et custodi gregis; tyrannus vero leoni et urso invasori.
Primo, quia sicut leo suo rugitu percellit cætera animalia et stupefacit, itaque capit, rapit et vorat; ac sicut ursus frendens suo fremitu terrefacit hinnulos et porcos: sic et princeps impius sua terrifica voce, minaci vultu et impiis edictis terrorem incutit plebi.
Secundo, leonis et ursi summa est immanitas et sævitia, præsertim raptis catulis, Oseæ XIII, 8, et cum fament: ideo præ fame leones rugiunt, ursi frendent. Leones fament, quia alternis tantum diebus comedunt, ob quartanam, qua perpetuo laborant, teste Aristotele et Plinio. Ursi autem, quia per hiemem latent nihilque comedunt, ait Aristoteles, lib. VIII Histor. cap. XVII. Inde ergo urso per hiemem exinanito in vere summa existit inedia et fames, adeo ut omnia voret, etiam formicas et apes. Hinc ab Aristotele ibidem, cap. V, vocatur omnivorus. Talis prorsus est tyranni immanitas, avaritia et cupiditas, ut ex omnibus rebus etiam vilibus et sordidis captet lucrum, sicut Vespasianus captabat ex urina et sordibus.
Tertio, in leone notatur tyranni crudelitas, in urso dolus et astutia. Unde Plinius, lib. VIII, cap. XXXVI: «Nec alteri, ait, animantium in maleficio astutia solertior.» Hinc Apocal. XIII, 2, Antichristus, qui erit versutissimus, comparatur urso. Et Thren. III, 10, vocatur «ursus insidians;» quia, ut ait S. Ambrosius, libro VI Hexamer. cap. IV: «Plena fraudis est fera.» Et ante eum S. Basilius, homil. 10 Hexam.: «Quoties, ait, dolus in anima doli fraudisque concinnatrice sibi delegit domicilium, nonne urso quolibet in suo spelæo collatebransce est implacabilior?» Similiter lupi, ut vertunt Septuaginta, sunt astuti et dolosi; nam ovilia oberrant, «ac somnum canum, absentiam aut desidiam pastoris explorant, ovium guttur invadunt, ut cito strangulent,» ait S. Ambrosius
in cap. X Luc. Quin et hyæna, quæ certa est species lupi, pastorum nomina audiendo ediscit,
16. DUX, INDIGENS PRUDENTIA, MULTOS OPPRIMET PER CALUMNIAM: QUI AUTEM ODIT AVARITIAM, LONGI FIENT DIES EJUS.
Hebraice, dux carens intelligentiis, multus oppressionibus; odiens avaritiam, prolongabit dies; Chaldæus, et qui odit calumnias, prolongabuntur dies ejus; Septuaginta, rex egens proventuum, magnus sycophanta: qui autem odit injustitiam, longum tempus vivet; Scholiastes, pro magnus sycophanta, vertit, abundans extorsionibus, et addit qui autem odit injustitiam, vitam vivit; Tigurina, sub stulto principe crebræ sunt violentiæ: qui autem odit avaritiam (Syrus, fraudem), diu imperabit; Vatablus, princeps carens prudentia et (id est idcirco, q. d. quia parum habet prudentiæ, ideo multum habet injuriæ) multus in injuriis non prolongabit dies: at qui odit avaritiam, prolongabit dies.
Ex fine enim versus exponitur ejus principium: to enim prolongabit dies per zeugma initio repetendum, et ob antithesin negandum est, addita negatione non. Alludit ad ursum, cui, teste Plinio, caput est debilissimum: sic princeps oppressor, capite, id est cerebro, judicio et prudentia, est debilissimo.
«Demonstrat hæc sententia, ait Jansenius, qui sint principes illi impii, qui se gerunt ut leones et ursi, nempe qui indigent prudentia, qua intelligere deberent quod sit eorum in subditos officium, et qua in re sit propria sita prosperitas, nempe si subditos habeant sibi bene affectos, et amantes potius quam metuentes. Qui ergo hujusmodi caret prudentia, multos opprimet per calumniam, hoc est per quamvis injuriam, ideoque multos sibi faciet inimicos: unde a suis desertus facile et ipse ab hostibus suis opprimetur, vel, quod tyrannis solet evenire, a suis trucidabitur. Hoc enim in hac prima parte relinquitur intelligendum ex secunda parte. Qui autem odit avaritiam, et ideo non premit populum suum exactionibus, longi fient dies ejus, sive quod Deus illius vitam propter pietatem prolongabit, sive quia talis a suis stipatus et dilectus, non solum tutus erit a suorum insidiis, sed et ab hostium incursu. Indicat sententia errare principes, qui ad sui tuitionem et conservationem vitæ suæ putant undiquaque comparandas divitias et opes, ideoque multos expilant, nunquam satiati.» Tales enim sunt imprudentes et deficientes intelligentiis, ut habent Hebræa, id est multipliciter insipientes, quia populum a se avertunt, cum bonum principis sit amare populum et ab eo amari; tum quia eum expilando seipsos depauperant et expilant: opes enim principis consistunt in opibus subditorum; tum quia rebellionis dant causam, ut æmuli in eos insurgant, imo totus populus eos ut tyrannos expellat, et principatu, vel etiam vita privet, juxta illud Poetæ:
Ad generum Cereris (ad Plutonem, puta ad inferos) sine cæde et sanguine pauci Descendunt reges, et sicca morte tyranni.
Tyrannos enim parvo tempore vivere et regnare constat ex historiis et jugi experientia. Unde ipsi omnia formidant: sciunt enim quod ut sues vitam suam multis debeant, uti paulo ante dixi. Hinc Thales ex longa peregrinatione domum rediens, rogatus quid in ea novi vidisset: «Vidi, ait, tyrannum senem,» quasi id prodigiosum esset, inauditum et pene miraculum. Ita Plutarchus.
Porro, Septuaginta vertunt, rex egens proventuum magnus sycophanta, id est, rex avarus opumque avidus est calumniator, oppressor et expilator populi. Sycophanta enim ad litteram idem est quod observator, et delator ejus qui ficos furto sustulisset, ita dictus ἀπὸ τοῦ σῦκα φαίνειν, id est ab indicando eum qui ficos ederat: hinc sycophanta pro mendace, cavillatore, quadruplatore et fraudatore ponitur. Quod hinc originem habuit.
E duobus servis Græci cujusdam viri alter ficus, quæ domi paratæ erant, absumpserat: alter quis eas abstulisset, ignorabat. Quærenti eas domino sons innocentem accusabat. Herus, ut veritatem exploraret, haurire utrumque subtepidam aquam jussit, deinde evomere. Tunc primum sycophantæ ortum vocabulum: eo ita appellato qui ficos devoraverat, culpamque in innocentem cavillando ac mentiendo rejecerat. Festus: «Sycophantas, ait, appellatos hac de causa dicunt, Atticos quondam juvenes in hortos irrumpere solitos, ficosque deligere: quam ob causam lege constitutum fuisse, ut quicumque id fecisset, capite plecteretur. Hanc igitur pænam qui persequerentur ob parvula detrimenta, sycophantas, hoc est ficorum edones, esse appellatos.» Hæc Sipontinus. Sycophantus ergo ad verbum vertas ficosos, ficorum studiosos, ficos numerantes, ficorum custodes, ficis viventes, de ficis calumniantes. Festus et Athenæus, lib. III Dipnosoph., testantur Athenis pænam capitis constitutam iis qui ficos furto tollerent; hinc sycophantia vocatur calumnia, delatio falsa, accusatio, dolus et circumventio.
