Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Ecclesiastes, nimis laborem, quem senserat in studio sapientiae, dat sese deliciis et voluptatibus; at in his quoque videt vanitatem, rursum, vers. 12, applicat se sapientiae, iterumque in ea vanitatem experitur. Denique, vers. 18, perstringit vanitatem eorum, qui opes accumulant futuro haeredi, quem qualis sit futurus ignorant.
Textus Vulgatae: Ecclesiastes 2:1-26
1. Dixi ego in corde meo: Vadam, et affluam deliciis, et fruar bonis. Et vidi quod hoc quoque esset vanitas. 2. Risum reputavi errorem, et gaudio dixi: Quid frustra deciperis? 3. Cogitavi in corde meo abstrahere a vino carnem meam, ut animum meum transferrem ad sapientiam, devitaremque stultitiam, donec viderem quid esset utile filiis hominum: quo facto opus est sub sole numero dierum vitae suae. 4. Magnificavi opera mea, aedificavi mihi domos, et plantavi vineas, 5. feci hortos, et pomaria, et consevi ea cuncti generis arboribus, 6. et exstruxi mihi piscinas aquarum, ut irrigarem sylvam lignorum germinantium, 7. possedi servos et ancillas, multamque familiam habui, armenta quoque, et magnos ovium greges, ultra omnes qui fuerunt ante me in Jerusalem: 8. coacervavi mihi argentum, et aurum, et substantias regum, ac provinciarum; feci mihi cantores, et cantatrices, et delicias filiorum hominum, scyphos et urceos in ministerio ad vina fundenda: 9. et supergressus sum opibus omnes, qui ante me fuerunt in Jerusalem: sapientia quoque perseveravit mecum. 10. Et omnia, quae desideraverunt oculi mei, non negavi eis: nec prohibui cor meum quin omni voluptate frueretur, et oblectaret se in his quae praeparaveram: et hanc ratus sum partem meam, si uterer labore meo. 11. Cumque me convertissem ad universa opera, quae fecerant manus meae, et ad labores, in quibus frustra sudaveram, vidi in omnibus vanitatem et afflictionem animi, et nihil permanere sub sole. 12. Transivi ad contemplandam sapientiam, erroresque et stultitiam (quid est, inquam, homo, ut sequi possit regem Factorem suum?) 13. et vidi quod tantum praecederet sapientia stultitiam, quantum differt lux a tenebris. 14. Sapientis oculi in capite ejus: stultus in tenebris ambulat: et didici quod unus utriusque esset interitus. 15. Et dixi in corde meo: Si unus et stulti et meus occasus erit, quid mihi prodest quod majorem sapientiae dedi operam? Locutusque cum mente mea, animadverti quod hoc quoque esset vanitas. 16. Non enim erit memoria sapientis similiter ut stulti in perpetuum, et futura tempora oblivione cuncta pariter operient: moritur doctus similiter ut indoctus. 17. Et idcirco taeduit me vitae meae, videntem mala universa esse sub sole, et cuncta vanitatem et afflictionem spiritus. 18. Rursus detestatus sum omnem industriam meam, qua sub sole studiosissime laboravi, habiturus haeredem post me, 19. quem ignoro, utrum sapiens an stultus futurus sit, et dominabitur in laboribus meis, quibus desudavi et sollicitus fui: et est quidquam tam vanum? 20. Unde cessavi, renuntiavitque cor meum ultra laborare sub sole. 21. Nam cum alius laboret in sapientia, et doctrina, et sollicitudine, homini otioso quaesita dimittit: et hoc ergo vanitas, et magnum malum. 22. Quid enim proderit homini de universo labore suo, et afflictione spiritus, qua sub sole cruciatus est? 23. Cuncti dies ejus doloribus et aerumnis pleni sunt, nec per noctem mente requiescit: et hoc nonne vanitas est? 24. Nonne melius est comedere et bibere, et ostendere animae suae bona de laboribus suis? et hoc de manu Dei est. 25. Quis ita devorabit, et deliciis affluet ut ego? 26. Homini bono in conspectu suo dedit Deus sapientiam, et scientiam, et laetitiam: peccatori autem dedit afflictionem, et curam superfluam, ut addat, et congreget, et tradat ei qui placuit Deo: sed et hoc vanitas est, et cassa sollicitudo mentis.
Versus 1: Dixi Ego in Corde Meo: Vadam, et Affluam Deliciis
et curam superfluam, ut addat, et congreget, et tradat ei qui placuit Deo: sed et hoc vanitas est, et cassa sollicitudo mentis.
1. Dixi ego in corde meo (ex Hebraeo vertas cordi meo. Ita Syrus): VADAM, ET AFFLUAM DELICIIS, ET FRUAR BONIS: ET VIDI QUOD HOC QUOQUE ESSET VANITAS. — Pro affluam deliciis hebraice est anassecha besimeha, quod dupliciter verti potest: primo, tentabo te in gaudio, ut anassechia derivetur ex nasa, id est tentavit, cui annectitur pronomen affixum cha, id est te: ita Septuaginta. Secundo, miscebo gaudium, vel miscebo in gaudio, scilicet vina; vel potius, effundam in gaudio, scilicet cor meum, ut anassechia derivetur a nasach, id est miscuit, fudit, effudit, libavit, cui de more annectatur in futuro He paragogicum. Hoc secutus Noster vertit, affluam deliciis, puta vina, symposia et convivia frequentabo, quae homines animales summa aestimant gaudia. Unde Tigurina vertit, laetus indulgebo poculis. Sed eodem redit uterque sensus. Salomon enim alloquitur seipsum, cordique suo dicit: «Tentabo te in gaudio,» id est, o anime mi, qui in vestigatione sapientiae afflictionem invenisti, probabo te epulis festivis et laetis, et videbo an in iis satiem, quietem et felicitatem, quam vestigas, invenies; genio ergo indulgebo, opipare vivam. Complutenses, assuefaciam te deliciis.
Rursum pro fruar bonis hebraice est vide in bono, id est vide bonum, id est gusta bonum, fruere bonis: visus enim quia omnium sensuum nobilissimus, hinc pro gustu et quovis sensu capitur, ut Psalm. xxxiii, 9: «Gustate, et videte (id est sapite) quoniam suavis est Dominus;» Tigurina, experiar quantum in eo bonum sit; alii, videbis, o anime mi, universam bonorum cohortem, et eliges tibi optimum; Septuaginta hanc gnomen ita reddunt: «Dixi ego in corde meo: Veni nunc (Olympiodorus, age jam), tentabo te in laetitia, et vide in bono; et etiam hoc vanitas;» Pagninus et Tigurina, etiam hoc inanitas est; Syrus, dixi cordi meo: Veni et investigem te in laetitia, et vide bonum; et ecce etiam hoc vanitas; Arabicus, ego dixi in corde meo: Veni ut narrem tibi in laetitiis, et videam te in sorte bona, et ecce hoc vanum est; Chaldaeus Costi, mecum vero tacitus dixi: Eia probabo me deliciis, et vivens voluptatibus fruar; Chaldaeus Complutensium, videbo bona saeculi hujus, et quando pervenit ad me tribulatio et tristitia, dixi in verbo meo: Ecce etiam hoc est vanitas; Aquila, vapor et fumus est; Auctor Catenae, omnino decrevi meipsum vitiis tradere, et voluptates experiri; et intellexi haec omnia esse vana; Nyssenus in Septuaginta videtur legisse in acrossin; unde vertit, tentabo te in insipientia. Sed legendum cum Complutensibus Vaticanis et Regiis is suppositin, vertendumque, tentabo te in laetitia: sic enim habet Hebraea, Chaldaeus, Syrus, Arabicus et Vulgata.
Jam Primo, Albinus, Hugo Cardinalis, Dionysius, Vatablus, quin et Gregorius, IV Dialog. cap. IV, censent Salomonem velut concionatorem hic non tam ex suo quam ex vulgi hominumque carnalium sensu et opinione loqui. Verum id refellunt verba ipsius: «Dixi ego in corde meo,» quasi intima cordis ejus haec fuerit cogitatio et electio.
Secundo, ex adverso Hugo Victorinus et Auctor Catenae Graec. censent Salomonem desperantem de felicitate per studium sapientiae, utpote laboriosum et molestum acquirenda, totum hic sese dedere voluptatibus, ut iis felicitatem meraque gaudia inveniat. «Ecce, inquit, qualiter desperata mens totam se in voluptatem projicit, et carnis blandimenta jam solum bona vocat, quia in eis laborem et afflictionem non invenit, quasi malam reputans inquisitionem veritatis, in qua prius plus justo per curiositatem se distendens laboravit.»
Tertio, S. Hieronymus censet hic sermonem esse de spiritali quoque laetitia, quae vanitas dicatur, quod per speculum eam videamus et in aenigmate, non facie ad faciem, uti faciunt beati in coelo, I Corinth. XIII. Accedit Cajetanus, qui vertit, miscebo gaudium: ubi, inquit, to miscebo significat Salomonem voluisse se totum abjicere velut suem in voluptates, sed eas voluisse miscere cum studio sapientiae, ut hujus taedium illarum gaudio temperaret et condiret: sicut studiosi suas habent recreationes honestas, quibus corpus animumque reficiunt, ut studiorum laborem sufferre queant, juxta illud Catonis:
Interpone tuis interdum gaudia curis, Ut possis animo quemvis perferre laborem.
Quarto et genuine, Salomon vestigans mentis quietem, satiem et felicitatem per res omnes totius mundi, cum eam non invenisset in studio sapientiae, ut dixi in fine cap. praecedentis, utpote difficili et tetrico, adjecit animum eam vestigare in adversa parte, puta deliciis, commodis et voluptatibus: iis ergo se dedit non ex desperatione, nec ex intemperantia, sed experientiae causa, ut scilicet experiretur quid in eis esset veri gaudii et felicitatis. Ita Nyssenus, qui docet Salomonem «certo consilio facta sua prosequi, atque volentem se ad voluptates demisisse.» Vult enim Salomonem adhuc sibi mente constitisse, et «remisisse se ad ea, quae sensui censentur esse jucunda et delectabilia, non animi ad haec attractum perturbatione, sed ut consideraret an ad veri boni cognitionem aliquid conferat sensus, qui in eis fuerit immoratus.»
Ait ergo Salomon cordi suo adhuc sapientiae studioso, timido, verecundo, et a voluptatibus carnis alieno, sed ex sapientiae studio molestiore, maerenti et dolenti, quasi blandiendo, ut ad eas illud inflectat, iisque moerorem leniat et abstergat: Eia age, cor meum, obsecro, solve nonnihil rigorem tui studii, et laboris severitatem adeo molestam tantisper dispone; experire suavioris vitae institutum, voluptatibus te recrea, gusta quod tibi propono deliciarum poculum; vide an non jucundius sit austero sapientiae vino; experientia disces, quod adeo scire aves, an in deliciis sita sit hujus vitae jucunditas et felicitas. Id vult Nyssenus dum ait: «Gustata severiori vita delapsus est ad jucundorum participationem, et cum se praestitisset a risu alienum, gravemque et constantem, per quae a studiosis maxime comparantur disciplinae sapientiae; tunc se remittit ad ea quae sensui censentur esse jucunda, non animo.»
Jam singula verba expendamus. «Dixi in corde meo,» id est cogitavi, deliberavi, decrevi tacitus apud me et secrete in corde meo, quod publice dicere non fuissem ausus: puduisset enim me profiteri vitam voluptuariam, eamque praeferre sapientiae, ne viderer epicureus. «Vadam.» Haec vox significat studium vagandi, et oberrandi per omnia voluptatum genera. Cum enim voluptatis illa sit natura, ut animum non satiet, sed in fine sui, cum expleta est, voluptuarium amaricet, et stimulo doloris configat, hinc facit ejus animum ab ea resilire, aliaque quaerere, et alia sine fine; quia ubique invenit voluptatem desinere in moerorem, quem fugiens aliam et aliam semper vestigat jucunditatem.
AFFLUAM DELICIIS. — Hebraice anassecha, id est effundam in gaudium, scilicet cor meum; vel, potabo in gaudium cor meum; vel, libabo gaudio, id est, totum me dabo gaudio, ut eo circumfluam: sicut vinum vel liquor, qui libatur Deo, totus Deo libatur, et ad pedem altaris in Dei honorem effunditur. Per gaudium metonymice intelligit non solas gustus delicias, sed et quaslibet similes gaudium sensibus afferentes: scilicet risum, vinum, domos magnificas, hortos, pomaria, familiam splendidam, opes, auri argentique thesauros, caeteraque oculos oblectantia, quae enumerat a vers. 1 usque ad 10. Sic Matth. xxv, 21, dicitur: «Intra in gaudium domini tui,» id est, intra in epulum nuptiale bonis omnibus, quae gaudium cient, affluens, ut si in illud intres, in merum gaudium intrare videaris. Hinc aliqui hic vertunt, cooperiam me gaudio. Hebraice enim nasach, id est effundere, alludit uti litteris ita significato ad Job sachach, id est tegere, abscondere, operire.
ET FRUAR BONIS. — Hebraice, et vide bonum, q. d. O corculum meum, vide, id est gusta, et experire quanta bona sint reposita in deliciis et gaudiis, iisque te oblecta et fruere. Theologi distinguunt uti a frui, quod utamur mediis, fruamur fine et summo bono. Praeposterum ergo est utendis frui, hisque inferioribus bonis amore adhaescere, quod est, ait Hugo Cardinalis, amplexari arcam pro pretio, munusculum pro amico, gaudiola pro sponsa, vestigia pro cervo, phantasma pro re, umbram pro corpore, viam pro fine, intuitus vanissimos pro summa veritate, stillas tenuissimas pro suavitatis abysso, creaturam pro creatore Deo.
ET VIDI QUOD HOC QUOQUE ESSET VANITAS, — quia deliciae sunt illecebrosae, ac hominem animalem vel nominate duntaxat illico irritant, et ad sui concupiscentiam accendunt; idcirco antequam eas sigillatim recenseat, ne quis earum memoria capiatur, statim earum antidotum subjungit, scilicet quod sint vanae, imo mera vanitas, idque Primo, quia tenues sunt, breves et exiles, atque palatum sensumque tantum titillant et irritant: perpetuo enim fluunt fugiuntque antequam capiantur, uti docet S. Augustinus, serm. 23 De Verbis Domini. Quare animam non explent nec satiant, ideoque mox in taedium et nauseam vertuntur, uti docet S. Gregorius, hom. 36 in Evang. Hinc non tam bona censenda sunt quam minora mala. Comedis enim quia esuris, scilicet comestio minus te affligit quam esuries: pelle comedendo esuriem, et comestio tibi poena erit. Ita S. Bernardus, serm. De primordiis, mediis et novissimis: «Comedere appetis, inquit, quia fames te cruciat. Utrumque labor est, sed quia fames gravior magis, comedere nescis esse laborem. Denique postquam fames depulsa fuerit, vide si non gravius ducis comedere quam esurire. Sic se habent universa sub sole, ut nihil sit in eis vere jucundum, sed ab uno semper transire velit homo ad aliud, solaque vicissitudine relevetur utrumque, ac si prosiliat ab aqua in ignem, et inde rursus in aquam resiliat, utpote qui neutrum ferre possit. Omnis siquidem laboris remedium, alterius laboris initium est. Nemo in hoc seculo nequam quod vult habere potest, quando quidem nec justus justitia satiatur, nec voluptuosus voluptate, nec curiositate curiosus, nec ambitiosus inani gloria.»
Rursum cui has epulas tam studiose apparat? utique corpori. Et quid est corpus? Respondeat Solon unus e septem Graeciae sapientibus: «Corpus, inquit, cum crudur, putredo est: cum vivit, bellua: cum moritur vermium esca.» Ita nunc et sagina carnem tuam, ut delicatum vermibus post mortem epulum appares.
Denique S. Basilius in Psal. xxxiii: «In corporalibus voluptatibus, ait, plus molestiae quam voluptatis inest. In nuptiis sterilitas, viduitas, zelotypia; in agricultura infecunditas; in mercatura naufragia; in divitiis insidiae. Ipsae vero deliciae et saturitas, et assiduus voluptatum usus multos et varios secum trahunt morbos, multiplices affectiones. Huc facit proverbium Arabum, Cent. 1, num. 67: «Non est in durante, id est non est durans in aeternum voluptas: sic miseriae non sunt reliquiae,» q. d. Nemini unquam tam bene et volupe est, ut sit durabile; ac vicissim nullum est malum, quod finem non habeat, sive nulla voluptas aut miseria perpetua vel diuturna est. Nota Arabismum: «Non est in durante, id est non est durans.» Sic dicunt: Deus est in potente, id est potens est; ego sum in credente, id est credens. Ergo nihil voluptate brevius aut vanius. Ubi enim ab ea labia separata sunt, nullum ejus superest vestigium.
Secundo, quia magno labore, curis et sumptu parantur, quorum molestia gravior et diuturnior est modica et brevi voluptate, quae ex iis percipitur. Quot sunt qui, ut convivium splendidum instruant, plures dies, septimanas et menses sollicite curant vina delicata, phasianos, cygnos, artocreas, bellaria omnis generis, et ad ea conquirenda apparandaque turbam famulorum, cocorum, totamque familiam occupant; atque plures centenos nummos, quibus plures pauperes ad aliquot menses ali potuissent, in unum prandium expendent, ut paucos convivas opipare excipiant, ad duas vel tres horas duntaxat? Ego certe tam modicam brevemque voluptatem tantis curis, tantaque opum, temporis et famulorum jactura non emerem, diceremque: «Nocet empta dolore,» et tanto dolore, «voluptas,» praesertim, quae mox in moerorem, ex quo nata est, rursum convertitur. Aspice e convivio domum redeuntes, et videbis gravalos, tetricos, maestos, anxios, quod in mensa aliquid vel dixerint, vel audierint, vel fecerint, vel passi sint incongruum, molestum, noxium. Vere Sapiens: «Extrema gaudii luctus occupat.» Hinc Chaldaeus vertit, cum primum advenit super me angustia, et afflictio, dixi: Etiam hoc vanitas.
Tertio, quia stomachum onerant, somnum impediunt, membra caetera affligunt et cruciant, ac statim in sordes et stercora vertuntur. Nam, ut ait Nazianzenus, orat. 38: «Deliciae non sunt aliud quam pretiosum stercus.» Pretiosum, quia in pretio guloso, ab eoque magno pretio comparatum. Nazianzenum magistrum secutus S. Hieronymus, epist. 13 ad Paulinum: «Qui Christum, inquit, desiderat, et illo pane vescitur, non quaerit magnopere de quam pretiosis cibis stercus conficiat: quidquid post gulam non sentitur, idem sit tibi quod panis et legumina.» Et Nicetas in orat. 38 Nazianzeni, sub finem: «Omnis, ait, voluptas quae nec ex Deo, nec in Deo suscipitur, voluptatis excrementum est.» Hi ipsi didicerunt ex S. Paulo, qui, Philip. iii, 8, ait: «Propter quem (Christum) omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam.»
Vere Climachus, Gradu 26: «Quod si undique, inquit, corrupto vino foetet, epulis satur est, cogita infelicem animam in tali corpore tanquam in sepulcro defossam.» Vivacius S. Chrysostomus, homil. 29 in Matth.: «Certe, inquit, si posses animam hominis deliciis dediti cernere, non dubitares multo melius esse in sepulcro jacere, quam his irretitum teneri, et gravi insensibilitatis operculo tanquam saxo premi.» Et postquam ebrios et gulosos cum mortuo quatuor jam dies sepulto comparavit, subdit: «Age igitur, videamus caput ipsorum vinctum: etenim cum crebro ebrii sint, perinde ut mortui multis velaminibus et institis ligantur. Ita istis omnia sensuum organa concluduntur et vinciuntur.» Ac post nonnulla subjungit: «Vidistis mortuum, nunc et pollinctorem videte. Quis igitur pollinctor est? nemo nullus alius nisi diabolus, qui vos diligenter ita stringit et polit, ut non homines, sed ligna esse videamini.»
Quarto, quia mentem obruunt, hebetant, ineptam faciunt ac stupidam, ut orare, studere, operari, ratiocinari nequeant; denique faciunt ut homo non videatur esse homo rationalis, sed porcus et brutum irrationale. Quocirca recte S. Eucherius, epist. ad Valerianum: «Anne aliquis, inquit, ex illa Aristippi schola veritatem videbit, qui ingenio suo a suibus aut pecore nihil differt, cum beatitudinem in corporis voluptate constituat, cui Deus venter est et gloria in pudendis ejus?» Hinc et illud Horatii: «Epicuri de grege porcus.» Et Seneca: «Voluptas, ait, non hominis, sed pecoris bonum est.» Et Clemens Alexandrinus, Exhortat. ad Gentes: «Illi, ait, instar vermium in coeno et voraginibus, nempe voluptatis fluentis volutati, inutilibus et stultis pascuntur deliciis, suilli quidem homines. Sues enim coeno magis delectantur, quam aqua munda, et in congesto paleae versari cumulo est quaedam eis insana delectatio, ut ait Democritus. Ne ergo porcis efficiamur similes, sed ut germani filii lucis intueamur lucem, et sursum aspiciamus, ne nos esse adulterinos deprehendat Dominus, sicut sol aquilas.
Et S. Chrysostomus, homil. 58 in Matth.: «Quid, ait, deliciarum foeditas mali non inducit? sues ex hominibus facit, imo vero etiam multo pejores. Sus enim in luto volvitur et stercore nutritur: hic vero abominabilem magis sibi mensam construit, iniquas commixtiones excogitans. Hic nullo certe a daemoniaco discrimine separatur: imprudens enim et furiosus pariter est. Et daemoniacum quidem miseramur, hunc vero aversamur et odimus, quia sponte sibi furorem attrahit, et os, oculos, aures et caetera simpliciter sensuum instrumenta amarissimas voluptatis conficit cloacas.» Et post nonnulla: «Quanto melior asinus ebrioso, quanto canis praestantior? Omnes certe animantes, quae rationis expertes sunt, cum bibunt aut comedunt, ultra quam satis est, etiamsi mille homines cogerent, nunquam elabuntur: pejores igitur estis canibus et asinis, qui inebriamini.»
Denique Plato, lib. IX De Republ., voluptuarios vocat pecora, voluptates vero umbras et simulacra verae voluptatis: sicut Stesichorus poeta ait, Trojanos veram ignorantes Helenam, de ipsius tantum imagine contendisse. Similes ergo sunt pomis Sodomae, quae exterius speciosa videntur; at ubi ea aperueris, in favillas et cineres resolvuntur, uti dixi Genes. xix, ex Josepho et aliis.
Quinto, quia febres, morbos et mortem creant. Nam, ut ait Sapiens: «Plures occidit crapula, quam gladius.» «Propter crapulam, ait Eccli. cap. xxxvii, 34, multi obierunt: qui autem abstinens est, adjiciet vitam.» Vide ibi dicta. Praeclare S. Chrysostomus, homil. 45 in Matth.: «Quemadmodum, ait, acuti vepres utcumque capiuntur atque constringuntur, manus cruentant, eodem modo deliciae pedibus, manibus, capiti, oculis, omnibus similiter membris efficient: steriles etiam sunt, nullum quemadmodum vepres fructum producentes, ac multo magis quam caetera pene omnia hominem conficiunt. Deliciis enim senectus citius surrepit, deliciis sensus obtunduntur, deliciis cogitatio retardatur, citius mens tenebris obducitur, corpus dissolvitur, major stercoris copia reconditur, atque reponitur: ita ex ingenti afflictorum acervo, navigio nimium oneribus oppresso, crebra contingunt naufragia.
Quid enim, responde, quaeso, ita corpus pingue efficere studes? An ut te ad immolandum deducamus, an ut mensae immolatum apponamus? aves certe pingues ad saniorem dietam inutiles sunt.» Et inferius: «Quare amentiam atque stoliditatem ipsorum inde maxime quispiam admirabitur, quia nec ita sibi parcere volunt, sicut utribus caeteri. Nam qui vina huc illucque traducunt, nolunt nimium utres implere, ne distenti rumpantur: isti vero aerumnosum ventrem nec utris quidem dignitate condonant, sed distentant et replent usque ad fauces duplices.»
Sexto, quia deliciae pertrahunt hominem in gulam, ebrietatem, crapulam et gehennam; adeoque signum reprobationis certum est, si quis in hac vita divitiis et deliciis abundet: praedestinationis vero e contrario, si quis utrisque careat, uti patet in divite epulone et Lazaro, Luc. xvi, 25, ubi Abraham ait ad epulonem, suam et Lazari opem implorantem: «Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala: nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris.» Causam dat S. Hieronymus, epist. ad Furiam, de Viduit. servand.: «Non Aetnaei ignes, inquit, non vulcania tellus, non Vesuvius et Olympus tantis ardoribus aestuant, ut juveniles medullae vino plenae et dapibus inflammatae.»
Deliciarum ergo vanitas et noxa ex eo liquet, quod gulosus carnem suam saginet ad fomenta gehennae: sicut herus saginat porcum ut mactet, juxta illud Martialis, lib. XIV:
Ille tibi faciat bona Saturnalia porcus, Inter spumantes ilice pastus apros.
