Cornelius a Lapide

Proverbia XXIX

Index

Synopsis Capitis

Corripientem spernens cito interibit; in multitudine justorum lætatur, impiorum gemit populus; rex justus erigit terram, avarus destruit; blandus rete tendit; novit justus causam pauperum; pestilentes dissipant urbem, sapientes servant; contendenti cum stulto nulla requies; totum spiritum profert stultus, sapiens reservat; principis gaudentis mendaciis ministri sunt impii; pauperis et divitis Deus et illuminator; regis justi thronus æternus; virga tribuit sapientiam; justi impiorum ruinas videbunt; erudi filium tuum, et refrigerabit te; desciente prophetia dissipatur populus; servus verbis non eruditur; loquax insipientior stulto; servus delicate habitus fit contumax; ira multiplicat peccata; superbum sequitur humilitas, et humilem gloria; particeps furis odit animam suam; timens hominem corruet, sperans in Domino sublevabitur; magis timendum Dei judicium, quam potentum; abominantur pii impios, et impii pios.

Textus Vulgatae: Proverbia 29:1-27

1. Viro qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus ei superveniet interitus: et eum sanitas non sequetur. 2. In multiplicatione justorum lætabitur vulgus: cum impii sumpserint principatum, gemet populus. 3. Vir qui amat sapientiam, lætificat patrem suum: qui autem nutrit scorta, perdet substantiam. 4. Rex justus erigit terram, vir avarus destruet eam. 5. Homo qui blandis fictisque sermonibus loquitur amico suo, rete expandit gressibus ejus. 6. Peccantem virum iniquum involvet laqueus: et justus laudabit atque gaudebit. 7. Novit justus causam pauperum: impius ignorat scientiam. 8. Homines pestilentes dissipant civitatem: sapientes vero avertunt furorem. 9. Vir sapiens, si cum stulto contenderit, sive irascatur, sive rideat, non inveniet requiem. 10. Viri sanguinum oderunt simplicem: justi autem quærunt animam ejus. 11. Totum spiritum suum profert stultus: sapiens differt, et reservat in posterum. 12. Princeps, qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habet impios. 13. Pauper et creditor obviaverunt sibi: utriusque illuminator est Dominus. 14. Rex qui judicat in veritate pauperes, thronus ejus in æternum firmabitur. 15. Virga atque correptio tribuit sapientiam: puer autem, qui dimittitur voluntati suæ, confundit matrem suam. 16. In multiplicatione impiorum multiplicabuntur scelera: et justi ruinas eorum videbunt. 17. Erudi filium tuum, et refrigerabit te, et dabit delicias animæ tuæ. 18. Cum prophetia defecerit, dissipabitur populus: qui vero custodit legem, beatus est. 19. Servus verbis non potest erudiri: quia quod dicis intelligit, et respondere contemnit. 20. Vidisti hominem velocem ad loquendum? stultitia magis speranda est, quam illius correptio. 21. Qui delicate a pueritia nutrit servum suum, postea sentiet eum contumacem. 22. Vir iracundus provocat rixas: et qui ad indignandum facilis est, erit ad peccandum proclivior. 23. Superbum sequitur humilitas: et humilem spiritu suscipiet gloria. 24. Qui cum fure participat, odit animam suam: adjurantem audit, et non indicat. 25. Qui timet hominem, cito corruet: qui sperat in Domino, sublevabitur. 26. Multi requirunt faciem principis: et judicium a Domino egreditur singulorum. 27. Abominantur justi virum impium: et abominantur impii eos, qui in recta sunt via. Verbum custodiens filius, extra perditionem erit.

1. VIRO QUI CORRIPIENTEM DURA CERVICE CONTEMNIT, REPENTINUS EI SUPERVENIET INTERITUS, ET EUM SANITAS NON SEQUETUR.

1. VIRO QUI CORRIPIENTEM DURA CERVICE CONTEMNIT, REPENTINUS EI SUPERVENIET INTERITUS, ET EUM SANITAS NON SEQUETUR. — Chaldæus, vir qui non recipit correptionem, et indurat cervicem suam, cito conteretur (Syrus, repente profligabitur), et non erit ei medicina; Hebraice, vir increpationum indurans cervicem repente conteretur, et non sanitas, vel non medela, id est conteretur insanabiliter, irreparabiliter et immedicabiliter citra ullum remedium, ait Aben-Ezra, R. Levi et R. Salomon.

Quæritur, quis sit vir increpationum? Rabbini aliqui active accipiunt, q. d. «Vir increpans» alios delinquentes. Unde Septuaginta vertunt ἐλεγχων, id est corripiens, ut transferunt Complutenses: Melior est, inquiunt, vir corripiens, scilicet leniter, viro duræ cervicis. Nam, ut explicat Auctor Catenæ Græcorum: «Qui dextere reprehendit, sanat; qui vero pro cervicis suæ duritia conviciatur, non tam sanat quam irritat, et propter ruborem, quem temere ingerit, quos objurgat, impudentes reddit.» Hunc lenem correptionis modum sancit Apostolus, Galat. VI, 1: «Fratres, ait, si præoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, ejusmodi instruite in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris.» Vide ibi dicta.

Et S. Gregorius, II part. Pastor. cap. X, et S. Chrysostomus, hom. 30 in epist. ad Hebr.: «Non videtis, inquit, medicos, quando urunt vel secant aliquos, cum quanta lenitate opus curationis exercent; multo magis corripientem oportet hoc agere, ut mansuetus ac lenis sit,» ut acerbitatem pillulæ tam amaræ, lenitatis saccharo circumliniat et edulcoret.

Rabbini vero sic exponunt: Vir increpans obdurans cervicem, q. d. Si is qui alios increpat, ut eos legi et disciplinæ subdat, ipsemet ejus jugum dura cervice excutiat, faciatque illa quæ in aliis objurgat, hic subito conteretur, et non sanitas, id est in casum aliquem incidet, quo plane conteratur, ut sanari et reparari nequeat.

Verum cæteri omnes τὸ vir increpationum passive accipiunt, ut idem sit quod vir increpitus, ut vertit Pagninus. Sic et Chaldæus, quin et Septuaginta; nam is ἐλεγχων non est participium a verbo ἐλέγχω, significans corripiens, increpans; sed est nomen plurale a singulari ελεγχος, id est correptio, increpatio. Unde Vatablus ex Septuaginta vertit, melior est vir correptionum, id est crebro correptus, qui corripi se sinit, qui correptiones placide excipit, viro duræ cervicis; repente enim ardente eo non est medela. Est metaphora a bobus et tauris, qui dura cervice feroces jugum excutiunt, q. d. Qui frequenter ob vitia increpatur, vel ab homine per verba, vel a Deo per flagella et verbera, aut per internas inspirationes, et tamen instar tauri indurat cervicem, ut in vitiis perduret et increpationes obstinate respuat; huic repentinus superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur: quia vel in rixa ab inimicis cædetur, vel in scelus aliquod grave incidet, ob quod a Deo vel a judice morte mulctabitur. Exemplum est in Pharaone, qui decies increpitus a Moyse ut dimitteret Hebræos, quos tyrannice opprimebat, cum ille obduraret cervicem, Mosique et Deo obduratus resisteret, Deus cervicem ejus confregit,

mergens eum cum omnibus suis in mari Rubro, Exodi XIV. Sic Ophni et Phinees luxuriose viventes, sæpe correpti ab Heli patre suo, cum nihilominus in scelere perseverarent, ambo una die repente in prælio occisi sunt, I Regum IV, 11. Nota est cædes et damnatio Udonis Archiepiscopi Magdeburgensis, eo quod a Deo increpitus: «Udo, Udo, cessa a ludo, lusum satis, Udo,» in sua tamen luxuria persisteret.

Sic sæpe videmus filios parentum monita et reprehensiones spernentes, sensim in scelera ruere, ac tandem furtum, homicidium, aut simile facinus designare, ob quod a judice capite mulctentur. Ratio a priori est: prima, quod tales, ut dixi, in scelere se obdurent, ut ex minori in majus pedetentim labantur, quo fit ut tandem aliquid enorme morte puniendum admittant; secunda, quod hanc pænam mereatur contemptus correptionis et dura cervix correpti. Hæc enim, cum leni correptione non sinit se flecti, sed superbe et dure illi obluctatur, malleo contundenda, aut ferro recidenda est; tertia est justum Dei judicium, quo correptionis et gratiæ suæ neglectum, æque ac obstinationem in malo, ulciscitur, ut sinat talem ruere in exitium, tum corporis, tum animæ.

Porro interitus hic tum temporalis est, puta mors, tum æternus, puta damnatio in gehennam; sæpe enim talis præoccupatur morte temporali, et non raro æterna, a qua revocari nequit: «In inferno enim nulla est redemptio.» Et merito: quia enim correptus prævidere noluit et effugere interitum, juste ei inexspectatus supervenit; et quia, cum sanari posset, medicinam salutarem non recepit, cum sanari volet, sanitatem non consequetur.

Baynus vero interitum hic mysticum et spiritualem accipit, quo scilicet anima labitur in peccatum enorme, ita ut ex eo non resurgat, sed in eo moriatur et damnetur, q. d. Præfractus, qui suæ opinioni et prudentiæ præfidit, ac suis desideriis mordicus inhæret, ut monita omnia respuat, hic tandem in peccatum mortale corruet, quo confringetur irreparabiliter, sicut vas vitreum aut testaceum saxo illisum in minutissima frusta dissilit, ut redintegrari nequeat. Ita sane fieri videmus in sæcularibus clericis, et Religiosis, qui Superiorum reprehensiones spernunt, ut tandem in gravia scelera labantur, imo subinde apostatent ab Ordine, quin et a fide et Ecclesia, fiantque hæretici et ministri, quales multos hæc tulit ætas.

Quæres, cur Septuaginta vertunt, melior est vir correptionum viro duræ cervicis? — enim melior non est in Hebræo, Chaldæo et Vulgata. Respondeo: Septuaginta pro מקשה macsi, id est obdurans, legerunt alio puncto cum daghesh מקשה mickesse, id est præduro. Sic ergo ad verbum vertere ex Hebræo, vir correptionum præ duro cervice; præ, id est præstat, hoc est, melior est eo qui durus est cervice, q. d. Melior est qui sinit se corripi, quam

qui dura cervice correptioni obstrepit. Subdunt causam: Repente enim eo ardente non est medela, q. d. Sæpe enim monitus et increpitus exardescet in impatientiam, iram, rixam, obstinationem, ac scelera sua excusare, et quasi virtutes defendere velit: quare tunc nulla curationis ejus superest spes; non enim admittit medicinam, puta correptionem. Tales sunt Judæi, qui suæ perfidiæ reprehensores audire nolunt, sed surda aure instar aspidum obstinate in judaismo persistunt, ideoque sunt incurabiles. Tales quoque fuere Pharisæi increpationibus Christi obluctantes, et opera Spiritus Sancti adscribentes diabolo, quorum proinde peccatum fuit in Spiritum Sanctum, quod non remittitur neque in hoc sæculo, neque in futuro, Matthæi XII, 32.

2. IN MULTIPLICATIONE JUSTORUM LÆTABITUR VULGUS (Syrus, multiplicatur populus, tum numero, tum censu, tum virtute): CUM IMPII SUMPSERINT PRINCIPATUM, GEMET POPULUS.

2. IN MULTIPLICATIONE JUSTORUM LÆTABITUR VULGUS (Syrus, multiplicatur populus, tum numero, tum censu, tum virtute): CUM IMPII SUMPSERINT PRINCIPATUM, GEMET POPULUS. — In multiplicatione, hebraice בּרבות birboth, id est in multiplicari, hoc est, in magnificari et exaltari justos, cum scilicet justi dominantur, et consequenter subditi eorum exemplo et jussu (hæc enim est multiplicatio justorum) student justitiæ, itaque justi multiplicantur: opponitur enim impiorum principatui. Nam hebræum רב rab et rabbi, id est multus, non tantum est quantitatis et numeri, sed et qualitatis et potentiæ, ac significat idem quod magnus, potens, princeps; unde רבים rabbim vocantur optimates et principes, Isaiæ XLI, et Job cap. XVI. Clare ergo vertit Pagninus, cum dominati fuerint justi, etc.; Chaldæus, in multitudine justorum, etc.; Septuaginta, dum laudantur justi, lætabuntur populi; imperantibus autem impiis gemunt viri; Aquila, in multiplicatione justorum.

Igitur hæc gnome concinit, et quasi eadem est cum illa cap. XXVIII, 12: «In exsultatione justorum multa gloria est, regnantibus impiis ruinæ hominum.» Unde R. Salomon: «Multa gloria, ait, est multiplicatio justorum.» Significat ergo quantum bonum populi et reipublicæ sit princeps probus, et quantum malum improbus, ac proinde tam electoribus curandum ut probum eligant, quam electo satagendum, ut probitate præcellat: sic enim sibi populi benevolentiam, obedientiam, reverentiam conciliabit, ut alacriter et læte per omnia sibi obediat: sin ex adverso sit improbus, populi odium, inobedientiam, contemptum sibi accerset, ut ægre et coacte sibi obtemperet, imo eum principatu, vel etiam vita privare satagat.

Causa est prima, quod probus princeps populum benigne habeat, nec tributis gravet, sed ejus commodis magis quam suis consulere satagat. Quidni ergo sub tali lætetur populus? Improbus vero populum dure tractet, oneribus premat, exhauriat, ut se ditet et exaltet; quidni ergo sub eo gemat populus, et, ut Cajetanus vertit, suspiret, ad alium clementiorem anhelet? Secunda, quod probus princeps faciat ut subditi pariter sint probi; itaque multiplicentur justi, et regnet justitia et virtus, unde pax summa, concordia et amor civium consequitur, sic ut civitas videatur esse felix et beata instar paradisi. Ex adverso improbus princeps subditos facit improbos, ut omnes passim sint impii, regnetque impietas et vitia, ex quibus discordia, lites et seditiones oriuntur, ut videatur circulus esse aula vel atrium inferni. Tertia est, quod Deus sæpe benedicat omnique bono cumulet subditos ob probum principem, maledicat vero et malefaciat eisdem ob improbum; ita R. Levi. Hinc Christi ortum et regnum dilaudant Prophetæ, quod sub eo regnatura sit justitia, pax, felicitas, in eaque exsultaturi sint populi. Exsultationem hanc et jubilum graphice depingit Psaltes Psalm. LXXI, 7: «Orietur, ait, in diebus ejus justitia, et abundantia pacis, donec auferatur luna,» etc. Unde vers. 17: «Et benedicentur, ait, in ipso omnes tribus terræ, omnes gentes magnificabunt eum.» Et Isaias, cap. XXXV, 1: «Lætabitur, ait, deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium. Germinans germinabit, et exsultabit lætabunda et laudans: gloria Libani data est ei, decor Carmeli et Saron,» etc.

Sic sub piis Imperatoribus, Pontificibus et Prælatis fuit communis populi lætitia, et quasi totius orbis ovans exsultatio, ut sub Constantino, Theodosio, Carolo Magno; sub Sylvestro, Leone, Gregorio Magno Pontificibus; sub S. Augustino, S. Hieronymo, Basilio, Chrysostomo; sub S. Benedicto, Romualdo, Bernardo, Dominico, Francisco, Ignatio. Nam, ut ait Sapiens, cap. VI, 26: «Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum.» Et Ruffinus, Procemio ad Vitas Patrum: «Quis dubitet mundum precibus stare Sanctorum?» Tunc ergo jubilando dicebant cum Psalte, Psalm. LXIV, 12: «Benedices coronæ anni benignitatis tuæ, pinguescent speciosa deserti, et exsultatione colles accingentur.»