Talis sycophanta fuit Constantius Imperator, qui, teste Marcellino, lib. XIV, delatoribus non tantum dictorum et factorum, sed et somniorum aurem præbebat. Præcipue vero indulsit Mercurio cuidam, qui se specie familiaritatis conviviis admiscebat, et si quis nocturnum visum effutisset, depravata narratione ad Constantium deferebat, adeo ut vix quispiam auderet fateri se dormisse, ac docti nonnulli sortem suam deplorarent quod apud Atlantes nati non essent, ubi negant videri somnia: quod et Stephanus fatetur in dictione Atlantes.
Maximus sycophanta fuit Julianus Apostata Constantii consobrinus, qui miris artibus et dolis Christianos circumveniebat, ac inter alia spoliabat eos bonis eo titulo, quod ipsi ea e templis Gentilium rapuissent. Cumque id falsum esse ostenderent: «Christus vester, inquiebat, vobis paupertatem consuluit, et beatos pauperes prædicavit, eisque regnum cælorum promisit; obedite ergo Christo et legi vestræ, ac cedite mihi opes vestras.» Ita invasit prædia B. Gallicani, qui fuit gener Constantini Magni; sed Christus sycophantiam detexit, imo ultus est: quotquot enim Gallicani prædia invadebant, corripiebantur a dæmone, aut lepra tacti recedebant. Ita habet Vita B. Gallicani, et Baronius, anno Christi 362.
17. HOMINEM, QUI CALUMNIATUR ANIMÆ SANGUINEM, SI USQUE AD LACUM FUGERIT, NEMO SUSTINET.
Pro lacum hebraice est בור bor, id est cisterna, puteus, lacus, sumiturque pro sepulcro et inferno. «Calumniatur,» id est, per calumniam aut vim opprimit, et effundit «sanguinem animæ,» id est sanguinem, in quo est anima, id est vita. Est periphrasis homicidæ. Hebræum enim עשק asac, id est calumniatur, significat opprimere, vim inferre, fraudare, vi extorquere, per calumniam, vim aut dolum eripere: sæpe enim quis occidit alium non gladio transfodiendo, sed falsum testificando, uti faciunt falsi testes; aut iniquam capitis sententiam ferendo, uti faciunt perversi judices; aut apud principem aliumve potentem falso accusando, ut ab eo occidatur, uti faciunt invidi et detractores, qui omnes sunt homicidæ non physice feriendo, sed ethice per calumniam curando, ut ab alio interimatur. Hoc significat hebræum asac, id est calumniatur. Jam
in homine, quem occidit, labefactarit. Hæc Aben-Ezra.
Secundo, Syrus vertit, vir qui conscius est sanguinis animæ, ad electos confugiet, et non adjuvabunt illum. Hebræum enim בר bar (unde בור bor) purum, nudum, electum significat, q. d. Homicida qui sibi est conscius effusi sanguinis, implorabit opem electorum tum cælitum, puta Angelorum et Sanctorum, tum terrigenarum, puta hominum piorum et misericordium; at nemo a pæna liberabit eum. Omnes enim exhorrent homicidium et homicidam, cupiuntque illum tanti sceleris tam humano generi noxii pænas luere.
Tertio, Septuaginta vertunt, qui in causa cædis pro altero spondet (qui se vadem dat judici pro homicida), et exsilio mulctabitur (cum homicida metuens pænam capitis non se sistet, sed fugiet et in latebras se abdet), et nulla unquam securitate potietur. Amici enim et parentes occisi eum ut homicidam, pro quo spopondit, persequentur, et jugiter lacessent.
Quarto, Chaldæus vertit, filius hominis qui sollicitus est de sanguine animæ, si usque ad lacum fugerit, non comprehendent eum, q. d. Homo sanguinis effusi reus, ideoque sollicitus et anxius, esto fugiat in antra, specus et fossas, v. g. in fodinas auri, argenti, æris, carbonum, quales sunt Leodii, ut ibi se abscondat; tamen nec carbonarii, nec cæteri qui in fodinis sunt aut laborant, eum recipient, sed ut communem hostem propellent, verentes ne et ibi quempiam ex ipsis occidat.
Quinto, Vatablus vertit, qui violenter, vel per violentiam, sanguinem fuderit, usque ad sepulcrum fugiet, et non retinebunt eum, q. d. Homicida in certum mortis periculum, ut a judice, vel a cognatis ejus, quem occidit, necetur, se conjicit, nec quis ab eo illum eripiet. Rursum, «ad sepulcrum fugiet,» quia multi homicidæ, conscientia sceleris adacti, seipsos occidunt, aut judici occidendos tradunt, uti Judas proditor Christi seipsum suspendit. Juste enim qui aliorum fuit, etiam sui ipsius fit carnifex; hæc enim congrua est sceleris talio Deique ultio.
Sexto, Lyranus, q. d. «Homicida, si usque ad lacum fugerit,» id est, si usque ad mortem et sepulcrum pænitere distulerit, «nemo sustinet,» id est nemo potest ei auxiliari, quia post mortem non est locus pænitentiæ et gratiæ. Verum hoc mysticum est.
Septimo, Pagninus et Baynus vertunt, homo oppressor in sanguine animæ, id est, qui violenter alteri animam ex sanguine et corpore per homicidium extorsit, ad foveam fugiet, puta ad antra et cavernas, ut ibi lateat, ne teneant eum, ne scilicet eum capiant et judici plectendum sistant. Spiritaliter multi homicidæ pænitentes fugerunt ad antra et speluncas, ibique tota vita austeram egere pænitentiam, et sancti evasere, uti latro conversus ab Abbate Apollo apud Palladium in Lausiaca, cap. LII; et alius apud Moschum in Prato Spiritali, cap. CLXVI; et alius apud Ruffinum, cap. XVI, quem S. Paphnutius per visum vidit sibi meritis æquari. Sic spiritaliter S. Magdalena, S. Pelagia, S. Maria Ægyptiaca, etc., quæ suis illecebris multorum animas occiderant, pænitentes in antris vitam duxere Angelicam. Mirum est quod de Maria infanticida scribit Joannes Moschus in Prato, cap. CLXXVI, scilicet ea fugiente ad navim, eam stetisse ut nequiret progredi; ea deinde in scapham expulsa et submersa, navim cursum suum perfecisse. Idem, cap. CLXVI, narrat latronem quemdam pænitentem monasterium adiisse, ibique monachum effectum spectrum pueri vidisse, dicentis: «Cur me occidisti?» quare ad sæculum redeuntem postero die decollatum fuisse. Ita ultio homicidas sequitur usque ad aras.
Hoc est quod severe ab olitanis sæculis sanxit Deus, Genes. IX, 5: «Sanguinem animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum, et de manu hominis, etc. Quicumque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius; ad imaginem quippe Dei factus est homo.» Vide ibi dicta.
Octavo, noster Salazar ingeniose, ut solet, per lacum accipiens puteum, censet hic alludi ad ritum veterem, quo ii qui alios juste vel injuste occiderant, lavabant manus, ut quasi contaminati sanguine effuso eum abluerent, itaque puri ad aras et sacra accederent, uti Pilatus lavit manus in condemnatione Christi, q. d. Homicida, si privatus sit, erit omnibus execrationi, ut, etiamsi fugiat ad puteum ejusque aquis se abluat, omnes tamen eum detestentur: sin dux sit aut princeps qui multorum sanguinem fudit, et contra jus fasque innocentes capite damnavit, «si usque ad lacum effugerit,» etiamsi quotidie acceptis ex lacu aut puteo copiosissimis aquis manus suas lustraverit, «nemo sustinet,» id est purum ipsius imperium subditi tolerare non possunt, atque adeo illum aut imperio aut vita privant.