Versus 2: Risum Reputavi Errorem
Hinc porcus dictus est, quod porrecto rictu pascatur, et terram, dum herbarum radices rimatur, gulam latius porrigat. Gulosus ergo est Epicuri de grege porcus, quem impinguat daemon ad saginam gehennae.
Exstat hac de re elegans apologus vulpis et porci apud Cyrillum, lib. IV Apolog. moral. cap. II: «Laute, inquit, porcus a suo domino enutritus, cum impinguatus recumberet, ad eum vulpes veniens salutavit et dixit: Quomodo est tibi, frater? At ille respondit: Quid petis? Nonne cernis ut laetus, satiatus, incrassatus, nunquam fatigatus, sed semper delectatus quiesco. Sine cura ergo, a procurante hero, semper vivo in croceis. Ut quid ergo tu tota die vaga et famelica circuis, et cum tali amico ad habitandum non venis?» Quibus auditis vulpes insensatum deridens, subjunxit: «Certe verum est, quod crassities obtundit sensum, tollit molam, et continuatae deliciae subvertunt intellectum. Propter hoc parum vidisti, nec unquam recte judicasti. Nimirum iste homo piscator factus est super terram, cibi dulcedine adornat hamum, et ad mortem suaviter trahit incautum. Ille magnes effectus est hominis attractivus, qui cum risu occidit, et cibis allectum deducit ad suspendium, et veluti venator callidus dulci fistula vocat ad laqueum. Replet enim ventrem tuum, ut te decoctum sapidius comedat. Dat furfures, ut pinguiorem te faciat; accommodat brodium, ut carnem sumat. O si intrasses domum ejus et diligentius circumspexisses, profecto ex aliis infumatis porcis ibi pendentibus, quos ita nutriverat, ab eo tibi praeparatum incendium cognovisses. Bonis ergo et dulcibus cibis te ducit ad mortem, et hasce delicias convertet tibi in tristitias sempiternas.» Unde hoc epimythium abstinentiae colligit: «Absit a me talis amicus, qui subornat amore odium, et aeternae mortis sub mundi deliciis condit hamum. Abominor cibum ejus, et manum blandientem repudio, ac ex nunc ejus solatium sperno. Nolo sane ut risu me conducat ad luctum, et suis falsis deliciis a me pellis separet vitale consortium. Calicem Pharaonis eligo, non ferculorum canistrum; sperno paleam, non flagellum; sagittam Jonathae diligo, et Joabi basium refugio. Quibus dictis, mox fugit.»
2. RISUM REPUTAVI ERROREM, ET GAUDIO DIXI: QUID FRUSTRA DECIPERIS? — Deliciis subnectit apte risum, quia deliciae et gaudia hominem solvunt in risum, q. d. Solent homines deliciis diffluere, indeque solvi in risus, cachinnos et inepta gaudia, quasi jam adepti summum suum votum, summum bonum et felicitatem rerum: ego deprehendi illos toto coelo aberrare, nec mentis quietem, multo minus felicitatem esse consecutos; sed potius ex iis gravatos, inquietos, anxios, et maestos discedere: quare eorum risum dixi non esse risum, sed errorem; ac gaudium non esse gaudium, sed deceptionem.
Per risum ergo et gaudium accipe nimiam et effusam laetitiam, tum internam, tum externam, quae risu, jocis et cachinno proditur. Item delicias, divitias, rerumque splendorem et copiam quae laetitiam hanc risumque cient: per metonymiam, ut risus ponatur pro objecto, vel causa risus, puta pro illecebris, quae risum cient. Minus apte ergo Arboreus hunc risum arctat ad irrisores et subsannatores, quasi in illos hic invehatur Salomon. Est apostrophe ad emphasin et pathos. Alloquitur enim risum et gaudium quasi personas stultas et fallaces, easque objurgat, ac stultitiam et fallaciam exprobrat.
Pro errorem hebraice est meholal, quod R. Salomon vertit mixtum, a radice mahal, id est miscere, juxta illud Isaiae 1, 22: «Vinum tuum mixtum est aqua.» Alii vero censent passim litteram primam mem in meholal esse servilem, non radicalem; radicem enim esse halal, id est ovavit, jubilavit, laudavit. Unde aliqui vertunt, risui dixi: Laudabilis esto; quo respexisse videtur Syrus, dum vertit, risui dixi: Utilis sit. Verum caeteri omnes contrarie vertunt. Unde meholal Noster primo, vertit errorem; secundo, Chaldaeus, derisionem; tertio, Symmachus, tumultum; quarto, Septuaginta, periphoram, id est circumlationem, circulationem; quinto, Nyssenus, Olympiodorus et alii vertunt, amentiam.
Prima ergo Noster vertit errorem, q. d. Risus est error, et ridiculi errant: quare longe absunt a vera sapientia et prudentia, quia temere, sine judicio et debita mensura ob res et voluptates mundanas tam exiles et viles adeo gaudent sibique applaudunt, ut in effusum risum et cachinnos prorumpant, cum, ut paulo ante dixi, deliciae maerorem pariant, fletumque potius ciere debeant quam risum. Nam, ut ait S. Augustinus loco mox citando: «Qui plorant de rebus vanis, inaniter plorant, et qui rident de rebus vanis, de malo suo rident.» Errant ergo, quia gaudent ubi dolere, rident ubi flere deberent: sicut infantes ludunt et rident, etiam dum parentes ipsorum moriantur. Unde physici docent risum oriri ex admiratione, admirationem ex ignorantia: haec autem error est, vel errori conjuncta. Error ergo notat immodicam animi exsultationem, supra quam oporteat aut deceat, supra modum, supra mensuram, supra quam rerum merita et ordo patiantur. Errat enim qui de re et delectatione modica non modice, sed summe gaudendum judicat, ideoque summe gaudet, ridet et cachinnatur. Rursum per dixi errorem intellige, compescendum esse: error enim corrigendus est, et quod nimium est in risu vel alia re, hoc refrenandum et compescendum est, ut sit metalepsis. Unde Thaumaturgus vertit, risum solutum compescui, et voluptatem ad temperantiam coercui, acerbeque ei succensui. Risus enim immoderatus, error est, tum passive, quia revera errat uti jam dixi; tum active, quia ridentes errare facit, seducit et decipit, ut in delicias se effundant, ob quas mox summe dolebunt et lugebunt: quare utraque de causa frenandus et compescendus est.
ET GAUDIO DIXI: QUID FRUSTRA DECIPERIS? — Explicat risus errorem, scilicet, quod risus et gaudium hujus mundi non sit aliud, nisi mera fraus et deceptio: promittit enim animae quietem, laetitiam, felicitatem, et non praestat; sed potius contraria affert, scilicet inquietudinem, moerorem, miseriam. Hoc enim posterius hemistichium more Hebraeo explicat prius, uti crebro fit in Psalmis. Risus ergo idem est quod gaudium, error idem quod deceptio.
Versus 3: Cogitavi in Corde Meo Abstrahere a Vino Carnem Meam
Hebraea et Septuaginta habent, et gaudio dixi: Quid hoc facis? Symmachus, quid ipsa facis? Syrus, quid fecisti? Arabicus, cur fecisti hoc? Pagninus, quid boni facis? Tigurina, laetitiam nescio, quid parere; Vatablus, quidnam est id quod affers? Chaldaeus, de gaudio sic sensi: Quae utilitas est viro, quod eo mirifice incensus fuerit? alii clare, q. d. Quorsum te effundis in risum, jocos et effusam laetitiam? Pineda vertit, quid hoc coquis? q. d. Putas te coquere delicias, at nescis te coquere res amarissimas; putas te coquere epulum, at coquis morborum mortisque pabulum. Paras mel, at invenies fel. Sic facere pro coquere sumitur Gen. xviii, 7, ubi de puero Abrahami coquente haedum dicitur: «Festinavit et coxit (hebraice, et fecit) illum;» facere enim ecci est coquere. Gaudium ergo decipit perditque hominem, et simul ipsum cum homine decipitur, quia veram solidamque et permanentem laetitiam, quam promittit, non affert, sed illico desinit et in maerorem convertitur. Per gaudium accipe delicias, et quasvis voluptates parientes gaudium, sed fallax, fucatum, et in vana opinione duntaxat hominum iis inhiantium situm, cum reipsa potius pariant maerorem et luctum. Unde pro gaudio Thaumaturgus vertit, voluptati; alii, jucunditati: quare voluptates, quae videntur esse, revera non sunt, nec mentis inopiam et aviditatem explent, uti fatentur et sero dolent damnati in inferno, Sapient. v, 4.
Audi Nyssenum: «Tanquam ferae alicui ad meos sensus adrepenti, voluptati statim resistebam et adversabar, dicens: Quid facis? quid naturae virtutem effeminas? cur animi robur emollis? cur animae vires enervas? cur affers interitum rationi? cur impurarum cogitationum serenitatis puritati caligine tua immittis tenebras?»
Salomonem secutus M. Aurelius Imperator, ita de vanitate mundi ad suos perorasse dicitur: «Quae sum expertus libere proferam, licet cum mei nominis nota, sed olim forsitan futuro saeculo profutura. Per omnia me vitia exercui, periculumque feci, possetne seipsam exsaturare humana malitia. Deprehendi quantus cibi sumo, famem non mitigare, sed augere; quo sum in somno indulgentior, majorem somni cupiditatem; quo plura mihi sunt adhuc, his plura concupiscere; quo quaero diligentius, minus invenire: nihil demum unquam obtinuisse, quod appetitum sedaret, ac non aliud habendi potius libidinem provocaret.»
3. COGITAVI IN CORDE MEO ABSTRAHERE A VINO CARNEM MEAM, UT ANIMUM MEUM TRANSFERREM AD SAPIENTIAM, DEVITAREMQUE STULTITIAM, DONEC VIDEREM QUID ESSET UTILE FILIIS HOMINUM: QUO FACTO OPUS EST SUB SOLE NUMERO DIERUM VITAE SUAE.
Hebraea et Chaldaea, donec probarem et viderem, quid ex eis esset bonum filiis hominum, ut facerent, cum ipsi subsistunt in hoc saeculo sub sole numero dierum vitae suae. Reputavi quale non bonum esset in hominibus, et quidnam operari possent dum in hoc mundo sunt, ex quo perpetuam in hac vita laetitiam voluptatemque consequantur; Syrus, cogitavi in corde meo laetificare vino carnem meam: et cor meum cogitavit sapientiam, et tenuit stultitiam; Arabicus, et speravit cor si posset trahere humanitatem meam, tanquam abstractionem vini: misit enim me cor meum ad sapientiam, et ad amplectendum gaudium per eam, etc.
Nota, pro ut abstraherem a vino carnem meam, hebraice est, ad trahendum in vino (vel in vinum) carnem meam.
Secundo, Chaldaeus vertit, risui dixi derisionem in tempore tribulationis meae, vel, ut Costus vertit, ridiculum de laetitia ipso calamitatis tempore dixi: Ridicula est, quia ridiculum est ridere ob rem levem et nullius momenti. Risus enim hic dignus est qui irrideatur. Unde sapientes rident ridentes temere, sine ratione: quin et mundus suis ludicris provocans nos ad risus, irridet nos. Unde S. Augustinus, serm. in cap. Jejunii: «Iste mundus, ait, aut ridet nos, aut irridetur a nobis; aut despicimur, aut contemnimus.»
Tertio, Symmachus vertit, risum dixi tumultum, idque sine causa; et Arabicus, risui dixi: Quae est causa elationis tuae? Qui enim effuse rident, plaudunt et cachinnantur, magnos excitant strepitus, clamores et tumultus, jactantque incondite caput, brachia, totumque corpus, utpote agitati et concussi ab effrenata laetitia.
Moraliter, disce hic mundi illecebras plenas esse stulto clamore et strepitu. Itaque mundi risus, ait Pineda, tumultus est, vociferatio est; et cum animi tranquillitatem atque quietem illae ejus deliciae polliceantur, nihil minus quam quietem efficiunt: quippe nihil aliud sunt quam animi commotio, perturbatio, fremitus, clamor, tonitru, et si quid aliud est, quod animi quieti et tranquillitati adversetur. Dicas mundanam vanitatem instar gallinarum vili ovo parto glocitare, atque perstrepere cantando. Quanquam is tumultus sive cantus non tam laetitiae et risus, quam interni doloris, singultus et conceptae vanitatis argumentum est. Sic de ea ipsa ave testatur Columella: «Parituras se gallinae testantur crebris singultibus.» At doloris quae causa alia, quam quod parto ovo venter vacuus vanissimum aerem susceperit? Ita Columella, lib. VIII, cap. v. Adde gallinas subinde parere ova subventanea, imo inania et vento turgida: talia prorsus sunt vana mundi gaudia. Nota to elationis tuae, ut vertit Arabicus. Risus enim effusior et jactantior signum est elevationis et fastus, qualem prae se ferre solent gloriosi et arrogantes, qui sua ostentant et jactant, spernentes alios et subinde Deum ipsum. Unde Hebraeum meholal significat superbiam, stultitiam et impietatem arrogantium, ut patet Psal. cap. LXXIV, 4: «Dixi iniquis: Nolite inique agere (hebraice est, laholelim al tahollu), nolite extollere in altum cornu vestrum, nolite loqui adversus Deum iniquitatem.»
Quarto, Septuaginta vertunt: Risum dixi periphoran, id est circumlationem, circuitum, circumvagationem, vertiginem, item errorem, hallucinationem.
Unde primo, Thaumaturgus per circumvagationem accipit risum solutum, temereque vagantem in ineptos jocos, cachinnos, gesticulationes, jactationes capitis, manuum ceterorumque membrorum, uti faciunt stulti. Secundo, Olympiodorus vertit, risui dixi: Circumvagare longius a me, et abscede; sed hoc alienius videtur. Tertio, melius alii censent risum vocari circumvagationem, quod hominem extra modestiae ac rationis fines educat, et in inconditos effusae laetitiae gestus prorumpere, errare et vagari faciat. Quarto, quod hominem intemperantem per omnia voluptatum genera, ut sese exsatiet, oberrare compellat, velut miserum mendicum et vagabundum, instar ejus qui laborat capitis vertigine, ut in orbem ire et circulare semper optet. Unde S. Basilius in Psalm. 1, in Catena Graec., citans hunc locum, risum vocat vertiginem: «Omnis anima, ait, quasi vertigine correpta ratiocinando vacillat, cum et coelestia in eligenda virtute animo versat, et cum praesentia intuens voluptatem praefert.» Quinto, quod homini gravem errorem et hallucinationem inducat, uti dixi explicatione prima: periphora enim hic potius errorem, uti habent Hebraea et Vulgata, quam circulationem significat. Sexto, periphoran vertas circumlationem, id est delirium et amentiam.
Unde Quinto, Nyssenus vertit, risum dixi mentis emotionem; Olympiodorus, dixi risui amentiam, q. d. Insanus es et emotae mentis, quia effuse ridendo indecore te geris formamque pervertis, ut ob gestus ridiculos morio videaris, amens et stultus. Additque risum, id est voluptates terrenas, vocari periphoran, id est circumlationem, «vel quod, inquit, ad omnem ventum circumferantur bona ista terrena, quae materiam suggerunt laetitiae ac voluptati; vel muta: mutato in alpha, non periphoran legimus, sed parapheran, hoc est insanam extasin mentisque excessum: insanire enim videntur, ac esse sui obliti, qui in loco miseriae et lacrymarum, laetandum sibi esse falso existimant.» Et hujusmodi sunt, qui, ut dixit Seneca, cap. XII De Vita beata: «Hilari insania insaniunt, ac per risum furunt.» Hinc vertunt nonnulli, risum dixi insaniam; alii, risum assuetum vocavi amentem; alii, risui et jucunditati dixi: Insanis, vel insanire facis.
Hebraeum enim halal significat in altum attollere vocem laudando et jubilando; unde Halleluia est canticum laetitiae, jubili et laudis. Hinc per catachresin halal significat stultescere, insanire. Solent enim stulti gloriabundi et jactabundi cum effuso clamore, risu et cachinno res suas supra fidem et veritatem celebrare et depraedicare, quod certum est amentiae signum. Qui ergo de re exili et voluptate vili adeo gaudet, ut in risum et cachinnum effundatur, est emotae mentis, jactabundus et insanus; praesertim quia voluptatem expertam fastidiens, aliam et aliam inutilem et noxiam circumvagando quaerit instar famelici, miseri et dementis, juxta illud Sapient. iv, 12: «Inconstantia (graece rhembasmos, id est turbo) concupiscentiae transvertit sensum sine malitia.» Rationem dat Nyssenus risum ita describens: «Oris indecora dilatatio, tremorque spiritus et totius corporis concussio, et genarum diductio, dentumque et linguarum et palati apertio, collique et vocis praeter rationem fractio, quae simul cum fractione spiritus intersecatur, quid hoc aliud est quam dementia?»
Unde Graeci hunc immoderatum et impotentem risum vocant synkrusion, quod totum hominem quatiat; et Nazianzenus in Carm. Cycnaeis: «Risus, ait, est genarum impulsus et subsultatio cordis.»
Causa a priori physica est, quod risus oriatur ex petulantia quadam lienis, quando a sanguine faecem maxime haurit: tunc enim extendit solvitque nervos et arterias, atque spiritus dispergit. Unde subinde his extenuatum corpus suopte nutu decidit. Hinc risu nonnullos legimus mortuos et animam exhalasse, uti Zeuxis et Verrio pictoribus eximiis contigisse docet Rhodiginus, libr. I, cap. xlviii.
Rursum Aristoteles, lib. III De Part. anim. cap. x, causam risus assignat titillationem. «Rident enim celeriter, inquit, qui titillantur, quia motus celeriter ad eum locum perveniat, qui quanquam leviter calefaciat, tamen aperit, et mentem movet praeter voluntatem. Causae autem cur homo animalium unus titilletur, et cutis tenuitas est, et quod solus animalium omnium rideat. Est enim titillatio risus per ejusmodi motum partis, quae alam complet. Ictum etiam, trajectis praecordiis, in praeliis risum attulisse, proditum est, scilicet ex calore, quem moveat vulnus.»
Qui ergo immodice rident, immodicam habent titillationem, vel corporis, vel animi, ideoque in effusum risum solvuntur, quod animi sui impotis et amentis est signum: mox enim titillatio haec in dolorem, et risus in maerorem convertitur; sicut candela exstincta flamma vertitur in fumum, et lux in caliginem. Hinc videmus melancholicos effuse laetari et ridere, mox cessante laetitia et risu magis fieri tristes vel iracundos quam fuerint ante; unde Beda in Proverbiis: «Praeceps ad risum, praeceps quoque fertur ad iram.»
Plenius et clarius Conimbricenses, lib. III De Anima, cap. xiii, Quaest. 1, art. 6, physicas causas risus ita assignant: Offerente se nobis re jucunda, et quae risum excitare queat, perfunditur animus gaudio et laetitia, qua infectum cor morae impatiens se dilatat, magnaque sanguinis effervescentis et vitalium spirituum fit diffusio, ad quam musculorum thoracis, ac praesertim diaphragmatis motus sequitur (est vero diaphragma membranula quaedam, partim cornea, partim nervosa, praecordia a visceribus disjungens, quam Aristoteles, lib. III De Partib. anim. cap. 1, succincturam vocat, ejusque munus esse putat impedire ne vapores, qui e ventriculo attolluntur, cor laedant): ad diaphragmatis autem agitationem et porrectionem extenduntur simul musculi, qui a lateribus buccae sunt, gestusque ille oris fit qui risus vocatur, quo animi gaudium et laetitia exprimitur. Erit igitur causa efficiens risus, principalis quidem anima, instrumentaria appetitus et virtus motum exsequens, simulque effusio sanguinis et spirituum, qui sunt quasi anteambulones risus; finis, gaudii seu laetitiae explicatio; forma, ipsa oris ac faciei diductio.
Ita vero hunc in modum risus diffiniri potest: «Risus est concitatio quaedam animi ex re jucunda motus, ad conceptum intus gaudium explicandum, quo thoracis et oris musculi impetu quodam moventur.» Sunt autem quidam ad risum proclives, alii severi. Nam cum objectum risus sit res nova, ii quibus quodlibet novum ridetur, ut pueri et plebs, ex causa hac facile rident; non ita senes et philosophi. Item quia objectum risus est res jucunda et laeta, ducuntur assidue in risum ii qui suopte ingenio hilares sunt, quales fere esse solent, qui plurimum habent sanguinem, et eum dulcem, non biliosum aut melancholicum.
Sic agelasti, id est, qui nunquam in vita risere, fuerunt Anaxagoras, Heraclitus, Phocion, Aristoxenus, Socrates, Cato, Crassus, ut Cicero, Plinius, Aelianus, Laertius et alii testantur.
Nota haec de intempestivo nimioque risu dici; nam modicus et tempestivus hominem decet, ejusque naturae congruit, ac serenum laetumque efficit. Unde Clemens Alexandrinus, lib. II Paedag. cap. v, docet risum homini esse naturalem et congruum, si ei modus adhibeatur: «Concinna, inquit, et decora vultus per risum remissio, instar instrumenti musici est meidiama, id est subrisio; inconcinna vero est dissolutio et cachinnatio.» Et Philo, lib. De Praemiis et paenis, ridendi affectum inter alios honestissimum dicit, utqui repleat tranquillitate ac securitate totam animam. Risus ergo animam hilarem efficit. Unde Martialis, lib. VII, epigr. 24:
Nec grata est facies, cui gelasinus abest.
Gelasinus, id est diductio oris, et lineae quae ridendo efficiuntur; gelos enim Graecis est risus. Hinc sicuti Vitulinae et Lubentiae, laetitiae praesidibus, Romani divinos honores decreverunt, sic Risum in deos retulerunt Graeci, diemque festum instituerunt, et annuos ludos cum solemnibus sacris ei deo fecerunt, praecipue Thessali et ex iis Hypatenses, qui veneratione cultuque gelotos theou valde celebres et insignes exstiterunt. Lycurgus quoque, severissimae ac rigidissimae auctor disciplinae, Risus marmoreum simulacrum Spartae in denubrio posuit; sanxitque, ut cives sui militiae laboribus perfuncti, ei deo religiose supplicarent, ait Giraldus, syntagm. 1, ubi elegans carmen Coelii Calcagnini in Risum recitatur. Ita noster Pontanus in Atticis bellariis, num. 113.
Ineptus ergo, immodicus, scurrilis et inhonestus, qui ex objecto turpi oritur, hic risus intelligitur, qui homines omnes, sed praesertim fideles, praedicatores et religiosos dedecet. Unde S. Augustinus, S. Basilius, S. Bernardus et alii notant legi saepius de Christo, quod fleverit, nunquam quod riserit. Hinc et ejus voces sunt: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur,» Matth. v. «Vae vobis, qui ridetis, quia flebitis,» Lucae vi, 25. Hinc et notat S. Chrysostomus, homil. 6 in Matth., in Scripturis non legi de Paulo, vel quolibet alio sancto, quod riserit. Excidit S. Chrysostomo Abraham, qui sanctus fuit et risit, accepto oraculo de Isaac sibi nascituro, Genes. cap. xvii, 17.
Quocirca S. Basilius, regul. 31 ex Brevioribus, et S. Ephrem, tom. I, tract. Non esse ridendum, pag. 110, in edit. Vossii Romana, videntur omnem omnino in fidelibus, praesertim monachis, qui luctum profitentur, damnare risum. Quaerit enim S. Basilius: «An in universum ridere non liceat?» ac respondet: «Cum Dominus eos damnet, qui in hac vita rident, admodum perspicuum est nullum omnino locum dari fideli, in quo ridere debeat, et maxime in tam magno numero eorum qui per transgressionem legis Deum inhonorant, et in peccatis morti se dant, quorum vicem maerere et gemere convenit.» Verum hoc intellige de multo, crebro, et effuso risu; item de necessario, unde caute ait: «In quo ridere debeat,» non liceat; modicum ergo et sanctum, qui ob conversionem peccatorum, de qua teste Christo gaudent angeli, similive pia de causa nascitur, non vetat, uti patet ex ejus Admonit. ad filium spiritualem. Nam, ut ait Eccli. cap. xxi, 23: «Fatuus in risu exaltat vocem suam: vir autem sapiens vix tacite ridebit.» Vide ibi dicta.
Refert S. Gregorius, lib. IV Dialog. cap. xiv, 5, Isaac magnis virtutibus clarum, tanta tamen laetitia perfusum, ut per eam suas virtutes celare, imo nonnullis obscurare videretur. Salomonem secuti sunt philosophi. Celebris inter eos est Heraclitus, qui quoties domo egrediebatur, flebat, sicut Democritus vice versa ridebat: quod illi, omnia quae agimus, miseriae; huic ineptiae viderentur. Plato, lib. III De Republ., in risum nimis profusos damnat: «Nam effusum risum, inquit, vehemens mutatio sequitur.» Epictetus in Enchiridio: «Risus, ait, neque multus, neque ob multa, neque solutus.» Dionysius Philosophus apud Stobaeum, serm. 72: «Risus continuus et intentus, ait, deterior est iracundia. Idcirco maxime viget in scortis et pueris stolidioribus. Mihi sane facies magis ornari videtur lacrymis quam risu: lacrymis enim ut plurimum bona aliqua doctrina conjungitur, risui vero lascivia: et flendo quidem nemo sibi concitavit auctorem contumeliae, ridendo autem spem dedecoris auxit.»