Audi quid de S. Antonio, ejusque Religiosorum multiplicatione scribat S. Athanasius: «Erant, ait, in monte tanquam tabernacula plena divinis choris psallentium, legentium, orantium, qui infinitam regionem quamdam, et oppidum a mundana conversatione sejunctum videbantur incolere. Quis tum monachorum agmen aspiciens, quis virilem illum concordiæ cœtum cernens, in quo nullus nocens, nulla detractio, sed multitudo abstinentium et certamen officiorum erat, non statim in ejusmodi vocem erumperet? Quam bonæ domus tuæ, Jacob, tabernacula tua, Israel! tanquam nemora obumbrantia, tanquam paradisus super fluvios, tanquam tabernacula, quæ fixa sunt a Domino, tanquam cedri Libani circa aquas,» Num. XXIV. Rectorem enim suum sequuntur subditi, patrem filii, magistrum discipuli, ducem milites.

Porro quam hoc naturæ sit consonum, et ex ejus quasi principiis promanans, declarat Seneca, epist. 90: «Natura est, ait, potioribus deteriora submittere. Multis quidem gregibus aut maxima corpora præsunt, aut vehementissima. Non præcedit armenta degener taurus, sed qui magnitudine ac toris cæteros mares vincit. Elephantorum gregem excellentissimus ducit. Inter homines in summo est optimus; ideoque summa felicitas erat gentium, quibus non poterat potentior esse nisi melior: tantum enim quantum vult potest, qui se nisi quod debet non putat posse.»

3. VIR QUI AMAT SAPIENTIAM, LÆTIFICAT PATREM SUUM: QUI AUTEM NUTRIT (hebraice, pascit) SCORTA, PERDIT SUBSTANTIAM.

3. VIR QUI AMAT SAPIENTIAM, LÆTIFICAT PATREM SUUM: QUI AUTEM NUTRIT (hebraice, pascit) SCORTA, PERDIT SUBSTANTIAM. — Chaldæus, qui adhæret (Syrus, qui associatur) meretrici. Sapientia præsertim juvenum sita est in continentia et temperantia, quæ moderatur brutas voluptates gulæ et luxuriæ, ad quas fervore naturæ et sanguinis rapitur juventus; unde S. Hieronymus, ad Eustoch.: «Adolescentia, ait, et vinum duplex voluptatis incendium.» Sensus est ergo, q. d. Juvenis sapiens qui studet continentiæ et castitati, hic sua probitate magno gaudio afficit patrem, quia cum casto corpore et mente castum quoque integrumque servat patrimonium: e contrario juvenis vecors, qui indulget ventri et veneri, hic suas et patris opes cum meretricibus prodigit et dilapidat, ideoque se penuria, patrem mœrore afficit: meretrices enim exhauriunt opes licet amplissimas, sciuntque mille artes quibus ab amasiis eas emungant, imo extorqueant; ac libido cæca est et prodiga, unde juvenes ea acti omnia in meretrices profundunt. Exemplum est in filio prodigo, qui omnia sua cum eis vivendo luxuriose consumpsit: quare ad extremam famem redactus, coactus est agere subulcum, et pascere porcos, Lucæ XV. De quo eleganter Chrysologus: «Quæ composita fuerant patre moderante, prodigente filio dissipantur. Moritur virtutibus, qui vitiis crescit: sepelitur famæ, perit gloriæ, qui manet turpitudini, crescit infamiæ.» Porro filius prodigus recte opponitur sapienti, quia prodigus est insipiens et similis furioso: unde ut tali Jure Cæsareo datur curator in leg. His qui in ea, Caus. XII, § 1. Hinc Tiberius Imperator, teste Dione, lib. LVII, senatori cuidam luxurioso et prodigo curatorem dedit, quasi pupillus foret, imo amens et furiosus. Hinc et § Si adolescens, lib. XII, leg. 17, tit. 1, sancitur ut is qui adolescenti luxurioso mutuo dat nummos, non habeat jus eos repetendi, quia sciens ac volens dedit eos juveni prodigo, certissime illos perdituro. Vide quæ de artibus et damnis meretricum dixit Salomon cap. VII, 6 et seq.

4. REX JUSTUS ERIGIT TERRAM, VIR AVARUS DESTRUIT EAM.

4. REX JUSTUS ERIGIT TERRAM, VIR AVARUS DESTRUIT EAM. — Hebraice, rex in judicio stare facit terram, et vir oblationum diruit eam; Chaldæus, rex in judicio stabilem facit terram, vir impius dissipat eam; Septuaginta, rex justus erigit provinciam, vir autem iniquus destruit; Vatablus, judicio rex ditionem firmam facit; at qui tributa extorquet, destruit eam.

Pro vir avarus hebraice est איש תרומות is terumot, id est vir elevationum, hoc est oblationum. Hinc passim in Scriptura teruma vocatur donum vel munus, quod Deo per sacerdotem elevatis manibus offerebatur.

Quæres, quis ergo hic est vir terumot, sive elevationum?

Primo, R. Salomon vertit, vir elationum, id est vir superbus, qui non veretur fore ut a quoquam in judicium vocetur; unde pro libito et fastu suo judicat, itaque judicium pervertit. Hic sane destruit rempublicam.

Secundo, alii: Vir elevationum vel oblationum, inquiunt, est princeps vel judex, qui res sacras diripit, et oblationes Deo factas sibi adscribit. Hic sane evertit Ecclesiam, et consequenter rempublicam: religio enim et pietas est fundamentum reipublicæ, ut si illam tollas, hanc ruere necesse sit. Tales sunt non pauci, qui prædia et rura Ecclesiæ invadunt, ac proventus Ecclesiasticos suo applicant fisco, quos Deus punit talione, ut qui Ecclesiastica invadunt, perdant propria et sæcularia, ut contigit Henrico VIII Angliæ regi. Huc facit quod scribit R. Salomon: «Rabbini, ait, illud pronuntiarunt, judicem, si regi similis sit, quem nec amicos sibi comparare, nec munera oblata recipere necesse sit, hac ratione terram firmare; quod si similis sit sacerdoti per areas oberranti ad primitias postulandas, eamdem diripere et perdere.»

Tertio, Aben-Ezra is terumot vertit, vir exactionum, qui tributa exigit. Constat autem tributa, quæ a populo princeps refert, esse sextam ephæ partem, q. d. Rex, cum juste se gerit, terram firmam stabilemque reddit; sed qui tributa ampliora sumit quam certo ordine mensuraque constitutum sit, eamdem demolitur. Sic et Vatablus.

Quarto, Septuaginta et Syrus vertunt, vir iniquus, qui æquitatem et leges violat; Aquila et Theodotion, ἀνὴρ ἀφαιρεμάτων, id est vir demptionum vel oblationum, qui aliena demit, vel oblata ambit et occupat.

5. HOMO QUI BLANDIS FICTISQUE SERMONIBUS LOQUITUR AMICO SUO, RETE EXPANDIT GRESSIBUS EJUS.

Quinto, Baynus vertit, vir munerum: Rex, ait, justo judicio creatus, hoc est legitime electus, puta qui bonis actibus, sive virtutibus, aut legitima successione pervenit ad regnum, hic illud stabiliet, id est diu regnabit in populo; sed vir munerum, qui per largitionem et munera evectus est ad principatum, hic destruet terram, id est expilabit populum terræ.

Sexto et genuine, vir terumot, id est oblationum, est vir munerum, qui scilicet non dat, sed ambit et accipit munera, puta avarus, ut vertit Noster, ideoque iniquus, ut vertunt Septuaginta, et vir demptionum, id est demens subditis dona et bona, ut vertit Aquila et Theodotion, q. d. Rex qui juste judicat, justeque administrat regnum, hic illud faciet stabile, dives, felix et prosperum: at qui recipit munera, quibus placatus scelera dimittit impunita, permittit fieri mala, bonos viros opprimit, sontes absolvit, insontes injuste condemnat. Rursum, qui officia et magistratus confert non dignis, sed indignis offerentibus dona, hic sane destruet rempublicam et populum terræ sibi subjectæ. Talis enim primo, subditos gravabit et excoriabit, ut munera, quæ pro principatu dedit (uti ea solent dare avari, ut illo ditescant) a subditis recuperet in triplum, imo in decuplum, ut ait Justinianus Imperator. Secundo, talis subditos velut mancipia munerum pretio a se coempta dure et indigne tractabit. Tertio, hac ratione via aperitur, ut boni et prudentes, qui non possunt vel nolunt dare munera, ab officiis excludantur, improbi vero et insipientes, sed divites, per munera eadem obtineant.

Scripsit hac de re insigne opusculum ad Ducissam Brabantiæ S. Thomas Aquinas, ubi plane dissuadet illi ne magistratus pretio licitetur et vendat.

Nota hebræum יעמיד iaamid, id est stare facit, statuit, stabilit terram, alludere ad centrum terræ, eique comparare regem, vel potius judicium regis, q. d. Rex justus stabilit terram instar centri, vel potius per justitiam quasi per centrum. Sicut enim centrum, teste Aristotele, lib. I De Cœlo, terræ et corporibus omnibus, quæ ad illud tendunt, confert triplex beneficium, scilicet unitatem, conservationem et quietem; sic et rex per justitiam, quam omnibus unam eamdemque administrat, omnes in eadem sibi unit, et in concordia, amotis seditionibus, conservat, ac quietem a bellis hostibusque, quos ab eis propulsat, tribuit. Ex adverso vir avarus, id est tyrannus, regis nomine indignus, ut vir privatus potius vocandus sit quam rex, qui muneribus vendit justitiam, subditos quasi a suo centro avellit facitque excentricos, ac pro unitate affert discordiam et schismata, pro conservatione ruinam et exitium, pro quiete seditiones et tumultus. Unde noster Salazar: Sicut corpora, ait, e centro separata non quiescunt, sed vi sua ad ulteriora nituntur; ita etiam cives tyrannum principem nacti, incredibilem vim sustinent, atque adeo in ipsius obedientia non diu persistunt, sed inquieti ac mobiles alium cogitant, et alium affectant. Rursum, sicut corpora a centro dissita, a contrariis suis corrumpi solent; ita etiam imperia quæ ad tyrannos principes devenerunt, ab externis hostibus petita, facilius everti ac destrui solent.

Hanc tyrannidis esse indolem et proprietatem docet Plato, Plutarchus et Aristoteles, lib. V Polit. cap. X. Quocirca Agapetus Diaconus, Admonit. ad Justin. Imperat., identidem ei commendat justitiam et beneficium in subditos: «Solis profecto, ait, partes sunt, illustrare radiis orbem; principis vero virtus est, egenorum misereri. Porro his clarior est imperator, qui pius est: ille namque cedit succedenti nocti; hic autem rapacitati pravorum non concedit indulgetve quidquam, sed lumine veritatis iniquitatis occulta coarguit.» Et Plutarchus in Moral.: «Ut Deus, ait, in cœlo pulcherrimum ac jucundissimum sui simulacrum constituit solem; sic in republica principem, qui prudentia, justitia, benignitate se erga omnes repræsentet.» Sixtus Pythagoræus in Sententiis, Sent. 15: «Sapiens vir, ait, et pecuniæ contemptor similis est Deo.» Et Sent. 33: «Revereatur vitam tuam mundus: nil admittas quod tibi invehat notam.» Alias: «Theologia Christianorum tria præcipua quædam in Deo ponit, summam potentiam, summam sapientiam, summam bonitatem. Hunc ternarium pro viribus absolvas oportet. Nam potentia sine bonitate mera tyrannis est: sine sapientia, pernicies, non regnum. Primum igitur des operam, ut quandoquidem potentiam fortuna dedit, quam maximam sapientiæ vim tibi compares, ut unus omnium optime quid expetendum, quidve fugiendum sit perspicias. Denique ut quam maxime prodesse studeas omnibus: nam id est bonitatis. Potestas autem ad hoc potissimum tibi serviat, ut quantum cupis prodesse, tantumdem et possis, imo plus velis quam possis. Porro nocere hoc minus velis, quo magis potes.»

5. HOMO QUI BLANDIS FICTISQUE SERMONIBUS LOQUITUR AMICO SUO, RETE EXPANDIT GRESSIBUS EJUS. — Ita Romani et cæteri impressi; manuscripti tamen pro ejus legunt suis, et sic vertit R. Levi, Aben-Ezra et Septuaginta; Hebræum enim pronomen affixum tam est reciprocum quam absolutum, ut tam suis quam ejus verti possit.

Nostra ergo Vulgata versio, quæ habet ejus, significat cavendam esse assentationem tam assentato quam amico assentanti, q. d. Is qui amico blandis et ad assentationem compositis sermonibus adulatur, non amicus est, sed adulator et hostis; quia vel sciens, vel nesciens, vel simpliciter, vel fraudulenter, rete et laqueum expandit moribus et actibus ejus cui adulatur. Facit enim ut is superbiat, et majorem se putet quam revera sit, utque vitia quæ adulator excusat vel laudat, pro virtutibus habeat et exerceat. Est metaphora a venatoribus, qui aves et feras reti expanso illaqueant: sicut enim aves et feræ laqueo hoc capiuntur et necantur; sic adulatione capiuntur et necantur animæ insipientum. Ita Plutarchus, tract. De differentia adulatoris et amici: «Adulator, ait, trahit, et in laqueum injicit imitando.» Et post pauca: «Nec feram moratur, sed ipsum in plagas conjicit, et indagine cingit venatorem.» Vide ibi plura, Seneca, Natur. Quæst. lib. IV, in Præfat.: «Nec adulatoribus latus præbeas, artifices enim sunt ad captandum superiores (en artem qua venatores ipsos ad retia pertrahunt). Mihi crede, capieris, si proditioni eorum ipse te tradis.» Plato vero in Gorgia:

Adulator, ait, optimi nullam habet curam, sed semper eo quod dulcissimum est, quasi hamo incautam illaqueat mentem, et usque adeo decipit, etc. Hæc est philautia hominis, ut, etiamsi sciat adulatorem adulari, et imprudenter falsa dicere, ac mentiri splendide, tamen eo delectetur, suisque falsis laudibus ab eo decantatis palpetur et gaudeat. Graviter Seneca, epist. 59: «Cito, ait, nobis placemus, si invenimus qui nos bonos viros dicat, qui prudentes, qui sanctos, agnoscimus. Nec sumus modica laudatione contenti: quidquid in nos adulatio sine pudore congessit, tanquam debitum prendimus; optimos nos esse, sapientissimos affirmantibus assentimur, cum sciamus illos sæpe mentiri.» Non minus vere ac graviter, De Tranquill. cap. X: «Quis sibi verum dicere ausus est? quis non inter laudantium blandientiumque positus greges, plurimum tamen sibi ipsi assentatus est?» Ergo quod adulatorum deceptione seducamur, ex nostro errore nostraque assentatione manat. «Amor proprius (ait Plutarchus) facit, ut quisque sui ipsius assentator cum sit primus atque maximus, non difficulter admittat externum, quem putat ac vult esse sibi alque accedere testem adstipulatoremque.» Quocirca sapienter Diogenes apud Dionem, orat. 3

De regno: «Omnium, ait, vitiorum turpissimum invenias adulationem: etenim id quod honestissimum justissimumque in vita est corrumpit, nempe laudem, ut jam amplius haud videatur credibilis, neque vera; aut (quod omnium pessimum est) virtutis præmia vitio attribuit. Itaque multo pejus faciunt, quam qui corrumpunt monetam, qui virtutem fide carere faciunt.» Et inferius: «Qui pauperem laudat ut divitem, ipse quidem mentitor, laudato autem paupertatem exprobrat.»