18. QUI AMBULAT SIMPLICITER, SALVUS ERIT (hebraice salvabitur); QUI PERVERSIS GRADITUR VIIS, CONCIDET SEMEL.
Hebraice, et perversus in viis (Cajetanus, transversans vias) cadet in una; Chaldæus, et cujus universæ sunt viæ, corruet semel; Septuaginta, qui ambulat juste, adjutus est; qui autem perversis viis graditur, implicabitur; vel, ut clarius vertit Interpres Catenæ Græcorum, cave obsequaris genti iniquæ: qui ambulat juste, auxilium consequetur; qui autem graditur viis perversis, erroribus et tricis implicabitur; Syrus, concidet in foveam.
Sensus est clarus, q. d. Qui in suis actionibus, quæ sunt quasi viæ, procedit simpliciter, hebraice תמים tamim, id est innocenter, innoxie, candide, integre: hic esto in obtrectatores, æmulos, aliaque damna et pericula, quæ parit misera hæc vita, incidat, tamen Dei ope ex illis salvabitur, et incolumis evadet; at vero qui in actionibus suis procedit prave, distorte, maligne, dolose, esto ad tempus illæ prospere et ex voto succedant, tamen tandem in una eorum corruet irreparabiliter, nimirum in adversitates incidet, e quibus emergere et resurgere non poterit. Ergo to concidet semel duo significat: primo, q. d. Corruet in una machinatione sua, ut suis artibus dolisque capiatur; secundo, corruet irreparabiliter.
Ita Aben-Ezra, R. Salomon et alii. Aliter R. Levi: Corruet semel, id est semper: cum enim, inquit, una sit via virtutis et boni, multæ vero sint viæ
vitii et mali, perversus autem viam boni deserat, necesse est ut viam mali capessat, in eaque in malum corruat.
Antistropha Salomoni est gnome Isaiæ cap. XLIII, 2: «Cum transieris per aquas, tecum ero, et flumina non operient te; cum ambulaveris in igne, non combureris, et flamma non ardebit in te, quia ego Deus tuus, sanctus Israel, salvator tuus.» Vide ibi dicta. Ita tres pueros Hebræos Deus in igne Babylonio illæsos servavit, Daniel, cap. III, ac Jonam in ventre ceti. Idem Hebræos per mare Rubrum quasi per aridam deduxit, submerso in eo Pharaone insequente, Exodi XIV. Joannes Moschus in Prato, cap. II, narrat senem quemdam tantæ virtutis fuisse, ut leones secum in eadem spelunca susciperet, cum eis ambularet, et cibum eis in suo sinu præberet. Et cap. XVIII, narrat vitam alterius senis, qui cum leonibus passim dormiebat. «Die vero quadam, ait, tulit duos leonis catulos in ecclesiam, dicens fratribus: Si mandata Domini nostri Jesu Christi custodiremus, ista animalia profecto nos timerent; sed propter peccatum servi effecti, nos illa timere compellimur.»
19. QUI OPERATUR TERRAM SUAM, SATURABITUR PANIBUS; QUI AUTEM SECTATUR OTIUM, REPLEBITUR EGESTATE.
Hebraice, qui vanos vel vacuos, id est otiosos, sectatur, satiabitur pauperate; Syrus, qui ambulat post vanitatem (otium vanum), satiabitur egestate. Est elegans antithesis, q. d. Operans satiatur esu panum: otiosus vero satiatur, id est repletur, sua fame et inedia; laborans abundabit opibus: piger et deses abundabit et conficietur inopia.
Hanc gnomen audivimus cap. XII, 11, ubi eam abunde explicui.
20. VIR FIDELIS MULTUM LAUDABITUR: QUI AUTEM FESTINAT DITARI, NON ERIT INNOCENS.
Hebraice, vir verax, vel fidelis, multus in benedictionibus; Aquila, vir fidem faciens; Chaldæus, viri fidelis multæ benedictiones (Syrus, fidelis benedicetur): qui autem cucurrerit in iniquitate ut ditetur, non erit innocens; Septuaginta, vir fidelis multum benedicetur: malus autem non erit impunitus.
Benedictio duplex est, verbalis et realis: verbalis est laus et boni apprecatio, realis est rerum copia; hinc duplex oritur sensus:
Prior, q. d. Qui fidelis est in actionibus, ac cum fide negotiatur, hunc omnes laudabunt, eique omnia bona acclamando apprecabuntur: qui vero festinat ditari, ideoque dolis et fraudibus per fas et nefas opes corradit, hic non erit innocens, sed ut nocens et fraudator, culpabitur et damnabitur ab omnibus. Ita Vatablus.
Posterior, q. d. Qui fidelis est in suis negotiis, hic «multus erit in benedictionibus,» id est cumulabitur rerum copia ut opibus circumfluat: Deus enim omnia ejus negotia prosperabit, ut quotidie ejus fortunæ promoveantur et crescant; qui vero per fraudes et usuras festinat ditari, hic non erit innocens, id est impunitus, quia opibus non tantum speratis, sed et iis quas habet privabitur et depauperabitur.
21. QUI COGNOSCIT IN JUDICIO FACIEM, NON BENEFACIT, ET (id est quia) ISTE PRO BUCCELLA PANIS DESERIT VERITATEM.
Hebraice, cognoscere faciem, aut vultum, non bonum: et super buccellam panis prævaricabitur vir; Chaldæus, æstimare faciem non est bonum, et pro buccella panis peccabit vir; Septuaginta, qui non reveretur facies justorum, non est bonus; qui talis est, buccella panis vendit virum. Ita Complutenses, Regii cæterique; quare in Vaticanis mendose pro vendit virum irrepsit vendit vinum; Syrus, ob buccellam panis prodit virum. Noster pro virum vertit veritatem paraphrastice, quia, cum deseritur veritas in judicio, proditur, venditur et perditur vir, qui in eo false et injuste damnatur; to in judicio non est in Hebræo, sed subintelligitur, quia acceptio personarum maxime cernitur, maximeque nocet in judicio.
est, si cum pretio veritatis et justitiæ comparetur. Adde: Non pauci judices iniqui pro re vili, ut pro munere unius hædi vel agni, pervertunt justitiam. Adeo vilis est eis animus, vilis fides, vilis honor, vilis justitia. Hoc est quod queritur Deus, Ezech. XIII, 19: «Violabant me, ait, ad populum meum, propter pugillum hordei et fragmen panis,» perinde ac aves et pisces capiuntur hamo per micam panis: per illam enim adescati unco lethifero os inserunt; aut sicut oves quæ frusto panis a lanione ducuntur ad macellum ut mactentur. Quare, licet nonnulli Doctores asserant licere judicibus accipere esculenta et poculenta, id tamen taxat hic Salomon, quia subinde ob ea pervertitur judicium. Hinc Justinianus Imperator, § Oportet, de mandat. princip. Authent. coll. III, sanxit, «ut (præfecti et judices) nullum omnino, neque majus neque minus donum accipiant. Oportet, ait, te pure sumentem administrationem, et sine omni suffragio, et præ omnibus aliis mundas servare manus Deo, nobisque et legibus, et nullum contingere lucrum, neque majus neque minus,» etc.
De turpitudine acceptionis personarum, æque ac munerum, dixi cap. XXIV, vers. 23, et alibi: per hæc enim corrumpitur et quasi constupratur Astræa, id est justitia, quam veteres instar virginis integerrimæ pingebant; unde illud: «Concupiscentia spadonis devirginabit juvenculam, sic qui facit per vim judicium iniquum,» Eccli. cap. XX, 2. Vide ibi dicta.