Sed errant stolidi Anabaptistae cognomento Ejulantes, qui perpetuo flent et ejulant, dictitantes nihil aeque gratum esse Deo ac jugiter lacrymari et ejulare, uti refert Staphylus, et ex eo Gabriel Prateolus in Catalog. Haeresium, verbo Ejulantes.
Quod primo, nonnulli sic explicant de mixtura sapientiae cum voluptate, q. d. Ego Salomon expertus in solo sapientiae studio magnum inesse laborem et dolorem, in solis vero voluptatibus magnam inesse vanitatem et vilitatem, statui utrumque conjungere, alterumque altero miscere et temperare, sicque experiri an in hac mixtura animus conquiesceret, et quaesitam diu tranquillitatem felicitatemque reperiret: decrevi ergo trahere in vinum carnem meam, id est indulgere carni potum vini ad excitandam laetitiam, et ad sufficiendos spiritus animales, qui necessarii sunt ad contemplationem et studium sapientiae: cor vero et mentem statui dare sapientiae, ut sic et caro suas vini delicias, ac cor sive mens suum sapientiae pabulum epulumque nancisceretur. Ita ex R. Abraham Vatablus: «Cum vidi, inquit, quod sapientia sola generat dolorem, et quod risus solus non prodest, scrutatus sum viam ut concordarem utrumque, et traxi carnem meam in vinum, et intellectum meum in sapientiam.»
Verum incongrua videtur haec expositio, tum quia nemo ex professo potest simul vacare sapientiae et gulae, praesertim vinolentiae, juxta illud S. Hieronymi: Non potes simul implere ventrem et mentem; venter enim mero aestuans, offuscat hebetatque caput, ne possit contemplari, meditari et studere sapientiae, idque optime sciebat Salomon; tum quia suum de hujus mixturae experimento judicium utique more suo subjecisset Salomon, dixissetque: «Et inveni quod hoc quoque esset vanitas;» hoc autem non fecit.
Secundo, Chaldaeus vertit, exploravi in corde meo Costus, ut inter epulas et pocula corpus meum producerem. Sic et Syrus. Et Vatablus, indagavi ergo cordis mei corpus meum diutina voluptate oblectare, quasi trahere sit idem quod distendere, ac protrahere moram. Et Cajetanus: «Trahere carnem in vino, ait, est esse bibacem, et nunquam esse sobrium. Hujusmodi enim homines trahunt carnem suam in vino: et quoniam privantur actibus verae vitae rationalis, utpote nunquam plene sobrii, idcirco non tam vitam quam carnem suam trahunt, non ducunt, usque ad mortem.» Accedit S. Hieronymus, qui in Comment. vertit, consideravi in corde meo, ut traherem in vino carnem meam; sicque explicat: «Volui vitam meam traducere deliciis, et carnem meam ab omnibus curis liberare, et quasi vino, sic voluptate sopire. Deinde quod sequitur: 'At cor meum deduxit me in sapientia,' ita cum posteriori nectit, ut significet luctum carnis et spiritus, sive vinolentiae et sapientiae in Salomone. Unde hebraice est, cor meum deduxit in sapientia, id est, ait S. Hieronymus: 'Cogitatio mea et ratio naturalis retraxerunt me, et deduxerunt ad sapientiam requirendam stultitiamque calcandam, ut viderem quidnam boni illud esset, quod homines in vitae suae possent agere curriculo. Eleganter autem voluptatem ebrietati comparavit. Siquidem ebrietas evertit animi vigorem, quem qui potuerit sapientia commutare, et (ut in quibusdam codicibus habetur) obtinere, is poterit ad scientiam rei istius pervenire, quid in hac vita appetendum sit, quid devitandum.»
Tertio, Septuaginta pro beiain, id est in vino, legentes keiain, id est sicut vinum, vertunt, consideravi si cor meum trahet ut vinum carnem meam, et cor meum deduxit me in sapientia, et ut obtinerem laetitiam. Ubi nota, pro trahet graece est helkysei, pro quo Thaumaturgus et alii nonnulli legunt eklysei, id est dissolvet; sed prior lectio conformis est Hebraeo, Vulgatae, Chaldaeo, Syro, Arabico et caeteris. Sensus est, q. d. Cogitavi facere de vino, quod feci de risu, dicens: «Risum reputavi errorem.» Cogitavi ergo experiri, an sicut vinum attrahit carnem et palatum suo gustu et dulcedine, ita sapientia suo decore et specie attraheret ad se cor et mentem, ut ipsa sapientiae se dedens traheret ad se carnem, dominaretur voluptati, compesceretque omnes gulae et vinolentiae appetitus.
Ita Moringus: «Cogitavi mecum, inquit, an animus et ratio sit efficax ad trahendum carnem meam sicut est vinum,» id est, quam est vinum efficax ad trahendam carnem et gulam. Olim enim dubitatum fuit an vinum fortius sit quam rex, quam mulier, quam veritas, ut patet III Esdrae III. Accedit S. Gregorius Thaumaturgus: «Cum eam, inquit, vim esse animae cogitassem, ut temulentam corporis naturam atque instar vini diffluentem sistere possit, rursusque continentiae cupiditatem domare, perspiciendum mihi esse constitui, quidnam tandem hominibus utile sit.»
Quarto et genuine, S. Hieronymus, qui in Comment. verterat, ut traherem in vino carnem meam, postea jussu Damasi Vulgatam cudens versionem, re melius considerata vertit, ut abstraherem a vino carnem meam; illamque versionem recepit et probavit Ecclesia. Hebraeum enim masach significat trahere cum omnibus compositis (compositis enim carent Hebraei, ideoque pro iis utuntur verbo simplici, sive ipsa radice et themate), scilicet attrahere, protrahere, detrahere, abstrahere. Rursum beiain, id est in vino, non raro sumitur pro meiain, id est a vino; beth enim subinde capitur pro min, id est a, abs, de; itaque hic accipiendum esse patet ex nexu et filo totius orationis. Praecessit enim: «Risum reputavi errorem; et gaudio dixi: Quid frustra deciperis?» Hinc enim apte subjungitur: «Cogitavi abstrahere a vino carnem meam.» Per vinum enim aeque ac per risum, symposia, convivia et quaslibet voluptates carnales accipit per synecdochen. Ex vino enim sequitur luxuria, risus, tripudia omnisque lascivia. Proprie tamen vinolentiam intelligit; haec enim contraria est studio sapientiae, quia fumus vini caput hebetat, offuscat, ac subinde ratione et judicio privat, ut sapientiae vacare nequeat. Per vinum ergo, immodicum vini usum accipe. Nam vinum modice sumptum acuit ingenium.
Sensus ergo est, q. d. Cum deprehendissem risum, omniaque mundi gaudia esse meras vanitates, errores et deceptiones, cogitavi abstrahere carnem meam a vino, caeterisque voluptatibus, ut vacarem sapientiae, donec per eam viderem quid hominibus esset utile ad consequendam solidam laetitiam et felicitatem, «quo facto opus,» id est, quidque eos facere oporteat sub sole omnibus diebus vitae suae, ut in ea dicta laetitia et felicitate persistant constanter per totam vitam. Hunc esse sensum liquet ex Hebraeo, Chaldaeo, Olympiodoro et Patribus in Catena Graec., qui sic explicant: «Cogitavi qua ratione rerum intelligibilium studium superius carnis sensum intelligibili animae parti obedire cogat, quasi tracto et cedente deteriore praestantiori;» alius ibidem: «Suspicans, inquit, voluptatis accessionem, non secus ac furis cujusdam accessum, qui sese in thesauris animae latenter insinuat.»
Rursum per obtinerem non intelligunt haberem, possiderem, fruerer; sed ut obtinerem, id est ut dominarer laetitiae, sicut dux belli obtinet hostem, dum eum vincit et capit: hoc enim significat Graecum tou kratesai ep' euphrosynen, id est, ut regerem imperio, ac dominarer in exsultantem laetitiam, ac immodice gestientem voluptatem compescerem. Unde Thaumaturgus: «Continentia, ait, in servitutem redigit cupiditatem;» et Nyssenus: «Ut dominatum obtinerem in laetitiam;» et Cajetanus: «Ut retinerem stultitiam, ne baccharetur cor meum per eam.» Posset ex Hebraeo verti, ut obtinerem, id est ut possiderem sapientiam; hanc enim significat sichlut per shin, licet per samech significet stultitiam, uti dixi cap. 1, vers. 17.
Unde S. Hieronymus in Comment. vertit, ut obtinerem stultitiam, hoc est ut apprehenderem, caperem, subjicerem (hoc enim significat hebraeum leechoz) stultitiam, quod idem est cum eo quod idem in Vulgata vertit, devitaremque stultitiam. Hostis enim vincitur et capitur, ut caveatur et vitetur ne laedere possit; gula vero et libido vincitur non tam resistendo, quam occasiones et illecebras fugiendo, quod ut Noster significaret, solerter vertit, devitarem. Minus recte ergo Olympiodorus censet Salomonem hic significare, se sapientia sibi a Deo indita abusum ad indagandum voluptates carnales, ut eas obtineret, iisque se pasceret et immergeret.
DONEC VIDEREM QUID ESSET UTILE FILIIS HOMINUM. — Hebraea, quid esset bonum; Chaldaeus, quale esset bonum illud filiorum hominum, quod scilicet eos tranquillet, laetificet et beet.
Quo facto opus est sub sole. — Hebraea, quod faciant sub sole, id est quod facere debeant homines universi, si sapiunt et felices esse volunt; in quo occupare se debeant, quamdiu hic vivunt; quare hoc unum faciant oportet, huic uni totos sese impendant, hoc unum omnibus viribus prosequantur, juxta illud Christi ad Martham: «Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium,» nimirum «Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea,» Lucae x.
Numero dierum vitae suae. — Significat Salomon se vestigasse hoc bonum, ait Nyssenus: «Quod non uni tantum aetati conveniret, sed perpetuum sit et non temporarium, et in vitam universam extendatur; et bonum sit omni aetati, primae, et mediae, et ultimae, et omni numero dierum: nam propter nullum eorum quae fiunt in torpore, licet perpetuo voluptate affici; sed bibendi voluptas simul desinit cum satietate, et in comedendis similiter saturatio exstinguit appetitum.» propositum sit serium, vereque bonum et honestum.» Eam vero cum vino comparationem urget adhuc Olympiodorus: «Poculum, ait, quod bibentes haurimus, a conspectu nostro tollitur, et evanescit. Consideravi itaque num in prosperitatibus mundanis voluptatibusque humana mens esse possit ita virilis, ut absumere ac delere valeat, quasi vinum epotum, concupiscentias carnis.» Igitur Salomon erubescens se victum a vino, cogitat sic vincere vinum. Cogitat ergo experiri an non potentior sit mens ad vincendum vinum, domandamque gulam, quam vinum fuerit ad vincendam, et de statu rationis dejiciendam mentem. Ita Nyssenus: «Si quando, inquit, sentiebam voluptatem sensim irrepere, ac blandiri, et sensus delinire, continuo resistebam increpans, quod me emollire ac effeminare vellet: ad hunc modum considerabam, quemadmodum motus corporis ratio vinceret, in ipsa secum natura pugnaret ac dissideret, cum alio mens, alio traheret caro, quin potius ratio carnis prudentiam absorberet. Sicuti cum sitientes exhauriunt poculum; neque enim remanet vinum in eo, sed mutatur in eum, qui bibit illud: quo facto expedita et certa exstitit mihi via, omni remoto errore, ad scientiam rerum.»
Jam singula verba expendamus: Pro cogitavi hebraice est tarti, id est pervestigavi, exploravi, circumlustravi. Radix enim tur significat indagare, per gyrum lustrare singula in orbem, circumspicere omnia circumcirca per ordinem. Unde tor est turtur, quod caput assidue gyret, ut omnia circumspiciat, quodque meditabunda quasi secum consultet et deliberet; licet alii a sono vocis quem gemendo edit, turturem dici autument. Significat ergo Salomon se non temere ex tempore haec pronuntiare; sed magno examine prius omnia scrutatum, haec maturo judicio dictare. Ex vestigatione enim et examine per metalepsin intelligendum relinquit judicium et decretum, quod post examen sequi solet. To abstrahere a vino notat magnam naturae corruptae ad vinum et voluptates inclinationem, ut ingenti vi et dolore ab iis abstrahi et avelli debeat, perinde ac si cutis illi abraderetur; sicut cani os, quod rodit, non nisi magna vi eripi potest. Pro ut animum meum transferrem ad sapientiam, hebraice est, cor meum conducens me in sapientiam, per quam devitavi stultitiam, ut sequitur, et per quam, ut Nyssenus legit, dominatum obtinui in laetitiam (voluptatem).
Versus 4: Magnificavi Opera Mea, Aedificavi Mihi Domos
Unde R. Haccados: Cor meum, inquit, duxit me per sapientiam, ne invalesceret super me calcaneus, qui me pessumdaret. Hebraeum enim noheg significat proprie abducere, sive alio et in contrarium ducere, uti puer a paedagogo a lusu abducitur ad scholam. Ait ergo Salomon: Statui carnem meam abstrahere a vino, ut mentem a deliciis corporalibus abducerem ad spirituales, puta a gula ad sapientiam; quo significat haec duo esse contraria, et sibi invicem ex diametro adversari; quare eum qui vult vacare sapientiae, debere renuntiare voluptati, cui quo magis renuntiat, eo arctius sapientiae jungitur, ejusque fit capacior. Hinc Cajetanus et Pagninus vertunt, ut cor assuefacerem sapientia. Nam, ut aiunt Graeci in Catena: «Qui sapientiae ductum sequitur, voluptatibus imperat cum laetitia.»
DEVITAREMQUE STULTITIAM. — Chaldaeus, ut stultitiam juvenum ediscerem; Septuaginta videntur vertisse approver, id est stultitiam, ut habet Noster, Hebraea, Syrus et alii. Jam tamen in Septuaginta legitur euphrosynen, id est laetitiam. Unde vertunt, ut obtinerem laetitiam; Olympiodorus, cor meum pollens (abundans) in laetitia; Arabicus, misit me cor ad sapientiam, et ad amplectendum gaudium per eam. Sed eodem redit sensus: per laetitiam enim, ineptam et effusam in voluptates carnales intelligunt, quae non aliud est quam stultitia. Hinc emblema:
Ne hilarem insaniam insanias, Ne rapiat mentem nimium damnosa voluptas, Et tua jucunde membra furore premat. Non nisi ridenti vecors insania vultu Allicit, in flavo toxica melle gerit.
Rursum, to numero significat paucos esse hominis dies, et facile numerabiles. Sic enim «dies» vel «homines numeri» hebraice vocantur pauci, qui statim numerari queunt, uti Genes. xxxiv, 30, et Num. ix, 2. Hoc est quod ait Job, cap. xiv, 5: «Breves dies hominis sunt, numerus mensium ejus apud te est.» Hinc vetus adagium: «Tota vita dies unus: Diarii omnes: Hemerobia voluptas et vana gloria.»
Moraliter hic nota, primo, studioso sapientiae abstrahendam esse carnem a vino caeterisque carnis voluptatibus, uti fecit Daniel cum sociis, qui per hoc assecuti sunt magnam rerum scientiam, et Daniel donum prophetiae, Daniel. 1, 8 et seq., ubi multa hac de re dixi. Idem fecere S. Hieronymus, S. Basilius, S. Gregorius, S. Chrysostomus caeterique Doctores; quin et philosophi, uti Crates, Zeno, Socrates; maxime vero Ascetae et Anachoretae, inter quos primas duplici titulo obtinent Esseni, de quorum continentia mira narrant Eusebius, Philo et Josephus.
Secundo, sapientis opus esse in omnibus suis actibus respicere finem, ut scilicet eos dirigat ad salutem et felicitatem; hic enim est finis ob quem creatus est, hoc summum ejus bonum. Jugiter ergo cogitet illud: «Oculus in metam, Oculus in occipitio,» ut non tantum ea quae a fronte, sed etiam ea quae a tergo sunt, puta finem et futura respiciat. Et illud Aristotelis: «Voluptates specta non venientes, sed abeuntes.» Venientes enim sua specie et fuco illiciunt, abeuntes moeroris aculeum menti infigunt. Et illud Sapientis: «Quod commodavit fortuna, tollet; quod mutavit natura, repetet: quod paraverit virtus, retinebit.»
4. MAGNIFICAVI OPERA MEA, AEDIFICAVI MIHI DOMOS, ET PLANTAVI VINEAS. — Redit ad vers. 1: «Dixi: Vadam, et affluam deliciis.» Suas ergo delicias quas experiri voluit, ut scrutaretur quid in eis esset veri gaudii et felicitatis, hic sigillatim enumerat, ac tandem, recensitis omnibus, vers. 11 subjungit, repetitque se in omnibus invenisse vanitatem et afflictionem spiritus. «Quaesivit in salsugine margaritam,» ait Nyssenus, at non invenit, ideoque idipsum confitetur, et toti mundo proclamat, ut omnes ab ejus vanitate ad veritatem, verumque Dei timorem et cultum abducat: eoque efficacius persuadeat, quo expertus loquitur, et se clara longaque experientia idipsum comperisse asseverat; licet enim vers. 3 proxime praecedenti dixerit: «Cogitavi a vino abstrahere carnem meam», tamen per vinum non accipit omnia oculorum oblectamenta, quibus hic se pascit, sed gulam duntaxat, vinolentiam et ebrietatem a qua se abstraxit, ut posset serena liberaque mente vacare sapientiae, ut per eam scrutaretur quid utile esset filiis hominum, et quo facto iis esset opus, hoc est quid facere debeant ad assequendam veram laetitiam et veram felicitatem per omnem vitam. Scrutatur ergo idipsum hic in fabricis, vineis, hortis, etc., quae longe absunt a vinolentia, et amoenam habent mentis occupationem et recreationem.
Unde S. Gregorius Thaumaturgus et Olympiodorus hunc versum recte connectunt cum praecedenti. Sic enim ait Thaumaturgus: «Mirum me incessit desiderium, ut viderem in quo digne per hanc vitam occuparentur mortales. Quocirca nihil omnium quae admiratione digna censentur, omisi quod non tractarim. Exstructa sunt in excelsum palatia, vineae consitae sunt,» etc.
MAGNIFICAVI OPERA MEA — multa, magna et magnifica opera exstruxi, puta magnificas domos, vineas, hortos, etc. Sub magnitudine enim intelligitur multitudo, adeoque magnus hebraice idem saepe est quod multus, et magnitudo idem quod multitudo, uti alibi ostendi. Est enallage quantitatis, qua continua ponitur pro discreta, et vice versa. Unde Syrus vertit, multiplicavi opera mea; et Chaldaeus, in exstruendis sane Hierosolymae magnificis operibus multus fui; alii, multa numero, et magnitudine ingentia opera construxi. Per opera intellige, non tam publica in bonum Hierosolymae vel regni erecta, qualia fuere templum, moenia, fossae, arces, turres, urbes, propugnacula, III Reg. ix, quam privata, quae Salomon ad suam, non necessitatem, sed oblectationem et luxum splendide exstruxit. Ait enim: «Opera mea: et aedificavi mihi domos, et plantavi vineas.» Rursum per opera intelligit affabre facta artificiosa, elaborata, expolita per ingens studium, artem et industriam. Unde Arabicus vertit, magnificavi artes meas. Quidquid etiam in natura excellens est, quidquid in arte reconditum, hoc sibi ex Tyro et circumquaque accivit Salomon.
Aedificavi mihi domos — qualis fuit illa, quam Salomon prae sua opulentia et magnificentia aedificavit tredecim annis, adeo splendida et admirabilis, ut ad ejus intuitum obstupuerit regina Saba, III Reg. cap. vii, et cap. x, vers. 27. Similis fuit domus saltus Libani, et altera quam aedificavit filiae Pharaonis, quam in sponsam acceperat. Vide Josephum, lib. VIII Antiquit. cap. v, vel juxta aliam editionem, cap. 11, et Abulensis, III Reg. VII, Quaest. I et seq. Plures alias aedificasse Salomonem, ut suo fabricandi desiderio satisfaceret, liquet ex hoc loco, et ex Chaldaeo, qui vertit, aedificavi mihi domos plurimas; et ex illo III Reg. cap. IX, vers. 10: «Aedificavit quodcumque ei placuit, ut aedificaret in Jerusalem, et in Libano, et in terra potestatis suae;» Hebraice est, aedificavit desiderium, quod desideravit Salomon aedificare: quae phrasis notat ardens in Salomone aedificandi studium, ne dicam libidinem.
Addit Chaldaeus, feci thronum ex dentibus elephantis et sellam regni.
Tropologice, vide Nyssenum qua ratione domus animae spiritalis virtutibus exstrui et ornari debeat, ideoque caveri ornatus nimius domus corporalis, ne in illum mens suas curas, opes et tempus insumat et exhauriat, ut parum ei supersit, quod in animae fabricam impendat, uti fecit Nero, qui nulla in re damnosior fuit quam in aedificando, ait Suetonius, cap. xxxi Vitae ejus. Aedificavit enim Romae palatium a colle Palatino usque ad Esquilinum tam immane, ut esset instar urbis. Unde, ut idem Suetonius, scilicet cap. xxxix, hoc in illam scriptum fuit distichon:
Roma domus fiet: Veios migrate, Quirites, Si non et Veios occupet ista domus.
Et Martialis, epigram. 2:
Versus 5: Feci Hortos et Pomaria
Unaque jam tota stabat in urbe domus.
Exstant etiamnum ejus ruinae et rudera, quae miram ejus magnitudinem indicant. Sapienter Seneca, epist. 90: «A natura, inquit, luxuria descivit, quae quotidie seipsam incitat, et tot seculis crescit, et ingenio adjuvat vitia; omnes istae artes, quibus aut excitatur civitas, aut strepit, corporis negotium gerunt, cui omnia olim tanquam servo praestabantur, nunc tanquam domino parantur.»
PLANTAVI VINEAS. — Vinearum Salomonis in libris Regum nulla fit mentio; sed Cantic. cap. viii, 11, ubi ait sponsa: «Vinea fuit pacifico in ea quae habet populos;» Hebraice, Salomoni in Baal hamon, quod Aben-Ezra ait esse nomen proprium loci prope Jerusalem, ubi major pars populi vineas habebat praestantissimas. Alii, quibus favet Chaldaeus, censent esse cognomen ipsius Jerusalem, quae ob habitantium frequentiam sic vocata sit. Nam Baal hamon idem est quod dominus vel domina multitudinis, id est plurimi populi. Porro haec vinea tam fuit fertilis, tantique proventus, ut ille quotannis aestimaretur mille argenteis. Subdit enim: «Tradidit eam custodibus; vir affert pro fructu ejus mille argenteos.»
Rursum, nonnulli huc referunt vineas Engaddi laudatissimas, quod uvae referrent saporem et odorem cyprinum: cyprus enim est arbor aromatica, idque putant significari Cantic. cap. i, 13: «Botrus cypri dilectus meus mihi, in vincis Engaddi.» Verum an haec comparatio dilecti cum cypro et vineis Engaddi petatur a propriis Salomonis vineis an ab alienis, non satis liquet, praesertim quia Engaddi procul aberat a Jerusalem, utpote vicinum Jericho. Sed quid vetat Salomonem in remotis Judaeae locis suas habuisse delicias, villas et vineas, uti olim habuere Romani Capuae, et in tota Campania? Sane olim in sola Judaea, adeoque in solo Engaddi erat vinca balsami praestantissima; balsamum enim frutex est, qui, si acuto vitro, lapide, vel osse incidatur, stillat succum pretiosissimum, eximiae suavitatis et virtutis ad sanandos morbos, quem opobalsamum vocant, praeferturque omnibus odoribus. Vide Adrichomium in Engaddi.
Sic in monte Libano erant horti amoenissimi, quos irrigabat fons hortorum, de quo Cantic. cap. IV. Hic fons sensim excrescens efficiebat fluvium, qui Sabbaticus vocabatur, eo quod mira Dei providentia sabbato duntaxat flueret, reliquis sex diebus siccaretur, teste Josepho, lib. VII Belli, cap. xxiv. Vide Adrichomium.
Porro vinearum plantatio et cultura est honestissima, suavissima et utilissima, uti docet Columella, lib. III, cap. III: proferunt enim vina praestantia in magna copia. Sane eximia fuisse et delicatissima (qualia sunt Falerna Italorum) haec Salomonis dubitare nequit, qui haec ejus verba et sequentia penitius introspicit, simulque ejus indolem, ingenium, et studium scrutandi omnia quae in mundo sunt delicata, pretiosa, eximia, considerat.
aedificandi studium, ne dicam libidinem. Addit Chaldaeus, feci thronum ex dentibus elephantis et sellam regni.