6. PECCANTEM VIRUM INIQUUM INVOLVET LAQUEUS: ET JUSTUS LAUDABIT ATQUE GAUDEBIT.

Vulgatæ accedit Chaldæus qui vertit, vir qui dividitur (hebræum enim חלק chalac et blandiri sive adulari, et dividere significat) a socio suo, rete expandit gressibus ejus, q. d. Qui per litem, iram vel odium separat se ab amico, hic machinatur ei laqueum, id est fraudem et dolum, ut eum decipiat et supplantet.

Hebraicus est, vir leniens, vel blandiens, super socium suum, rete expandit gressibus ejus, q. d. Ideo lenibus utitur verbis, et blanditur proximo suo, ut per has blanditias eum decipiat, vel aliquid ab eo impetret quod sibi commodum, danti grave est et incommodum. Monet ergo blanditias et blandiloquos cavendos, quia fere decipere intendunt, vel aliquid extorquere; id ita esse quotidie experimur. Blanditiæ ergo sunt dulces et melliti laquei imprudentium. Unde Cato in Distichis, Salomonem secutus ita monet:

Noli homines blandos nimium sermone probare: Fistula dulce canit, volucrem dum decipit anceps.

Et inferius: Sermones blandos blæsosque cavere memento: Simplicitas, veri forma est; fraus, ficta loquendi.

Huc facit gnome Syrorum et Arabum, Cent. 1, num. 97: «Quando audieris unum de te loquentem bonum, quod in te non est, ne credas (ne in sinu gaudeas): loquetur enim et malum de te, quod in te non est.» Hinc mollire sermones, sive blandiri, in Scriptura idem est quod decipere, ut: «Molliti sunt sermones ejus super oleum, et ipsi sunt jacula,» Psalm. LIV, 22. Sic Dalila blanditiis suis Samsonem seduxit, et in mortem induxit, Judic. cap. XIV, 15. Similia sunt Proverb. II, 16, et cap. VI, 28, et cap. XXIII, 31, et cap. VII, 23.

Pari modo qui hosti dolose propinant venenum, id porrigunt in vinis dulcibus delicatisque, et pateris auratis. Unde Juvenalis: Nulla aconita bibuntur Fictilibus: tunc illa time, cum pocula sumes Gemmata, et lato Setianum ardebit in auro.

Olim enim Setina vina (ex oppido Setia non longe a Roma) erant delicatissima, unde illa bibebat Augustus Cæsar; jam mutato situ oppidi, mutatæ sunt perieruntque hæ vinorum ejus deliciæ.

Septuaginta vero Vaticani qui habent suis, sic vertunt, qui præparat ad faciem amici sui rete, circumdat illud pedibus suis; quæ sententia nervosior est, monetque astutos et fraudulentos, qui aliis tendunt insidias et machinantur fraudes, ut iis abstineant, eo quod hæ fraudes in eorum caput recasuræ sint, q. d. Qui amico suo machinatur per insidias malum, ipse eodem velut reti suo illaqueabitur et capietur, juxta illud cap. XXVIII, 10: «Qui decipit justos in via mala, in interitu suo corruet, et simplices possidebunt bona ejus;» et cap. XXVI, 27: «Qui fodit foveam, incidet in eam; et qui volvit lapidem, revertetur ad eum.» Hoc enim est justum Dei judicium ac justa talionis pœna, ut dolosi suis dolis quos aliis tetenderunt, illaqueentur, ut ibi dixi, juxta illud Psalm. XXXIV, 8: «Veniat illi laqueus, quem ignorat; et captio quam abscondit, apprehendat eum, et in laqueum cadat in ipsum.»

Porro Septuaginta Complutenses et Regii sic habent: Qui præparatur ad vultum amici sui, rete circumjaciet ei pedibus suis. Verum hæc lectio obscura et implexa est, dissidetque ab Hebræo, Chaldæo, Vulgata, quin et a Septuaginta Vaticanis, et ab Auctore Catenæ Græcor., qui omnes delent τὸ ei; forte quia pronomen hebræum, ut dixi, tam verti potest ejus quam suis: aliquis ad marginem Septuaginta adjunxit τὸ ejus vel ei, ut utramque versionem indicaret, quod postea in textum irrepsit.

6. PECCANTEM VIRUM INIQUUM INVOLVET LAQUEUS: ET JUSTUS LAUDABIT ATQUE GAUDEBIT. — Hebraice, in prævaricatione viri malus laqueus, et justus præconia dicet et lætabitur; Cajetanus, et justus cantabit atque gaudebit; Chaldæus, vir malus in peccato suo capitur, etc.; Septuaginta, peccanti viro magnus laqueus, justus autem in gaudio atque lætitia erit; Aquila, in peccato viri iniqui offensio; Symmachus, in injustitia viri malum scandalum.

Offensio et scandalum hic tum active accipi possunt, q. d. Iniquus sua iniquitate offendit et scandalizat proximos; tum passive, q. d. Iniquus in sua iniquitate offendet, scandalizabitur et capietur, sicut mus in esca decipulæ capitur et scandalizatur: inde enim vox scandali deducta est, ut alias dixi. Et hic posterior sensus conformior est Hebræo, Chaldæo, Vulgatæ et Septuaginta; unde Pagninus vertit, propter prævaricationem viri, veniet ei malus laqueus; justus autem laudabit et lætabitur; Vatablus, ipsi malo sua transgressio laqueus est: justus autem ovat et gaudet.

7. NOVIT JUSTUS CAUSAM PAUPERUM: IMPIUS IGNORAT SCIENTIAM.

Quæres, quis hic vocetur peccans et vir iniquus, qui suo peccato et iniquitate illaqueatur? Primo, Baynus intelligit fraudulentum et dolosum, de quo vers. præced., cui hunc versum ipse annectit, q. d. Rete expansum ab adulatore non impediet gressus alicujus, sed iniquitates suæ capiunt impium, et funibus suorum verborum constringitur. Vel nervosius, q. d. Vafer et fraudulentus cum rete alteri parat, ipse sibi injicit laqueum, quo stranguletur et præfocetur: fraudes enim in fraudulentum recidunt, ipsumque præfocant.

Secundo, Aben-Ezra intelligit rebellem: rebellio enim hebraice vocatur pescha, id est prævaricatio. Solent enim rebelles in rebellione sua capi, et ob eam a principe capite mulctari.

Tertio, R. Levi intelligit scandalosum, qui alios ad sua scelera pellicere satagit, juxta illud: «Væ scelesto, væ scelesti vicino.» Hic enim velut pestis reipublicæ, ob hoc scandalum morte puniri et exterminari solet; sicut hæreticos dogmatizantes, qui scilicet alios ad suas hæreses sollicitant, plecti videmus. De his ait Deus, Jerem. cap. V, 26: «Inventi sunt in populo meo impii insidiantes quasi aucupes, laqueos ponentes, et pedicas ad capiendos viros: sicut decipula plena avibus, sic domus eorum plena dolo.»

Quarto, noster Salazar intelligit desperantem; huic enim sua desperatio est laqueus, id est peccatum gravissimum et immedicabile, quod eum necat et suffocat; sicut videmus desperantes seipsos sæpe laqueo præfocare, aut aquis submergere. Desperatio ergo primo animam, deinde corpus strangulat. Ex adverso vir justus spe erectus præ gaudio gestit, et in Dei laudes erumpit. Sensus ergo est, q. d. Peccatorem maximorum criminum reum, sæpe sua ipsius conscientia ad desperationem adducit, et collum laqueo inserere cogit, suo ipsius damnatum judicio. Sic Judas proditor admissi sceleris conscientia stimulatus, sibi ipsi laqueum injecit. Hæc apposita, sed inadæquata et partialis est explicatio. Desperatio enim tantum est pars et species una peccati, quod uti varias species alias continet, ita varios præter desperationem sibi nectit laqueos.

Quinto, ergo plene et adæquate quemlibet hic peccantem accipias, scilicet peccato gravi et enormi, qui in alios injurius, malignus et maleficus est. Hic enim hebraice vocatur רע ra, atque injuriam notat פשע pescha, id est prævaricatio. Docet ergo hæc gnome peccatum simile esse escæ ad quam dum advolant aves, mures et feræ, reti vicino vel laqueo implicantur et capiuntur. Simili enim modo peccatum suam habet escam et illecebram, nimirum voluptatem gulæ, luxuriæ, ambitus, vindictæ, etc., sed cum ea peccatorem criminis unco perfodit, tenet et capit, juxta illud Sapient. XIV, 11: «Creaturæ Dei in odium factæ sunt, et in tentationem animabus hominum, et in muscipulam pedibus insipientium.»

8. HOMINES PESTILENTES DISSIPANT CIVITATEM: SAPIENTES VERO AVERTUNT FUROREM.

Uncus hic est reatus peccati, quo se peccans dæmoni obstringit, iræque Dei sese obnoxium ac gehennæ reum efficit. Unde sequitur perpetuus conscientiæ mœror et angor, infamia, pæna judicis, milleque ærumnæ, vel a Deo, vel ab hominibus, in peccatorem immissæ. Hoc est quod Salomonem secutus Isaias ait, cap. V, 18: «Væ, ait, qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum;» et Job cap. XVIII, 9: «Tenebitur, ait, planta illius laqueo, etc., abscondita est in terra pedica ejus, et decipula illius super semitam;» et Salomonis pater David: «Funes, ait, inferni circumdederunt me: prævenerunt me laquei mortis,» II Reg. XXII, 6. Vide dicta v. 22, ad illa: «Iniquitates suæ capiunt impium,» etc.

JUSTUS LAUDABIT ATQUE GAUDEBIT. — Hebraicus, jubilabit et lætabitur; tum quia gaudet scelera et scelestos puniri ex zelo justitiæ; tum quia ab utrisque se liberatum videt; tum denique quia justitia lætus lætam habet conscientiam, ac securus gaudia et præmia tum præsentia, tum æterna a Deo exspectat. Cajetanus, cantabit atque gaudebit, ut alludatur ad illud Isaiæ XXXV, 8, juxta Septuaginta: In siticulosa terra erit fons aquæ, illic erit lætitia avium. Cyrillus autem ad hæc alludens verba: «Fons, ait, aquæ vivæ Christus Salvator, in illo factus est avium concursus et lætitia. Aves hic dicit, qui ultra res terrenas evolant, et qui libertate spiritus utuntur, qui alti sunt propter virtutem, et quæ supra sunt sapiunt.»

Vere et pie S. Augustinus in Sententiis, num. 90: «Non potest, ait, quisquam fraudari delectationibus suis, cui Christus est gaudium. Æterna enim exsultatio est, quæ bono lætatur æterno.

9. VIR SAPIENS, SI CUM STULTO CONTENDERIT, SIVE IRASCATUR, SIVE RIDEAT, NON INVENIET REQUIEM.

Et num. 113: «Christiano recte gaudendi causa non præsens sæculum est, sed futurum. Et ita utendum est temporalibus, ne obsint æternis, ut in via qua peregrini ambulant, hoc placeat quod ducit ad patriam.» Plura de hoc justorum gaudio dixi cap. XV, 15, ad illa: «Secura mens quasi juge convivium.»

7. NOVIT JUSTUS CAUSAM PAUPERUM: IMPIUS IGNORAT SCIENTIAM. — Pro causam hebraice est דין din, id est judicium, hoc est, litem et causam forensem quæ in judicio disceptatur. Unde patet maxime hic de judice et advocatis agi, q. d. Justus judex et advocatus curæ et cordi habent, ideoque diligenter scrutantur causas forenses pauperum, ut earum justitiam et æquitatem a radice et fundamentis cognoscant, tueantur et decidant. At injustus et impius judex vel advocatus non curat lites pauperum, quia ab eis parum lucri sperat, ideoque non vestigat eorum rationes et fundamenta, imo affectat earum ignorantiam, ne cogatur pro eis stare contra divites et potentes, quorum munera et gratiam ambit; quales increpans Isaias, cap. I, 23: «Pupillo, ait, non judicant, et causa viduæ non ingreditur ad eos.»

Contra id quod sancit Propheta, Psal. LXXXI, 3: «Judicate egeno et pupillo, humilem et pauperem justificate.» Unde hebraice est לא יבין lo iabin, id est non discernit, scilicet בין ben, id est inter æquum et iniquum, inter litem divitis et pauperis, inter legem generalem et casum particularem; sed omnes una generali lege et sententia involvit: itaque pauperes sæpe excipiendos injuste condemnat. Talis justus fuit S. Job dicens, cap. XXIX, 16: «Pater eram pauperum, et causam quam nesciebam, diligentissime investigabam.»

10. VIRI SANGUINUM ODERUNT SIMPLICEM: JUSTI AUTEM QUÆRUNT ANIMAM EJUS.

Talis fuit S. Ludovicus IX, rex Franciæ, qui metuens ne causæ pauperum negligenter a judicibus audirentur, ipse singulis hebdomadis easdem audiebat, discernebat et dijudicabat. Idem fecit S. Ivo, qui totum se gratis addixit patrocinio pauperum, ac proinde quasi patronus pauperum in Sanctorum numerum est relatus. Hac de causa in multis academiis gradum Doctoratus aut Licentiæ in jure suscepturi, ac tribunalium advocati, jurant se pauperum causas gratis acturos: imo Romæ stipendiis publicis designantur advocati, qui pauperum lites gratis peragant. Huc spectat illud Democriti apud Antonium in Melissa, part. II, cap. VII: «Optimus judex est qui cito intelligit et lente judicat; alterum enim benevolentiæ est, alterum vero diligentiæ exquisitæ.» Præclare Theodoricus rex apud Cassiodorum, lib. III Variarum, cap. XX: «Inter gloriosas, ait, reipublicæ curas, quas perpeti cogitatione Deo auxiliante revolvimus, cordi nostro est levamen humilium contra potentiam superborum.»

Et Plinius in Paneg. Trajani: «Rex est cujus imperii majestas salutis est tutela.» Et alius: «Principem dat Deus, qui erga omne hominum genus vice sua fungatur.»

Huc spectat quod de Salomone in typo Christi, qui regum et principum fuit idea, cecinit David, Psalm. LXXI, 12: «Quia liberabit pauperem a potente, et pauperem cui non erat adjutor.»