Priorem partem hujus sententiæ audivimus cap. XXIV, 23. Sensus est, q. d. Accipere personam præsertim in judicio, ut propter munera vel amicitiam amico adjudices causam, quæ parti adversæ ex justitia erat adjudicanda, non est bonum, imo grande malum et nefas. Est miosis. Nam, ut ait Cicero: «Exuit personam judicis, quisquis amicum induit.» Oportet ergo ut judex clausis oculis judicet, nec ullius personam recipiat. Hac de causa Areopagitæ judicabant in tenebris noctu. Rationem subdit: «Et,» id est quia, talis «pro buccella panis deserit veritatem,» id est pro re parva parvique pretii et momenti veritatem commutat in falsitatem, æquitatem in iniquitatem, dum in gratiam amici falsam et injustam contra partem adversam profert sententiam. Omnis enim res, esto in se pretiosa, vilis
22. VIR QUI FESTINAT DITARI, ET ALIIS INVIDET, IGNORAT QUOD EGESTAS SUPERVENIET EI.
Hebraice, festinus ad opes vir mali oculi, et non sciet quod egestas veniet ei; Chaldæus, qui festinat ad substantiam, vir est oculi nequam; Septuaginta, festinat ditescere vir invidus, et non novit quod vir misericors obtinebit eum; Syrus, festinat ditari oculo invido.
Oculus nequam est oculus avari, qui, ut se ditet, aliis lucrum invidet et surripit, ut illud ad se derivet, juxta illud de avaro: «Nequius oculo quid creatum est? ideo ab omni facie sua lacrymabitur,» Eccli. XXXI, 18. Vide ibi dicta.
Significat Salomon avaritiam parere invidiam, ac vicissim invidiam parere avaritiam: quocirca omnis avarus est invidus, et omnis invidus avarus. Vide S. Chrysostomum, homil. 63 in Joan.: «Gravis, ait, quidam affectus est invidia: hic orbem terrarum innumeris implevit malis. Hinc judicia complentur, hinc livores et pecuniarum amor.» Et paucis interjectis: «Hic morbus avaritiam peperit, quæ omnia confudit, et justitiam corrupit. Dona enim excæcant oculos sapientum, et tanquam frenum ori, avertunt et cohibent testimonia.» Et S. Augustinus, tract. 8 in Joan.: «Si vis ditior esse quam alius homo, invidebis ei, cum videris tibi illum æqualem. Debes ergo velle omnes homines tibi æquales esse.» Et in Psalm. CXXV: «Nemo, ait, invidet alteri in eo quod ipse non vult vel esse, vel videri. Alius tibi invidet,
quia dives es; hic autem aut dives vult esse, ut tibi invideat, aut dives putari vult. «Quocirca idem Augustinus sæpe inculcat efficax contra invidiam pharmacum esse opum contemptum.
Nervosius S. Cyprianus, tract. De Zelo et Livore: «Late patet, ait, zeli multiplex et fecunda pernicies. Radix est malorum omnium, fons cladium, seminarium delictorum, materia culparum; inde odium surgit, animositas inde procedit. Avaritiam zelus inflammat, dum quis suo non potest esse contentus, videns alterum ditiorem. Ambi-
ET IGNORAT QUOD EGESTAS SUPERVENIET EI, — quia avaritia exeæcat cor ejus æque ac invidia, atque ideo in corradendis divitiis per fas et nefas finem non facit. Egestatem accipe tum temporalem in hac vita, tum spiritalem in gehenna, ubi dives Epulo a Lazaro poposcit guttam aquæ, nec accepit. «Juste enim non accipit guttam, qui Lazaro negavit micam,» ait S. Augustinus. Porro causas hujus egestatis recensui cap. XIII, vers. 11, ad illa: «Substantia festinata minuetur.» Hic alia causa innuitur, nimirum invidia; cum enim ipse invideat aliis, alii vicissim invident ipsi, ideoque ab eo lucrum avertere, eumque depauperare satagunt. Adde justo Dei judicio fieri, ut avarus invidens aliis ut solus emineat et ditescat, cæteri vero depauperentur, talione puniatur, nimirum ut cæteri ditescant, ipse solus depauperetur.
23. QUI CORRIPIT HOMINEM, GRATIAM POSTEA INVENIET (aliqui legunt, gratiam audiet) APUD EUM, MAGIS QUAM ILLE QUI PER LINGUÆ BLANDIMENTA DECIPIT.
Hebraice, arguens hominem post me gratiam inveniet magis quam blandiens lingua; Chaldæus, qui corripit filium hominis gratiam inveniet coram eo, magis quam ille qui bifidus est lingua; Septuaginta, qui corripit hominis vias, gratias reportabit magis illo qui lingua gratificatur; Aquila, præ deliniente linguam.
Pro postea Noster legit אחרי achare, id est post, postea; jam alio puncto legunt אחרי acharai, id est post me; R. Joseph Kimchi apud Pagninum legit אחרי ochari, ut sit benoni cum iod paragogico, id est retro aversum, tardantem, retrocedentem, resilientem, scilicet a lege Dei; unde vertit, qui increpat hominem, qui retrocedit (a via Dei, virtutis et legis), gratiam magis inveniet quam is qui blanditur lingua; Aben-Ezra et Vatablus, qui corripit hominem post me, id est, inquiunt, ut me measque leges sequatur, ut sint hæc verba Dei, aut Salomonis jubentis contra has suas leges peccantem corripi, et juxta eas emendari corrigique. Baynus vero to post me exponit, q. d. Qui peccantem acrius corripit, gratiam correpti inibit, perinde ac ego Salomon pravos subditorum mores gravius castigare soleo, et tamen ipsis pergratus sum.
Verum anteferenda est Vulgata versio, quæ commodiorem dat sensum, q. d. Qui corripit errantem, initio acerbitate correptionis eum mordet, affligit et cruciat; sed ubi correptionis fructum correptus percipit, grate eam accipit, imo corripienti gratias agit, ut vertunt Septuaginta, quia per correptionem videt se mores pravos in probos commutasse, itaque evitasse gravia damna et pericula famæ, fortunarum, vitæ et gehennæ: at vero adulator blanda et suavia propinans, esto initio delectet, tamen postea ubi auditor ejus rixas et damna persentiscit, eum odit et detestatur. Adulator enim est bifidus lingua, ut vertit Chaldæus, quia quasi duplicem habet linguam: unam, qua præsens adulatur, aliam, qua absens calumniatur; unam, qua blanditur, aliam, qua mordet; unam, qua lambit, aliam, qua pungit. Huc facit illud cap. XXVII, vers. 6: «Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis.» Vide ibi dicta.
Ita videmus viros probos parentibus et magistris gratias agere, quod in pueritia et adolescentia pravos suos mores et lascivas cupiditates castigarint, ac ingenue confiteri: Nisi me corripuisses, o pater, nisi me castigasses, o magister, perdidissem meipsum, ad furcam, imo ad gehennam ivissem: tibi ergo debeo meam probitatem, vitam, salutem. Ex adverso multi dum ob scelera ducuntur ad furcam, et plures in gehenna maledicunt parentibus et magistris, quod se male agentes non compuerint, dicuntque: Maledictus sis, pater, qui me genuisti; maledicta, mater, quæ me peperisti: quia si a puero mea vitia
castigasses, non evasissem prædo, adulter, homicida, nec torquerer in gehenna cum dæmonibus, sed regnarem in cælo cum Angelis.