Jam vero vites et botros in Palaestina esse ingentes et eximios liquet ex botro, quem duo exploratores missi a Josue ad eam explorandam, inde illum extulerunt, et in vecte ad eumdem detulerunt, Num. xiii, 25, et ex vite Sorec praestantissima, de qua Isaiae v, 2, cujus uvae non habebant acinum, uti testantur Hebraei, dabantque vinum rubens delicatissimum, adeoque vinum Cos, id est optimi coloris, odoris et saporis, ait Adrichomius in descriptione Terrae Sanctae in Dan. Item ex eo quod Israel dicatur quiete habitasse sub vite sua et sub ficu sua, III Reg. cap. IV, 25. Vites ergo altae sint oportet instar arborum et ficuum. Unde et Genes. cap. XLIX, 11, Jacob benedicens Judae, ait: «Ligans ad vineam pullum suum,» ut scilicet ex ea oneret asinum.
Rursum, Salomon quidquid in orbe, adeoque in India erat rarum et pretiosum, per naves in Judaeam accersebat: quare non dubium, vites quoque pretiosas ex regionibus, ubi illae eximiae sunt, evocasse. Certe Plinius, libro XIV, capite 1, scribit in Africa interiore tantas gigni uvas, «ut magnitudinem infantium puerorum exsuperent,» et uvae etiam «tumeant mammarum modo bumasti.» Dicitur enim graece uva bumasti, quod bovis mammas tumore et magnitudine referat; unde a Varrone, libro II De Re rustica, cap. IV, Bumamma vocatur, et a Macrobio, lib. III Saturnalium, capite ultimo, Bummammia. Strabo quoque, lib. II, cap. x et xv, meminit botrorum bipedali magnitudine, atque bipedales in nonnullis Italiae locis produci cernimus. Denique in Palaestina potentia gigni vina, omniaque rubra, nulla alba, Romae ab iis qui illam lustravere, cognovi.
Sub vineis et vinetis nonnulli intelligunt oliveta et ficeta: haec enim jungi solent, adeoque in eodem saepe campo feraci videre est oleas et ficus vitibus insertas et immixtas, uti in Lombardia est cernere.
Mystice, plantanda, putanda, colenda est cuique vinea animae, tam suae quam alienae. Audi S. Ambrosium, lib. II, epist. 7: «Rescindatur, ait, luxuries, deliciae resecentur, et si quis fuit luxuriosus, valedicat superioribus. Rescissa enim vinea fructum affert, semiputata frondescit, neglecta luxuriat, ideoque scriptum: Tanquam agricultura homo imprudens, et tanquam vinea homo egens sensu; si reliqueris eum, desertus erit. Colamus ergo corpus nos nostrum, castigemus illud, redigamus ad servitutem, non illud despiciamus: sunt enim membra nostra arma justitiae, sunt et arma peccati.»
5. Feci (alii, plantavi, ac singulari arte et industria concinnavi) HORTOS, ET POMARIA, ET CONSEVI EA CUNCTI GENERIS ARBORIBUS. — Hebraice, feci hortos, et paradisos. Hortus communium est olerum; unde hortus dicitur quasi ortus, quod in eo olera oriantur. Paradisus vero hortus est exquisitarum arborum, fruticum, florum, fontium, statuarum, avium, piscium et vivariorum, caprearum, cervorum, ferarum, omnisque generis amoenitatum et deliciarum, quales fuere veterum Romanorum Luculli, Pompeii, Ciceronis, etc., in agro Tusculano et Tiburtino, quibus modo ibidem vel pares vel suppares sunt Estensium, Aldobrandinorum et similium, qui amoenitate et pretio certant cum hortis Alcinoi, si non superant, ubi hydraulicos non tantum organorum, sed et avium cantus meis auribus audivi.
De voce Paradisi vide dicta Genes. II, 8. Noster vertit pomaria, quia in paradisis eminent arbores fructiferae omnis generis, puta pomiferae: pomum enim quemlibet fructum, qui molliori est cortice, significat, et a nuce distinguitur, quae amygdala, avellanas et omnes fructus duri corticis continet. Subinde quoque pomum omnes fructus tam duri quam mollis corticis, nucesque omnis generis complectitur. Ita hic accipitur. «Cuncti generis arboribus;» Hebraice est et Graece, cuncti fructus arboribus, non quod omnes essent fructiferae, solasque fructiferas plantarit Salomon, cum et infructiferae, ut cedrus, platanus et cypressus foliorum copia, celsitudine, odore, aliisque dotibus miram afferant amoenitatem; sed quod praeter has etiam plantarit fructiferas diversorum fructuum atque pomorum fertiles, ait S. Hieronymus.
Verisimile est Salomonem frutices et arbores pretiosas ex Arabia, Aegypto, India totoque orbe conquisitas, in suos Hierosolymitanos paradisos transtulisse; unde Josephus, lib. VIII Antiquitatum, cap. 11, tradit plantam balsami dono allatam a regina Saba, feliciter a Salomone suo sata in solo, ubertim in Palaestina deinceps provenisse, atque adeo in tanta copia, ut postea scripserit Plinius, lib. XII, cap. xxv, «balsamum uni terrae Judaeae concessum.» Balsamum enim olim proprium fuisse Sabae et Arabiae Felici, ac felicissime provenisse apud Mecham et Medinam praecipuas Arabiae Felicis civitates, docet Prosper Alpinus, Dialogo de Balsamo, cap. II; Strabo, lib. XVI; Diodorus Siculus, lib. I; Pausanias, libro IX, et alii. Inde a regina Saba translatum in Judaeam ad Salomonem, eo plantante, felicissime provenit in Jericho. Inde translatum in Aegyptum irrigatum fonte, qui B. Virgini et puero Jesu scaturiit, cum fugiens Herodem eo secessit, copiose germinare docent Baronius, Burchardus, Adrichomius et alii.
Versus 6: Et Exstruxi Mihi Piscinas Aquarum
Rursum, verisimile est omnes frutices et arbores, praesertim aromaticas, quae nominantur a Salomone in Canticis, ab eo plantatas in suis paradisis, ut cedros, cypressos, calamum, myrrham, thus, cinnamomum, aloen, favum cum melle, Cantic. cap. v, vers. 1, id est cannam mellitam, sive sacchaream, ex qua eruitur saccharum, uti nonnulli transferunt.
To consevi innuit Salomonem, non tantum alienis, sed et suis manibus plantasse paradisos, uti fecit Cyrus minor in Sardiano paradiso, teste Cicerone De Senectute, de quo mox plura, et Diocletianus Imperator abdicato sponte imperio, Salonam in rus suum secessit, ibique plantationi et hortensi operi vacavit. Laertem Ulyssis patrem describit Homerus, Odyss. lib. ult., repertum a filio agros colentem. Imo Noe vineam plantavit, primusque ex ea vinum expressit. Adam vero caeterique ante diluvium, ac post illud Abraham, Isaac, Jacob, caeterique Patriarchae fuere agricolae. Romae celebres fuere Hortensii, ita dicti a cultu studioque hortorum. Similes Hortensios habet haec aetas, inter quos Lovanii olim vidimus Justum Lipsium vacuum a studiis, tempus floribus in horto conserendis studiose impendere. Vide ipsummet, lib. II De Constantia, cap. II et III, ac Virgilium, I Georg., ubi mira elegantia hortorum culturam et amoenitatem celebrat.
Jam vero horti magnam utilitatem aeque ac delectationem afferunt. Romae videmus hortulanos plurimos, eosque opulentos, quia Itali magis herbis quam carnibus vescuntur et pascuntur. Inter eas «brassica sunt decus hortorum,» ait Columella. Sub to consevi, intellige quoque insevi. Nam, ut ait Cicero De Senectute: «Non modo consitiones delectant, sed etiam insitiones;» et harum peritissimus erat Salomon, utpote qui omnium arborum, herbarum, fruticum vires et dotes calleret, sciretque quae, cui, qua ratione deberent inseri et inoculari. Unde Fonteius vertit:
Posui ordine vites, Inseruique pyros, ficus, cydonia, pruna, Innumeras posui species, genus omne ferarum.
Porro paradisos Salomonis fuisse eximios, ac superasse pensiles hortos Nitocris, quos ei velut uxori erexit Nabuchodonosor, mira arte et majore sumpta, ut orbis miraculum habiti sint, de quibus Plinius, lib. XV, cap. IV, facile persuadet Salomonis cupiditas, opulentia et magnificentia.
Illi autem partim erant in urbe Jerusalem, puta in palatio regali Sionis, partim extra urbem ubi speciosiores sunt campi. Sicut Romani in suburbano excitabant hortos, quales fuere Caesaris et Antonii prope Tiberim, de quibus Dionysius, lib. XLVII. Hinc noster Vilalpandus, tom. III, part. I, lib. II, ex Josepho, lib. VI De Bello, cap. vi, docet portam Jerusalem dictam Genath, sive portam gregis, fuisse pariter portam hortorum (to gan enim hebraice hortum significat), per quam erat egressus et descensus in vallem Hennon amoenissimam, et torrentem Cedron hortis nobilem, atque ad vallem Josaphat. Ibi ergo erant horti amoenissimi, qui rigabantur torrente Cedron. Unde illud sponsae, Cantic. vi, 10: «Descendi in hortum nucum, ut viderem poma convallium;» Septuaginta vertunt, poma torrentis. Unde ibidem ab Adrichomio in descriptione Jerusalem depingitur hortus regius, qui in Canticis dicitur hortus conclusus, in quo erat fons Rogel et omnis amoenitas.
Tropologice Nyssenus hic invectivam habet in inutilem hortorum cultum, ostenditque qua ratione et quanta vanitate deliciae quaerantur in terra per aedificia, in aere per plantas, in aqua per piscinas et fontes; moderata tamen hortorum cultura et agricolatio amoena, laudabilis utilisque est, et a Deo Adamo in paradiso commendata, Genes. ii, 15. Nam, ut ait S. Augustinus, lib. VIII De Genes. ad litter. cap. ix: «Quid hoc opere innocentius vacantibus, et quid plenius magna consideratione prudentibus?» Hortus, ait S. Isidorus, lib. XVII Origin. cap. x, nominatur, quod ibi semper aliquid oriatur. Nam cum alia terra semel in anno aliquid creet, hortus nunquam sine fructu est. Olus ab alendo dictum, eo quod primi homines ab oleribus alerentur, antequam fruges et carnes ederent. Tantum enim pomis arborum et oleribus alebantur, sicut animalia herbis. Igitur sicut Adam excoluisset paradisum, si innocens in eo persitisset, non tantum ad esum fructuum, sed etiam ad perspiciendas per experientiam herbarum, fructuum, fruticum naturas, dotes et proprietates, atque ex iis assurrexisset ad clariorem Dei creatoris cognitionem, amorem, laudem et gratiarum actionem: eodem prorsus modo suos paradisos excoluit Salomon. Unde dicitur «disputasse super lignis a cedro, quae est in Libano, usque ad hyssopum quae egreditur de pariete,» III Reg. iv, 33: quare ea manibus tractare, serere, excolere Salomoni volupe fuit, aeque ac utile:
sicut et fuit Herculi manu sua quercus conserere, ut scribit Plinius, lib. XVI, cap. IV; atque Agamemnoni plantare platanos, ut idem Plinius refert, lib. XVI, cap. xliv; et Cyro gloriari solite agrum se habere suis manibus consitum, et directos in quincuncem ordines, multasque arbores manu sua satas, teste Cicerone De Senectute. «Antiquitas, ait Plinius, lib. XIX, cap. IV, nihil prius mirata est quam Hesperidum hortos, ac regum Adonis et Alcinoi, itemque pensiles, sive illos Semiramis, sive Assyriae rex Cyrus fecit. Romani quidem reges ipsi coluere. Quippe etiam Superbus Tarquinius nuntium illum saevum atque sanguinarium filio remisit ex horto.»
Porro Chaldaeus ex versione Conimbricensium et Costi multa hic paraphrastice addit. Sic enim habet: «Institui in Jabne circumcirca vineas, ut ego et silentiarii mei aliquando epularemur, et vinum novum et vetus ad altare libaremus. Plantavi hortos irriguos et amoenitatis plenissima viridaria, ubi omnis generis olera seminavi, quae ad victum et convivia, aut ad sanitatem usui forent; herbas quoque olfactu nobiles adjeci; item et arbores steriles et aromata ferentes, quas ad me daemones et nocentes angeli ex India detulerant; omnes item arbores fructiferas. Horti autem termini erant a muro Jerusalem usque ad littus aquarum Siluach.»
Silentiarii erant officiales intimi regis, qui quietem et silentium in aula procurabant, ac tumultus famulorum rerumque omnium compescebant, ne regis aures obtunderent, de quibus Justinianus, cap. De Silentiariis, et Procopius, lib. II Belli Persici: «Romani, ait, ad ea quae quietis sunt in palatio, ministrum silentiarium vocant, sive domesticum arcanorum principis conscium.»
Verum haec merito ex Chaldaeo in Bibliis Regiis resecta et excisa sunt. Continent enim quaedam dubia et apocrypha, quaedam fabulosa et indigna, ut quod aiunt Salomonem arte magica usum, et per daemones accepisse plantas peregrinas ex remotis terrae regionibus.
Denique in hortis et paradisis suis testatur Salomon, vers. 11, se invenisse vanitatem et afflictionem spiritus. Praeter communem enim omnibus rebus terrenis vanitatem, paradisorum illa propria est, quod perpetuam exigant curam, et culturae ac jugem areolarum, pergularum, sepium, fontium, apothecarum, labyrinthorum, vivariorum, etc., instaurationem, in quam ingentes quotannis expendendi sunt sumptus. Rursum quod a multis, etiam praelatis et principibus visitentur, quos excipere oportet laute et splendide: quare paradisi non tam serviunt hero, quam hospitibus, cum quibus hero tempus perdendum est, et opes profundendae. Insuper in paradisis vacatur comessationi, symposiis, lasciviae, luxuriae aliisque sceleribus. Denique paradisi, saepe totam heri cogitationem, cupiditatem et sollicitudinem ad se rapiunt, ut de aliis quae illis incumbunt, cogitare nec liceat, nec libeat.
Versus 7: Possedi Servos et Ancillas
Quocirca S. Carolus Borromaeus dictabat Episcopis et Praelatis non alium debere esse paradisum, quam Biblia et S. Scriptura. Praeclare S. Gregorius Nazianzenus, orat. 9: «Quousque, ait, vanitatem quaeritis et mendacium, hanc scilicet vitam et delicias, et exiguam gloriolam et humilem potentiam, falsam prosperitatem, magnum aliquid et amplum esse existimantes; quae quidem hanc rationem habent, ut non magis eorum sint a quibus obtinentur, quam eorum qui habituros se speraverunt; neque horum rursus magis, quam illorum apud quos ne in exspectatione quidem unquam fuerunt; verum ut pulvis a turbine, sic ea ab aliis ad alios subinde ventilentur ac jactentur, et sicut fumus dilabantur, et tanquam in somnium homines deludant, umbraeque instar manibus teneri nequeant, ac denique ita comparatae sint, ut nec cum absint de iis consequendis desperent qui non habent, nec cum adsint, fida sint et certa.»
Notum est illud S. Augustini: «Homo (Job) vicit in stercore, victus est (Adam et Salomon) in paradiso.»
6. ET EXSTRUXI MIHI PISCINAS AQUARUM, UT IRRIGAREM SYLVAM LIGNORUM GERMINANTIUM. — Hebraea et Graeca, sylvam producentem ligna; Chaldaeus, sylvam quae alit ligna ad incendendum, id est sylvam caeduam. S. Ambrosius, lib. De Isaac, cap. IV: «Saltum germinantium,» scilicet ad inambrandum, ad exhilarandum, ad fabriles usus, ad ignem, etc. Aliqui sylvam hanc referunt ad domum, quam Salomon aedificavit et insignivit Saltum Libani, eo quod cedris Libano allatis, inquiunt, ibique plantatis cincta foret.
Pro piscinas Aquila vertit limnas, id est paludes, stagna; Symmachus, dexemenas, id est cisternas, canales, aquarum conceptacula.
Piscinae hic proprie capi possunt pro vivariis, in quibus servantur et aluntur pisces. Pisces enim priscis erant in deliciis, imo nonnulli piscibus duntaxat vescebantur, non carnibus. Pisces enim sunt humidiores, frigidiores et faciliores ad digerendum; atque longe major varietas est piscium, quam sit carnium. Tales fuere piscinae Neronis, in quibus ipse piscabatur reti aureo, purpura coccoque funibus nexis, ait Suetonius, cap. xxx et xxxi Vitae ejusdem. Mira sunt quae de piscium in piscinis mansuetudine et oblectatione scribit Plinius, lib. III, cap. II, ubi inter caetera ait: «E manu vescuntur pisces in pluribus Caesaris villis, etc.; in Labradii Jovis fonte anguillae inaures additas gerunt. In fonte Apollinis, quem Curium vocant, ter fistula evocati veniunt ad augurium. Hierapoli Syriae in lacu Veneris aeditorum vocibus parent vocati, exornati auro veniunt, adulantes scalpuntur, ora hiantia manibus inserendis praebent.» Idem, lib. XX, cap. xi, hoc pharmacum piscibus aegris assignat: «Pisces si aegrotent in piscinis, apio viridi recreantur.»
Secundo, per piscinas generatim accipi possunt cisternae, lacus, rivi et quaevis aquarum receptacula. Haec enim primo, serviunt ad amoenitatem; aquae enim pellucidae et crystallinae mire oblectant aspectum, praesertim dum in eis per cymbas navigatur. Secundo, ad refrigerium; in piscina enim lavabant se, imo natabant. Unde et kolymbetra, id est lavacrum sive natatoria vocabatur, qualis fuit natatoria Siloe, ad quam missus a Christo caecus, in ea se lavans illuminatus est, Joan. IX. Unde Plinius Junior, lib. V, epist. 6 ad Apollin.: «Si natare, inquit, latius aut tepidius velis, in area piscina est.» Idem, lib. II, epist. 17: «Cohaeret piscina calida mirifice, ex qua natantes mare aspiciunt.»
Tertio, per piscinas accipi possunt thermae et balnea, in quibus aquis calidis corpora abluebant, fovebant, et a frigidis morbis curabant, quales sunt thermae Caroli Magni, quae Aquisgrani calidissimae e terra scaturiunt, ita ut balneantes earum aestum aqua frigida temperare debeant. Sic Romanorum magnificentia fuit in thermis, illaeque erant opus imperiale et regium, quales fuere thermae Diocletiani, Constantini, Antonini, quarum reliquias, pristinae magnificentiae indices, etiamnum intuemur.
Versus 8: Coacervavi Mihi Argentum et Aurum
Quarto, in piscinis sive stagnis fiebant naumachiae, sive ludi et praelia navalia ad spectantium oblectationem. Sic Nero, Tiberi in hortos Romae declives inducto, piscinam sive stagnum effecit, in quo naumachia exercebatur, ad ejus populique recreationem.
Quinto et maxime, hae piscinae et stagna serviebant ad irrigationem hortorum et arborum. Unde subdit Salomon: «Ut irrigarem sylvam lignorum germinantium.» Cum enim Judaea sit sicca et siticulosa, ut fiat humida et fecunda, aquarum irrigatione indiget: haecque in Scriptura vocatur ejus benedictio. Unde et piscina hebraice vocatur berecha, id est benedictio. Hinc Axa petiit illam a patre suo Caleb dicendo: «Da mihi benedictionem,» id est irrigationem aquarum. «Terram australem et arentem dedisti mihi, junge et irriguam. Dedit itaque ei Caleb irriguum superius et irriguum inferius,» Josue xv, 19.
Ita Thaumaturgus: «Piscinae, ait, erant ingentes ad aquarum exceptionem confecti, ad uberes et copiosam arborum irrigationem distributi. Hinc ex piscinis fiebant aquaeductus, quibus aqua per omnes hortorum areolas, perque officinas et cubicula magna arte, aeque ac commoditate et jucunditate derivabatur. Sane Romanorum veterum magnificentia fuit in aquaeductibus, quorum reliquias etiamnum spectamus.» Hinc Chaldaeus sic habet, adjeci praeterea ad domum convivii aquarii fistulas, ad arborum et herbarum irrigationem apprime commodas, fecique ex eis castella et aquaeductus ad sylvam, variis arboribus consitam, irrigandam. Pleraeque enim arbores irrigationem aquarum amant; excipe pauculas: nam «aquas oderunt capressi, juglandes, castaneae, laburnum,» ait Plinius, lib. XVIII.
Porro quae, quot et quales fuerint piscinae Salomonis incertum est, quia nec Scriptura nec Josephus eas exprimunt: tantum Josephus, lib. VI Belli, cap. vi, nominat Stagnum Salomonis.
Piscinam probaticam, id est ovinam sive pecuariam, in qua lavabantur oves immolandae, opus fuisse Salomonis censet Vilalpandus, Adrichomius et alii in descriptione templi: sed illa huc non pertinet, quia non Salomonis deliciis, sed usibus templi deserviebat. Piscinam sive natatoriam Siloe, in qua curatus est caecus Joan. IX, opus fuisse Salomonis opinantur nonnulli. Oritur haec piscina ex fonte Siloe vicino, qui e radice montis Sion scaturit: aqua ejus clara, dulcis et uberrima cum silentio placideque fluit in torrentem Cedron, Isaiae viii, 22; de quo ita scribit Saligniacus, lib. X, cap. 1: «Fontis hujus aqua hodie adhuc ipsis etiam Saracenis in pretio est. Nam cum corpore naturaliter instar hircorum foeteant, in hoc fonte se et pueros suos lavant, eaque lotione faetorem suum mitigant. Quin et eam Turcae magni faciunt, quod ejus usum oculorum visui conferre experiantur.»
Salomoni quoque aliqui tribuunt piscinas in Hesebon, eo quod earum pulchritudini comparet oculos sponsae Christi ob claram Dei cognitionem, Cant. VII.
Denique sub piscinis accipe fontes, qui e loco altiore per canales deducti, in hortis et atriis exsiliunt magna intuentium voluptate; hi enim piscinam sive stagnum efficiunt. Celebris in Jerusalem erat fons Gion, isque duplex, scilicet superior et inferior: oritur ex monte Gion, ubi Salomon in regem a Nathan propheta et Sadoc pontifice unctus fuit, III Reg. 1.
Mystice, piscinae sunt merita Christi et S. Sacramenta, quae merita Christi continent, quae Christus Dominus quasi verus Salomon instituit, ut irrigent sylvam, id est Ecclesiam, in qua germinant omnes generis arbores, id est omnes eminentes sancti, tam patriarchae et prophetae quam apostoli, virgines et martyres. Piscina superior est baptismus, inferior est paenitentia.
7. POSSEDI SERVOS ET ANCILLAS, MULTAMQUE FAMILIAM HABUI, ARMENTA QUOQUE ET MAGNOS OVIUM GREGES, ULTRA OMNES QUI FUERUNT ANTE ME IN JERUSALEM. — Septuaginta, mercatus sum, vel emi servos et ancillas, etc. Hebraeum enim kana significat emere, comparare, possidere. Multa ergo mancipia emit Salomon, sicut jam emuntur Aethiopica; et praeter Chananaica, Aegyptia, aliarumque gentium, Aethiopica quoque emisse Salomonem docet Josephus, lib. VIII Antiq. cap. II.
Per servos, tum mercenarios accipe, tum mancipia; haec enim proprie possidentur, sicut jumenta agri et census. Unde a Platone vocantur animata possessio; a Plutarcho, animata instrumenta. Hinc Nyssenus vertit, possedi servos et ancillas tanquam caprarum et porcorum greges, utpote quid in pari ordine potestatis et hac et illa subjecta essent. Per familiam accipe uxores, filios, vernas, id est filios ex servis dominatos. Unde Hebraice est, filios domus; Septuaginta, et vernaculi fuerunt mihi; Arabicus, et facti sunt filii gentis domus meae; Campensis, et ex eis nati sunt mihi vernae. Horum copia facit tum ad heri splendorem et magnificentiam, tum ad imperium et operas, ut per eos tum domi, tum foris efficiat quidquid libet sive ad utilitatem, sive ad oblectationem. Servi enim ad nutum hero obediunt, omniaque ejus negotia obeunt sive domestica, sive ruralia, sive forensia. Tales sunt agricolae, coci, equisones, camelarii, rhedarii, pocillatores, pistores, fabri, textores, phrygiones, asseclae, satellites, armigeri, cubicularii, silentiarii et tabellarii, etc.
Habuit Salomon innumeram servorum et ancillarum turbam. Noster Vilalpandus tom. II, lib. V, disp. 3, cap. LI, numerat ad 48 hominum millia et sexcentos. Verum si praefectos, officiales et aulicos hic annumeres, longe major fuit copia, ut colligitur ex annona quotidiana aulae Salomonis, III Regum, IV, 22: «Erat, inquit, cibus Salomonis per dies singulos triginta cori similae, et sexaginta cori farinae, decem boves pingues, et viginti boves pascuales, et centum arietes, excepta venatione cervorum, caprearum atque bubalorum et avium altilium.»
Armenta dicta quasi armamenta ab armis quos habent validos ad onera ferenda, et ut armentur ad praelium. Unde Virgilius, IV Aeneid.:
Bello armantur equi, bello haec armenta parantur.