Porro Septuaginta vertunt, novit justus judicare pauperibus: impius autem non cogitat scientiam; Complutenses, non cogitat causam; Regia, non intelligit judicium. Adduntque: Et pauperi non inest mens cognoscens, vel solertia, ut vertit Auctor Catenæ Græc. Quæ verba non sunt in Hebræo, Chaldæo, Vulgata: quare vel paraphrastice a Septuaginta sunt addita, vel certe ex alia versione adjecta. Si enim pro רשע ruscha, id est impius, per apocopen legas רש ras (ut alibi legisse Septuaginta superius adnotavi) id est pauper, et reliqua quæ sequuntur eidem addas, prodibit hic sensus: «Pauper non intelligit scientiam, id est pauperi non est mens cognoscens,» quasi dicat: Ideo justus judex vel advocatus scrutatur jus pauperis, quia pauper per se vel simplex est, stupidus aut stolidus, vel ignorans, aut ignarus juris: eo ergo magis ejus miseretur, magisque curæ habet tam miseri causam, eique sedulo studet, ut ejus æquitatem vestiget et tueatur. Hoc est quod de Salomone in typo Christi, qui regum et principum fuit idea, cecinit David, Psalm. LXXI, 12: «Quia liberabit pauperem a potente, et pauperem cui non erat adjutor.»

8. HOMINES PESTILENTES DISSIPANT CIVITATEM: SAPIENTES VERO AVERTUNT FUROREM. — Hebraice, viri irrisionum (id est irrisores; Syrus, illusores, qui omnia humana et divina irrident, ideoque pestilentes) efflant, vel sufflant civitatem: Sapientes vero reverti faciunt nasum, id est iram et furorem. Pro dissipant hebraicus est יפיחו iapichu, id est efflant; Chaldæus, loquuntur mendacium. Vulgo enim sufflare dicuntur, qui mentiuntur: sicut enim sufflando concitamus ventum; sic mentiendo nil nisi vanitatem et mendacium efflamus; Symmachus, incenderunt; Septuaginta, exusserunt; alii, fluctuare faciunt; Vatablus et Pagninus, illaqueant, ut iapichu alludat ad פח pach, id est laqueus.

11. TOTUM SPIRITUM SUUM PROFERT STULTUS: SAPIENS DIFFERT ET RESERVAT IN POSTERUM.

Primo, Aben-Ezra sic exponit, q. d. Deus ob derisores parat civibus laqueos, quibus implicentur; sapientes vero ob prudentiam, qua pollent, divinam iram sedant, laqueosque devitant.

Secundo, R. Levi: Derisores, ait, jurgia dissidiaque serunt quibus perditur civitas; sapientes vero pacem conciliare student, iramque et æstum, quo quis in alterum exardescit, prorsus deliniunt. Et Vatablus: Illusores, ait, sunt exitio civitati, at sapientes avertunt iram a sannionibus excitatam.

Tertio, Hebræi, qui iapichu vertunt, efflant, vel sufflant, vel fluctuare faciunt, censent esse metaphoram a vento, q. d. Sicut validi venti, præsertim contrarii, dum inter se conflictantur, sternunt arbores, evertunt turres, lacerant urbes, naves in mari collidunt et confringunt, atque altos tollunt ad sidera fluctus; sic pariter homines tumultuosi et seditiosi concitant rixas, schismata et seditiones, quibus tota civitas collidatur et conquassetur; at vero sapientes sua prudentia et tranquillitate hos fluctus motusque sedant, ac cives paci, civitatem integritati restituunt.

Quarto, Septuaginta, Symmachus et alii, qui iapichu vertunt, incendunt vel inflammant, censent metaphoram duci vel a folle, vel flabris ventorum, q. d. Sicut folle sufflando excitatur ignis, qui totam lignorum struem, imo silvam aut domum, plateam, urbem, proserpendo comburat; sic pariter susurrones, qui serunt inimicitias, discordias et lites, sunt quasi folles et flabella, quæ iras et lites inter cives succendunt, ut tota civitas rixis exæstuet, abeatque in pugnas et cædes; at vero sapientes hosce folles comprimunt, ac malitiam et pacem civitati reddunt.

Quinto, Noster iapichu vertit, dissipant, id est difflant, metaphora sumpta a paleis et stipulis, q. d. Sicut ventilator tritici ventilando difflat et dissipat paleas, ut tenues vanescant in auras; sic pariter susurrones et seditiosi suis susurris et tumultibus vulgus leve et mobile agitant ventilantque, ut seditiones concitet, quibus divites spolientur, probi necentur, potentes fugentur, itaque cives dispereant et evanescant; at vero sapientes sua sapientia et gravitate hosce tumultus pacant, ac plebem cum senatu conciliant, itaque civitati concordiam et tranquillitatem restituunt: uti Romæ olim fecit Menenius Agrippa, qui plebem a senatu dissidentem et secedentem in Aventinum montem, eo quod a susurronibus concitata quereretur se a senatu opprimi, per apologum ventris et membrorum, quem recitavi I Cor. XII, 23, cum senatu conciliavit, urbique pacem reddidit.

Præclare Epictetus apud Stobæum, serm. 43: «Sicut, ait, faces in portu sublatæ magna flamma in paucis cremiis (rebus combustibilibus) excitatæ, navibus per mare errabundis multum auxilii ferunt; sic et viri splendidi in urbe periclitante paucis ipsi rebus contenti, magnis beneficiis cives afficient.» Exemplo sit mulier sapiens Thecuitis, quæ urbem Abelam a rebelli Seba infestam sua sapientia a rebellione liberavit, ac Joab et Davidis bellum discussit, II Reg. XX. Moses quoque et Aaron sæpe averterunt iram Dei ab Israele, ut et Phinees occidens pestilentes cultores Beelphegor fornicantes cum Madianitis, qui eam concitarant, Num. XXV.

9. VIR SAPIENS, SI CUM STULTO CONTENDERIT, SIVE IRASCATUR, SIVE RIDEAT, NON INVENIET REQUIEM. — Hebraice, vir sapiens judicium subiens cum viro stulto, et irascetur, et ridebit, et non requies; Chaldæus, vir sapiens contendens cum viro stulto, sive irascatur, sive rideat, non conteretur; Septuaginta, vir sapiens judicabit gentes: vir autem nequam succensens deridetur et non terret; Syrus, non fert moleste, vel non indignatur.

Primo, R. Salomon per virum sapientem accipit Deum, qui cum stultis, id est impiis, contendit jugiter sine requie.

Secundo, Baynus, q. d. Stultus est incorrigibilis: aliorum enim monita vel ridendo, vel irascendo explodit; quare non verbo, sed fuste et verbere contundendus et emendandus est.

12. PRINCEPS, QUI LIBENTER AUDIT VERBA MENDACII, OMNES MINISTROS HABET IMPIOS.

Tertio et genuine, τὸ sive irascatur, sive rideat, refer ad sapientem corripientem, non ad stultum correctum. Sensus ergo est, ait Jansenius, q. d. Si sapientem sive in judicio, sive extra judicium, disceptare contigerit cum viro stulto, hoc est homine improbo, sive sapiens irascatur, sive rideat, hoc est, sive serio agat, sive joco; sive seriis verbis justam suam indignationem ostendat, sive ridendo declaret se contemnere illius improbitatem; sive dure cum illo agat, sive blande et benigne, non inveniet requiem, id est non facile ab illo liberabitur, non facile illi satisfaciet, ut ab illius impetitione sit habiturus quietem.

Proverbium docet stultum et improbum esse implacabilem et incorrigibilem; quare sapientibus caute declinandum esse a contentionibus cum eo. Exemplum est in Pharisæis, cum quibus Christus contendens nunquam potuit quietem ab eis obtinere, cum nunc dure eos incesseret, nunc blande eis satisfacere studeret. Stulti enim quasi feræ stolidæ et stupidæ nec blanditiis verborum, nec minis plagisve verberum ad sapientiam virtutemque transferri se sinunt; sapientes vero, utpote animo et judicio pollentes, utrisque ad honestatem excitantur. Huc facit illud Sixti Pythagoræi: «Neque vox in piscibus, neque virtus in hominibus imperitis quærenda.» Et illud Crateris: «Stulti similes sunt terebris, eo quod nisi vinculis et necessitate coacti officium suum non faciant.» Et illud: «Phryx non nisi plagis emendatur.»

Porro Septuaginta vertunt, vir sapiens judicabit gentes: vir autem nequam succensens deridetur, et non terret, q. d. Vir sapiens facile regit populos: tum quia prudens est et moderatus; tum quia suo exemplo subditis præit, qui proinde eum sequuntur, et libenter obtemperant; at vero nequam et improbus nil a subditis impetrat, sed, esto eis immorigeris succenseat, ab eisdem deridetur, neque minando terret, parvi habetur et contemnitur; tum quia subditos gravat legibus, tributis et oneribus; tum quia imprudens est; tum quia subditis dat scandalum et malæ vitæ exemplum, recta præcipiendo, et dissolute vivendo. Unde Auctor Catenæ Græc. Septuaginta sic clare vertit, vir sapiens recte judicat populum; vir autem improbus ira incensus deridiculum se facit; nec ulli terrorem incutit. Hinc disce probitatem plurimum valere ad regimen, et ad impetrandam a subditis obedientiam; hanc enim impetrat prudentiæ et virtutis opinio, æque ac vitæ exemplum. Unde Plutarchus in Moral. principem componit cum lege et jure: «Tot tantorumque, ait, bonorum et munerum, quæ dii largiuntur, nullus est fructus aut usus rectus sine lege, jure et principe. Jus finis est legis: principis opus lex; princeps autem imago Dei cuncta administrantis.» Unde Cato pessimum dicebat esse principem, qui sibi ipsi imperare nequiret, ut rationi, legi et virtuti se subderet: qua enim ratione talis alios sibi legique subdet?

10. VIRI SANGUINUM ODERUNT SIMPLICEM: JUSTI AUTEM QUÆRUNT ANIMAM EJUS. — Pro simplicem hebraice est תם tam, id est integrum, immaculatum, incorruptum; Syrus, innocentem; Septuaginta, ὁσίον, id est sanctum. Hic autem maxime notat justum justitiæ propugnatorem et vindicem, qui scilicet injustos prædones et homicidas acriter increpat, et si magistratu fungitur, eos insectatur et morte mulctat; hunc enim ut vitæ suæ perniciem oderunt homicidæ.

Sensus est, q. d. Viri sanguinarii et homicidæ oderunt virum innocentem et virtutis studiosum, tum quia moribus suis contrarius est, eosque tacite vita sua condemnat; quia ergo delectantur scelerata vita, hinc virtutem et virtute præditos oderunt. Unde Chaldæus vertit, viri sanguinem effundentes oderunt simplicitatem; recti autem quærunt eam, tum quia bonis ejus inhiant, ideoque illius velut in prædam sibi expositi vitæ insidiantur.

13. PAUPER ET CREDITOR OBVIAVERUNT SIBI: UTRIUSQUE ILLUMINATOR EST DOMINUS.

Justi autem quærunt animam ejus: student vitæ ejus conservandæ, utpote quæ sibi et toti reipublicæ ob exemplum, consilium, preces et merita apud Deum sit utilissima; tum denique, quia, ut dixi, sicarii oderunt viros integros, qui jura tuentur, et injurios, præsertim homicidas persequuntur: eos ergo ut suos judices et carnifices immitissimos odiis insectantur.

Nota: τὸ quærunt animam ejus varie exponitur: primo, Tigurina vertit, rectis autem vita ejus curæ est; secundo, Syrus, recti amant eum, scilicet amant cum eo versari et loqui, ut ab ejus anima sapiente et sancta instruantur, dirigantur, sanctificentur, ac consilium, consolationem, opem accipiant; tertio, Vatablus, recti quærunt voluntatem ejus, id est student ei in omnibus obsequi. Anima enim sæpe metonymice significat animæ desideria et consilia. Unde R. Salomon: «Vox hæc, ait, charitatem et benevolentiam significat, eamdemque vim habet quam illa Davidis ad Abiathar,» I Reg. XXII, 23: «Si quis quæsierit animam meam, quæret et tuam, id est, qui mihi beneficiis gratificabitur, tibi etiam gratificabitur.» Sed alius illius loci est sensus: anima enim ibi vitam significat. Quarto, R. Levi: Justi, ait, quærant animam suam, ut scilicet expleant sancta animæ suæ desideria, q. d. Omni modo tentant illa quæ desiderant exsequi; quinto, Aben-Ezra, Salazar et Baynus, q. d. Animam, id est vitam, justo ab homicidis ereptam requirent et vindicabunt recti et æqui judices, nec permittent homicidas grassari impune, ut sanguinem proborum fundant, q. d. Hoc imprimis spectat ad judices æquos, ut, sicut causas pauperum, ne a divitibus opprimantur, scrutantur et tuentur, sic et viro simplici, id est innocente, justo et integro, interfecto inquirant et puniant cædis auctores, ut sanguinem innocentis ulciscantur. Hoc sensu dicitur Ps. IX,

vers. 5: «Non est qui requirat (id est ulciscatur), animam meam.» Et Ezech. III, 20: «Sanguinem vero ejus de manu tua requiram;» et alibi sæpe. Cum enim simplices et innocentes sint modesti et patientes, nec suas injurias vindicent, par est ut id faciant justi judices, ut justitiæ læsæ tum humanæ, tum divinæ, per sontium pœnam satisfiat. Unde Phocylides: «Scelesti, ait, juste necati, victimæ sunt Jovis.»

Ex hisce sensibus maxime genuinus est primus et ultimus. Utrumque sic connectas, q. d. Sicarii oderunt virum integrum, qui fortiter stat pro justitia quam ipsi violant, ideoque in ejus necem conspirant, uti Pharisæi conspirarunt in necem Christi. Unde hæc eorum vox est, Sap. II, 12: «Circumveniamus justum, quoniam inutilis est nobis, et contrarius est operibus nostris, et improperat nobis peccata legis, etc.: morte turpissima condemnemus eum.» At justi, præsertim judices et magistratus, vice versa conspirant, ut vitam viri integri tueantur, et, si illa ipsi ab homicidis erepta sit, vindicetur, et talione puniatur, etiamsi mors illius multorum cæde, qui mortis auctores vel adjutores fuere, luenda et expianda sit.

Hæc gnome verissima est in probis sedulisque prætoribus et magistratibus qui sicarios persequuntur: hos enim cane pejus et angue oderunt sicarii, ac eos ad necem quærunt; justi vero, præsertim judices et præsides, tales circumdant, ut eorum vitam tueantur: quod si occidantur, acriter necis reos puniunt. Sic Davidis innocentis, et prædones persequentis, vitam tubantur Gethæi et stipatores sexcenti, adeoque Saulem illi insidiantem occidissent, ni David prohibuisset, I Reg. XXIV, 5.

14. REX QUI JUDICAT IN VERITATE PAUPERES, THRONUS EJUS IN ÆTERNUM FIRMABITUR.

11. TOTUM SPIRITUM SUUM PROFERT STULTUS: SAPIENS DIFFERT ET RESERVAT IN POSTERUM. — Nota: Spiritus in Scriptura multa significat: primo, mentem et sensa animi; secundo, sapientiam; tertio, desideria et cupiditates animi; quarto, secreta mentis; quinto, animum animique vires et impetus. Juxta quintuplicem hanc spiritus acceptionem quintuplex oritur sensus.

Primo ergo, R. Salomon spiritum accipiens pro mente sic explicat: Cum stultus totam mentem suam depromat, accedit sapiens, eumque improbat, compescit et deprimit responsis suis.

Secundo, Aben-Ezra per spiritum accipiens sapientiam, et per אחר achor, id est posterius, accipiens cor hominis, quod est post labiorum pronuntiationem, sic exponit, q. d. Universos scientiæ spiritus exerit stultus cæterisque divulgat, juxta illud: «In corde prudentis requiescit sapientia, et in stulti corde dignoscetur;» sed sapiens scientiæ spiritum continet cohibetque corde, quod est post organa pronuntiationis, nec eam stulto evulgat, ut testatur illud: «In corde prudentis requiescit sapientia.»