Porro initio molesta cuilibet est correptio, uti declarat apologus, quem refert noster Pontanus, volum. III, pag. 1, cap. XL. Veritas olim toto orbe profuga, cum erraret, sub noctem aliquando ad casam pauperculæ anus divertit. Ab ea hospitio perbenigne excepta interrogatur quænam sit, unde et quo tam sero? Illa: Sum veritas, ait, cui omnes invident, et quam nullo consistere loco patiuntur. Quid commeruisti? Omnium accuso vitia, nihil dissimulo. Et quia sese reprehendi nemo ferre moderate potest, hinc mihi fuga et exilium perpetuum. Quid deinde? Post cænulam dormitum eunt. Uni lecto se ambæ commendant. Orta luce, cum vestes rursum induerent, intuita veritas aniculam, altero oculorum orbatam esse animadvertit, nec vitium tacet. Irascitur illa, et veritatem cum impetu e tugurio expellens addit: Non mirum si nusquam tibi locus, si te oderunt omnes, quando te libere omnibus vitia sua objicere soles.
24. QUI SUBTRAHIT ALIQUID A PATRE ET A MATRE, ET DICIT HOC NON ESSE PECCATUM, PARTICEPS EST HOMICIDÆ.
Hebraice, diripiens patrem suum et matrem suam, et dicens: Non est prævaricatio, socius est viri corrumpentis; Chaldæus, socius est viri dissipantis; Septuaginta, qui abjicit patrem vel matrem, et videtur ipsi non peccare, hic consors (Aquila, Symmachus et Theodotion, particeps) est viri impii; Syrus, viro iniquo sociatur; Pagninus, particeps est dissipantis bona sua. Pro homicidæ hebraice est משחית maschit, id est corruptoris, perditoris, excisoris, vastatoris, grassatoris, ut vertit Vatablus.
Primo, Lyranus, Hugo, Dionysius, censent hic refutari errorem Scribarum et Sacerdotum, dicentium licitum, imo pium esse, si filii subtrahant alimenta debita parentibus, modo ea dent templo et Sacerdotibus, quos refellit Christus, Matth. XV, 5, ut sensus sit, q. d. Qui subtrahit, id est negat patri vel matri alimenta ad vitam necessaria, ut ea conferat templo, dicens id non esse peccatum, imo esse sanctum, is socius est homicidæ, quia cogit parentes inedia mori. Accedit noster Salazar, qui sic exponit, q. d. Qui parentum indigentiæ non succurrit, atque ideo illis debitum naturæ subtrahit, cum homicidis, imo parricidis, censendus ac numerandus est, juxta illud S. Ambrosii in avaros: «Si non pavisti, occidisti.»
Verum obstat, quod pro subtrahit hebræum sit גוזל gozel, id est rapit, furatur, prædatur, quod longe plus est quam negat vel non succurrit.
Secundo, ergo Cajetanus vertit, qui deprædatur patrem aut matrem, et dicit: Non est crimen, socius est viri destructoris, quia scilicet destruit et expilat familiam et domum paternam.
Tertio, Jansenius et Baynus hebræum maschit, quod Noster vertit homicidæ, vertunt dissipatoris, uti vertit Noster cap. XVIII, vers. 9, ut sensus sit, q. d. Qui parentum bona suffuratur, idque sine delicti agnitione, socius est dissipatoris, quia tali se conjungit, et cum tali etiam ipse dissipat paterna bona. Solent enim juvenes ad hoc parentum bona suffurari, ut dilapident, et dissipatoribus se conjungant. Et fere tales fiunt postea egregii dissipatores et homines perditi.
Quarto et genuine, Vulgata versio filium furantem bona paterna vocat socium homicidæ: primo, quia continuis furtis parentes exhaurit, itaque eos inopia æque ac mœrore conficit et occidit, præsertim dum dicit id non esse peccatum, eo quod parentum bona æstimet sua, quod eorum futurus sit hæres. Qua in re graviter errat, gravemque injuriam facit parentibus: esto enim parentum bona sint filiis debita, ut in ea post mortem succedant, necdum tamen filii eorum sunt domini; multo minus eorum habent administrationem, ut eis ad libitum uti possint, quare peccant mortaliter, si notabilem summam parentibus surripiant; hæc tamen notabilis summa debet esse major in filio quam in famulo vel externo, quia pater plus indulget filio quam externo; unde et facilius filius a restitutione excusatur, uti docte docet Petrus Navarra, et ex eo noster Lessius, lib. II De Injur. fortun. cap. XIII.
Secundo, quia filii decoctores solent esse socii nebulonum, hominum perditorum, raptorum et sicariorum. Rursum rapina, et dissipatio bonorum paternorum ducit ad rapinas bonorum externorum, indeque ad cædes et latrocinia, q. d. Filius decoctor tandem evadit homicida, prædo et latro, ac ut talis capite plectetur, vel suspendetur, uti sæpe fieri videmus. Hinc Plato in Phædro parentum violatores in inferno cum homicidis accenset, similique cum eis pæna multari affirmat.
25. QUI SE JACTAT ET DILATAT, JURGIA CONCITAT: QUI VERO SPERAT IN DOMINO, SANABITUR.
Hebræus: Latus anima miscebit litem et fidens in Domino impinguabitur; Aquila et Symmachus, πλατύψυχος, id est latus anima, sive latianimis, acuit litem; Septuaginta, ἄπιστος, id est insatiabilis (minus apposite ad Hebræum Vaticanus legit ἄπιστος, id est infidelis) vir judicat temere; qui autem confidit super Dominum, in cura diligenti erit.
Quæres, quis sit latus anima, sive latianimis? Primo, Syrus vertit, vir avidus et gulosus: hic enim latus est anima, id est animæ gula et aviditate, qui, ut eam expleat, debita contrahit, indeque lites et jurgia concitat, quæ gulam exinaniunt, ut pro escis litibus pascatur; qui vero sperat in Domino, alimenta, quin et delicias consequetur, quibus animæ suæ appetitum expleat, satiet et impinguet.
Secundo, R. Levi per latum anima accipit profusum et prodigum: hic enim dilatat animam profusione opum.
Tertio, Pagninus: Latus anima, ait, est animosus, audax et iracundus, qui proinde jurgia, rixas et pugnas concitat; sed qui sperat in Domino et implet illud: «Mihi vindicta, ego retribuam, dicit Dominus,» Deut. XXXII, 35; Rom. XII, 19, hic impinguabitur tranquillitate conscientiæ, et pace cum omnibus hominibus, quantum in ipso est.
Quarto, Baynus: Latus anima, ait, est avarus, qui animam suam dilatat ad multa capienda et rapienda. Unde Septuaginta vertunt, insatiabilis: hic enim dum festinat ditescere, et insatiabili opum desiderio laborat, dum multos afficit injuria, multos habebit inimicos, et lites excitabit; sed qui super Dominum (sic enim legunt Hebræi) spem collocavit, a nemine quidpiam rapit, mori potius eligens, quam aliena deprædari, huic honestus et sufficiens victus nunquam deerit, imo deliciis affluet, si non corporis, saltem anima illius pinguescet et crassescet cælesti pinguedine, de qua loquitur Psaltes: «Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea.»
Quinto, Jansenius: Latus anima, ait, est superbus et arrogans, ut vertit Chaldæus. Nam per superbiam animus hominis dilatatur et extenditur supra se ad honores hujus mundi; quod secutus noster Interpres vertit, qui se jactat et dilatat: hoc est, qui immodicus est sui laudator, animum suum expandens ad honores, talis jurgia concitat, quia non patitur aliquem sibi præferri aut æquari. Qui vero non extollitur in seipso, sed humiliter se Deo subjicit, spem omnem suam collocans in ipsum, talis impinguabitur, hoc est prosperabitur in omnibus, Deo ipsi favente: tranquillitate mentis perfruetur, et, ut nos legimus, sanabitur ab omnibus malis; aut, ut potius legendum est, quemadmodum habent Codices emendatiores, sanabitur.