Vel armenta quasi aramenta, puta jumenta quibus aratur; talia sunt equi, asini, cameli, vaccae, boves, bubali. Porro equi Salomonis erant plurimi, ut patet ex eorum stabulis: «Habebat enim quadraginta millia praesepia equorum currilium, et duodecim millia equestrium,» III Reg. IV, 26, hoc est, habebat quadraginta millia equorum currilium in praesepiis, et duodecim millia equestrium. Est hypallage. Hunc esse sensum liquet II Paral. ix, 25, ubi dicitur: «Habuit quoque Salomon quadraginta millia equorum in stabulis.» Cuique enim equo in stabulo communi suum erat praesepium, id est locus praeseptus, in quo ei dabatur pabulum. Habuit ergo Salomon universim quinquaginta duo millia equorum in stabulis.
Porro possedit Salomon, aeque ac Saul, David caeterique prisci reges, magnos armentorum et ovium greges, tum ad cibum et vestitum, tum ad mercaturam, tum ad sacrificium, ut cum ipse mille hostias una vice immolavit, III Reg. III, 4, adeo ut annuarum victimarum ejus numerum admirata sit regina Saba, III Reg. x, 25. Sic Agag erat princeps Pastorum Saulis, I Reg. xv, 9; sic «Mesa rex Moab nutriebat pecora multa, et solvebat regi Israel centum millia agnorum et centum millia arietum cum velleribus suis,» IV Reg. III, 4.
tum millia arietum cum velleribus suis, IV Reg. III, 4. Priscorum ergo opes erant non auri, argenti, sed pecorum et pecudum; unde pecunia, quae postea signata est effigie pecorum, quibus successit, nomen accepit. Ita Varro, lib. IV De Lingua Latina, et Plinius, lib. VIII, cap. III; nimirum vivo adhuc mundo vivae placebant divitiae, et florentes crescentesque. Jam vero senescenti ac prope mortuo placent mortuae, sepultaeque aeris, auri et argenti: qua in re, ait Nyssenus, limites a Deo praescriptos transgressus est homo, exenterans et eruderans terram, eruens quae Deus voluit abscondi.
Porro, vanitas propria servorum et ancillarum est, quod hero serviant, non ex amore, sed ex metu, vel spe mercedis et lucri. Rursum, quod servili sint ingenio, magnaque egeant heri cura et assidua gubernatione, juxta illud Eccli. XXXIII, 25: «Cibaria, et virga, et onus asino; panis, et disciplina, et opus servo. Operatur in disciplina, et quaerit requiescere; laxa manus illi, et quaerit libertatem. Jugum et lorum curvant collum durum, et servum inclinant operationes assiduae. Servo malevolo tortura et compedes; mitte illum in operationem, ne vacet.» Insuper quod ad oculum duntaxat serviant, ac saepe sint infidi ac furaces. Huc facit insignis gnome R. Hillel in Pirke Avoth, id est Sententiis Patrum, cap. II: «Qui multiplicat carnem, multiplicat vermes; qui multiplicat divitias, multiplicat cum eis dolores; qui mulieres multiplicat, multiplicat fascinationes; qui multiplicat ancillas, multiplicat fornicationem; qui multiplicat servos, multiplicat fures; qui multiplicat legem, multiplicat vitam; qui studium multiplicat, pariter sapientiam multiplicat; qui multiplicat consilium, multiplicat prudentiam; qui multiplicat justitiam, multiplicat pacem; qui verbum legis acquirit, vitam in altero saeculo faeneratur aeternam.»
Allegorice S. Hieronymus: Christus, inquit, qui verus est Salomon in aula, id est in Ecclesia sua, habet «servos qui habent spiritum timoris in servitute, et spiritalia magis desiderant, quam teneant. Ancillas vero eas animas appellat, quae adhuc corpori terraeque sunt deditae; vernas, qui servos et ancillas antecedunt, necdum tamen libertate donati sunt, nec nobilitati a Domino. Sunt autem alii ad instar boum et ovium, propter opera et simplicitatem, qui absque ratione et scientia Scripturae laborant quidem in Ecclesia, sed necdum ad id pervenere, ut homines esse mereantur, et redeant ad imaginem conditoris; de quibus dicitur: Homines et jumenta salvabis, Domine,» Psalm. XXXV, 8.
8. COACERVAVI MIHI ARGENTUM ET AURUM, ET SUBSTANTIAS REGUM AC PROVINCIARUM.
Septuaginta, συνήξα, id est collegi, coegi, congessi ubertim; Arabicus, aggregavi; Chaldaeus, auri et argenti thesauros congregavi, conflavique ex auro postulato staturas et pondera aequi et boni. Census (vel peculia, ut vertunt Complutenses) quoque regum et provinciarum mihi in tributum illati sunt. Aurum postulatum est saepius igne excoctum, ideoque purgatissimum et optimum; hoc enim crebra ignis actione tubercula et pustulas contrahit, uti docent Sabellicus ad cap. XLIV Suetonii in Nerone, et Cujacius, lib. VII Observ. cap. XXXX: de quo dicitur Psalm. XI, 7: «Argentum igne examinatum, purgatum septuplum,» id est multipliciter, quale est aurum obryzum.
Quaeres, quae et quantae fuerint opes Salomonis? Respondeo id colligi posse primo, ex eo quod opes Salomonis illae ex singulari Dei promisso et dono ei obtigerint: dona autem Dei sunt eximia, superantque humana omnia. Audi Deum ad Salomonem loquentem: «Divitias autem et gloriam dabo tibi, ita ut nullus in regibus, nec ante te, nec post te fuerit similis tui,» II Paral. I, 12; quae verba licet aliqui limitent ad reges Israel, alii aliis modis, tamen ipsa per se illimitata et absoluta sunt. Unde noster Vilalpandus multis ostendit Salomonem omnibus omnino regibus et monarchis fuisse opulentiorem: de quo mox plura.
Secundo, ex eo quod David pater ejus pro fabrica templi reliquerit ei «mille millia talentorum argenti:» mille millia, id est decies centena millia; et «auri centum millia talenta.» Talentum Hebraeorum, ut ostendi in fine Pentateuchi, duplo majus erat talento Attico; nam continebat «tria millia siclorum,» hoc est 125 libras auri, quae faciunt «duodecim millia coronatorum Francicorum.» Addit noster Salianus in Annal. «et quingentos.» Unde haec Davidis talentorum auri et argenti millia censet confecisse 2672 milliones, ac insuper 125 millia nummorum aureorum. Quibus si addideris 72 milliones ac 926 millia et 666 aureos, qui a populo liberaliter dati sunt I Paral. XXIX, 4, hae duae summae ascendent ad bis mille septingentos et 45 milliones, 51 millia et 666 aureos. Unde Budaeus, lib. IV De Asse, censet has Davidis opes, Salomoni relictas, fuisse decies majores quam Darii ultimi regis Persarum, quas eo victo occupavit Alexander. Darius enim tantum habuit 87 millia talentorum; quas autem Salomoni congregavit, in infinitum ire. Sane haec Davidis opum et millionum summa videtur pene incredibilis; continet enim tantum auri, quantum vix est in tota Europa; ac Justum Lipsium meditantem opus De Amplitudine imperii Hebraeorum, quasi antistrophon alteri quod ediderat de magnitudine imperii Romani, ab eo deterruerit, cum non caperet tantam opum magnitudinem; quocirca aliqui opinantur talenta jam recensita fuisse minora, quibus favet Eusebius, lib. IX De Praepar., sub finem: «Talentum autem dico, inquit, quod siclam appellant.» Siclus habet pondus quatuor drachmarum; quare si argenteus erat, valebat quatuor Julios sive regales Hispanicos; sin aureus, valebat quatuor coronatos Francicos, hi enim pondus habent quatuor drachmarum. Verum sic summa haec Davidis exilis fuisset, nisi dicas siclos hos non fuisse simplices, sed duplos, imo decuplos, quomodo regalis Hispanicus, si decupletur facit Philippicum, dalerum vel aureum. Haec David Salomoni reliquit pro templo; pro aula vero et propriis usibus ex amplissimis et continuis hostium, cum quibus per omnem vitam pugnavit, semperque victor exstitit, spoliis; item ex reditibus caeterisque erogationibus plurima addidit, adeo ut Josephus, lib. VII Antiq. cap. XII, scribat: «Tantas divitias haeredi reliquit rex David, quantas nullus alius rex vel Hebraeorum, vel aliarum gentium.» Subdit Hyrcanum pontificem ex sepulcro Davidis accepisse tria talentorum millia; Herodem deinde magnam auri vim, etc., adeo ut nonnulli censeant cum Davide sepultos fuisse mille milliones.
I MADE FOR MYSELF MALE AND FEMALE SINGERS.
Tertio, ex auro et opibus, quas ei deferebant naves ex Tharsis et Ophir, de quibus dicitur III Reg. IX, 26; II Paralip. VIII, 17, et III Reg. X, 14: «Erat pondus auri, quod afferebatur Salomoni per annos singulos, sexcenta sexaginta sex talenta auri, excepto quod negotiatores afferebant,» ut videantur illa sexcenta sexaginta sex talenta auri ex ipsis fodinis per Salomonis servos quotannis erui solita; alia vero, quorum nullus numerus, negotiatione et commercio earum gentium, quarum littora legebant Salomonis naves, Hierosolymam advecta. Ita Pineda.
Quarto, ex tributis et vectigalibus, quae pendebant ei quotannis tum singulae tribus Israel, quod aliqui ex III Reg. IX, 15, conjectant fuisse tantumdem, quantum Hiram rex Tyri dedit Salomoni, scilicet 120 talenta auri, non quod tantum penderent singulae tribus (hoc enim immane fuisset et impossibile), sed simul universae; tum reges omnes circumcirca illi vectigales et subditi, II Paralip. VIII, 8, et III Reg. IV, 21 et 24.
Quinto, ex donis et muneribus; nam Hiram dedit ei centum et viginti talenta, non quotannis, ut aliqui putant, sed semel. Regina Saba dedit ei totidem. III Regum X, 10, et II Paralipom. cap. IX, 23, dicitur: «Omnes reges terrarum desiderabant videre faciem Salomonis, etc., et deferebant ei munera, vasa argentea et aurea, et vestes et arma et aromata, equos et mulos per singulos annos.»
Sexto, ex sapientia Salomoni indita, qua census annuos agrorum, pecorum, redituum, negotiationum, etc., mira industria augebat praeter communem aliorum morem; item ex summa pace, quae in regno fuit perpetua per annos quadraginta. Hoc est quod de Sapientia dicitur, Sapient. cap. VIII, 18: «In operibus manuum illius honestas (id est divitiae) sine defectione.» Et Proverb. VIII, 18, ait ipsa Sapientia: «Mecum sunt divitiae et gloria, opes superbae et justitia.»
Septimo, ex fabricis quas exstruxit. Certe aliqui opinantur eum in templum insumpsisse tria millia millionum auri. Fuit enim hoc templum mundi miraculum, ac quantum homini facere licet, Deo digna domus, et inter mortales gloriae thronus. Hinc David, vovens pro fabrica templi, reliquit Salomoni «tria millia talenta auri de auro Ophir, et septem millia talentorum argenti probatissimi ad deaurandos parietes templi,» I Paralipom. cap. XXIX, vers. 4. Quid ergo pro ipsa tantae fabricae machinae eidem reliquisse credemus? Item ex sumptibus magnificis aulae et familiae pene innumerabilis, versu praecedenti recensitis, atque operariorum. Aluit enim, per omnes fabricae templi et domorum suarum annos, triginta millia Israelitarum caedentium ligna in Libano, «et septuaginta millia eorum qui onera portabant, et octoginta millia latomorum in monte, absque praepositis qui praerant singulis operibus, numero trium millium et trecentorum.» Erant hi Tyrii, quos ei submiserat Hiram rex Tyri, cui proinde Salomon praebebat «coros tritici viginti millia in cibum domui ejus, et viginti coros purissimi olei per singulos annos,» III Regum V, 11 et sequentibus. Insuper alebat equorum 52 millia cum suis equizonibus, rhedis et curribus, uti dixi vers. praecedenti.
Denique noster Vilalpandus, tom. II, lib. V, cap. XLIV, usque ad LI, singula obventionum Salomonis capita prudenter supputans, Salomonis opes regum et monarcharum Assyriorum, Persarum, Graecorum, Romanorum etiam reditibus et opulentiae confert et praefert, adeo ut aestimet Salomonis censum quadragies superasse censum regum Persarum, Salomon enim, inquit ipse, quotannis colligebat ex tributis 2226 talenta ex Ophir, praeterea 450 talenta, quae simul juncta, faciunt plus quam quadraginta quinque milliones aureorum. His junge vectigalia portoriorum, pastionum, negotiatorum, insuper spolia plurima et maxima, quae David per omnem vitam pugnans retulit ex hostibus. Addunt aliqui annuum censum capitationis, quo quisque quotannis dimidium sicli ex lege dabat templo: hunc enim Judaei singuli pendebant, tum qui in Judaea erant, tum qui in toto orbe erant innumeri. Verum hic census cedebat pontifici et templo, non regi et aulae.
Noster Lorinus, singulos Salomonis proventus praecise recensens, supputans et definiens, tandem concludit aitque: «Horum omnium quae in omni vita sua Salomon habuit, quorum Scriptura certum numerum designavit, summa est ter mille nongenti tres milliones, et septingenta sexaginta quinque millia, et nongenta viginti quatuor scutorum monetae Romanae argenti: quibus si addamus mille quadringenta quadraginta auri talenta per triginta sex annos multiplicata, eruet quater mille sexcenti octoginta sex milliones, ducenta triginta tria millia, centum viginti quatuor. Praeter haec vero, ut colligitur ex dictis, magnam valde aliam summam habebat ex aliis multis rebus collectam, quarum iniri summa non potest, qualem et quantam nullus unquam monarcha vel respublica habuit.»
Verum praecisa haec opum Salomonis supputatio difficulter ex Scriptura probari potest, ac nonnulla incerta, imo minus probabilia pro veris et certis supponit, ut quod Hiram quotannis dederit Salomoni 120 talenta, cum verius sit semel tantum dedisse: quod singulae tribus totidem talenta quotannis solverint Salomoni, cum verius sit universas simul non amplius persolvisse, etc. Sufficit ergo dicere in genere opes Salomonis fuisse maximas et innumeras, utpote quae repraesentarint opes spirituales Christi, qui verus est Salomon. Hae enim maximae sunt, puta gratiae, dona, virtutes, ac coronae coelestis gloriae innumerae, quas Christus tum in se habet, tum in innumeros Sanctos, Prophetas, Apostolos, Martyres et Virgines partitur et distribuit. Hinc Salomon dicitur fecisse, ut tanta esset abundantia argenti in Jerusalem, quanta esset lapidum, III Regum X, 27, ac collegisse ut aurichalcum aurum, et ut plumbum complevisse argentum, Eccli. XLVII, 20; et rursum II Paralipom. cap. IX, 20: «Argentum, inquit, in diebus illis pro nihilo reputabatur,» quae licet per hyperbolem dicantur, tamen immanes Salomonis fuisse opes significant. Quo evasit tanta opum copia? Abiit, evanuit instar fumi, imo ex omnibus illis Salomon moriens ne obolum quidem secum detulit. Ite nunc, cupidi, aurum auro cumulate, argento cistas opplete, ac scitote haec omnia vobis in morte relinquenda, nec quidquam nisi virtutem et beneficentiam vos comitaturum ad tribunal Christi.
AND THE DELIGHTS OF THE SONS OF MEN.
Et substantias. — In Hebraeo est סגולה segula, id est thesauros et res pretiosas, uti sunt gemmae, cymelia, monilia. Haec Septuaginta vertunt, opes regum; Syrus, possessionem regum; Arabicus, mundos regum et regionum; Vatablus, mundum pretiosum; Tigurina, peculium regum; alii, thesaurum desiderabilem; Campensis, quae proprie pertinent ad reges et provinciarum dominos; Arias, peculium regum, regalium aerariorum gaza, et reconditoria aliorum principum. Ergo Salomon a regibus et provinciis accipiebat non vulgaria, sed eximia et optima quaeque, puta aurum praestantissimum, argentum nitidissimum, gemmas pretiosissimas, ac quidquid apud ipsos rarum, eximium et pretiosum erat. Hinc de Israel ait Deus: «Eritis mihi in peculium (Hebraea, in segula) de cunctis populis,» Exodi cap. XIX, vers. 5. Vide ibi dicta, et I Petr. cap. II, vers. 9, ad illa: «Vos genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis.»
Porro Salomon coacervavit has opes: primo, junior, ex dono Dei, unde to coacervavi significat ingentes opum acervos et cumulos ab eo collectos; deinde senescens ex avaritia, ait Nyssenus, tuncque ex neches, id est substantia a Deo data, stimulante cupiditate fecit kenes, id est coacervationem et corrasionem opum, opprimens subditos per nimia tributa, quae deinde in suos adulatores et parasitos, ac in mille uxores et concubinas, caeterumque mensae et voluptatum suarum luxum profundebat: qua in re peccavit contra legem Dei de rege ita sancientis, Deuter. cap. XVII, 17: «Non habebit uxores plurimas, quae alliciant animum ejus; neque argenti et auri immensa pondera.» Atque hac de causa decem tribus ob nimias ejus exactiones rebellarunt, ac rejecto ejus filio Roboam, sibi Jeroboam regem constituerunt, III Reg. cap. XII, vers. 4 et sequentibus: «Pater tuus, inquiunt, durissimum jugum nobis imposuit,» etc.
Denique vanitas propria divitiis est prima, quod aurum et argentum nil sint nisi terra rubra et alba, ut ait S. Bernardus, cui sola hominum aestimatio dat pretium, quae tamen coacervatur, id est in acervos redigitur, ut ex ea conflati nummi in arcis recondantur, nec ulli sint usui vel commodo, sed in tenebrosis quasi ergastulis compactae retrusaeque delitescant. Unde D. Chrysostomus, orat. 4, disputans cum Alexandro, ait genium avarum opes «non congregare, sed dispendia facturum; aut divitiis congregatis usurum, sed vinctas et infrugiferas custodire opes, revera clausas in quibusdam occultis et tenebrosis carceribus.» Et Nyssenus, homilia 4, urgens to coacervavi: «Libenter, inquit, scirem quid emolumenti redibit ad eum qui hanc congregat materiam, et illud cernit in universo, quod nunc cernit in exiguo, neque animae ullum affert lucrum. Numeravit, reposuit, sigillo obsignavit; cum ab eo peteretur, negavit, et cum ei fides haberetur, etiam pejeravit. Haec est beatitudo, hic est finis ejus, quod in ea ponitur studii.»
Secunda, quod mille curis, timoribus, angoribus divitem cruciet, ne quis eas surripiat; ne naufragio, incendio, rapina pereant. Unde S. Gregorius: «Nolite, ait, amare quae amata inquinant, possessa onerant, amissa cruciant.» Et S. Basilius apud Antonium in Melissa, part. I, cap. XXXIV: «Quidquid vides (o avare, inquit), quidquid imaginaris, aurum est. Hoc tibi dormienti somnium, et vigilanti cogitatio est. Nam ut qui per insaniam delirant non ipsas res vident, sed quae eis afflictio suggerit, imaginantur: sic animus tibi avaritia detentus nihil quam aurum et argentum videt, et suavius quidem aurum quam sol conspectui tuo se offert.» Audi et Senecam in Hercule Oetaeo, Act. 2:
O si pateant pectora ditum, Quantos intus sublimis agit Fortuna metus! Brutia, Coro Pulsante fretum, mitior unda est. Pectora pauper secura gerit.
Tertia, quod cupiditatem augeant in immensum; qui enim lucratus est centum aureos, mox cupit lucrari ducentos, illico trecentos, quadrin-
CUPS AND FLAGONS FOR THE SERVICE OF POURING WINES.
gentos, mille, ac deinde millionem non unum, sed plures, juxta illud:
Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. Quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.
Quarta, quod opes gulae, luxuriae, superbiae, omniumque scelerum sint occasio et stimulus, uti Salomoni fuerunt: nam ab opibus itur in luxum, a luxu in luxuriam, ab hac in haeresim, idololatriam et atheismum. Audi S. Chrysostomum, opum vanitatem, imo perversitatem graphice depingentem: «Divitias dico luxus omnis ac nequitiae parentes, intemperantiae omnis ac libidinis patronas, vitii omnis inventrices, exitiosarum omnium voluptatum adjutrices, continentiae hostes, pudicitiae inimicas, clandestinas virtutis omnis fures.» Sic recitans Chrysostomus verba D. Damasceni in Parallelis, lib. II, cap. XVII, ex Basilio sic adscribit: «Quousque tandem studie aurum erit animarum laqueus, mortis hamus, peccati illecebra? Quousque divitiae bellorum parentes, ob quas arma cuduntur, enses acuuntur? Ob eas causas cognati naturam non agnoscunt, fratres infesto ac sanguineo oculo sese intuentur. Propter opes solitudo praedones alit, mare piratas, urbes sycophantes? Quis mendacii pater est? quis falsae conscriptionis artifex? quis perjurii procreator? Nonne opes? Quis vobis ea, quae vestra sunt, ad perniciem vestram convertit? Ad subsidium vitae, an ad vitiorum materiam et adjumentum opes concessae sunt?» etc. Et iterum ex eodem: «Vide ne cum opes innumeris laboribus tibi cumulaveris, peccatorum materiam tibi atque aliis compares, sicque duplicem poenam tibi accersivisse comperiaris, nempe tum ob eos quibus abs te injuria illata est, tum etiam ob eos quibus vitiorum ansam et viaticum subministrasti.»
Vide et S. Basilium, homilia in Divites avaros, et Isidorum Pelusiotam, lib. II, epist. 146, ubi citat illud Isocratis: «Divitiae vitii potius quam virtutis sunt ministrae, ut quae licentiam quidem inertiae afferant, juvenes autem ad voluptates cohortentur.» Et mox: «Apud veteres hoc in more positum erat, ut post convivium lyram caperent, illudque canerent: O divitiae, utinam nec in terra videamini, nec in mari!» Idque confirmat exemplo Aristidis, Platonis, Epaminondae, ac Crateris qui opes suas senatui cedens dixit: «Crates Craterem libertate donat.»
Quinta, quod hominem periculo mortis praesentis et aeternae exponant: multi enim divites occiduntur ob pecunias, ut illas occidens surripiat; multi pariter ob easdem damnantur, unde Christus ait: «Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum,» Matth. cap. XIX, 24. Quid ergo profuit Salomoni omnis haec opulentia? imo quantum obfuit, cum in periculum salutis aeternae eum deduxerit, imo reum gehennae effecerit? Quanto satius Salomon fuisset pauperior Iro, quam ditior Cyro! Quam mallet nunc mendicasse cum Lazaro, quam ingurgitasse se cum Epulone! Fuit enim ipse opum gurges, et patrimoniorum tot regum et populorum hellio. Meminerint principes qui, ut se ditent, nimiis tributis populum gravant, se et pauperum sanguinem sugere, ac in tribunali Christi velut homicidii reos accusandos fore, et ad mortem aeternam damnandos. Nam, ut ait Eccli. cap. XXXIV, vers. 25: «Panis egentium, vita pauperum; qui defraudat illum, homo sanguinis est. Qui aufert in sudore panem, quasi qui occidit proximum suum; qui effundit sanguinem, et qui fraudem facit mercenario, fratres sunt.»
FECI MIHI CANTORES ET CANTATRICES.
Versus 9: Et Supergressus Sum Opibus Omnes
Hebraice, שרים ושרות sarim vesaroth; quod si per sin scribitur, significat principes et principissas. Verum hic scribitur per schin; unde significat inspectores et inspectrices, item cantores et cantatrices, qui jugiter notas musicas et rem canendam inspiciunt. Addunt aliqui significare instrumenta musica, his enim canunt cantores. Unde Pagninus vertit, feci mihi diversa instrumenta musica. Et noster Pineda per cantores et cantatrices, ut proprie vertit Noster, accipit omne genus instrumentorum musicorum: quippe idem nomen substantivum, variatum per diversa genera, notat ejus rei, quam nomen significat, omnem diversitatem et universitatem. Cum enim Hebraei non habeant nisi duo illa genera, masculinum et femininum, qui utrumque genus alicujus rei dicit, rem illam universam comprehendit, Isaiae cap. III, 1: «Auferam a Juda validum et fortem, omne robur panis, et omne robur aquae.» Quem locum sic legit Cyprianus, lib. I Testim. ad Quirinum: «Auferam valentem et validam, valentiam panis et valentiam aquae.» Berzellai ait, II Reg. cap. XIX, vers. 35: «Numquid audire possum ultra vocem cantorum et cantatricum?» ubi Chaldaeus Complutensium, audiam multam vocem cithararum et hymnorum? ubi cernis cantatores et cantatrices accipi pro instrumentis musicis.
Porro David ad cultum Dei in templo, et Salomon ad suas delicias in mensa et aula, haec fecere musices instrumenta, psalterium, organum, citharam, tibiam, tympanum, decachordum, tintinnabulum et cymbalum, chordas, tubam, fistulam, sambucam, quam nonnulli vocant harpam, alii buccinam, alii tubam, ut sambuca dicta sit quasi שמש scemes, id est solis, bucca, id est tuba, quod bucca inflata instar tubae clangeret. Melius alii sambucam dictam volunt, quod ex sambuco arbore, vel potius arbusto fistuloso conficeretur, uti indicat S. Hieronymus ad Dardanum. Optime alii sambucam censent esse vocem Hebraeam. Nam Danielis cap. V, vers. 5, sabbecha quasi sambuca (littera enim m in dagesch absorbetur, et euphoniae causa in b vicinam labialem commutatur et liquescit); radix enim כבך sabach significat implectere, implicare, perplectere, una alteri inseritur, et jam adducitur, jam a sambucino laxatur.