Tertio, R. Levi per spiritum accipiens desideria et cupiditates, sic exponit: In cupiditates suas stultus se effundit, seque dat præcipitem; sapiens vero eas ratione refrenat et cohibet, quare qui sapit, illas abscondit et cohibet. Vere S. Ephrem, serm. ad pietatem bonaque opera exercentes: «Ille vere divinus est philosophus, inquit, qui omni tempore pravis suis concupiscentiis resistit: nam qui solo nomine sapientiæ sibi blanditur, insipiens hic prorsus ac stultus reputabitur, quod de tam modicis passionibus ipse inquietari atque torqueri velit.»

Quarto, Cajetanus et Baynus per spiritum accipientes secretum, interpretantur, q. d. Nullum majus stultitiæ argumentum, quam non posse servare secretum: totum statim effutire quidquid animo quis concepit, summa stultitia est; quare sapiens illud reprimit et mente recondit, juxta illud cap. XVII, 27: «Pretiosi spiritus vir eruditus;» et cap. XXV, 28: «Qui potest in loquendo cohibere spiritum suum.»

Quinto, Chaldæus per spiritum accipit iram et furorem: irati enim spiritus et fumos naribus efflant; unde vertit, omnem furorem profert stultus, at sapiens in prudentia reprimit eum; et Vatablus, omnem iram suam effundit stultus, sapiens autem postea pacat eam. Quod dupliciter accipi potest: primo, de ira stulti, q. d. Stultus litigans et excandescens effutit quidquid illi bilis suggerit, ac sapiens reddita ratione pacat eum ut bile posita mitescat; secundo, de ira ipsius sapientis, q. d. Stultus nequit cohibere iram, at sapiens eam prudenti silentio et consideratione reprimit; unde Symmachus vertit, in novissimo mitigat eam. Accedunt Septuaginta qui pro spiritum vertunt θυμόν, quod S. Hieronymus et ex eo Cassianus vertunt iram. Audi Cassianum, Collat. XVI, cap. XXVII: «Totam iram suam profert stultus, sapiens autem dispensat per partes, id est stultus quidem ad ultionem sui iræ perturbatione succenditur; sapiens autem paulatim eam maturitate consilii ac moderationis extenuat et expellit. Tale est et illud quod ab Apostolo dicitur: Non vosmetipsos vindicantes, charissimi, sed date locum iræ, hoc est, nequaquam ad vindictam iracundia cogente tendatis; sed date locum iræ, hoc est, non sint corda vestra sic impatientiæ et pusillanimitatis angustiis coarctata, ut violentam commotionis procellam, cum irruerit, sustinere non possint: sed dilatamini in cordibus vestris, suscipientes adversos iracundiæ fluctus in illis extentis sinibus charitatis, quæ omnia suffert, omnia sustinet; et ita mens

vestra amplitudine longanimitatis ac patientiæ dilatata, habeat in se consiliorum salutares recessus, in quibus receptus quodammodo atque diffusus teterrimus iracundiæ fumus, protinus evanescat.» Et post nonnulla: «Hæc est enim natura iræ, ut dilata languescat et pereat, prolata vero magis magisque conflagret.» Docet ergo hic Salomon efficax iræ remedium esse, si ultio, verba aspera, rixæ, etc., ad quæ ira exstimulat, differantur, ut maturius considerentur: ira enim est

velut flamma, quæ ubi efferbuit, illico defervescit et subsidit. Optimum ergo iræ remedium est mora, præsertim quia per eam ratio evigilat, et multa prudenter considerat, quæ iræ tumultus reprimant, illosque per partes carpant et dissipent: hoc enim est iram fallere, et fallendo eludendoque enervare. Idem docuere Philosophi: Aristoteles: «Ut ira coquatur, ait, tempore opus est, nec aliud salubrius remedium occurrit.» Athenodorus hoc monitum Augusto Cæsari velut monile aureum dedit: «Quoties irasceris, nihil dicito vel agito, donec viginti quatuor alphabeti litteras recitaveris.» Simile documentum dedit S. Ambrosius Theodosio Imperatori, cum subita ira jussisset Thessalonicenses, qui statuam suam dejecerant, occidi. Seneca, lib. II De Ira, cap. XXVI: «Maximum, ait, remedium iræ est mora, nec ab illa pete initio ut ignoscat, sed ut judicet: desinet, si exspectat; nec universam illam tentaveris tollere: graves habet impetus primos: tota vincetur, dum partibus carpitur.» Idem, lib. III, cap. XII: «Nemo se differt: atqui maximum iræ remedium dilatio est, ut primus ejus fervor relanguescat, et caligo quæ premit mentem, aut resideat, aut minus densa sit. Quædam ex his quæ te præcipitem ferebant, hora, non tantum dies, molliet; quædam ex toto evanescent.» Præclare Nazianzenus in Iambicis: «Patientia, ait, molestiarum decoctio est.» Hic sensus recte cadit in versionem Chaldæam, Vatablum et Septuaginta, at minus commode in Vulgatam, quæ habet, sapiens autem differt et reservat in posterum: nec enim ira differendo reservanda est, sed plane exstinguenda.

15. VIRGA ATQUE CORREPTIO TRIBUIT SAPIENTIAM: PUER AUTEM QUI DIMITTITUR VOLUNTATI SUÆ, CONFUNDIT MATREM SUAM.

Porro S. Gregorius, III part. Pastor. admon. 10, per spiritum accipit impatientiam, quam reservari ait in posterum, dum ultimo Dei judicio remittitur: «Audiant, ait, impatientes, quod per Salomonem rursum dicitur: Totum spiritum suum profert stultus, sapiens autem differt et reservat in posterum. Impatientia quippe impellente agitur, ut totus foras spiritus proferatur, quem idcirco perturbatio citius ejicit, quia nulla interius disciplina sapientiæ circumcludit; sapiens autem differt et reservat in posterum; læsus enim in præsens se ulcisci non desiderat, quia etiam tolerans parci optat; sed tamen juste vindicari omnia extremo judicio non ignorat.»

16. IN MULTIPLICATIONE IMPIORUM MULTIPLICABUNTUR SCELERA: ET JUSTI RUINAS EORUM VIDEBUNT.

Hebraice, multiplicabitur praevaricatio. Causa est, quod impius impio ad scelus auxilium praestet, animosque et audaciam addat, qui, si solus esset, invalidus esset, et timeret in scelere deprehendi et puniri. Rursum, multitudo impiorum inducit licentiam peccandi, ejusque impunitatem, quod nemo multitudinem plectere audeat; insuper multitudo auctoritatem et decus conciliat sceleri: quo enim quisque est sceleratior, eo se videt pluribus placere, esseque in pretio, quasi qui choragum impietatis eorum agat. At ne pii hac impiorum multitudine percellantur, eamque in impietate sequantur et aemulentur, eos in pietate corroborat Salomon, dum subdit: «Et justi ruinas eorum videbunt,» q. d. Breve erit impiorum gaudium, breve impietatis regnum, quia mox a Deo vindice punientur, perdentur et in ruinam agentur; quam justi videbunt et gaudebunt, tum ob impietatis supplicium et excidium, tum ob suam justitiae sortem sanctam et beatam, quae eos a communi impiorum excidio separavit et vindicavit.

Septuaginta pro יראו iiru, id est videbunt, aliis punctis legentes יראו iireu, id est timebunt, a ירא iare, id est timuit, vertunt, justi autem illis cadentibus timidi fiunt; vel, ut Auctor Catenae Graecae, in illorum ruina consternantur justi, id est gravitate supplicii impiorum percelluntur et continentur justi, ne eorum scelera imitari cogitent.

17. ERUDI FILIUM TUUM, ET REFRIGERABIT (Hebraice, requiescere faciet) TE, ET DABIT DELICIAS ANIMAE TUAE.

Septuaginta, erudi filium tuum, et requiem dabit tibi; et dabit ornatum animae tuae.

Nota: To erudi, hebraice יסר iasser, id est corripe, castiga, erudi, proprie ad cupiditatum castigationem et morum conformationem pertinet; potest tamen quoque ad artes et scientias referri: filius enim a patre eruditus, ac ad scholas amandatus, si doctus et sapiens evadat, primo, patri magnae est consolationi, et refrigerio, ut in eo quasi in baculo senectutis suae, imo quasi in centro et complemento votorum suorum, placide conquiescat; secundo, eidem est in deliciis animae, id est summis et profundis, quae ad intima animae penetrant, eaque deliciosa voluptate mirisque oblectamentis perfundant et repleant; tertio, eidem est magno ornamento, ut vertunt Septuaginta, quia per filium doctum et eruditum, qui ob scientiam fit doctor, episcopus, senator, praefectus, gubernator, etc., reipublicae pater honoratur, laudatur, ornatur, ac per filium nomen et fama ejus in multos annos celebratur, ac subinde in multa saecula perennat. Vide dicta Eccli. xxx, 1 et seq., ubi eadem fere est sententia, imo plures aliae in eamdem rem.

Huc spectat proverbium Arabum, Cent. 2, num. 66: «Rami, quando correxeris eos, rectificantur; trabs autem non lentescit, quando correxeris eam,» id est, tenera aetas flecti dirigique potest, at indurata corrigi nequit. Hoc est quod Gallice dicitur: Vieil arbre, malaisé à redresser.

Septuaginta, erudi filium tuum, et requiem dabit tibi; et dabit ornatum animae tuae. Nota: To erudi, hebraice יסר iasser, id est corripe, castiga, erudi, proprie ad cupiditatum castigationem et morum conformationem pertinet; honestatem, virtutem. Septuaginta, plaga et correptiones dant sapientiam: puer autem errans confundit parentes suos; Aquila et Symmachus, juvenis autem dimissus; Chaldaeus, puer qui non recipit correptionem. Sub matrem intellige et patrem. Unde Syrus vertit, puer, qui non castigatur, pudefacit patrem suum; nominat tamen matrem prae patre, quia ad matrem spectat puerorum educatio et institutio: quare si ipsa eam negligat, filiumque suae voluntati dimittat, ab eo pudefiet. Sicut Ismael, ait R. Salomon, pudefecit Agar matrem suam, dum vexans Isaacum, a Sara et Abraham jussu Dei una cum matre domo expulsus, eamdem magno dedecore, aeque ac miseria et maerore affecit, Genesis xvi.

Huc pertinet proverbium Arabum: «Jocus (collusio) aufert reverentiam.» Itali dicunt: Baldezza di padrone, cappello di matto. Pergunt Arabes: «No lude cum optimate, ne irascatur tibi, neque cum infimate, ne audeat super te,» id est ne te abutatur. Significat haec gnome puerum esse instar pulli equini, petulantem, lascivum, et suae phantasiae ac cupiditati obsequentem; quare sicut pullus freno, calcari, flagello domatur, ut hero serviat: sic correptione et castigatione, puta verbis et verberibus domandus formandusque est puer, ut non cupiditati, sed rationi et doctrinae obsequi discat; alioquin instar pulli indomiti fiet protervus, pervicax, et sese in omne scelus et dedecus praecipitem dabit, eoque secum trahet patrem et matrem. Ita B. Levi: Flagellis, inquit, et correptione puer sapientia excolitur: ita enim honestis moribus informatur; quibus si careat, nulla semita relinquetur ad sapientiam obtinendam: puer autem, qui suae voluntati permittitur, tum recta institutione, tum sapientia caret, atque ideo matri probro est ob improbitatem suam; praecipue vero cum in eamdem plerumque improbitatis culpa rejiciatur, universis affirmantibus id ab illa effectum fuisse, quae puerum a teneris recte non imbuerit. Haec ille.

Salomonem secutus Plutarchus, lib. De Officio auditoris, docet puerum castigandum et formandum sicut castigatur et formatur pullus equinus, ut sessori sit tractabilis, flexilis et commodus.

Prudenter vero monet Seneca, lib. II De Ira: «Plurimum, ait, proderit pueros statim salubriter instituere; difficile autem est regimen, quia dare debemus operam ne aut iram in illis nutriamus, aut indolem retundamus.» Et post nonnulla concludit: «Sic itaque inter utrumque regendus est, ut modo frenis utamur, modo stimulis.»

18. CUM PROPHETIA DEFECERIT, DISSIPABITUR POPULUS: QUI VERO CUSTODIT LEGEM, BEATUS EST.

Chaldaeus, in multitudine impiorum dissipabitur populus; Septuaginta, non erit enarrator (Auctor Catenae Graecae, qui legem interpretatur) genti iniquae; custodiens autem legem beatissimus. Pro dissipabitur hebraice est יפרע iipara, id est, ut Cajetanus, nudabitur, vel spoliabitur populus; Pagninus, rebellis erit; Syrus, scindetur populus; alii, retrocedet; Baynus, cessat et otiosus est populus. Omnia huic loco quadrant: nam ubi deficiunt Prophetae et pii doctores et concionatores, primo populus cessat a bonis operibus, deinde deficit et recedit a religione, mox scinditur in sectas et schismata, illico rebellat suis pastoribus, itaque tandem nudatur omni virtute omnique bono spiritali et saepe temporali.

Quaeres, quaenam haec est prophetia? Primo, Rabbini ad litteram proprie dictam accipiunt. Hanc enim significat hebraeum חזון chazon, id est visio: unde Prophetae vocati sunt חזים chozim, id est videntes, quod futura et abscondita acuto et illuminato a Deo mentis oculo eminus viderent et prospicerent. Prophetae autem prisci, ut Isaias, Jeremias, Ezechiel, Daniel, etc., non tantum erant veri Prophetae, sed et doctores, concionatoresque a Deo missi ad populum, ut ejus idololatriam et scelera castigarent, et ad fidei legisque studium reducerent, minando et praedicando captivitatem, aliasque poenas a Deo infligendas, ac proponendo libertatem, pacem caeteraque praemia a Deo, si legem servassent, promissa et revelata. Quare prophetiae defectus recte hic opponitur legi, legisque studio et observationi, q. d. Cum defecerint Prophetae, qui populum in idola et vitia abeuntem corripiant, doceant, refrenent, minando futuras poenas, et promittendo futura praemia sibi a Deo revelata, tunc populus effrenis in idololatriam suasque cupiditates vagus abibit, et dissipabitur in varios errores et scelera, ob quae in captivitatem Assyriacam, Babylonicam, Romanam, etc., abducetur. Cum vero fuerint Prophetae virique sancti, quorum monitis et exemplo populus, vel quilibet privatus obediens legem custodiat, tunc felix et beatus erit, quia poenas a Deo legis praevaricatoribus intentatas evadet, et praemia ejus observatoribus promissa consequetur.