Sexto, noster Salazar: Latus anima, ait, duo significat, scilicet superbum et avarum. Hinc Vulgata vertit, qui se jactat et dilatat: nam verbum jactat fastum superbiæ, verbum dilatat avaritiæ cupiditatem innuere videtur. Hic ergo superbus simul et avarus homo excitat jurgia, vel miscet lites, scilicet intra seipsum: duo nimirum vitia continet, quæ sibi invicem lites intentant. Superbia enim profusos sumptus poscit ad venditationem gloriæ; avaritia vero e contra sumptus inhibet, ac sordidum hominem reddit.
Septimo et genuine: Latus anima est cupidus. Anima enim est inferior animæ pars, in qua residet appetitus et concupiscentia; animus vero est pars animæ superior, in qua residet ratio, mens et spiritus; unde ab anima quæ nobis communis est cum brutis, dicimur animales, sicut ab animo et spiritu spirituales. Aliud ergo est latitudo cordis, puta magnanimitas, quæ fuit in Salomone, III Reg. IV, 29, ac magna charitas, quæ fuit in S. Paulo, cum diceret: «Os meum patet ad vos, cor nostrum dilatatum est,» II Cor. cap. VI, 11; aliud est latitudo animæ, id est cupiditatis: hæc enim est mala et prava. Latus ergo anima est, qui magnis desideriis æstuat, qui multa concupiscit, qui omnes vires dilatat ut cupiditates suas expleat. Porro latitudo hæc animæ, sive cupiditas est triplex, puta: prima est cupiditas honorum, quæ dicitur ambitio; secunda opum, quæ dicitur avaritia; tertia voluptatum, quæ dicitur gula et luxuria. Unde illud I Joan. II, 16: «Omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitæ.» Latus ergo anima trifariam dicitur: primo enim significat ambitiosum; secundo, avarum; tertio, gulosum et luxuriosum, et sic omnes aliorum expositiones jam datas lato et generali hoc sensu complectimur. Hinc Septuaginta vertunt ἄπληστος, id est insatiabilis; talis enim est omnis cupidus et cupiditas. Hinc et Noster, ut hæc omnia complecteretur, solerter vertit, qui se jactat et dilatat. Superbus enim se jactat et ostentat ut pavo, avarus et gulosus dilatant gulam cupiditatis suæ, ut lupus fame tabescens.
Igitur sensus est, q. d. Latus anima, id est superbus et ambitiosus, qui se jactat, item qui dilatat hiatum suæ concupiscentiæ, puta avaritiæ, gulæ et luxuriæ, id est avarus, gulosus et luxuriosus, hic ut suam vel ambitionem, vel avaritiam, vel gulam et luxuriam expleat, confidens in eadem anima sua, id est in animæ suæ sagacitate, viribus et robore, cum omnibus lites et jurgia concitat, ex quibus fit ut et honoribus quos ambivit, et opibus ac deliciis quas concupivit, privetur, maneatque inanis, jejunus et siccus; lites enim hominem exhauriunt et emaciant.
Qui vero sperat in Domino, ab omnibus hisce sanabitur, ac honores, opes et escas, quæ illi abunde sufficiant, consequetur, iisque impinguabitur, ut habent Hebræa; unde videri posset in Vulgata pro sanabitur legendum satiabitur, vel saginabitur, si sic aliqui libri haberent, quia id conveniret cum verbo impinguabitur. Verum est verisimile nostrum Interpretem hic, ut et alias, secutum Græca quæ habent, ἐν ἐπιμελείᾳ ἔσται, hoc est, in cura erit, vel curabitur, itaque vertit, sanabitur,
significans eum Deo curante sanum fore, et liberum ab omnibus perturbationibus.
Nota ex Septuaginta to qui autem sperat in Dominum, in cura diligenti erit, scilicet ipsius Dei. Unde Auctor Catenæ Græcorum clare vertit: Qui confidit in Domino, is Domino curæ erit, hoc est, ait, is in animi et corporis sanitate a Domino conservabitur. Sperantis ergo in se Deus est provisor et curator, isque exactus et diligens, juxta illud Psalm. LIV, 3: «Jacta super Dominum curam tuam, et ipse te enutriet.» Nam Deus res ejus curabit, perinde ac si suæ essent et propriæ. Diligens enim cura, ait Jurisconsultus, est, cum quis ea cura curat res alienas qua proprias, quo fiet ut rebus omnibus abundet, ac nullius indigens, id est sibi sufficiens, nihilque appetens, suis contentus læte et beate vivat, quod proprium est Dei.
Magna hæc dignitas, magnus fructus spei, quod sperantem collocet in cura et sinu Dei, Deumque ejus faciat curatorem, id est sollicitum in omnibus custodem et provisorem. Cura enim est vehemens et anxia sollicitudo, ita dicta, ait Festus: «Quod cor edat, vel quod curat;» unde Ennius apud Ciceronem, De Senectute: Curamve levasso; Quæ nunc te coquit, et versat sub pectore fixa.
Sicut ergo tutor et curator gerit curam sollicitam pupilli suæ fidei commissi, sic Deus similem gerit sperantis in se; spes enim illum curæ Dei tradit, Deusque in suam curam eum acceptat, ut in ea secure conquiescat, juxta illud: «Tibi derelictus est pauper, orphano tu eris adjutor.»
Rursum, sicut pastor curam habet ovium sibi creditarum, sic Deus curam habet sperantium in se, ut illi fidenter dicere queant cum Psalte: «Dominus regit me (Hebraice, pastor meus), et nihil mihi deerit; in loco pascuæ ibi me collocavit,» Psalm. XXII, 1; quare qui tangit sperantem in Deum, cor Dei tangit, juxta illud: «Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei,» Zachar. II, 8. Vide ibi dicta. Cura ergo nostri urit oculos, urit cor Dei. Quocirca S. Petrus, epist. I, cap. V, 7, adhortatur fideles dicens: «Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis.» Et S. Paulus, Philip. IV, 6: «Nihil solliciti sitis, sed in omni oratione et obsecratione, cum gratiarum actione, petitiones vestræ innotescant apud Deum.» Nam, ut ait Psaltes, Psalm. XXXIX, 18: «Dominus sollicitus est mei.» Ita S. Joannes Silentiarius irruentibus Saracenis fugere noluit, dicens: «Si Dominus mei curam non gerit, ut quid vivo? sin autem gerit, quem timebo?» Testis est Cyrillus in ejus Vita.
Moraliter, disce hic cupidum dilatare fauces cordis et corporis sui, ut omnia rapiat et sorbeat, ideo sibi jurgia et bella quibus pereat, accersere; hinc infernus pariter, ut eum ejusque latas
vastasque cupiditates excipiat, dilatat seipsum. Audi Isaiam, cap. V, 14: «Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino; et descendent fortes ejus, etc., ad eum;» et cap. XXX, 33: «Topheth (id est gehenna) dicitur præparata, profunda et dilatata; nutrimenta ejus ignis et ligna multa; flatus Domini sicut torrens sulphuris succendens eam.» Ignis enim cupiditatis accendit et dilatat ignem gehennæ, ut in eo perpetim ardeat et comburatur.
At vero qui sperat in Deo, dilatat in eo res et spes suas, ut in eo placide et secure conquiescat, sciens se spes suas a Deo per preces obtenturum, et votorum suorum compotem futurum, juxta illud Psalm. LXXX, 11: «Dilata os tuum, et implebo illud.» Spes ergo in Deum est securis resecans omnes inquietas cupiditates; sperans enim in Deum, illo unico contentus vivit: scit enim se in Deo omnia possidere. Quare tacite secureque sibi dicit: «Sufficis tu Deo tuo, sufficiat tibi Deus tuus.»