Verum plane et genuine, cantores et cantatrices accipe pro viris et feminis, sive juvenibus et puellis, canore canentibus tum voce, tum instrumento musico: simul enim dum ore canunt, manu pulsant organum, citharam, psalterium, aliudve instrumentum; itaque duplex plenaque fit harmonia ab uno eodemque cantore: quod si plures idem faciant concinne et harmonice, fit symphonia admirabilis et coelestis, quae audientes rapit et mira oblectatione demulcet. Porro principes solent habere musicos in aula ad manum, ut quoties lubet jubeant eos canere, atque hac illorum modulatione curas suas et moerores dispellant; praesertim vero iis utuntur ad mensam vel a mensa, hicque vetus fuit mos, praesertim Syrorum et Aegyptiorum, ut pueros comptulos comptosque canentes mensae adhiberent, qui sua tum forma et habitu decoro, tum voce modulante convivarum aures aeque ac oculos pascerent. Unde Ecclesiasticus, cap. XXXII: «Gemmula carbunculi, inquit, in ornamento auri, et comparatio musicorum in convivio vini. Sicut in fabricatione auri signum est smaragdi, sic numerus musicorum in jucundo et moderato vino.» Vide ibi dicta.
Sensus ergo est, q. d. «Feci,» id est comparavi, constitui, disposui, ordinavi, per choros distribui mihi cantores et cantatrices, qui statis horis et locis canendo me oblectarent. Facere enim generale est verbum significans quamlibet actionem, dispositionem, ordinationem. Rursum «feci» proprie, id est jussi fieri, et dato pretio confici curavi omnis generis instrumenta musica, pretiosa et affabre elaborata, quibus psaltores et psaltriae, aeque ac voce canerent, meque recrearent. Unde Chaldaeus vertit, feci in domo Sanctuarii (melius dixisset, in aula) instrumenta musices, ut canerent in illis cantores et cantatrices.
WISDOM ALSO REMAINED WITH ME.
ET CANTATRICES. — Has plane pleneque deliciosi et effeminati adhibebant ad cantus delicias: feminarum enim vox mollior est, dulcior et delicatior; quare virorum aures mentemque evirare et effeminare solet. Ita Antoninus Verus Imperator, ait Capitolinus cap. VIII Vitae ejus: «Adduxerunt secum (e Syria) fidicines, et tibicines, et histriones, scurrasque mimarios, et praestigiatores, et omnia mancipiorum genera, quorum Syria et Alexandria pascitur voluptate.» Sic et apud Hebraeos cantores erant servi et servae. Audi Esdram, lib. II, cap. VII, vers. 67: «Absque servis et ancillis, qui erant septem millia trecenti triginta septem, et inter eos cantores et cantatrices 245.» Similes fuere apud Romanos. Unde Plautus in Sticho: «Fidicinas, tibicinas, sambucinas (quae sambuca canerent), advexit secum forma eximia.» Et Livius, lib. IX Bell. Macedon.: «Tunc psaltriae sambucinaeque et convivalia ludionum oblectamenta addita epulo.» Similes cantatrices et psaltrias tum voce, tum instrumento musico, in de-
liciis habuisse reges Persarum docet Xenophon, lib. IV Paediae, Curtius lib. V, Athenaeus lib. II, et Brissonius, lib. IV De Regno Persar., adduntque eas cum cantu junxisse brachiorum gestus, saltus, et numerosos corporis motus, qui sane parum casti erant, imo libidinis illices. Unde Ovidius, De Remedio amoris:
Enervant animos citharae, cantusque lyraeque, Et vox, et numeris brachia mota suis.
Porro vanitas propria cantorum prima est, quod cantus non sit aliud quam vox et sonus aerem verberans et transiens: ubi enim sonuit, abiit et evanuit.
Secunda, quod cantores suavitate et varietate modulationis vincantur ab avibus, praesertim a merula et philomela, quae, cum sit avis vilis et pusilla, tamen cantu omnes aves et homines superat, ideoque non aliud nisi vox et cantus esse videtur.
Tertia, quod vox puerorum delicata et gracilis post paucos annos mutetur et crassescat, perdatque suam in canendo delicatam gratiam et venustatem.
Quarta, quod voces puerorum et praesertim feminarum animum effeminent, ac sensim ad impudicos amores invitent. Sicut enim Sirenes, sic et meretrices cantu amasios alliciunt, dementant et perdunt. Unde Proverb. V, 3, dicitur: «Favus distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus; novissima illius amara quasi absinthium, et acuta quasi gladius biceps.» Quocirca S. Hieronymus ad Furiam mandat, «ut fidicinas et psaltrias et istius modi chorum diaboli, quasi mortifera Syrenarum carmina proturbet ex aedibus suis.» Et Nyssenus hic: «O improbum, inquit, et importunum artificium! quam densum acervatim immittit voluptatum fluentum, quod veluti quibusdam duplicibus torrentibus per auditum et visum inundat animas, ut videatur et audiatur malum! Cantus evertit auditum, cantus superat et prosternit oculum. Hinc muliebris sonus per factam cantuum harmoniam, secum sumit cor, et deducit ad vitium. Illinc visus tanquam aliqua machina bellica in oculos eo quod in aures cantibus incurrerat jam fracto, incurrens avertit animam. Hujus autem aciei dux est vinum, quod veluti quidam improbus sagittarius duplicibus telis hominem confodit, ad aures et oculos dirigens aculeos.» Huic cantus vanitati opponitur ejusdem veritas, qua olim christiani in Agape sive convivio Eucharistico, Deo laudes et hymnos canebant, teste Tertulliano, Apolog. cap. XXXIX, ad instar Christi, qui peracta ultima coena hymno dicto, cum Apostolis exivit in montem Olivarum, Matth. cap. XXVI, vers. 30. Unde Apostolus, Ephes. III, vers. 18: «Nolite, ait, inebriari vino, in quo est luxuria; sed implemini Spiritu Sancto, loquentes vobismetipsis in Psalmis, et Hymnis, et Canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino.» Vide ibi dicta.
ET DELICIAS FILIORUM HOMINUM.
Aliqui delicias has interpretantur «cantores et cantatrices» jam recensitos, ut sit epexegesis, qua exponantur finis et usus eorum, q. d. Cantores et cantatrices alteri rei non serviunt, nisi ad delicias ut oblectent deliciosos hominum filios. Unde Syrus vertit, feci mihi cantores et cantatrices, et suavitatem in filiis hominum; Arabicus, feci mihi cantantes et cantatrices cum voluptate cum filiis hominum.
Planius alii quaslibet mensarum, epularum, vinorum, pincernarum, vasorum, lancium, lavacrorum, thermarum, ut ait Chaldaeus, coronarum, tricliniorum sive lectulorum, in quibus veteres discumbebant, juvenum comptulorum conviviis ministrantium, etc., delicias et lautitias accipiunt, quas graphice depingit Philo, lib. De Vita contempl. Unde pro delicias Aquila vertit τρυφάς, id est mollities, voluptates, luxus; Symmachus, σπαταλάς, id est cibos delicatos, cupedias, lautitias. Lyranus per delicias accipit speciosas uxores et concubinas Salomonis, easque plurimas, scilicet mille.
Tropologice, deliciae sunt vanae et fallaces, quia vita carnis in deliciis saepe est mors animae, rationis et spiritus. Non ego id assero, sed S. Paulus loquens de vidua, I Timoth. V, 6: «Quae in deliciis est, inquit, vivens mortua est.» Qui enim delectatur in carne, nequit delectari in Omnipotente, Job cap. XXVII, 10. Causam dat ibidem S. Gregorius, XVIII Moral. cap. VIII: «Utrique se amores, ait, in uno corde non capiunt, nec in eo seges supernae charitatis pullulat, in quo illam spinae infimae delectationis necant.» Similem causam dat S. Chrysostomus, homil. 13 in Epist. I ad Timoth.: «Mortuus est, inquit, quisquis vivens cum deliciis degit. Quonam modo? Ventri solummodo vivit, sensibus caeteris mortuus. Neque enim aspicit quae aspicienda sunt, neque audit quae necessario audire convenit, neque ea loquitur quae decet loqui, nihilque in se vivere praeter solam ventris ingluviem indicat: caeterum quemadmodum mortuus quispiam in lectulo jacens, complosis palpebris clausisque luminaribus, nullum omnino sensum habet, ita et hic, imo longe hic deterius quam ille effectus est. Ille enim bona aeque ac mala eadem ratione non sentit; hic autem malorum tantum admittit sensum, sed nihil boni penitus sentit. Nihil illum ex his quae in futura vita servantur, movet, sed ad omnia perstat immobilis; atque ita mortuus est, quemadmodum in cuniculum quemdam obscurum et tenebrosum antrum praecipitatus, atque immunditia omni plenus, intimis et opacis vitiorum sinibus conditus, semperque in tenebris instar mortui degit.» Et inferius in Morali: «Majori nos in dies faetore implemus, cum deliciis magis instamus, corpore nostro instar utris defluente; et dum quispiam hujusmodi satietate distentus, crebris ructibus etiam cerebrum violat, vapores
Versus 10: Et Omnia Quae Desideraverunt Oculi Mei
undique ex corpore tetri exhalant, veluti ex fornace quadam calore intrinsecus fervescente, ut est sapientum sententia. Quod si et hi qui forinsecus sunt, ita indignantur et graviter ferunt, quid pati existimas cerebrum intrinsecus, dum jugiter ejus modi vaporibus quatitur nec evaporare valet? Quid lacunas illas, jecur ac lienem? quid ipsa receptacula stercoris? et quod deterius est, latrinas caute curamus, uti obstruantur ne stercus ad superiora exhalet: ventris autem nostri latrinas non emundare curamus; verum obstruimus atque oppilamus, et fumo ipso ad superna ascendente, ubi rex ipse sedem habet, cerebrum scilicet, desidemus, nullaque movemur cura. Cur id quaeso? Nempe, quia ipsum non ut regem honestum ducimus, sed veluti immundum quempiam canem.» Et post nonnulla: «Merito igitur, ait, quae in deliciis est vivens, mortua est; nihil enim vel loqui, vel audire convenienter potest deliciis obsessa anima: efficitur namque mollis, ignava, imbecilla, illiberalis, timida; interdum vero audaciae, assentationis, imperitiae plena; indignationis, iracundiae malorumque omnium receptaculum, bonis virtutibusque omnibus destituta. Quae in deliciis, inquit, est vivens, mortua est.»
«Non decent stultum deliciae,» Proverb. cap. XIX, vers. 10, verae scilicet, coelestes et divinae, quas Deus habet in dextera sua, Psalm. I, v. X, et quas promittit sanguine Christi redemptis, Isaiae LI, 3, puta delicias S. Scripturae, Eucharistiae, devotionis, amoris, futurae beatitudinis, quibus affluebat sponsa, Canticorum VIII, 5; nam in illa, ut ait Psaltes, Psalm. XXXV, vers. 9: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, Domine, et torrente voluptatis tuae potabis eos.» Inebriabuntur vere, quia, ut ait S. Augustinus: «Absorbebitur et perdetur mens humana, et fiet divina; quia torrente voluptatis tuae potabis eos.» Mundus hic nos potat calice, imo gutta voluptatis, quae tamen saepe plus aloes quam mellis habet; sed in futuro potabit torrente dolorum. Tu, Domine, nos hic potas gutta doloris, sed in futuro potabis torrente, imo pelago voluptatum, «quoniam apud te est fons vitae,» scilicet ipse «Deus erit ipsorum Deus;» ipse Deus replens in bonis desiderium animae, erit rationi plenitudo lucis, voluntati multitudo pacis, memoriae continuatio aeternitatis. Verbo dicam: Deus erit omnia in omnibus, Deus omnes gloriae, omnes opum, omnes scientiae, omnes gaudii, omnes deliciarum suarum thesauros in electos amicos suos, imo se totum transfundet, itaque animam gloria et gaudio inebriabit, ut nec illa ad se capere posset anima et cor nostrum, sed laetitia dirumperetur et dissiliret, ni Deus supra naturam ea fulciret. Cur ergo, infelix homo, per multa creata vagaris, delicias quaeris, et non invenis? ama unum in quo sunt omnia. Si delectat honor, si divitiae: «Gloria et divitiae in domo ejus;» si pulchritudo, «Fulgebunt justi sicut sol;» si scientia, si libertas, si fortitudo: «Similes erunt angelis Dei;» si satietas, si ebrietas: «Satiabimur cum apparuerit gloria tua;» si melodia, ibi cum angelis Sanctus, Sanctus, Sanctus, et perpetuum alleluia canemus; si societas, si amicitia, ibi Sanctorum mira societas et omnium temporum aeterna est longitudo. Et haec omnia in omnes aeternitates, quamdiu mundus, quamdiu infernus, quamdiu angeli, quamdiu Deus erit Deus. O cara aeternitas, aeterna veritas, vera charitas, cara felicitas, Deus meus, amor meus, Deus meus et omnia! «Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super terram, Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum?» O cor humanum, cor indignum, cor aerumnas expertum, aerumnis obrutum, quomodo non totum te in hoc uno tuo bono, tua requie, tuo centro defigis, hoc unum omnibus votis et studiis prosequeris?
SCYPHOS ET URCEOS IN MINISTERIO AD VINA FUNDENDA.
Hebraice est שדה ושדות scidda vesciddot, quod a variis varie vertitur: primo, Septuaginta, quos olim secutus fuit S. Hieronymus, vertunt, ministrum vini et ministras; Olympiodorus, propinatores et propinatrices: «Ut ex vario, inquit, propinantium aspectu, ac alternata mutatione appetitum sibi ad pocula provocaret; vel tanquam valde mollis existens, ac mulierosi hominis ingenium exprimens;» addit Nyssenus: «Juventus exornata ad pulchritudinem, aut pueri per ornatum effeminati, aut etiam ipse sexus femininus versans in convivio, benignis invitationibus flammam excitat indecoram;» Neocaesarius: «Pocillatores ex utroque sexu delectos et eximios, nec numero quidem complecti possim;» secundo, Syrus, feci mihi potatores et potatrices. Sic et Arabicus.
Tertio, Chaldaeus accipit thermas et balnea: Feci, inquit, siphones qui effunderent aquas tepidas, et siphones qui effunderent aquas calidas. Prisci enim Hebraei, Aegyptii, Syri, Persae, Graeci, Romani, ad nitorem et delicias crebro se lavabant in thermis et balneis, ut patet Judith X, 3; Gen. XIX, 2; Exodi II, 5; Daniel. XIII, 15; II Reg. XI, 2, et ex Brissonio, lib. II De Regno Persar.
Quarto, R. Salomon vertit, quadrigam et quadrigas, vel plaustrum, et plaustra.
Quinto, Reuchlinus in Lexico: honorem et magnificentias, id est res splendidissimas et magnificentissimas.
Sexto, Marinus et Novatores passim: symphoniam et concentum musicum.
Septimo, Aben-Ezra, Campensis, Vatablus, Pagninus, mulieres selectissimas et pulcherrimas bello captas. Huc spectat Hutteri novatoris versio in Lexico, qui transfert, conjugem et liberos.
Octavo, optime Noster vertit, scyphos et urceos in ministerio ad vina fundenda, id est, quibus pincernae, caeterique ministri mensae, dum convivis ministrant, vina fundunt, temperant, et ad bibendum porrigunt. Nam et Septuaginta vertunt, feci mihi ministros vini et ministras; et Aquila, feci
AND MIGHT DELIGHT IN WHAT I HAD PREPARED.
id est misceo, tempero, diluo, cujus praeteritum est, κεκράμαι; unde κρατήρ, et κρατήρ, id est pocillator, pincerna, qui vinum aqua scite temperat, miscet et diluit.
AND I CONSIDERED THIS MY PORTION, IF I SHOULD USE MY LABOR.
Mystice S. Hieronymus ex Aquila vertens κύλικα καὶ κυλίκια, id est calices magnos et parvos, sive crateres et scyphos, ut scilicet ex majoribus in minores vinum effusum conviviis praeberetur, haec Christo adaptat, qui velut «Sapientia Patris in cratere misto, Proverb. III, praetereuntes ad se convocat: Corpus dominicum, inquit, craterem magnum debemus accipere, in quo non mera divinitas, ut in coelestibus fuit; sed propter nos humanitate media temperata est, et per Apostolos in minora κυλίκια, id est scyphos parvulos in toto orbe credentibus effusa sapientia est.»
9. ET SUPERGRESSUS SUM OPIBUS OMNES, QUI ANTE ME FUERUNT IN JERUSALEM: SAPIENTIA QUOQUE PERSEVERAVIT MECUM.
«Omnes,» tum reges, tum mercatores, tum quoslibet alios licet opulentissimos.
To opibus non est in Hebraeo, Septuaginta et Syro, sed intelligitur; sed pro opibus delicias et bonorum omnium copiam accipe. Nam Ops opis (unde opes) gentilibus erat filia Coeli ex Vesta, et soror uxorque Saturni, puta Tellus; quam, ut scribit Servius, Graeci Rheam vocant ἀπὸ τοῦ ρέειν, id est fluere, quod terra rebus omnibus affluat. Hinc Festus: «Ops, inquit, antiqui dicebant, quem nunc opulentum, ut testimonio est ei contrarium inops.» Et Cicero, De Senectute: «Quibus, ait, nihil est opis in ipsis ad bene beateque vivendum, iis omnis gravis est aetas.» Sicut ergo opes sunt auri et argenti, sic sunt et deliciarum, vinorum, scyphorum, urceorum, etc., puta eorum copia et affluentia.
Hebraea ergo ad verbum habent, magnus evasi et auxi, vel cumulavi. Quid? Varii varia supplent. Arabicus supplet, famam et statum: Magnificata est, inquit, fama mea, et auctus est status meus maxime omnium, qui me praecesserunt in Jerusalem; Symmachus supplet, magnitudinem: Magnitudine, ait, superavi omnes, ut in Hebraeo sit hendiadys: Magnus evasi et auxi vel superavi, id est magnitudine superavi; S. Hieronymus in veteri editione, quam habet in Commentario, supplet sapientiam: Et magnificatus sum, inquit, et adjeci sapientiam; Tigurina, cumulavi res suaves; Vatablus, auxi meipsum, id est meam dignitatem et magnificentiam; R. Haccados, major fui aliorum regum consuetudine, sicut scriptum est: Feci mihi thronum eburneum, quod nusquam in aliis regibus factum est.
Verum Noster optime supplet opes cum Chaldaeo qui vertit, multiplicavi bona et addidi divitias; vel, ut vertit Costus, deliciisque diffluens opes congessi cumulatiores, quam ante id tempus in Jerusalem habuerit nemo. De deliciis enim et opibus fuit omnis sermo praecedens, atque opes magnitudinem, famam, statum, res suaves, dignitatem et magnificentiam gignunt, ideoque tacite com-
plectuntur. Repetit et inculcat id quod dixit versu praecedenti. Alludit ad illud II Paral. IX, 22: «Magnificatus est Salomon super omnes reges terrae prae divitiis et sapientia.» Nimirum voluit Deus eum ita magnificare, ut in hac magnitudine melius rerum omnium vanitatem experiretur, eamque efficacius aliis repraesentaret et persuaderet, ait Nyssenus. Unde omnes reges superavit, juxta illud III Regum III, 13: «Ut nemo fuerit similis tui in regibus, cunctis retro diebus.» Et II Paral. I, 12: «Ut nullus in regibus nec ante te, nec post te fuerit similis tui.» Breviter sed nervose S. Laurentius Justinianus, De Ligno Vitae, cap. III: «Fallax suavitas, ait, in temporalibus bonis, infructuosus labor, bona spes, perpetuus timor et periculosa inest jucunditas, cui initium sine prudentia, progressus absque rubore, et finis cum poena.»
Versus 11: Cumque Me Convertissem ad Universa Opera
SAPIENTIA QUOQUE PERSEVERAVIT MECUM.
Hebraea, sapientia quoque stetit vel astitit mihi; alii, permansit mecum; Syrus, sapientia mea surrexit sibi; Arabicus, attamen permansit sapientia mea apud me; Interpres Olympiodorus, stabilis mihi fuit.
Qui putant Salomonem hunc librum scripsisse post lapsum et poenitentem, hic laborant, ut sapientiam cum illo in lapsu perseverantem assignent. Igitur primo, aliqui per sapientiam accipiunt humanam et animalem, puta solertiam in excogitandis novis voluptatum generibus, et augendis opibus, deliciis, luxu, pompa et gloria, quae est sapientia mundanorum et peccatorum. Ita Nyssenus: «Inveni, inquit, quidquid ad fruendum potest excogitari, et eruditus omni sapientia accessi ad faciendum earum rerum periculum. Itaque et visus opem tulit cupiditati, et liberum arbitrium repletum fuit iis quae erant delectabilia.» Et Hugo de S. Victore: «Quae est ista sapientia, ait, quae discursus amat et secretum fastidit? Vide ne forte similitudo fallat te, et non sit sapientia quod sapientia esse videtur.» Et Olympiodorus: «Adeo exaltatus sum, ut in nullo unquam consilio rationeque aberraverim,» q. d. Nullus jactus aut piscatus in voluptate scrutanda irritus mihi cecidit. Favet huic sententiae Chaldaeus qui vertit, sapientia quoque stetit in me, et ipsa auxiliata est mihi; vel, ut vertit Costus, opes congessi, etc. idque acceptum fero sapientiae meae, quae mihi auxilium praestabat.
Versus 12: Transivi ad Contemplandam Sapientiam
Secundo, Bonaventura, Titelmannus et Dionysius respondent sapientiam hic accipi non practicam, sed speculativam, quam Dionysius informem vocat, id est gratia, charitate et bonis operibus destitutam et vacuam: sicut et nunc, inquit, multi theologi et juristae non mediocriter docti, et prompti in allegando Scripturas et documenta Patrum et jura, sunt detestabilis vitae. Eodem pertinet quod ait Moringus, indicatque Glossa interlinearis, perseverasse sapientiam contemplatione et judicio speculativo, non praxi et usu
morali. Abutens enim Salomon sapientia, reddidit eam animalem, saecularem, diabolicam, terrenam. Hinc aggravatur Salomonis peccatum, et in ejus confessione poenitentia magis declaratur, quod sciens ac prudens peccaverit, et adeo insignem sapientiam ad ejus auctoris offensam converterit, idque cognoscat et prae se ferat.
Tertio, Thaumaturgus et Alcuinus pro perseveravit, ex Hebraeo vertunt, stetit mecum, illudque contrarie explicant: stetit, id est cessavit et imminuta est, q. d. Invalescente in me concupiscentia, sapientia in me crescens stetit, sensimque imminuta est et decrevit; quod enim ulterius non proficit, sed deficit, stare asserimus. Sic IV Reg. IV, 6, dicitur: «Stetit oleum,» id est cessavit, subsidit, defecit. Hinc Patres docent luxuriam Salomonis punitam fuisse privatione sapientiae. Nam et naturaliter voluptates hebetant rationem, mentem et sapientiam. Ita S. Augustinus, lib. III De Doctr. Christ. cap. XXI; S. Ambrosius, Apol. 2 David. cap. VI et VII; S. Gregorius, III part. Pastor, admon. 27, et alii.
Quarto, alii per sapientiam accipiunt scientiam rerum naturalium, quam Deus Salomoni aeque ac Adae infudit, quae in utroque post peccatum remansit, ut eamdem posteros docerent.
Quinto, Pineda sapientiam accipit pro experimento et verissima rerum cognitione, q. d. In fruendis voluptatibus assistebat et auxiliabatur mihi sapientia, ut de rebus quarum capiebam experimentum recte censerem, verumque judicium proferrem.
Sexto et genuine, sapientia hic, uti in Proverbiis caeterisque libris Sapientis, non speculativa, sed practica, accipitur pro prudentia, et sincero de rebus agendis judicio practico, quod proinde cum recta voluntatis electione, ac virtute conjunctum est, imo illam imperat et producit. Unde Lyranus ait perseverasse sapientiam cum Salomone etiam deliciis vacante, donec immoderate iis usus, a mulieribus fuit deceptus, et ad idola abductus. Igitur videtur Salomon hic de se loqui in eo statu, quo voluptatibus quidem indulgebat, sed moderate et honesto fine, scilicet ut indagaret et experiretur quid in singulis esset boni, et num aliqua re animus hominis satiari, conquiescere et beari posset. Nam dum paulo post iis immoderate usus Deum dereliquit, veram sapientiam et sanctitatem perdidit, ac infatuatus est et depravatus, ut ait Scriptura, III Reg. XI.
Hinc Hebraei pro perseveravit, habent astitit, q. d. In tot deliciis sapientia mihi astitit velut directrix et paedagoga, tum ne iis seducerer meque totum immergerem; tum ut sincere de earum vanitate, alibique quaerenda vera felicitate judicium proferrem. Unde Chaldaeus vertit, sapientia auxiliata est mihi.