Hunc sensum confirmat rei eventus. Cum enim Israelitae sub Osee et Sedecia regibus contempserunt Prophetas, comminantes captivitatem Assyriacam et Babylonicam, abeuntes ad idola et scelera, tunc in eamdem abducti, ac per Assyriam ac Babyloniam dispersi fuere. Quamdiu vero eosdem audivere sub Davide, Salomone et caeteris, tamdiu incolumes, opulenti et felices in Judaea perstitere. Ita R. Salomon, R. Levi, Aben-Ezra et alii. Sic sub Heli pontifice et principe, ob nequitiam filiorum ejus deficiente prophetia, dissipatus est populus et traditus Philisthaeis, I Reg. cap. II et sequent. Unde Deus tunc suscitavit Samuelem, qui populum Deo et paci restitueret: quia «sermo Dei erat pretiosus (id est rarus) in diebus illis, non erat visio manifesta,» I Reg. III, 1. Hoc est quod Deus interminatur per Isaiam, cap. xxix, 9: «Obstupescite, et admiramini; fluctuate, et vacillate; inebriamini, et non a vino; movemini, et non ab ebrietate. Quoniam miscuit vobis Dominus spiritum soporis, claudet oculos vestros, prophetas et principes vestros, qui vident visiones, operiet. Et erit vobis visio omnium sicut verba libri signati, quem cum dederint scienti litteras, dicent: Lege istum; et respondebit: Non possum; signatus est enim. Et dabitur liber nescienti litteras, dicaturque ei: Lege; et respondebit: Nescio litteras,» quod explicans subdit: «Peribit enim sapientia a sapientibus ejus, et intellectus prudentium ejus abscondetur.» Hac de causa Elias propheta ab Elisaeo nuncupatus est «currus Israel, et auriga ejus,» quia ipse velut currus vehebat, protegebat et aurigabat populum per legis studium ad felicitatem et omne bonum, IV Reg. II, 12.

Secundo, Beda, Hugo, Cajetanus, Baynus, Vatablus, Jansenius, per prophetiam accipiunt interpretationem sacrae Scripturae. Sic Franciscus Suarez, tract. De Fide, disput. 8, sect. III, num. 5; prophetia enim late patet, et complectitur interpretationem sacrae Scripturae, doctrinam sacram, concionem, psalmodiam etc., uti dixi I Cor. xiv, 10. Sensus ergo est, q. d. ait Beda: «Cum cessaverit sacerdotalis eruditio, solvetur continuo disciplina divinae legis, qua populus ad beatitudinis praemia pertingere debuerat.» Significat ergo, ait Jansenius, populum dissipadum, cum prophetiam, hoc est Prophetarum oracula, et in illorum locum concionatorum sacram doctrinam recipere recusabit, ut deficere prophetiam sit, eam amplius non admitti, nec recipi; cum enim hoc fit, tunc necesse est ut populus dissipetur, hoc est, dispergatur in varios errores et sectas, ac separetur a vera religione et pietate. «Qui vero custodit legem (populus scilicet), beatus est,» q. d. Beatus ergo et felix ille populus, qui legis Dei rationem habet, eamque observare studet.

Secundo, q. d. Cum demerentibus hominum peccatis, ita per divinam ultionem fieri contigerit, ut prophetia et sacra doctrina deficiat, et hominibus subtrahatur, certe tunc male erit illi populo: dissipabitur et distrahetur in varios errores, sectas, vitia et dissensiones. Est enim haec vel maxima Dei ultio, et multorum malorum in republica seminarium, quod subtrahat sinceram suae voluntatis annuntiationem. Unde per Amos cap. viii, minatur se missurum famem in terram, non panis, sed audiendi verbum Dei.

Tertio, noster Salazar per prophetiam, aeque ac per legem, accipit veram religionem verumque Dei cultum, q. d. Si desit in populo prophetia, id est religio et veri Numinis cultus, continuo pax solvitur et in factiones plebs secatur, ruitque respublica. «Religio una, ait Philo in Vita Mosis, civium animos adstringit, et conturbernia societatesque confirmat.» Seneca, in epist. 95: «Primum, ait, militiae vinculum est religio.» Livius, lib. V: «Omnia prospera eveniunt colentibus deos, adversa spernentibus.» Plinius, lib. XIV: «Religione vita constat.» Cicero, act. 3 in Verrem: «Omnes religione moventur.» Haec «illa lux doctrinarum;» sic enim Ciceronem vocat Plinius, lib. XVII, cap. v. Flavius Vopiscus, lib. II: «Romanorum respublica, ait, inter multorum imperia per religionem stetit. Qui vero custodit legem, beatus erit,» id est, populus veram religionem observans fortunatissimus erit, uti fuere Hebraei quamdiu Deum verum sincere coluerunt, teste S. Augustino, libro III De Civitate Dei, cap. xxxiv.

19. SERVUS VERBIS NON POTEST ERUDIRI, QUIA QUOD DICIS INTELLIGIT, ET RESPONDERE CONTEMNIT.

Hebraice, quia intelligit, et non respondet, nec verbo, nec facto, id est non obedit, non facit quae ei ab hero jubentur. Septuaginta, verbis non erudietur servus durus: nam etsi intellexerit, non obediet; Syrus, scit enim se non esse verberandum, vel vulnerandum; Chaldaeus, qui cognoscit jugum, nec patitur.

Servum ergo intelligit qui servili est indole, ut nil faciat nisi plagis et flagris adactus. Hinc servilis metus nomen accepit, qui nil facit amore boni, sed omnia timore mali, puta metu castigationis. Servus enim qui herum amat illique ex amore obsequitur, non tam servus est quam liber et libertus. Unde servus ille apud Euripidem in Helena, ait: «Nomen quidem non habeo liberum, sed animum.» Et ille apud Sophoclem: «Etsi corpus, ait, servum sit, mens tamen libera est.» Qualem proinde benigne ab hero tractandum esse docet Eccli. cap. xxxiii; nam cum vers. 28 dixisset: «Servo malevolo tortura et compedes,» de benevolo subdit, vers. 31: «Si est tibi servus fidelis, sit tibi quasi anima tua; quasi fratrem sic eum tracta.» Vide ibi dicta. Servi ergo alii servile habent ingenium, suntque hebetes et stupidi: hi docendi sunt quantum fert eorum capacitas; alii servilem habent voluntatem, puta duram, praefractam, rebellem, cujus proinde durities, inobedientia et rebellio plagis contundenda est. Huc facit adagium: «Phryx plagis emendatur,» dici solitum in barbaros, servilique ingenio homines, qui non pudore, neque monitis, sed verberibus redduntur meliores, cum contra generosus animus, ut ait Seneca, rectius ducatur quam trahatur. Phrygia enim multa dabat mancipia. Unde proverbium: «Phrygium mancipium.» Huc quoque facit illud apud Macrobium in Saturnal.: «Quot servi, tot hostes,» tum quia olim hostes victi captique servituti addicebantur: unde vocabantur mancipia quasi manu capta, et haec prima servitutis et servorum est origo; tum quia «dimidium mentis servis ademit Jupiter,» ut ait Homerus, Odyss. V, et ex eo Plato lib. VI De Legibus: «Nihil enim integrum, ait, neque sanum habet animus servilis. Nam nihil oportet credere his hominem qui sapiat; siquidem Poeta doctissimus ait:

Dimidio mentis deprivat Juppiter illos, Servilis quoscumque viros sors ceperit unquam.

Tum quia, sicut verus amor libertatis est alumnus, sic merus timor servitutis est assecla: odit enim quisquis metuit. Unde genuinum quoddam odium insitum videtur servis in dominos. Hinc Euripides in Alcmaeone: «Quisquis, ait, fidem habet servo, perquam stultus esse videtur.»

20. VIDISTI HOMINEM VELOCEM AD LOQUENDUM? STULTITIA MAGIS SPERANDA EST, QUAM ILLIUS CORREPTIO.

«Homo velox ad loquendum,» ait Beda, Hugo, Lyranus, Cajetanus et alii, est garrulus, futilis, vaniloquus, qui praeceps est et prurit ad loquendum; unde effutit quidquid ei in buccam venit; quare stultitia magis speranda est, quam correctio, quia multa dicit futilia, vana, inepta, quae ejus stultitiam indicant et adaugent, tum quia iis quae dicit, totus intendit, nec alios sinit suum sermonem interrumpere; quare eorum correptionem non audit, nec curat. Hanc causam dat Beda: «Grave quidem, ait, vitium stultitiae, sed non levius verbositatis. Nam saepe contingit ut idiota aliquis citius verba salutiferae correptionis accipiat, quam is qui, affluentia praeditus sermonis, magis sua quae novit, vel quae nosse autumat, jactanter proferre, quam dicta sapientum audire contendit,» q. d. Talis est incorrigibilis, quia sibi placens, totus suis quae loquitur, intendit: quare aliorum monitis quibus corrigeretur, attendere nequit.

Secundo et potius, «homo velox ad loquendum» est, qui sibi prae aliis sapere videtur, ideoque quavis re proposita suum judicium praecipitanter interponit et anteponit caeteris; quare eorum sententiam non exspectat, nec rem satis examinat et considerat, sed sententiam praecipitat: quo fit ut saepe ea dicere et docere velit, quae non didicit et nescit, eaque deinde tueri velit, nec sinat se corrigi. Quocirca a tali nil exspectandum, nisi ut stultitiam suam magis magisque loquendo prodat, imo multa parerga, absurda, falsa, stulta proferat, ac magis stultescat. Haec enim gnome est eadem cum illa cap. xxvi, 12: «Vidisti hominem sapientem sibi videri? magis illo spem habebit insipiens.» Ibi enim causa indicatur, scilicet quod sibi sapiens videatur; hic vero effectus notatur, scilicet quod sit velox ad loquendum, ideoque stultus et incorrigibilis. Talem S. Jacobus monet dicens, cap. 1, 19: «Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum;» et Eccli. cap. IV, 34: «Noli citatus esse in lingua tua;» et cap. xix, 28: «Est tacens, et ipse est prudens;» et cap. xx, 5: «Est tacens, qui invenitur sapiens; et est odibilis, qui procax est ad loquendum.»

Hoc vitium se detestatum esse scribit Nazianzenus, orat. 1 Apologet.: «Haec cum nobiscum, ait, ipsi, non pessimis fortasse consiliariis, benevolis quidem certe collocuti, praestabilius esse duximus, cum ea quae dicenda et facienda essent nesciremus, ea discere, quam nescientes docere. Praeclare enim cum eo agitur, cui vel in profundam senectutem canus sermo veniat, eamque vim habens, ut recenti adhuc in pietate animae adjumento esse possit.» Causam subdit: «Nam certe alios docere aggredi priusquam ipsi satis edocti, valde stultorum aut temerariorum hominum esse videtur; stultorum quidem, si ne inscitiam quidem suam cognoscant; temerariorum, si cum eam cognitam habeant, hoc tamen negotium aggredi non verentur.»

Audi Nesterotem Abbatem apud Cassianum, Collat. XIV, cap. IX: «Esto ergo per omnia citus ad audiendum, tardus autem ad loquendum, ne cadat in te illud quod notatur a Salomone: Si videris virum velocem in verbis, scito quia spem habet magis insipiens quam ille. Nec quemquam verbis docere praesumas, quod opere ante non feceris. Hunc enim nos ordinem tenere debere etiam exemplis suis Dominus noster instituit, de quo ita dicitur: Quae coepit Jesus facere et docere. Cave ergo ne ante actum prosiliens ad docendum, in illorum numero deputeris, de quibus in Evangelio Dominus ad discipulos loquitur: Quae dicunt vobis, servate et facite; secundum vero opera eorum nolite facere: dicunt enim, et non faciunt.»

STULTITIA MAGIS SPERANDA EST, QUAM ILLIUS CORREPTIO. — Primo, aliqui sic exponunt, q. d. Magis speranda, id est timenda et exspectanda est ejus stultitia, quod scilicet fiet stultior, quam quod correptus sese corriget. Sic sperare pro timere sumitur per catachresin apud Virgilium, I Aeneid.:

Si genus humanum, et mortalia temnitis arma, At sperate deos memores fandi atque nefandi.

Ubi Servius: Sperate, inquit, id est timete abusive. Idem, lib. IV Aeneid.:

Hunc ego si potui tantum sperare dolorem:

dolor enim non speratur, sed timetur; speramus enim bona, timemus tristia et adversa.

21. QUI DELICATE A PUERITIA NUTRIT SERVUM SUUM, POSTEA SENTIET EUM CONTUMACEM.

Ut obsequia heri detrectet, imo velit haberi et tractari quasi filius, adeoque esse haeres heri sui. Hoc enim significat hebraeum מנון manon, id est arrogans sibi jus filiationis: נין nin enim est filius; unde Hispanicum niño. Unde Tigurina vertit, postremo jus filiorum occupare molietur; Vatablus, novissime ejus erit filius, id est, volet haberi pro filio; Pagninus, in novissimo erit superbus perinde ac filius, imo litem movere poterit filiis, ut cum ipsis sit haeres, allegans jus praescriptionis, quod scilicet a puero alitus et habitus sit quasi filius, itaque tacite a patre sit adoptatus, ac tanto tempore jus filiationis et haereditatis praescripserit. Sic Siba servus Miphiboseth filii Saulis, indulgenter ab eo habitus, partem haereditatis ejus invasit, dum herum apud Davidem accusando, ab eo eamdem obtinuit, II Reg. xix.

Significat ergo haec gnome, ait Jansenius, eum qui servo suo nimis est familiaris, nimisque indulget, deliciis ciborum eum nutriens, et vestitus splendore ornans, ac otium ei permittens, postea pro praestitis beneficiis experiri illum sibi magis rebellem; proinde subindicat proverbium patresfamilias diligenter circumspicere debere, ut sic a principio agant cum servis suis, ut sibi quam maxime utiles et morigeros habeant. Indicat item proverbium eos qui ignobilis sunt conditionis et animi, prosperam fortunam ferre non posse, eaque abuti ad inscientiam et superbiam. Videre est illud in populo Judaico, qui cum servilis esset conditionis, de servitute Aegyptiaca liberatus, post multa ac magna beneficia, quibus ab exitu de Aegypto fuit affectus, factus est contumax et rebellis, juxta vaticinium Moysis in suo cantico: «Incrassatus est dilectus, et recalcitravit; incrassatus, impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo,» Deuter. XXXII, 15.

Salomonem secutus Siracides, cap. xxxiii, 25, de servis ita sancit: «Cibaria, et virga, et onus asino; panis, et disciplina, et opus servo;» ubi plura hac de re dixi. Quin et Plato, dialog. 6 De Legibus, docet durius tractandos servos, ne molliores fiant: «Allocutio omnis, ait, ad servos quodam modo imperium sit, neque jocus ullus cum illis habeatur; quod multi stulte facientes, dum delicatius eos nutriunt, difficiliorem viam et sibi ad imperandum, et illis ad obediendum reddunt.»

Septuaginta pro מנון manon videntur legisse מאנ maon, id est dolor, q. d. Erit hero dolori, sicut Benjamin matre moriente natus, inde vocatus est Benon vel Benoni, id est filius doloris. Septuaginta ergo sic vertunt, qui deliciatur puero, fraudulus erit; novissime autem dolebit super se. Sicut doluit filius prodigus, cum post consumpta bona in deliciis et luxuriis, coactus est mendicare et pascere porcos, Luc. xv. Et Chaldaeus, qui deliciis indulget a pueritia, servus evadet, et ad extremum evertetur; Syrus, ad extremum gemet; Symmachus, et in novissimo erit murmuratio. Huc facit quod scribit Celsus, lib. IV: «Caducus morbus, ait, pueris ex deliciosa educatione contingere solet.» Denique Septuaginta manon forte acceperunt quasi conflatum ex מן man, id est pars, vel manna, et און on, id est dolor, q. d. Qui delicate se nutrit, tandem pars et sors ejus erit dolor, hoc est, incidet in morbos, egestatem, aerumnas aliosque dolores. Aut manna, id est dulces ejus deliciae fient dolor, id est vertentur in dolores; littera enim aleph quae est in און on, quia quiescens, saepe eliditur et omittitur.