S. Laurentius Justinianus sæpe monebat «nunquam amittendam de Deo fiduciam; illam esse in qua animæ vita consisteret.» Ita habet ejus Vita.
Hoc est quod ait Paulus, I Timoth. VI, 17: «Divitibus hujus sæculi præcipe non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo, qui præstat nobis omnia abunde ad fruendum.» Quin et Seneca, epist. 119: «Quanti, ait, animi res est, solum nihil petere, nulli supplicare et dicere: Nihil mihi tecum fortuna, non facio mei tibi copiam.» Et epist. 120: «An parum habet qui tantum non alget, non esurit, non sitit? plus Jupiter non habet. Nunquam parum est quod satis est. Nunquam multum est quod satis non est. Post Darium et Indos pauper est Alexander Macedo; quærit quod suum faciat, scrutatur maria ignota, in Oceanum classes mittit novas, et, ut ita dicam, mundi claustra perrumpit. Quod naturæ satis est, homini non est. Inventus est qui concupisceret aliquid post omnia. Tanta est cæcitas mentium!»
Ex dictis collige hoc axioma: «Cupiditas est mater jurgiorum et bellorum, indeque paupertatis et inopiæ:» hæc enim individua est bellorum comes et assecla; «mortificatio vero, et abdicatio cupiditatis est mater tranquillitatis et pacis,» qua quis in Deo Deique providentia confidens et conquiescens, ab eo nanciscitur omnem rerum sufficientiam, imo abundantiam. Hoc est quod alacriter fidelibus inculcat S. Jacobus, cap. IV, 1: «Unde bella et lites in vobis? nonne hinc, ex concupiscentiis vestris, quæ militant in membris vestris? Concupiscitis, et non habetis; occiditis, et zelatis, et non potestis adipisci; litigatis, et belligeratis.»
26. QUI CONFIDIT IN CORDE SUO, STULTUS EST: QUI AUTEM GRADITUR SAPIENTER, IPSE SALVABITUR.
Perperam quidam pro salvabitur legunt laudabitur. Nam Hebraice est, et ambulans in sapientia, ipse evadet; Chaldæus, qui ambulat in sapientia, protegetur a malo; Septuaginta, qui confidit in audacia cordis, ipse est imprudens; qui autem ambulat sapientia, salvabitur. Hæc gnome similis et affinis est præcedenti.
Quæritur, quis est is qui confidit in corde suo? Primo, Lyranus et Hugo censent esse eum qui confidit in sapientia sua, q. d. Qui fastu tumens præfidit sapientiæ suæ, hic stultus est, juxta illud cap. XXVI, 12: «Vidisti hominem sapientem sibi videri, magis illo spem habebit insipiens;» qui autem ipsam in se sapientiam sequitur, hic salvabitur. Innuit sapientiam sitam esse non in superbia, nec in præfidentia suæ sapientiæ, sed in regulis sapientiæ a S. Scriptura et Patribus traditis.
Secundo, Cajetanus per cor accipit cordis cupiditates, q. d. Qui confidenter sequitur suas cupiditates, hic stultus est; qui vero sequitur dictamina sapientiæ, id est legis divinæ, hic salvabitur eritque beatus in cœlis.
Tertio, melius Jansenius per cor accipit cordis judicium et consilium, q. d. Qui confidit in consiliis et cogitationibus cordis sui, ita ut ea sequatur in omnibus actionibus suis, nullius quærens sententiam, sed suo innixus judicio; talis stultus est, et per suam stultitiam in multa incidet pericula et mala; qui autem graditur sapienter, ita ut non suum cor, sed sapientiam habeat ducem suarum actionum, talis salvabitur, ita ut vel non incidat in mala, vel, si incidat, liberetur ab eis per suam sapientiam et Dei gratiam.
Quarto et genuine, notat hic temerarios et præsumptuosos, q. d. Qui præfidit cordis sui imaginationibus, id est consiliis et viribus quas ipse sibi imaginatur et fingit, ideoque audacter et temere se conjicit in tentationes et pericula; hic stultus et demens est, quia in illis succumbet et corruet; qui vero graditur sapienter, id est provide et caute ut pericula declinet, hic discrimina et lapsus evadet, ac salvabitur. Est metalepsis: nam per confidere in corde significat confidenter pericula aggredi, in eaque temere irruere. Sic confidere pro audere, et audacter aggredi ardua, sumitur cap. XXVIII, 1, cum dicitur: «Justus quasi leo confidens;» et cap. XIV, 16: «Stultus transilit, et confidit;» et II Machab. XV, 7: «Machabæus autem semper confidebat.» Quin et Cicero,
Tuscul. III: «Qui fortis est, idem et confidens.» Terentius in Phorm.: «Homo confidens, illum dii omnes perduant.» Ubi Donatus: Confidens, ait, est improbus, audax, temerarius. Plautus in Amphitr.: «Qui me est alter audacior homo, aut qui confidentior?» Virgilius, Georg. IV: Nam, quis te juvenum confidentissime (id est audacissime) nostras Jussit adire domos?
Hunc esse sensum liquet ex Septuaginta, ex quibus Auctor Catenæ Græcorum sic clare vertit: Qui in cordis sui audacia spem ponit, stultus est; qui autem ambulat prudenter et caute, salutem consequetur, sicque explicat, q. d. «Stultus merito vocatur, qui audaci cordi suo confidit, quia plus tribuit temeritati quam judicio, plus rursum iniquitati quam æquitati.»
Salomonem de more secutus Siracides, cap. III, 27: «Qui amat periculum, inquit, in illo peribit.» Vide ibi dicta.
Audi et Senecam Tragædum in Hercule furente: Nemo se tuto diu Periculis offerre tam crebris potest: Quem sæpe transit casus, aliquando invenit.
27. QUI DAT PAUPERI, NON INDIGEBIT: QUI DESPICIT DEPRECANTEM, SUSTINEBIT PENURIAM.
Hebraice, qui dat pauperi, non deficiet, et abscondenti oculos suos multitudo maledictionum; Chaldæus, et qui prohibet oculum suum a paupere, multæ erunt maledictiones ejus; Septuaginta, qui autem averterit oculum suum, in multa erit penuria.
Hæc gnome clara est. Ratio a priori est, quia, ut dixi cap. XIX, vers. 17: «Fæneratur Domino, qui miseretur pauperis.» Vide ibi dicta, et S. Chrysostomum, hom. Quod eleemosyna est ars omnium quæstuosissima. Eleemosyna ergo non depauperat, sed summe ditat. Audi S. Cyprianum hanc gnomen eleganter pertractantem, hom. De Opere et eleemosyna: «Si vereris ac metuis ne, si operari plurimum cœperis, patrimonio tuo larga operatione finito ad inopiam redigaris, esto in hac parte intrepidus, esto securus; finiri non potest unde in usus Christi impenditur, unde opus cœleste celebratur. Non hoc tibi de meo spondeo, sed de sanctarum Scripturarum fide, et divinæ pollicitationis auctoritate promitto. Loquitur enim per Salomonem Spiritus Sanctus, ac dicit: Qui dat pauperibus, nunquam egebit; qui autem avertit oculum, in magna penuria erit, ostendens misericordes atque operantes egere non posse, magis parcos ac steriles ad inopiam postmodum devenire.»