Idipsum confirmatur ex praecedentibus, ubi plane significat se, integra adhuc et incorrupta mente, scrutatum omnia studio verae sapientiae et felicitatis, ut in quo illa sita esset, inveniret. Unde cap. I, vers. 12, ait: «Proposui in animo meo quaerere et investigare sapienter de omnibus, quae fiunt sub sole.» Et vers. 16: «Mens mea contemplata est multa sapienter, et didici. Dedique cor meum ut scirem prudentiam, atque doctrinam, erroresque et stultitiam.» Et cap. II, vers. 3: «Cogitavi in corde meo abstrahere a vino carnem meam, ut animum meum transferrem ad sapientiam, devitaremque stultitiam, donec viderem quid esset utile filiis hominum.» Quod ergo ibi dixit, idem hic asserit dicendo: «Sapientia quoque perseveravit mecum;» quae omnia significant Salomonem adhuc purum et illibatum haec expertum esse, sensisse, sapuisse, judicasse.
Allegorice S. Hieronymus haec exponens de Christo, cujus typus fuit Salomon, ait, non in Salomone, sed in Christo stetisse sapientiam, quasi plenam et omnibus suis partibus cumulatam, ut augeri non posset: «Qui profectum habet in sapientia, inquit, non ei stat sapientia; qui autem non recipit profectum, nec per momenta succrescit, sed semper in plenitudine est, iste dicere potest: Astat mihi sapientia.»
10. ET OMNIA, QUAE DESIDERAVERUNT OCULI MEI, NON NEGAVI EIS: NEC PROHIBUI COR MEUM QUIN OMNI VOLUPTATE FRUERETUR.
Pro non negavi hebraice est לא אצלתי lo atsalti, id est, non separavi, non servavi apud me; Septuaginta, non abstuli; Arabicus, non abscondi; alii, non segregavi, non eripui, non removi e conspectu.
Pro nec prohibui, alii vertunt, non compescui, non coercui, non refrenavi, non avocavi. Notat spontaneam et incitatam oculorum cordisque ad voluptates inclinationem, impetum et cursum, quem ipse non refrenarit, sed ei plenas laxarit habenas,
intra limites tamen licitos honestatis et legis, ne quid illicitum vetitumve committeret. Jam
Primo, Chaldaeus per oculos accipit senatores et judices, quorum quaestionibus omnibus respondebat Salomon: sic enim habet in versione Complutensium, omnia quae quaesierunt a me principes et judices ordinarii ad mundandum et ad contaminandum, non prohibui ab eis interpretationem verborum; neque prohibui cor meum ab omni gaudio legis, quando tempus mihi vacabat; quoniam cor meum exultabat in sapientia, quae data est mihi facie Domini, et ab omnibus filiis hominum; et laeta-
tus sum in ea magis quam in omnibus laboribus meis: et haec est pars mea bona, quae parata est mihi, ut pro ea recipiam retributionem perfectam in saeculo venturo ab omnibus laboribus meis.
Verum hi oculi symbolici sunt. Unde tota Chaldaei versio symbolica est et mystica, non litteralis et genuina.
Secundo, R. Haccados apud Galatinum accipit oculos non corporis, sed mentis et spiritus: Intelligentiae, ait, animi mei, oculis frena laxavi, totumque me dedi vestigationi et contemplationi rerum spiritualium et coelestium, ac in ea miram cordis voluptatem hausi, magisque laetatus sum quam in rerum corporearum sensu et gustu. Verum hic sensus pariter spiritualis est et mysticus.
Tertio, ergo genuine ad litteram oculos corporis accipe, q. d. Quidquid oculis meis placuit, quidquid eis pulchrum et gratum videbatur, id eis indulsi, nil eis eripui, nil asservavi, sed permisi ut in res jucundas ad libitum plena potestate se effunderent, seque cupita rerum specie aspiciendo pleno ore et orbe exsatiarent, tamen intra limites honestatis: necdum enim eos transilierat Salomon, uti tandem iis nimis indulgendo fecit.
Ait autem desideraverunt, hebraice שאלו shaalu, id est postularunt; Symmachus, ἐπεθύμησαν, id est concupierunt, quia oculi sunt concupiscentiae indices et illices. Unde a S. Joanne, epist. I, cap. II, vers. 16, vocatur concupiscentia oculorum: quare oculos hic non nudos et solos, sed cum appetitu sensitivo et concupiscentia rerum, quae oculis insidet vel assidet, accipe. Unde explicans subdit: «Nec prohibui cor meum, quin omni voluptate frueretur.» Per oculos ergo cor quoque, id est appetitum et voluntatem accipe; quia ubi oculus, ibi est cor et amor. Unde illud: «Oculos habentes plenos adulterii,» II Petri, II, 14. Oculi enim sunt in amore duces, quia nullus sensus est cordi mentique vicinior et conjunctior, quam visus et oculus. Unde in ea propria est sedes animi, ait Plinius, lib. XI, cap. XXXVII. Hinc in oculo omnes animi affectus patent et cernuntur, nec ullus sensus eo celerius ac spiritalius operatur, ait Philo, lib. De Special. legibus. Denique summa est sympathia cordis et oculorum. Unde illud vulgo tritum: «Oculi et cor proxenetae (id est conciliatores et mediatores) peccati.» Et illud cap. XI, vers. 9: «Ambula in viis cordis tui, et in intuitu oculorum tuorum.» Ratio a priori est, quod oculus a Deo et natura cordi datus sit, quasi lux et dux suarum appetitionum et actionum. Sine oculo enim quasi caecum est cor, nec quidquam visum velle vel appetere potest. Ignoti enim nulla cupido. Sicut ergo homo in tenebris sequitur lucernam praeuntem, quocumque illa ducit, sic cor sequitur oculum et visum. Hinc oculus quia celer, subtilis et versatilis est, quocumque se vertit et versat, eodem trahit et cor. Vice versa cor per oculum suos affectus pandit et enuntiat, atque per oculum velut nuntium alios ad se allicit et invitat. Oculus ergo movet imaginationem, imaginatio movet appetitum sensitivum, hic voluntatem: perinde ac avicula movet puerum, puer movet matrem, mater movet patrem ut aviculam prosequatur et capiat, pueroque tradat. Oculus enim similis est aviculae, imaginatio puero, appetitus matri, voluntas patri. Audi hanc vagam et versatilem oculorum concupiscentiam graphice depingentem Hugonem Victorinum hic homil. I: «Fallaces, inquit, rerum fucos et lubricos captat aspectus: oblita sui foras funditur, ac tota se curiositati dedens circuit omnia, lustrat universa, si qua forte nova, si qua mira occurrant: ad omnes rerum motus semper altera, semper praeceps, procax, petulans, impatiens et lubrica, uritur more impatientis, exspectans videre quod futurum est, et ad omnem rerum vicissitudinem, sive tristes, sive laetae fuerint, inconstanti mentis fluctuatione variatur.»
Moraliter hic disce primo, quam noxii sint oculi, si eis habenae laxentur; ex adverso quam necessaria sit continentia oculorum, ut mentis integritas servetur. Oculi enim sunt portae et fenestrae, per quas objecta bona vel prava in animam ingrediuntur. Hinc per oculos David lapsus est in adulterium cum Bethsabea, et Salomon in amorem 700 concubinarum. Plura hac de re dixi alibi, praesertim Thren. cap. III, vers. 51, ad illa: «Oculus meus depraedatus est animam meam.» Et Eccli. cap. XXV, 28, ad illa: «Ne respicias in mulieris speciem.» Et Jerem. cap. IX, 21, ad illa: «Ascendit mors per fenestras.» Quocirca Job, cap. XXXI, 1: «Pepigi, inquit, foedus cum oculis meis,» id est, ut S. Chrysostomus legit, homil. 34 in Matth.: «Legem posui oculis meis» (foedus enim hic legem et decretum significat), «ut ne cogitarem quidem de virgine.» Cogitationis enim origo est oculus et intuitus. Unde Eccli. cap. IX: «Virginem, ait, ne conspicias, ne forte scandalizeris in decore illius.» Quocirca Seneca, De Remediis fortuitorum, in caecitate constituit castitatem et innocentiam: «Oculos perdidi, inquit, quam multis cupiditatibus via incisa est? quam multis rebus carebis, quas ne videres vel eruendi erant? Non intelligis partem innocentiae esse caecitatem? Huic oculi adulterium mons-
trant, huic incestum, huic domum quam concupiscat, huic urbem et mala omnia.» Certe irritamenta sunt vitiorum ducesque scelerum. Hinc sancti gavisi sunt caecitate, ac nonnulli eam a Deo postularunt et impetrarunt, ut S. Audomarus, S. Aquilinus, Marius Chalcedonensis.
Secundo, quam noxium sit indulgere suis desideriis et affectibus, ex adverso quam salutaris sit eorum mortificatio. Salomon enim indulgens suis desideriis praecipitavit se in luxuriam et idololatriam.
Rursum quam periculosum sit velle experiri quidquid est licitum, nec terminos voluptatis sibi statuere, nisi in eo quod illicitum est. Facile enim terminos hosce et confinium liciti et illiciti, utpote exiguum et indivisibile, curiosus transgreditur, itaque in peccatum prolabitur, uti fecit Salomon. Sic qui nil vult cavere, nisi quod est peccatum mortale, venialia multa committit, per quae vicinus fit mortalibus, ac tandem in ea corruit, juxta illud: «Qui spernit modica, paulatim decidet.» Eccli. XIX, 1. Vide ibi dicta. «Vis ergo cavere ab illicitis, tempera a licitis,» ait quidam Sanctorum.
ET OBLECTARET SE IN HIS QUAE PRAEPARAVERAM.
Hebraea, quia cor meum laetatum est in omni labore suo; Symmachus, ex omni studio laborum meorum. Nimirum magis oblectant quae labore sunt parta, quam quae ex haereditate vel donatione ultro quasi dormienti obveniunt, tum quia magis propria sunt, tum quia care steterunt, juxta illud Psal. CXXV, 6: «Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exultatione, portantes manipulos suos.» Et illud Psal. CXXVII, 2: «Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es, et bene tibi erit.» Hinc Benjamin carissimus fuit patri Jacob, quia ei fuerat benoni, id est filius doloris, moriente in ejus nixu matre, Genes. XXXV, 18. Quin et Aristoteles, lib. IX Ethic. cap. VII: «Omnibus, ait, sua cariora sunt omnia, quae summo labore confecta sunt.» Et Livius, Decade I, lib. IV: «Labor, ait, et voluptas dissimillima natura societate quadam conjuncta sunt.» Et alius: «Sicut optimum cibi condimentum est fames, sic optimum virtutis veraeque voluptatis obsonium est labor.» Regia est Alphonsi Aragonum regis apud Panormitanum, lib. I De Gestis ejus, vox: «Regum cibus est honos, quem dii immortales non otio aut luxu, sed improbis la-
boribus multisque sudoribus hominibus vendunt.»
Versus 13: Et Vidi Quod Tantum Praecederet Sapientia Stultitiam
ET HANC RATUS SUM PARTEM MEAM, SI UTERER LABORE MEO.
Hebraea et Septuaginta, et haec fuit portio mea ex omni labore meo; Campensis, in omni molesto conatu meo; alii, in corporis et animi mei defatigatione, assidua sollicitudine, et cura voluptatis. Haec omnia eleganti canis et vulpis apologo, nervosis argumentis praegnanti, graphice repraesentat Cyrillus, lib. IV Apolog. Moral. cap. III, cujus titulus: De Malo deliciarum. «Sub meridiano aestu, inquit, ad canem aperto ore et inquieto pectore sui cordis refrigerium attrahentem, juvenis lupus dixit: O insensate, miser et sponte calamitati subjectus, si tantum tibi placent angustiae! utquid cum Empedocle Siculo te non projicis in fornacem? Nimirum si delectant tantum contra naturam poenalitates, exspecta parum, quia in morte cuncta poenalia invenies. Utquid ergo in tantilla vita spretis refrigeriis, ex nunc ardes? Nam tu in nocte ovibus quiescentibus somnum nescis; illis tota die pabulantibus, panem tantum et aquam sumis: nocturno gelu et aestu diurno illis spisso vellere coopertis ac mutuo se foventibus, tu nuda pelle in aeris tempestate solus degis; illis sine timore jacentibus, tu suspensa palpebra hinc dentem inde ungulam in aperto vigilans pertimescis. Quaenam sunt interdum deliciae tuae, nisi acetosum lac, intestinum fetidum, lectus lapideus, et suavis odor stercoris ovium? Quid plura? Infelicior es cunctis, et tu tibi mundum jam fecisti infernum. Surge, miser, et relictis poenis quaere delicias, ut saltem antequam vitam finias, stillicidio gustatae consolationis delibato experientia quid bonum sit agnoscas.» Hisce rationibus lupus persuasit cani vitam otiosam et voluptuariam; unde subdit: «Canis autem hujus valida exhortatione devictus, pro manumissione ad oviculas venit et dixit: Dudum servivi vobis, et obsessus undique miseriis steti vobiscum. Vadam ergo, ut juxta lupi monita in deliciis aliquantulum requiescam. Quo audito, illae gementes dixerunt: Quanquam simpliciores te sumus, tamen sapientia cum simplicibus conversatur (Proverb. VIII, 32); propter hoc rogamus te, ut antiquas amicas audias, et inimico tuo in aeternum non credas; noscis utique quod callidus lupus: quem dente non dejicit, arte ferit: unde quia te rigida vita dudum hostem acerrimum habuit, nunc per hortamenta deliciarum invadit, ut deliciis emollitum inveniat, ac delicate carni inimicum dentem callidius infigat.» Deinde gravia deliciarum damna recensentes: «An nescis, inquiunt, quod deliciis caro non solum emollitur, sed rigor etiam animae frangitur, vitiorum ardor acuitur, virtutumque jugum curvatur, rumor passionum cor ipsum ingreditur, et rationis splendor obfuscatur? Nimirum deliciae (Judic. XVI) fregerunt Samsonem virum fortissimum, ac (II Reg. XI, 2) subverterunt Davidem virum sanctissimum, et (III Reg. XI) deceperunt Salomonem virum sapientissimum. Quidnam mali corporales deliciae non faciunt? foris mollificant cunctos vestimentis balneis et unguentis; intus vero replent eduliis, condimentis et vinis. Idcirco pes timorositate gravatur, calor humiditate obtunditur, et emollit cutis hinc inde levissime penetratur.» Ex quibus recte concludunt: «Igitur, frater mi, si delicias quaeris, perniciem diligis, et in dulci flumine lethaliter vis submergi. Venenum in saccharo appetis, et in aeternas angustias risu et canticis vis deduci. Crede nobis, crede, et in hujus vitae deliciis omne malum latitare agnosce. Rigor enim carnis est valetudo virtutis. Quo audito, canis placatus cum ovibus quievit.»
Pars quinque significat. Primo, pars est portio totius, totum enim dividitur in suas partes. Unde חלק chelec, id est pars, dicitur a חלק chalac, id est partior, divido, quod totum in suas partes partiendo dividatur. Alii pars a pari derivant, quod partes simul junctae aequales sint toti. Alii a parum, quod pars parum quiddam sit respectu totius.
Secundo, pars est sors cuique obveniens. Ex toto enim sortium, conditionum et rerum genere, toti hominum generi a Deo attributo, cuique ab eodem sua assignatur pars et sors.
Tertio, pars et haereditas sive portio haereditaria; tota enim haereditas paterna in fratres haeredes dividitur, quorum cuique sua cedit pars, juxta illud Psal. XV, 3: «Dominus pars haereditatis meae et calicis mei.»
Quarto, pars est fructus, ut vertit Campensis, merces, lucrum cuique ex opere vel labore proveniens. Unde aliqui pars derivant a pario sive partu, quod pars a labore deducta et quasi parta sit.
Quinto, pars cujusque est id quod illi est charissimum, puta bonum, quod ille prae caeteris adamat, sibi seligit et ambit. Sic Christus minatur Petro: «Si non lavero te, non habebis partem mecum» in regno coelorum, Joan. XIII, 8; et Psaltes: «Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum,» Psal. LXXII, 26.
Hic omnibus hisce modis accipi potest, sed magis secundo et quarto, et maxime quinto: Salomon enim suam sortem et sui laboris fructum assignat, hunc scilicet, quod frueretur labore suo partis, tanquam parte, id est fructu laborum suorum, summe a se adamato. Sensus ergo est, q. d. Hanc partem, id est sortem fortunatam, hunc fructum, hoc summum meum in hac vita bonum, hanc felicitatem meam esse censui, si uterer labore meo, id est opibus et deliciis, quas labore meo acquisieram. Ubi nota vanitatem hujus partis, tum quod pars esset gaudii, non totum gaudium, ac proinde eum non satiaret, ideoque ex unius rei voluptate in aliam et aliam sine fine dilaberetur, satiem quaerens et non inveniens, eo quod illam non sit reperire nisi in Deo et coelo, juxta illud: «Satiabor cum apparuerit gloria tua,» Psal. XVI, 15; tum quod pars haec parum ei laetitiae dederit, quae scilicet laborem non excederet, sed ei commensa esset: quantum enim laboravit, tantum labore suo deliciatus est sine ullo lucri auctario, imo cum damno, cum ex adverso Deus pro uncia laboris rependat talenta gaudiorum, juxta illud: «Qui reliquerit patrem, etc., et secutus fuerit me, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit,» Matth. XIX.
Mystice, Chaldaeus haec accipit de felicitate aeterna: «Et haec ipsa, inquit, fuit pars mea bona, quae statuta ad accipiendum super eam praemium perfectum in saeculo venturo ex omni labore meo.» S. Hieronymus: «Oculi animae, ait, et mentis intuitus contemplationem desiderant spiritualem, quam peccator ignorans prohibet a vera jucunditate cor suum. Huic se ergo Ecclesiastes totum dedit, et leves tribulationes in saeculo aeterna gloria compensavit. Haec enim portio nostra est, praemiumque perpetuum, si hic pro virtutibus laboremus.»
11. CUMQUE ME CONVERTISSEM AD UNIVERSA OPERA, QUAE FECERANT MANUS MEAE, ET AD LABORES, IN QUIBUS FRUSTRA SUDAVERAM, VIDI IN OMNIBUS VANITATEM ET AFFLICTIONEM ANIMI, ET NIHIL PERMANERE SUB SOLE.
Versus 14: Sapientis Oculi in Capite Ejus
Sensus clarus est, q. d. Cum reflexissem animum ad considerandum fructum operum et laborum meorum, puta hortorum, palatiorum, piscinarum, servorum, rhedarum, thesaurorum, auri, argenti, etc., vidi me labores meos frustra impendisse, eo quod in omnibus illis animi quietem, et felicitatem quam quaerebam, non invenerim, sed vanitatem et afflictionem spiritus: nihil enim diu permanet sub sole, sed omnia sensim intereunt et evanescunt, itaque herum inanem relinquunt, imo afflictum, eo quod suis, quae tanto labore paravit, privetur. Vide dicta vers. 1, et cap. I, vers. 2. Vere Seneca, De Vita beata, cap. XIV: «Ut feras, inquit, cum labore et periculo venamur, et captarum quoque illarum sollicita possessio est; saepe enim laniant dominum: ita habentes magnas voluptates in magnum malum evasere.» Vide eumdem toto libro De Brevitate vitae. Ita Auctor Catenae Graec.: «Nam ejusmodi omnium, inquit, unus finis est, vanitas, cujus quod supersit nihil in posterum reperitur. Nam simul atque operatio cessat, voluptas abraditur, nec aliquid in crastinum recondit, transactaque voluptatis operatione, ne vestigium quidem laetitiae, aut voluptatis reliquiae iis supersunt, qui voluptati vacabant.» Nazianzenus in laudem Caesarii: «Vidi quod hoc quoque esset vanitas. Omnia vidi, ait Ecclesiastes, humana omnia cogitatione peragravi, opes, delicias, potentiam, instabilem gloriam, sapientiam quae magis suffugit quam teneatur, delicias iterum, sapientiam iterum, eadem saepius revolvens, ventris voluptates, hortos, famulorum greges, possessionum copiam, pincernas utriusque sexus, cantores et cantatrices, arma, satellites, gentes ad genua procumbentes, collecta tributa, regni supercilium, omnia denique tam ad vitae usum necessaria quam superflua. Et quid post haec omnia? Omnia vanitas, vanitas vanitatum et praesumptio spiritus, hoc est consideratus quidam animi impetus et distractio hominis, ob veterem fortasse lapsum hac poena mulctati.»
ET NIHIL PERMANERE SUB SOLE. — Hebraice, et non est (אין) itron, id est residuum, reliquum.
Et, ut ait Glossa interlinearis: Quomodo homo remanens. S. Hieronymus in Comment. vertit, et imitari queat Deum in comprehensione sapientiae? non est abundantia sub sole; idque mystice sic explicat: «Christus in sole posuit tabernaculum suum, itaque qui necdum ad solis claritatem, ordinem constantiamque pervenit, in hoc Christus nec habitare poterit, nec abundare.» De Hebraeo itron plura dixi cap. 1, vers. 3. Praeclare S. Augustinus, lib. XX De Civit. Dei, cap. III: «In hac vanitate, ait, cui quantum satis visum est intimandae, totum istum librum vir sapientissimus deputavit, non utique ob aliud, nisi ut eam vitam desideremus, quae vanitatem non habet sub hoc sole, sed veritatem sub illo qui fecit hunc solem.»
12. TRANSIVI AD CONTEMPLANDAM SAPIENTIAM, ERRORESQUR ET STULTITIAM: QUID EST, INQUAM, HOMO UT SEQUI POSSIT REGEM FACTOREM SUUM?
Est parenthesis: to enim transivi ad contemplandam sapientiam pendet ab iis quae post parenthesin sequuntur, ibique ejus nexus et sententia expletur. Ita re melius considerata vertit S. Hieronymus; nam primo verterat, quia quis est hominum, qui possit ire post regem ante factorem suum? Dicit ergo se contemplatum sapientiam, ut eam sequeretur, et stultitiam, ut eam caveret; ac deprehendisse quod tantum sapientia praecellat stultitiae, quantum lux tenebris: si tamen eadem cum Dei sapientia comparetur, exiguam et inanem esse.
Pro transivi hebraice est פניתי paniti, id est faciem converti, respexi. Haec vox notat tædium voluptatum, et animum Salomonis fluctuantem ac veritatis avidum, q. d. Post expertam opum, deliciarum, rerumque corporalium vanitatem, ex desiderio et studio inveniendae quietis et felicitatis, iterum converti animum ad intermissam sapientiae velitationem, iterum tentaturus, an in ea quietem et felicitatem adeo optatam reperirem: ipsa enim mihi videbatur melior, dignior, coelestior, rebus omnibus corporeis; sed illico in ea quoque exilitatem et vanitatem deprehendens, per abruptum et patheticum epiphonema exclamo: «Quid est, inquam, homo, ut sequi possit regem factorem suum?» q. d. Quid est non tantum in opibus, deliciis omnique magnificentia, sed et in sapientia humana Deo aequandum, aut prae Deo non vanum, exile, mancum et defectuosum? Qua ratione enim homo miser, ignorans et caecus possit sequi, nedum assequi Deum creatorem suum, sua sapientia omnia quae sunt vel esse possunt, lustrantem et comprehendentem?
Porro cum triplex sit sapientia Dei, prima speculativa; secunda practica sive artificialis, qua res omnes creat, format, servat, gubernat, perficit; tertia activa, sive moralis et ethica, qua omnes suas actiones, tum internas, tum externas prudenter, juste et sancte juxta dictamen rectae rationis et legis aeternae exercet; in nulla harum homo Deum imitari et proxime sequi praevalet, sed ab illo in infinitum transcenditur et distat. Primo enim sapientia Dei speculativa in infinitum omnem hominis scientiam et sapientiam superat et transcendit, quia Deo immenso est commensa. Secundo, idem facit sapientia Dei practica, quis enim creet, formet et faciat ea quae facit Deus? imo quis ea, quae creat et facit Deus, modumque ea creandi et faciendi, scrutari et penetrare valeat? Quid habent horti, domus, piscinae a Salomone fabricata, ad coelum, solem, stellas, terram, mare, etc., a Deo creata? praesertim quia Christus lilium unum ultro nascens, comparans cum aureis et gemmeis Salomonis vestibus, dicit: «Quoniam nec Salomon in omni gloria sua opertus est sicut unum ex istis,» Matth. VI, 29. Quis pervestiget arcana Dei consilia et decreta, cur hic sit dives, ille pauper, hic rex, ille plebeius, hic sapiens, ille insipiens; ac praesertim cur hic sit fidelis, ille infidelis, hic sanctus, ille impius, hic praedestinatus, ille reprobus? Omnes utique cum Apostolo exclamare debemus: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus!» Rom. XI. Tertio, sapientiam Dei ethicam quis imitetur? quis enim sequatur, imo mente intelligat et comprehendat, quanta sit Dei bonitas, justitia, patientia, magnificentia, sanctitas? Quis comprehendat charitatem Dei, quam exhibuit nobis per Christum in ejus incarnatione, praedicatione, passione, Eucharistia, totaque ejus oeconomia? Quantula est nostra, qui terrae vermiculi sumus, humilitas, si comparetur cum humilitate Christi? «Qui cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo,» Philipp. II. Quantula est nostra obedientia, si conferatur cum obedientia Christi, qui cum esset Rex gloriae, Patri suo «factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis?» Quantula nostra patientia, si supputetur cum patientia Christi, qui atrocissimos dolores, summa opprobria, extremam paupertatem, denique omnis generis tormenta in cruce passus est divina patientia, mansuetudine et constantia? Idem cogita de caeteris omnibus Sanctorum virtutibus, quae Christi virtutibus collatae, non aliud sunt, quam quod umbra ad corpus, quod vanitas ad veritatem, quod gutta ad mare, quod punctum ad caelum, quod granum arenae ad totum universum. Hic genuinus est sensus Vulgatae versionis, cujus auctor S. Hieronymus in Hebraeo legit עשהו osehu, id est factorem suum, vel עשהו asahu, id est fecit illum. Pro quo jam aliis punctis legunt, עשוהו asuhu, id est fecerunt illum vel illud. Igitur S. Hieronymus sic ad verbum ex Hebraeo transferendum censuit: «Quid est homo ut sequi possit regem, quem jam fecit illum; quem (scilicet hominem) fecit rex,» hoc est, cujus factor est Deus. Unde secundo, in Vulgata clarius vertit factorem suum; to enim illum ex pleonasmo Hebraeorum redundat: Hebraei enim pronomini relativo adjungunt demonstrativum, ad expressiorem rei sive subjecti demonstrationem, ut «cujus semen ejus in ipso,» pro quo Latini dicunt, «cujus semen in semetipso,» Genes. I, 11.