Tropologice, servus animae est corpus: qui ergo illud delicate nutriet, sentiet illud sibi contumax et rebelle, ut suis deliciis addictum nolit animae obsequi ad orandum, meditandum, caeteraque opera poenitentiae et virtutum arduarum obeundum; sed potius animae dominari velit, illamque trahere ad suas cupedias. Dicat ergo animi sui cultor, liber et dominus, cum Philosopho: «Ad majora natus sum, quam ut me corporis mei mancipium efficiam;» et: «Magna corporis cura, magna virtutis est incuria.» Crates teste Maximo, serm. 27, conspicatus adolescentulum athleticum vino, carne et exercitatione corpulentiorem: «O miser, ait, desine adversus temetipsum carcerem munire.» Ibidem Diogenes ait: «Quibus in aedibus magna est ciborum copia, ibi multi solent esse mures et feles: sic ea corpora, quae multum cibi capiunt, solent plures morbos contrahere.» Ibidem S. Basilius: «Venter, ait, est perfidus mercator (graece συναλλάκτης, id est permutator, qui cum alio contrahit, paciscitur, vel merces commutat), penus nihil conservans: multarum rerum appositarum incommodum retinens, res ipsas autem non conservans.»

22. VIR IRACUNDUS PROVOCAT RIXAS: ET QUI AD INDIGNANDUM FACILIS EST, ERIT AD PECCANDUM PROCLIVIOR.

Hebraice, vir nasi miscebit litem, et auctor excandescentiae multus praevaricatione; Chaldaeus, et viri furiosi multa sunt peccata; Septuaginta, vir indignabundus suscitat contentionem, et vir iracundus effodit peccatum. Pro suscitat legunt aliqui codices aequat, id est fedit rixam; Symmachus, irritat pugnam; Syrus, iracundus multiplicat peccata. Perperam R. Salomon accipit rixas Dei, q. d. Iracundus Dei iram et judicium in se advocabit. Non enim agitur hic de ira Dei, sed de rixis hominum, quas iracundus provocat.

Prius hemistichium audivimus cap. xv, 18; posterius idem quod prius dicit, sed illud aliis verbis repetit et exaggerat, nimirum quod indignabundus proclivis sit ut ruat in multa peccata cordis, oris et operis: cordis, scilicet in internas murmurationes, excandescentias, impatientias, cogitationes vindictae, etc.; oris, scilicet in clamores, jurgia, convicia, lites, maledicta; operis, scilicet in pugnas, rapinas, caedes, etc. Hoc est quod ait S. Jacobus cap. 1, 20: «Ira viri justitiam Dei non operatur,» sed omnem injustitiam et iniquitatem diaboli, qui totus ardet ira, et omnes ad iram succendit. Unde Nazianzenus in Carmine De Ira:

23. SUPERBUM SEQUITUR HUMILITAS (non quae sit voluntaria et virtus, sed involuntaria et coacta, quae sit poena, puta humiliatio, depressio, vilipensio), ET HUMILEM SPIRITU SUSCIPIET GLORIA.

Nervosa hebraice: superbia hominis humiliabit eum, et humilis spiritu assequetur gloriam; Chaldaeus, et qui submissus est spiritu, dividet gloriam; Septuaginta, contumelia virum humiliat; humiliter autem sentientes firmat gloria Dominus; Syrus, demisso humilitas honores multiplicat.

Pro suscipiet hebraice est תמך iitmach, id est sustinebit, sustentabit, q. d. Humilis etiam cum deprimetur, sustinebitur, ne honore spolietur; vel qui animo est demisso, a divina gloria sustinebitur, ait Aben-Ezra. Gloria ergo humiles suscipit, id est sursum capit et rapit sursum, elevat ad altos honorum gradus, et elevatos ibidem retinet, ne quo casu deorsum labantur.

Unde R. Salomon: Animo submissus, ait, proxime accedit ad gloriam, illamque semper fovebit, vel potius ab ea fovebitur. Est prosopopoeia: gloria enim hic inducitur quasi persona, puta quasi agonotheta humilibus in agone humilitatis strenue decertantibus, attribuens suum decus et lauream, imo suum gradum et locum, scilicet, ut ad excelsum gloriae gradum thronumque eleventur, inque secum una consideant. Pariles enim comites sunt et asseclae, gloria et humilitas, atque ex adverso ignominia et superbia. Unde superbia hic inducitur quasi judex vel carnifex superbum humilians et dejiciens. Sicut igitur aquila pullos suos alit, excipit elevatque in altum, atque ibi definet et sustinet ne prolabantur: sic pariter gloria alis humerisque suis excipit, et in altum elevat humiles, ibique sustentat et firmat, ne quis casus eos deprimat.

Huc allusit verus Salomon Christus Dominus dicens: «Omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur,» Luc. xiv, 11. Nihil hac sententia in re verius, nihil tamen in praxi difficilius. Scimus, imo credimus, omnes quotquot fideles sumus, Salomoni et Christo, asserentibus viam veram et securam ad gloriam esse humilitatem, viam vero ad ignominiam esse superbiam; et tamen conamur eniti ad gloriam superbe nos nostraque ostentando et magnificando, humiliare vero et deprimere aemulos nostros, ut eis conflemus ignominiam: cum juxta hanc Salomonis et Christi gnomen, hac ratione nobis per superbiam conciliemus ignominiam, humilitatis vero gloriam, saepe in hac vita, semper in futura. Quantus hic error, quanta abusio filiorum Adam! ait S. Bernardus.

Denique haec gnome concinit cum illa cap. xvi, 18: «Contritionem praecedit superbia, et ante ruinam exaltatur spiritus;» et cap. xviii, 12: «Antequam conteratur, exaltatur cor hominis; et antequam glorificetur, humiliatur.» Vide utrobique dicta. Ratio est justum Dei judicium, qui justa congruaque talione superbos castigat depressione et ignominia, humiles vero praemiat celsitudine et gloria.

Septuaginta vertunt, spiritu humiles gloria firmat Dominus, dum scilicet eos continet in humilitate, ne per gloriam superbiant, itaque utramque perficiant; sed ut, quanto fiunt gloriosiores, tanto fiant et humiliores, utpote qui gloria se indignos et confusione dignos autumant, omnemque suam virtutem et gloriam uni Deo Deique gratiae adscribunt. Chaldaeus vertit, et qui submissus est, dividet gloriam, id est tam copiosam recipit gloriam, ut eam cum aliis dividere queat, imo optet et velit. Superbi enim indoles est, omnem gloriam sibi soli servare, imo alienam rapere et sibi attribuere: humilis vero indoles est, gloriam suam aliis cedere, eamque cum aliis partiri et dividere, aliosque gloriae suae socios asciscere, ejusque participes efficere. Syrus, demisso humilitas honores multiplicat, q. d. Una humilitas multos parit honores: honoratur enim a Deo, ab Angelis, ab omnibus hominibus, idque non uno, sed multiplici honore, tum temporali, tum aeterno. Rursum humilis sicut multiplicat humilitatis actus, sic per eos adauget et multiplicat sibi gloriam: nihil enim ita gloriosum est atque praeclara agere et humiliter de se sentire; hoc enim proprium est gloriae objectum. Quocirca humilis quo praeclariora agit, eo humilius de se sentit, eoque majori laude et gloria dignum se efficit.

Nota: Primus hujus axiomatis, quod Deus superbos humiliet, et humiles exaltet, auctor fuit S. Job, cap. xxii, vers. 29, dicens: «Qui humiliatus fuerit, erit in gloria; et qui inclinaverit oculos (humiles enim demittunt oculos ex demissione animi), ipse salvabitur.» Idem confirmat hic Salomon, et Christus Luc. xviii, cap. 14, et B. Virgo canens in suo Magnificat: «Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles.» Hi ergo quatuor hominum sapientissimi hanc gnomen asseverarunt, ut eorum testimonio cedat et convincatur omnis hominum incredulitas et diffidentia. Humilem igitur spiritu in suum hospitium, imo thronum, excipiet gloria, praesertim cum Deus Angelis, imo Seraphinis (quibus insertus est humillimus S. Franciscus) eum inseret, ac in coelo et terra totoque mundo, etiam inferno, illustrem et gloriosum efficiet. Sunt enim superbia et humilitas quasi duae lances, quarum si superbia ascendat et crescat, homo decrescit et descendit; si vero humilitas descendat et se deprimat, homo in magnam dignitatem ascendit. Exemplo sint primi utriusque choragi et antesignani S. Michael et Lucifer. Lucifer enim arroganter dicens: «In coelum conscendam, etc., similis ero Altissimo,» Isaiae xiv, 13, mox audiit, vers. 15: «Verumtamen ad infernum detraheris in profundum laci;» Michael vero humillime dicens מי כאל mi cael, id est, quis ut Deus? primatum inter Angelos et thronum Luciferi occupavit. Eamdem ducum suorum sortem exspectent humiles, qui militant sub vexillo S. Michaelis; et superbi, qui militant sub signis Luciferi. «Ipse enim est rex super universos filios superbiae,» Job XLI, 25.

24. QUI CUM FURE PARTICIPAT, ODIT ANIMAM SUAM: ADJURANTEM AUDIT, ET NON INDICAT.

Hebraice, exsecrationem audiet, et non annuntiabit; alii legunt, perjurium audiet, etc.; Chaldaeus, jusjurandum defertur ei, et non confitebitur; Septuaginta hunc versum cum sequenti sic nectunt: Qui participat furi, odit animam suam; si autem juramentum propositum audientes non annuntiaverunt, timentes et reveriti homines supplantati sunt; qui autem confidit in Domino, laetabitur. Supplantati sunt, id est supplantabuntur adeo certo, ac si jam supplantati essent, certo subvertentur, ut habent Complutenses Regii et Auctor Catenae Graecae.

Passim Interpretes simpliciter et plane hanc gnomen accipiunt de furis socio, qui furti est particeps. Sunt enim nonnulli adeo hebetes vel cupiditate caeci, ut putent, vel putare et sibi persuadere velint, furari quidem esse peccatum; at ubi jam res furto sublata est, sine peccato a se usurpari posse, quod jam extra heri potestatem sit: imo satius esse ut illa a se innocente quam a fure nocente, qui eam injuste rapuit, occupetur. Hunc errorem convellit hic Salomon, docetque tam reum esse furti socium, qui participat in furto, quam furem qui furtum committit. Ratio est, quod furi et furto cooperetur. Idem est in alio quovis scelere; qui enim participat in scelere, sceleri et scelesto cooperatur, ac proinde et ipse scelus committit, et scelestus est. Sensus ergo est, q. d. Qui cum fure rem furto ab eo sublatam partitur, odit animam suam, quia pro exiguo lucro temporali animam suam maculat peccato furti, illamque ream facit gehennae, ac insuper infamiae, et poenae temporariae a judice infligendae eam obnoxiam reddit.

Variis autem modis quis partiri potest cum fure: nimirum, primo, si herus mittat famulum vel filium ad furandum, ut se ditet; secundo, si cum fure habeat societatem ad furandum: est enim in nonnullis locis et urbibus societas furum, sicut est mercatorum, in qua sicut hi lucra, sic fures cum sociis furta dividunt; tertio, si furi praebeat receptum, puta hospitium, ad quod divertat, ut securus furetur; quarto, si rem a fure sublatam divendat et distrahat, ut nummos conficiat.

ADJURANTEM AUDIT, ET NON INDICAT. — Est haec alia ratio cur partiens cum fure oderit animam suam, quia scilicet violat justitiam et judicium publicum, ac saepe est perjurus. Audit enim adjurantem judicem legitime et juridice, ut indicet furem ejusque socios et participes, et tamen non indicat, ne se ipsum prodat. Judex dupliciter adjurat: primo, cum eum quem citat cogit jurare quod non sciat quis rem furatus sit, quique ejus sint socii. Unde Chaldaeus vertit, jusjurandum defertur ei, et non fatetur; et Septuaginta, si autem proposito juramento non annuntiaverint, timentes et verentes ipsos homines, supplantabuntur. Secundo, cum reum, v. g. furem ejusque socios, metu religionis violandae, aut ultionis vel maledictionis divinae incurrendae, sub obtestatione nominis divini adigit et astringit ad dicendam veritatem, an scilicet rem furati vel inter se partiti sint, hoc enim proprie est aliquem adjurare. Quare reus, legitime a judice adjuratus, tenetur dicere veritatem. Unde Tobias, cap. ix, vers. 5, ait Raphaeli: «Vides quomodo adjuravit me Raguel? cujus adjuramentum spernere non possum.» Sic Caiphas adjuravit Christum, dicens: «Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus filius Dei.» Unde Christus non tam metu judicis, utpote cui non suberat, quam reverentia nominis divini, per quod adjurabatur, illico respondit se esse Christum, Matth. xxvi, 63. Similis erat adjuratio adulterae in lege veteri, Num. v, 19. Quare minus recte et frigide Pagninus et Vatablus vertunt, audit exsecrationem, et non indicat, q. d. «Qui particeps est furti, male audit ab hominibus, qui eum exsecrantur, nec audet conqueri se male audire.»

Secundo, aliqui per partientem cum fure accipiunt testem; unde ex Hebraeo sic vertunt, partiens cum fure, odiens animam suam; adjurationem audiet, et non annuntiabit, q. d. Testis adjuratus a judice ut prodat furem, si eum non indicet, sed celet et abscondat, censetur partiri cum fure, et odire animam suam, tum quia gravi perjurio animam vulnerat, tum quia in causa est ne furtum prohibeatur, ac ne domino res sua restituatur: utrumque autem satis est ut in ipsius furti consortium vocetur, censeaturque cum fure dividere, et rei furtivae esse particeps. Huc quoque vocari posset Vulgata versio, si nonnulla suppleas, hoc modo: «Qui cum fure participat, odit animam suam.» Talis autem est testis, qui judicem «adjurantem audit,» ut furem prodat, et tamen «eum non indicat.» Verum hic sensus multa supplet, quae non sunt in textu. Quare prior sensus, uti simplicior et planior, sic et germanior videtur, nec idcirco jacet et marcet sed suum habet usum, quam vide pondus, uti liquet ex dictis. Unde eumdem furti socium increpans Salomonis pater David, ait: «Si videbas furem, currebas cum eo,» Psalm. XLIX, 18.

25. QUI TIMET HOMINEM, CITO CORRUET: QUI SPERAT IN DOMINO, SUBLEVABITUR.

Hebraice, pavor vel tremor hominis dabit laqueum, et fidens in Domino elevabitur; Chaldaeus, calumnia filii hominis accersit ei offendiculum, et qui sperat in Deo, roborabitur. Septuaginta hunc versum nectunt praecedenti, ut paulo ante dixi. Unde hanc gnomen iterato quasi separatam sic efferunt: Impietas (qua quis magis hominem veretur quam Deum, ideoque in quaelibet scelera, etiam haeresis et idololatriae prolabitur) dat prelapsionem: qui autem confidit in Domino salvabitur; Syrus, magnus erit.