Sane mirum est divites fideles, cum fidem habeant, reipsa et factis non credere huic Salomonis oraculo Deique promisso. Deus tibi, o mercator, promittit augmentum opum, si eas pauperibus communices. Non credis Deo asseveranti et promittenti? cautionem exigis? En cautio tibi est hæc Salomonis ex Dei ore asseveratio, chirographum tibi est S. Scriptura. Audi et S. Basilium, hom.: «Imitare, ait, homo, vel terram: ut illa fructus proferto, ut ne illa conspiciaris esse deterior, quæ inanimis est; sane illa non in suum usum aut commodum, sed in tuum ministrare contendit; tu autem quem debueras ostendere beneficentiæ fructum, illum tibi ipsi congregas: nam benefactorum gratiæ in dantes revertuntur: dedisti esurienti, tibi consuluisti; quod dedisti, ad te cum auctario revertetur: quemadmodum enim frumentum in terram cadens lucrum projicienti parit, sic et panis in esurientem porrectus multam in posterum tibi reddet utilitatem.»
Exempla hujus rei pete ex Gregorio Turonensi, lib. V Histor. Franc. cap. XIX, ex Vita S. Joannis Eleemosynarii, ex S. Gregorio, lib. II Dialogorum cap. XXIX, ex Sophronio in Prato spiritali, cap. CLXXXV, CXCV et CCI.
Porro ponderanda sunt verba Hebræa, quæ habent: Et abscondenti oculos a paupere multitudo maledictionum, q. d. Multi, puta Deus, Angeli, dæmones et homines, maledicunt avaro et immisericordi, tum verbis, tum factis, quia ei malefaciunt, ut in pauperiem, infortunia et adversa multa incidat; privant eum donis et gratiis tam spiritualibus quam corporalibus, tam præsentibus quam æternis. Maxime autem maledicunt et diris eum devovent pauperes, quibus negat eleemosynam, uti maledixerunt Troilo avaro, teste Leontio in Vita S. Joannis Eleemosynarii. Denique in die judicii Christus septem maledictionibus oppositis totidem operibus misericordiæ, quæ immisericordes neglexerunt, eis maledicet, dicens: «Discedite a me, maledicti, in ignem æternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus; esurivi enim, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi potum,» etc. Matth. XXV, 41.
Multiplicem vero avarorum paupertatem justitiæ et virtutum describit S. Chrysostomus, hom. 15 in epist. ad Hebr. et alibi: «Sunt, ait, peregrini corde, sunt debiles animo, sunt mente cæci, inobedientia surdi, et cæteris passionibus spiritualibus ægrotantes, quorum animæ omnem escam spiritualem abominantur, et appropinquaverunt usque ad portas mortis.»
Hinc videmus avaros immisericordes in multas ærumnas, lites, infortunia, damna incidere, adeoque acerbe cum paupertate non raro conflictari; liberales vero et misericordes bonis omnibus affluere.
Mystice R. Salomon hæc accipit de eleemosyna spiritali, q. d. Doctor, qui suam doctrinam aliis communicat, non indigebit, sed semper affluet conceptibus sapientiæ, ut eos aliis impertiat; qui vero avare eam sibi servat, sentiet ejus inopiam et defectum. Idem dicas de concionatore, consultore, confessario, etc.
28. CUM SURREXERINT IMPII, ABSCONDENTUR HOMINES: CUM ILLI PERIERINT, MULTIPLICABUNTUR JUSTI.
Hugo to abscondentur accipit imperative pro abscondantur, q. d. Suadeo et jubeo justis ut, cum regnant impii, abscondant sese, tum ut vitæ suæ consulant, tum ut melioribus temporibus se reservent, quibus persecutione cessante collapsam in ea fidem et pietatem restituant; tum ne animos et furorem impiorum se persequentium irritent, itaque persecutio increscat, et in omnes desæviat. Ita sanxit Christus Apostolis: «Cum, ait, persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam,» Matth. X, 23.
Exemplum fugæ fuit S. Athanasius, cujus vita per 46 annos in Episcopatu Alexandrino non fuit aliud quam assidua fuga et latebræ. Vide eumdem in Apolog. de fuga sua, et S. Augustinum, tract. 46 in Joannem, et epist. 180, ubi fuse docet quando fuga sit consilii, quando præcepti; quibus licita, quibus illicita. Hinc damnandus est liber Tertulliani De fuga, quo probare contendit illicitum esse fugere persecutionem, quem scripsit post lapsum in hæresim Montanistarum.
Verum to abscondentur futurum est, non imperativus, ac proinde rei eventum significat, non præceptum, q. d. Cum ad regnum vel gubernationem assurgunt et evehuntur impii, quasi per antipathiam (qua calor fugit frigus, et frigus calorem, ac quodque contrarium fugit aliud sibi oppositum) fugiunt et abscondunt sese homines, ut declinent impiorum tyrannidem, nimias exactiones, vexationes, etc. Maxime justi: tum quia, inquit Jansenius, in carcerem conjiciuntur ab impiis regnantibus; tum quia ultro se dant in exsilium, solumque patrium vertunt, ut impiorum furorem et persecutionem declinent; tum quia etiam in patria manentes se continent in silentio. Unde Arabicus vertit, in locis impiorum status justorum coarctatur. Contra, cum impii perierint, et in eorum locum pii surrexerint, justi multiplicantur, tum quia qui prius justi erant et latebant, palam et ubique se non verentur exhibere; tum quia eorum exemplo et doctrina multi ad justitiam amplexandam excitantur. Docet hæc sententia quantum intersit qui præsint.
Sic, regnante Achab cum sua Jezabel, absconditi sunt Prophetæ Domini in speluncis; ipsis vero perditis, tempore Jehu multiplicati sunt justi; et in hoc gratiæ tempore, persecutione tyrannorum sæviente in Christianos, latibula quæsierunt Christiani, qui sublatis tyrannis multiplicati sunt. Sed et nostra ætas ostendit quomodo silere, latere et fugere piis necesse sit, ubi regnant hæretici.
(1) Multiplicabuntur justi, id est augentur florentque.
Ratio est, quod impii, dum regunt, suam impietatem propagare, omnesque sibi similes, id est impios, efficere satagunt, tum per exemplum vitæ, tum per impias leges, tum per ruinas et pœnas, tum per honores et præmia, quæ sui sequacibus proponunt, tum per officiales impios quos sibi adsciscunt: quo fit ut multi pusillanimes et timidi cedant, et eorum impietati se conforment; qui vero solide pii sunt, fugiant et se abscondant. Ex adverso, dum regunt pii, suam pietatem spargere, omnesque probos et pios efficere conantur: quare plerique omnes ut ipsis placeant, pietati student, vel studere se simulant; impii vero abeunt, et latebras quærunt. Tanti est princeps bonus vel malus, ut, si bonus sit, omnes pene subditi sint boni; si malus, mali, juxta illud: Regis ad exemplum totus componitur orbis.
Magnum enim dat auctoramentum rex virtuti aut vitio. Et illud: «Princeps est animata lex.» Lex multum potest, dum cives cohibet et in officio continet; at inanimis est: si animetur per vitam principis, efficacissima erit ut eamdem omnibus aspiret, omnesque faciat principi similes, probos et sanctos, non tantum præsentes, sed et posteros. Posthuma enim principis pii fama perennat, et ad multos annos sui memoriam, laudem et stimulum ad imitandum transmittit.
Sapienter Agapetus Diaconus in Admonit. ad Justinianum Imperatorem, num. 49: «Quæ subditis, ait, verbo quasi lege præscribis, hæc tu præveniens reipsa præstitisti, ut verbis, quibus persuades, integra quoque vita adstipuletur; sic enim commendabile tuum asseverabis imperium, si et ratiocineris non sine opere, et opereris non sine ratione.» Et num. 53: «Quantum potestate cæteris antecellis, tantum factis etiam emicare ante alios enitere; persuasissimum enim habe eam abs te postulari honestorum rationem, quæ magnitudini virium proportione respondeat.» Et num. 61: «Sicut a Deo omnibus hominibus es prælatus, sic magis omnibus eum honestare festina.»