Aben-Ezra tripliciter explicat: primo, q. d. «Sperantem in se Dominus a timorem injiciente sublevabit;» secundo, q. d. «Dominus timore eum percellet, laqueisque implicabit, quos pauperibus irretiendis collocarat;» tertio, q. d. «Timore anxium, nec in Deo spem suam collocantem, mala quae formidabit, deprehendent.» R. Levi, q. d. Formidolosus incidet in hominem scelerostum, qui ejus formidinem animadvertens, ei damnum perniciemque inferet. Verum timor hominis hic non active, quo scilicet homo quippiam timet et formidat, sed passive, quo scilicet homo timetur et formidatur, accipiendus est; unde Noster vertit, qui timet hominem, sic et Septuaginta. Loquitur de timore nimio et inordinato, quo quis adeo timet hominem, ut ejus metu legem Dei deserat, et peccet, malitque Deum quam hominem offendere. Qui enim sic timet hominem, in gravia mala corporis et animae corruet, a quibus liberabitur is qui timet Deum magis quam hominem, et in Deo spem suam collocat. Nervose ex Hebraeo vertit Vatablus, pavor hominis injicit laqueum (pavido); qui autem confidit in Domino, exaltabitur. Exaltari est servari quasi in arce et loco sublimi. Est metaphora sumpta a militibus, qui, imminente hoste, sese in loca alta recipiunt, quasi ad tutum confugium et asylum; tale enim est Deus sperantibus in se, et ab hominibus quos timent, confugientibus ad se. Unde David Deum saepe vocat משגב misgab, id est altitudinem, exaltationem, locum editum et hostibus inaccessum, munitionem altiorem, quam ut transcendi vel capi possit; refugium tempore persecutionis aut belli, ut Psal. XVII, 3: «Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus;» et vers. 17: «Misit de summo, et accepit me, etc., eripuit me de inimicis meis fortissimis.» Deus enim sperantes in se servat, et omnem timorem hominum ab illis propulsat, ac mala quae ab eis vel aliunde quomodolibet timeri poterant, plane dispellit: ut dispulit a Davide mala et necem quam ei identidem machinabatur Saul.

Antithesis exigebat ut diceret: «Qui timet Dominum;» sed maluit dicere: «Qui sperat in Domino,» quod spes semper juncta sit timori; Deo autem gratior est spes in illum erigens hominem, quam timor deprimens. Sic pariter pro qui timet hominem, dicere potuisset: «Qui sperat in homine, cito corruet»: hi enim duo affectus, scilicet spes et timor, sunt comites individui, unusque ex alio nascitur; spes enim acquirendi bonum ab aliquo, parit timorem eum offendendi, ne bono ab eo sperato privetur.

Pavor ergo homini paventi est laqueus, qui eum stringit, illaqueat et quasi strangulat, tum quia illi causa est ut Deum offendat, et animam suam laqueo hujus pavoris illaqueet et necet; tum quia gratiam hominis, quem nimis expavit, non acquirit, sed hujus indignationem saepe incurrit, ac in malum, quod per humanum timorem declinare satagit, justo Dei judicio incidit; tum quia in alia gravia corporis et animae damna impingit, quae velut laquei eum irretiunt et suffocant, ac praesertim quia laqueum aeternae damnationis et gehennae sibi innectit.

26. MULTI REQUIRUNT FACIEM PRINCIPIS: ET JUDICIUM A DOMINO EGREDITUR SINGULORUM.

Hebraice, multi requirunt faciem dominantis, et a Domino judicium viri. Ita et Syrus. Chaldaeus, et a facie Domini judicium viri; Septuaginta, multi colunt facies ducum; a Domino autem fit justum viro.

Quaeres, quodnam judicium singulorum, quod a Domino egreditur? Primo, judicium Hebraeis saepe idem est quod sors, conditio, status, fortuna. Unde Vatablus vertit, a Domino proficiscitur sors uniuscujusque, vel fortuna et conditio, q. d. Multi et magni, ait Aben-Ezra, ambiunt faciem, id est gratiam et benevolentiam principis, ut ab eo ad status, dignitates, officia et opes evehantur; verum a Domino pendet cujusque sors, status et officium, cum illius sit cuique admetiri suum gradum et honorem, suam dignitatem et vilitatem, suas opes et inopiam, q. d. Ergo magis ambienda est facies, id est gratia et benevolentia Dei, quam principis. Deus enim est mundi rector, hominum arbiter, orbis oeconomus, officiorum distributor, statuum partitor, opum dispensator, qui cuique suam mensuram opum, honorum, officiorum admetitur et dispensat, prout ipsi placuerit. Deus etiam regit corda regum et principum, ut cuilibet eamdem mensuram, quae ipsi placuerit, distribuant. Hoc est quod agnoscit et orat Psaltes, Psal. xxx, 16: «In manibus tuis sortes meae,» q. d. Status, casus, eventus, vicissitudo rerum mearum, ut divitiae et paupertas, servitus et principatus, sanitas et infirmitas, honor et abjectio, pax et bellum, ait Theodoretus, hae, inquam, et quaelibet aliae sortes, status et conditiones non a fortuna, non a principibus, sed a tua, o Domine, providentia pendent, reguntur et dispensantur; unde ab illa sortem meam postulo et exspecto.

Hic sensus valde appositus et genuinus est, ac hanc gnomen nectit praecedenti, imo ejus dat causam, q. d. Ideo qui timent homines, corruent; qui vero timent et sperant in Domino, exaltabuntur, quia non hominum, sed Dei est cuique suam sortem bonam vel malam miseramque distribuere. Deus autem sperantes in se amat, ideoque bonam eis sortem dispensat, eosque sublevat et exaltat. Eos vero, qui se posthabito timent homines in eisque sperant, odit, ideoque eis sortem miseram attribuit, ut in multas aerumnas corruant. Nota: Requirere faciem principis vel Dei, est ambire et captare benevolentiam principis vel Dei. Hoc sensu ait Psaltes, Psal. xxvi, 8: «Faciem tuam, Domine, requiram;» et Psal. civ, 4: «Quaerite faciem ejus semper,» et alibi saepe. Favor enim et benevolentia alicujus, in ejus facie vultuque sereno et benevolo apparet et resplendet.

Secundo, judicium vocatur id quod aequum et justum est, ut vertunt Septuaginta, q. d. Multi suae causae litisque jus et justitiam requirunt a principe, ideoque ejus faciem, id est benevolentiam, sibi conciliant, ut in judicio rem rite perpendat et sibi adjudicet; at non animadvertunt judicium, id est juris administrationem, judicisque et principis sententiam pendere a Deo magis quam a principe. Quare, qui sapit, illam a Deo efflagitet, ad quem judicis jus spectat, cum princeps a Deo regatur, illisque quae Deus suggerit mentem accommodet, juxta illud cap. xxi, 1: «Cor regis in manu Domini: quocumque voluerit, inclinabit illud.» Ita R. Levi, R. Salomon et Jansenius qui sic explicat, q. d. Multi student placere principibus, qui tantum sunt judices quorumdam, et in quibusdam causis; at multo magis quaerenda est facies, id est favor Domini, utpote a quo omnes et singuli sunt judicandi, quique etiam judicum judicia examinabit, et, si injusta sint, retractabit, ac injuste damnatis suum jus restituet. Accedit et Salazar, qui faciem requirere accepit pro gratiam et favorem alicujus aucupari per munera, puta judicem vel principem donis sibi conciliare vel comparare, juxta illud Psal. XLIV, 13: «Et filiae Tyri in muneribus vultum tuum deprecabuntur,» q. d. Quamvis principes et magistratus muneribus inflexi injustam sententiam ferant, non ideo acta res est et causa perfecta; adhuc enim restat extremum illud judicium, cui tam princeps, quam is qui illum donis corrupit, subjici oportet, ut ex jure absolvantur aut damnentur. Hoc autem est ipsius Dei severissimum et incorruptissimum arbitrium, quod effugere nulli integrum est.

Tertio, per judicium aliqui accipiunt Dei judicium extremum, q. d. Multi timent judicia hominum et judicum, ideoque eorum gratiam venantur: at haec parvi momenti sunt; summi vero momenti est judicium extremum, quod Deus feret de anima cujusque, ejusque meritis vel demeritis, ut eam adjudicet coelo vel inferno per omnem aeternitatem, de quo tamen homines parum cogitant et curant, q. d. Quantae dementiae est exilia hominum judicia vereri, et Dei judicium, a quo pendet aeterna nostra salus vel miseria, non formidare, ideoque ejus gratiam per bona opera non ambire! O vanitas! o stupor hominum! o mentes amentes!

27. ABOMINANTUR JUSTI VIRUM IMPIUM: ET ABOMINANTUR IMPII EOS QUI IN RECTA SUNT VIA.

Qui recte vivendi viam et consuetudinem ineunt, ait R. Salomon. Hebraice, abominatio justorum vir iniquitatis, et abominatio impii rectus via; Septuaginta, abominatio justo vir injustus; abominatio autem iniquo recta pergens via.

Concludit Salomon hac gnome suas parabolas, qua instar S. Augustini, duas civitates constituit sibi contrarias, unam Dei, alteram diaboli; unam justorum, alteram impiorum, inter quas perpetua est lis et bellum. Justi ergo abominantur et insectantur impios, ac vicissim impii justos, tum ob morum dissimilitudinem et repugnantiam, tum quia justi satagunt propagare regnum probitatis. Probitas ergo ne improbitati victa succumbat, semper in armis excubare, et improbitatis satellites non tantum depellere, sed et expellere nitatur oportet; est enim inter utramque internecinum odium et dissidium. Justi igitur non oderunt impios, sed eorum impietatem; impii vero oderunt justos, aeque ac justitiam et pietatem. Unde Syrus vertit, impii rectas semitas abominantur. Hic est piorum et impiorum ἄσπονδος πόλεμος, et irreconciliabile bellum. «Quae enim participatio justitiae cum iniquitate? aut quae societas lucis ad tenebras? quae autem conventio Christi ad Belial?» II Cor. vi, 14. Hinc dignoscat quisque an justus sit, an impius. Si enim impios et impietatem abominatur, justus est; sin pios et pietatem insectatur, impius est. Videat ergo quisque utrius regni civis sit, pietatis an impietatis, Dei an diaboli.

VERBUM CUSTODIENS FILIUS, EXTRA PERDITIONEM ERIT.

Hic versus desideratur in Hebraeo, Chaldaeo et Septuaginta Complutensibus. Transcriptus est ex Septuaginta Vaticanis qui eum habent cap. xxiv, in fin. vers. 22, ante Haec quoque sapientibus.

Igitur haec gnome est quasi coronis et clausula Parabolarum Salomonis, significans earum fructum et praemium, ut hoc quasi epiphonemate opus suum concludat, omnibusque commendet, q. d. Quicumque haec mea parabolarum verba, id est monita, dogmata et praecepta mente custodierit, ut ea opere exerceat, et juxta ea omnes suos actus componat et dirigat, hic evadet perditionem impiis ea praevaricantibus paratam in gehenna, atque felicitatem gloriamque sempiternam ab aeterno piis legem Dei (quam hisce parabolis complexus sum) servantibus decretam consequetur. Quam ergo cuique chara est anima, animaeque salus aeterna, tam chara sint et haec mea verba et praecepta: haec enim indicant viam rectam in coelum ad salutem et felicitatem perennem, juxta illud cap. XII, 28: «In semita justitiae, vita; iter autem devium ducit ad mortem.»

Citat hanc gnomen S. Augustinus, lib. De Mendacio ad Consentium, cap. XVIII, et nonnulla addit, quae fere consonant cum iis quae habent Septuaginta Vaticani, cap. XXIV, 22. Sic enim habet Augustinus: «Verbum excipiens filius a perditione longe aberit; excipiens autem excipiet illud sibi, et nihil falsi de ore illius procedit.» Pro quo Vaticani, cap. xxiv, 22, habent, nihil falsi de ore regis dicatur, et nihil falsi ex lingua ipsius exeat: pluraque addunt, quae regem concernunt, quorum sensum reddidi cap. xiv, 22. S. Augustinus vero omisso to nihil falsi de ore regis dicatur, sequentia, scilicet, nihil falsi ex lingua ipsius exeat, vel, ut ipse legit, exit, sive procedit, attexuit filio excipienti verbum, quasi non regi, sed cuilibet haec dicantur, ad commendandum studium veritatis et odium mendacii, scilicet ut probet nunquam licere mentiri: unde per verbum accipit Christum, qui est veritas. De eo igitur ipse sic exponit: «Licet aliquis non aliud hic accipiendum esse quod positum est: Excipiens verbum filius, nisi Verbum Dei, quod est veritas. Ergo excipiens veritatem filius a perditione longe aberit, referturque ad illud quod dictum est: Perdes omnes qui loquuntur mendacium. Quod vero sequitur: Excipiens autem excipit illud sibi, quid aliud insinuat, nisi quod Apostolus dicit: Opus autem suum probet unusquisque, et tunc in semetipso habebit gloriam, et non in altero? Qui enim excipit verbum, id est veritatem, non sibi, sed ut hominibus placeat, non eam custodit cum eis videt posse placere mendacia. Qui autem excipit sibi, nihil falsum de ore ipsius procedit, quia etiam cum placet hominibus mendacium, non mentietur ille qui veritatem non qua illis, sed qua Deo placeret, excepit sibi. Itaque non est cur hic dicatur: Omnes quidem perdet qui loquuntur mendacium.»

Igitur mens S. Augustini est, Verbum Dei esse Christum qui est veritas, ac proinde eum qui Christum custodit, custodire pariter veritatem, ut sit verax tam sermone quam opere; ideoque talem tam longe abesse a perditione, quam abest Christus qui est Jesus, id est Salvator, ipsaque salus et vita, juxta id quod Judaeis ait Christus, Joan. VI, 40: «Haec est autem voluntas Patris mei, qui misit me, ut omnis qui videt Filium, et credit in eum, habeat vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die;» et cap. viii, 24: «Si non credideritis quia ego sum, moriemini in peccato vestro;» et vers. 51: «Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum;» et cap. xvii, 3: «Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum.» Hic sensus sublimis est, sed mysticus potius quam litteralis.

Third, by "judgment" some understand the last judgment of God, as if to say: Many fear the judgments of men and judges, and therefore hunt for their favor: but these are of small moment; of the greatest moment, however, is the last judgment, which God will render concerning the soul of each, and its merits or demerits, to adjudge it to heaven or hell for all eternity, about which nevertheless men think and care little, as if to say: What madness it is to fear the trivial judgments of men, and not to dread the judgment of God, on which our eternal salvation or misery depends, and therefore not to seek His favor through good works! O vanity! O stupidity of men! O demented minds!

This meaning is heartfelt, pious, and profound. For the last judgment of God is called "judgment" par excellence, first, because it will be the final and supreme one, from which there is no appeal; second, because it is the most sincere and equitable: for in it God will search Jerusalem with lamps; third, because it is the most effective and absolutely inevitable: for immediately He will consign the good to heaven, the wicked to hell; fourth, because it is the longest, immeasurable, and eternal: for it will endure as long as God endures, for ever and ever. Who therefore will not fear You and Your judgment, O King of the ages, in whose hand is the life and death, the election and reprobation, the salvation and perdition, the happiness and unhappiness of each one for all eternity? "Fear therefore the Lord, all nations, tribes, tongues, and peoples, small and great, and give Him honor, because the hour of His judgment has come, and adore Him who made heaven and earth, the sea and the springs of waters," Apocalypse 14:7.