Huc facit explicatio R. Haccados, quae talis est: Quis est tam perfectus tamque numeris omnibus absolutus, qui pari cum divina lege per omnia Dei praecepta passu contendere valeat? Et aliorum, qui sic explicant, q. d. Quis hominum est, qui cum Deo conditore suo pari de felicitate gressu certare, ejusque tranquillae vitae beatitudinem sibi arrogare audeat, cum ne quidem opera illius imitari queat, nec creaturas illius etiam abjectiores elegantia, efficacitate caeterisque dotibus assequi et adaequare? Unde Campensis paraphrastice sic vertit: «Iterum me converti ad ea, ut saltem viderem quanta sapientia usus essem in omnibus illis, et deprehendi in vino insaniam multam; et in reliquis manifestam stultitiam. Quid enim est homo, ut imitatione regis Dei aliquid magnum conetur, cum nullam quantumvis parvam ex omnibus rebus, quas ille innumeras fecit, aequare possit?»
Ex dictis liquet perperam Lyranum et Dionysium censere, Salomonem haec dicere ex sententia Epicureorum et Simonidis, qui teste Aristotele, Ethic. lib. X, docuit hominem corpore constantem corporalia tantum debere sectari, nec ad spiritualia assurgere. Insolens enim hoc loco, et dura est personarum mutatio: antecedentia enim et sequentia indicant, omnia haec ex una et eadem Salomonis persona menteque dici.
Melius Titelmannus hanc parenthesin refert ad magnifica opera Salomonis, de quibus sermo praecessit, q. d. Ideo a meis hisce operibus transeo ad contemplandam sapientiam, quia in illis nulla ratione possum aemulari Dei magnificentiam, possum autem imitari Dei sapientiam. Quid enim, inquit, erant illa, licet tam magnifica Salomonis aedificia, domus saltus Libani, et regia ejus habitatio, si ad coeli structuram conferantur? Quid idem templum illud tam celebre, tam admirabile omnibus, si ad templum Dei non manufactum conferas? Quid horti illi manu consiti et plantati, si cum universa terra verbo Domini pulchre germinante, quasi latissimo et amoenissimo viridario uno comparentur? ita et in caeteris omnibus. Profecto nihil erat Salomon, quamvis tantus in omni gloria sua, ut regem factorem suum sequi posset.
Atque juxta hanc enarrationem redarguit hic Salomon, et irridet semetipsum, quemadmodum solemus interdum nos ipsos irridere, pro insaniis praeteriti temporis, quod ea olim maximi fecerimus, quae nunc aestimamus minimi.
Huc accedit Isidorus Clarius qui vertit, quid est homo, ut sequi possit regem in iis quae fecit? id est qui imitatione regis aliquid magni conetur, cum nullam quantumvis parvam ex omnibus rebus, quas ille innumeras et maximas fecit, aequare possit.
Haec de versione Vulgata. Alii enim distinguunt regem a factore, sive Deo, aliterque vertunt: Unde.
Secundo, Syrus sic reddit, et prospexi ego ad videndam sapientiam, transgressionem et stultitiam. Nam quis est ille vir, qui ingredietur post regem in judicium? dein cum illo qui fecit ipsum? Ubi per regem accipit Salomonem, per factorem vero Deum, q. d. Perspexi exilem esse hominum sapientiam. Quis enim eorum est, qui in sapientia mecum, qui rex sapientissimus a Deo constitutus sum, certare aut judicio contendere valeat? Qua ratione ergo contendat cum Deo ipso? Alii haec referunt ad poenitentiam Salomonis, quasi suo exemplo ad eamdem hortetur subditos, quos suo scandalo induxerat ad idololatriam, quasi dicat: Perspexi sapientiam sitam esse in Dei fide et cultu, perspexi et insipientiam sitam in perfidia et idololatria. Qui ergo secuti estis me desipientem et idola colentem, sequimini nunc resipiscentem et Deo adhaerentem. At quis hoc faciet? Pauci utique, quia omnes proniores sunt ad malum quam ad bonum, pronius sequuntur prava quam sancta regum exempla. Ita Thaumaturgus, Olympiodorus, S. Hieronymus et Albinus. Audi Thaumaturgum: «Tandem expergefactus atque oculis restitutus, ea quae in manibus habebam, flagitiosa simul acerbitatisque plena esse perspexi, spiritusque non boni opificia. Proinde collectis et sapientiae bonis et stultitiae malis, magna hunc
S. Hieronymus: «Dicit, inquit, se post delicias voluptatesque damnatas revertisse ad sapientiam perquirendam, in qua plus erroris stultitiaeque repererit quam verae certaeque prudentiae; non enim puto posse hominem tam liquido ac pure scire sapientiam creatoris et regis sui, quam scit ille, qui conditor est. Itaque illa quae novimus, opinari nos potius quam tenere, et aestimare magis quam scire quod verum est.» Sic et Hugo Victorinus, Olympiodorus, S. Bonaventura, Cajetanus, Lyranus, Arboreus et alii. Rursum hanc parenthesin referas apposite et genuine ad errores et stultitiam, q. d. Errores et stultitiam adjunxi sapientiae: quia quis hominum est ita sapiens et circumspectus, ut instar Dei fixus maneat jugiter in sapientia, nec aliquando declinet in aliquem errorem et stultitiam, ut aliquid imprudenter, ignoranter et insipienter cogitet, dicat et agat? Sane nemo.
virum admiratione prosecutus fuerim, qui cum praeceps ferretur, temereque vagaretur, postea mente recepta ad virtutem officiumque rediit.
Sic et S. Hieronymus, atque ex eo Albinus: «Tandem, ait, in me reversus, et opera mea plena vanitate, plena sordibus, plena spiritu erroris intuitus sum; nihil enim quod in mundo putatur bonum, bonum potui reperire. Reputans igitur quae essent sapientiae bona, et quae stultitiae mala, consequenter in laudem illius hominis erupi, qui post vitia se refrenans, virtutum possit esse sectator.»
Tertio, Septuaginta pro regem vertunt consilium, quia Hebraeum melech, id est rex, significat quoque consultorem et consilium, eo quod regum sit consulere reipublicae, uti multis ostendi Daniel. cap. IV, 24; vertunt ergo, quis est homo qui ingrediatur post consilium, simul quaecumque fecerunt illud. Ita Complutenses, licet Vaticani deleant to simul. Alii vertunt, simul quaecumque fecerint cum illo; Aquila, quid autem homo ut sequatur consilium? Arabicus, quis enim trahitur post consilium?
Sensus est, q. d. Quis est homo, qui ita sapienter et consulto omnia sua agat, ut nunquam a sapientia et consilio declinet in errorem et stultitiam, per quam aliqua insipienter et inconsulto admittat? Qui sensus idem est cum eo quem ingerit Vulgata, uti initio dixi, ac Thaumaturgus et S. Hieronymus jam citati: consilium enim prudens est relictis vitiis sectari virtutes. Aliter Olympiodorus, qui tripliciter explicat, ac proinde censet hic doceri, quantum differat sapientia a stultitia, id est virtus a voluptate: per consilium accipit consultationem de modo implendi sua desideria et vota: «Quaeramus, ait, an possit homo, qui elegerit sibi secundum hanc stultitiam vivere, complere sua desideria; hoc enim significat sequi post consultationem,» q. d. Ego Salomon meorum consiliorum et votorum, cui tantum suppetebat facultatum, compos non fui: ergo non est, quod quis alius se suorum compotem fore confidat. Quis ergo homo est, qui ibit post, vel qui sequi possit consilium sive consultationem suam, q. d. Nullus aut rarus; neque enim quicumque ditescere appetit, penitus hoc consequitur; nec qui gloriae cupidus est, voti prorsus efficitur compos; et eadem ratione in caeteris sese res habet: qui vero sapientiam adamarit, Deo duce feliciter ductus, sequitur penitus consultationem, hoc est, invenit quod affectat. Alter sensus Olympiodori est, ut Salomon attonitus erumpat in interrogationem: Quisnam est homo qui se possit recipere, atque converti a desideriis suis, et inspicere motus electionis suae, propositumque finem, ut dijudicet, utrum sapienter vivat, an stulte? Tertio, Olympiodorus exponit sic, q. d. Salomon elevatus extra corpus, et per sapientiam videns quod post exitum hujus vitae nemo potest redire ad vitam, et iterum
Versus 15: Si Unus et Stulti et Meus Occasus Erit
frui iisdem rebus, quas dum viveret certo consilio exercebat, praeposuit sapientiam stultitiae.
Quarto, Chaldaeus vertit, animo etiam lustravi sapientiam in regni administratione et intelligentiam; quid enim confert homini uti deprecatione, lata jam a rege sententia, cum jam ut repetatur ab eo supplicium decretum est? q. d. Nemo decretum a Deo in stultos, id est voluptuarios, supplicium effugere aut evertere potest: ergo sapientia praeferenda est stultitiae.
FACTOREM SUUM. — Legit interpres osehu, ut dixi: jam legunt asuhu, id est fecerunt illum vel illud. Unde varii varia supplentes varios dant sensus. Primo, Vatablus et Pagninus vertunt, quid est homo, ut veniat post regem, quod jam fecerunt? sicque explicat, q. d. «Quid est homo ut veniat post regem, scilicet ut cognoscat, quod jam fecerunt facientes? hoc est quod gestum est ab hominibus et stulte et sapienter,» q. d. «Quis est ille homo privatus, qui exactius perspicere et cognoscere possit, quae gesta sunt, quam ego cognosco, qui sum rex?»
Secundo, alii juxta Septuaginta sic explicant, q. d. Quotusquisque est, qui sequatur consilium sanctae et sapientis vitae, et impleat omnia ea quae illud fecerunt, id est omnia annexa et praevia consilio, quae illud quasi pariunt et gignunt? Sane pauci sunt, ac forte praeter me Salomonem vix ullus. Tam multa enim agenda consilium hoc circumstant, ut difficile sit omnia circumspicere, nedum servare et implere. Verti quoque potest, qui fecerunt illud, q. d. Quis sequetur heroes illos eximios, qui consilium hoc sapientis et perfectae vitae capessiverunt, et reipsa moribus impleverunt; quales fuere Noe, Abraham, Isaac, Jacob, Moses, David, etc. Sane perpauci: plerique enim omnes sequuntur suas cupiditates, et instituta vitamque parentum et majorum, atque in opibus et deliciis, in quibus illi felicitatem suam posuere, hi quoque posteri eorum suam ponunt et collocant. Unde aliqui vertunt, quis est homo, etc., qui non sit facturus ea, quae fecerunt alii.
Tertio, Arabicus vertit, quis enim trahitur post consilium, et sciet id quod fecerunt homines per ipsum? Hebraeum enim eth significat per, cum, ante, apud multaque alia, ut patet ex Lexicis.
Quarto, Cajetanus: Ratio, inquit, redditur, ut indicat particula (quia), cur Ecclesiastes verterit se ad videndam sapientiam et stultitiam, etc., seu ad discernendum inter sapientes et stultos, ac intricatos, quia illi per sapientiam venient post regem, et obedient ei (quem jam fecerunt eum), id est electum a se; hi per stultitiam et tricas redacti sunt in potestatem tyrannorum et malorum principum.
Quinto, planius Pagninus vertit, nam quid est homo, qui venturus est post regem, qui non sit facturus quod jam fecerunt alii ipsum? Id est: Quis praesumat plus in posterum vel nosse, vel prosperari quam rex, qui sum ego, cum frustra id hactenus alii conati sint: coeperunt enim, nec perficere potuerunt.
Versus 16-17: Nulla Erit Recordatio Sapientis; Taeduit Me Vitae Meae
Sexto, simplicius Titelmanus vertit, quid est homo, ut possit sequi regem per ea quae fecerunt? hoc est, quae est hominis potestas, ut conetur assequi regem omnium Deum, et quasi videri illi aequalis per ea opera, quae fecerunt homines vel facere possunt? q. d. Per nulla opera, aut in nullis operibus quae ab hominibus possunt fieri, quispiam potest Deum assequi ut faciat paria.
Septimo, sublimius et divinius alii censent hic innui mysterium S. Trinitatis. Sicut enim Genes. XI, dicitur in plurali: «Elohim bara, id est, Deus (trinus in personis) creavit coelum et terram:» sic hic dicitur, rex fecerunt illum, id est, tres regiae et divinae personae fecerunt et crearunt hominem ad imaginem et similitudinem suam, ut per memoriam similis sit Deo Patri, per intellectum Filio, per voluntatem et affectum Spiritui Sancto. Ita Galatinus, lib. II, cap. IX. Quocirca tota hominis sapientia, justitia et felicitas in eo consistit, ut se Deo assimilet, quoad potest. Nam, ut ait Eccli. cap. XXIII, 38: «Gloria magna est sequi Dominum.» Quin et M. Antonius Imperator cognomentus Philosophus, rogatus quodnam esset summum hominis bonum, respondit: «Si deos imitetur, eorum autem imitationem esse, quam paucissimis indigere, et quam plurimis benefacere,» uti refert Julianus Apostata in Caesaribus.
Moraliter hic et alibi S. Scriptura celebrat Deum, qua rex est et qua factor, id est Dei gubernationem et creationem, sive Dei sapientiam et omnipotentiam, illasque opponit nostrae insipientiae et infirmitati, ut hac ratione sternat nostram superbiam, praefidentiam, ingratitudinem, diffidentiam, anxietatem et nimiam sollicitudinem. Hinc Job, cap. IX, 4: «Sapiens corde est, inquit, et fortis robore: quis restitit ei, et pacem habuit?» Et vers. 10: «Qui facit magna et incomprehensibilia et mirabilia, quorum non est numerus.» Et vers. 14: «Quantus ergo sum ego, ut respondeam ei, et loquar verbis meis cum eo?» Vide Isaiam, cap. XL, 12 et sequent.
13. ET VIDI QUOD TANTUM PRAECEDERET SAPIENTIA STULTITIAM, QUANTUM DIFFERT LUX A TENEBRIS. — Pro praecederet et differt, hebraice est iitron, id est residuum, superans, dignitas, excellentia, ut dixi cap. I, vers. 3. Unde Septuaginta vertunt, et vidi quia abundantia (Complutenses, excessus) est sapientiae super stultitiam (Symmachus, disciplinae carentiam, imperitiam, rusticitatem, insipientiam, ineptiam, temeritatem), sicut abundantia lucis super tenebras; Thaumaturgus, grande etenim sapientiae insipientiae interstitium, tantumque discrimen quantum diei est ac noctis; Arabicus, tantum praestantiae, quantum praestat praestantia luminis super tenebras; Syrus, et vidi esse lucrum in sapientia multo magis quam in stultitia, sicut praestantius est lumen tenebris; Vatablus, et dignitas vel excellentia sapientiae supra stultitiam; Pagninus,
17. AND THEREFORE I WAS WEARY OF MY LIFE, SEEING THAT ALL THINGS UNDER THE SUN ARE EVIL (that is: wretched, troubled, transient, things that come to an end in death), AND THAT ALL IS VANITY AND AFFLICTION OF SPIRIT.
utilior est sapientia quam stultitia, sicut utilior est lux quam tenebrae; alii, tanta est amplitudo, fructus, praemium, merces sapientiae prae stultitia, quanta est amplitudo, fructus, praestantia lucis prae tenebris, solis prae caligine, visus prae caecitate; Chaldaeus, vidi ego in spiritu prophetiae, quoniam excedit sapientia stultitiam, quantum lux diei tenebras noctis.
Nota appositive sapientiam, id est prudentiam, virtutem, sanctitatem conferri luci; stultitiam vero, id est imprudentiam, vitium et scelus conferri tenebris ob multas utrinque analogias.
Prima est, quod sicut lux est vera qualitas habens solidam essentiam et existentiam; tenebrae vero nil nisi lucis sunt privatio, ideoque nihil: sic et sapientia, id est virtus, solidam habet subsistentiam; tenebrae vero, id est vitia, virtutis tantum sunt privatio, nec solidam essentiam aut bonitatem habent. Ita Nyssenus.
Secunda, sicut lux fugat tenebras, et tenebrae lucem: sic sapientia pellit insipientia, ac virtus vitium; atque vice versa insipientia si dominetur, abigit sapientiam, et vitium virtutem. Ita Olympiodorus.
Versus 18-19: Detestatus Sum Omnem Industriam Meam
Tertia, summa est antipathia lucis et tenebrarum, qua fit ut nullam habeant societatem loci, temporis aut subjecti, juxta illud: «Divisit lucem a tenebris,» Genes. I, 4. Et: «Quae societas luci ad tenebras?» II Corinth. VI, 14. Et Eccli. XVI, 17, Graeci Codices Complutenses habent, lucem a tenebris divisit adamante, id est, tanta firmitate et separatione lucem dispescuit a tenebris, ac si inter utramque murum adamantinum fabricasset.
Quarta, lux est qualitas nobilissima, coelestis et divina; talis est et sapientia ac virtus: tenebrae vero sunt caligo horrida, et infernalis et diabolica; talia pariter sunt insipientia et malitia.
Quinta, lux dirigit omnes hominis gressus et actiones; tenebrae vero utrosque impediunt. Sic sapientia dirigit omnes hominis operationes, quas insipientia perturbat et pervertit.
Notat secundo, Pineda, per lucem accipi posse solem et diem; quia sol efficit lucem, et lux diem, per tenebras vero noctem et caliginem, quia eam causant. Sapientia ergo et virtus similis est soli et diei: insipientia vero et vitium simile est nocti. Sicut enim sol mundum et res omnes illustrat, sic sapientia hominis animum jubare suo ac radiis illuminat, illique splendorem, dignitatem atque ornamentum mirabile addit. Rursum, sicut sol inferiora ista suo calore fovet atque vegetat, varietatem pulchritudinemque efficit: sic sapientia suum ad corpus splendorem transmittit. «Sapientia (quippe) hominis lucet in vultu ejus;» humanos sensus moderatur, modum oculis, ori, auribus adhibet, universisque actionibus temperationem et pulchritudinem: contra vero stultitia, cum semel animo insedit, caligine et tenebris omnia involvit, horrore atque squalore omnia deturpat, mentem obcaecat, sensus torpidos atque squalentes facit, toti corpori deformitatem intemperiemque offundit.
Plures analogias solis et sapientiae, sive lucis et virtutis, recensui Genes. I, 8 et 16; Isaiae XLV; Eccli. XLIII, 2; Ephes. V, 8, ad illa: «Eratis aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino. Ut filii lucis ambulate: fructus autem lucis est in omni bonitate, justitia et veritate;» Jacobi I, 17, I Joannis I, 5 et sequent.
Symbolice, lux symbolum est oculi et visus, tenebrae vero exoculationis et caecitatis: hinc sapientia, quae lux est spiritualis, similis est oculo et visui; stultitia vero, exoculationi et caecitati. Quod enim est lux oculo, hoc oculus est corpori, et intellectus animae. Unde sequitur: «Sapientis oculi in capite ejus, stultus in tenebris ambulat.»
14. SAPIENTIS OCULI IN CAPITE EJUS: STULTUS IN TENEBRIS (alii, in tenebrositate) AMBULAT: ET DIDICI QUOD UNUS UTRIUSQUE ESSET INTERITUS.
Campensis, sapiens oculos habet in fronte, stultus velut caecus palpitat; Vatablus, circumspectus est sapiens, videt quid agendum sit, cum stultus caecus sit et improvidus; Chaldaeus, sapiens contemplatur in principio quod futurum est in fine: oransque infausta judicia Dei ab hominibus avertit et retardat; sed novi quod si non oraverit sapiens, neque ex orbe infelix illud decretum depulerit, cum in mundum veniet vindicta, omnes eodem eventu censeri. Pro interitus hebraice est micre, id est occursus, eventus; Syrus, accidens unum accidit omnibus; Arabicus, occursus unus occurrit omnibus eis; Thaumaturgus, aequalis sors; Scholiastes Graecus, unus finis; S. Hieronymus, communis interitus, eadem plaga, eadem mors, pares angustiae; S. Augustinus, unus incursus; Campensis, idem exitus; Tigurina, eadem fortuna.
Explicat et confirmat quod dixit sapientiam esse lucem, stultitiam vero tenebras, ex eo quod sapientia sit quasi oculus in sapientis capite, omnia quae circum illum sunt instar lucis illustrans; stultitia vero tenebras mentis cimmerias stulto circumfundat.
Igitur hujus adagii sensus est, q. d. Sapiens oculos lucidos habet in capite, ceu speculatores, oculos, inquam, tum corporeos frontis, tum potius spiritales mentis, quibus ex alta quasi capitis arce et specula omnia cominus circumspicit, et eminus prospicit: quo fit ut omnia ipsi lucida et clara sint, atque in luce perpetua ambulet, utque omnibus provideat, noxia caveat, utilia capessat; lux haec est circumspectio, prudentia et providentia. Stultus vero perinde ac si oculos haberet in calcaneo, non in capite; in talis, non in cerebro, damna vel commoda non praevidet, nec providet; sed velut in tenebris ambulans obvias voluptates sectatur, ideoque in multa noxia, imo in exitium corporis et animae corruit, juxta illud Prov. cap. IV, 19: «Via impiorum tenebrosa, nesciunt ubi corruant.» Ita S. Basilius in Psal. XXXIII.
Versus 20-21: Cor Meum Renuntiavit Ultra Laborare
Audi Nyssenum, orat. 12 in illud: Faciamus hominem ad imaginem nostram: «Genitus es, inquit, ut generositati tuae repugnet naturae. Terrena haec ne circumspicias, sed coelestia, ubi Christus est. Si consurrexistis enim, ait Paulus, cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est. Hac enim conditione et lege formatus es. Tui corporis effigies rudimentum quoddam est, quo docearis ad quem sis finem conditus; ut Deum contemplere factus es, non ut humi repat vita tua, non ut pecudum ritu voluptate perfruaris; verum ut ad formam et institutum coelestis vitae tuam ipsius componas. Et hac gratia non inscite dixit sapiens Ecclesiastes: Sapientis oculi in capite ejus. Cujusnam oculi non sunt in capite? Atqui hic in capite, hoc est, ut ea contemplentur, quae in sublimi sunt. Nam qui non ad bona quae in sublimi sunt, sed quae in terra, respectat, is utique defigit detrahitque oculos in terram.»
21. FOR WHEN ONE MAN LABORS IN WISDOM AND LEARNING AND DILIGENCE, HE LEAVES WHAT HE HAS ACQUIRED TO AN IDLE MAN: AND THIS THEREFORE IS VANITY AND A GREAT EVIL.
Alludit ad primam hominis et animalium creationem, in qua homo creatus est erecto corpore et capite, ut oculis coelum et coelestia aspiciat et ambiat; caetera vero animalia creata sunt capite et oculis ad pedes, et terram depresso, quia non nisi terrena pabula et gramina cogitant, amant et sectantur, juxta illud Nasonis in Metamorph. lib. I:
Pronaque cum spectent animalia caetera terram, Os homini sublime dedit, coelumque tueri Jussit, et erectos ad sidera tollere vultus.
Hinc nonnulla animalia, praesertim pisces, habent oculos in ventre: unde illud apud Homerum: «Solea oculata;» notantque stultos, «qui terrena sapiunt, quorum Deus venter est,» Philipp. III, 19: qui proinde recte Dagonistae vocitentur.
Audi S. Ambrosium, lib. VI Hexamer. cap. IX: «Ac primum omnium cognoscamus, humani corporis fabricam instar esse mundi. Siquidem ut coelum eminet aeri, terris maria, quae velut quaedam membra sunt mundi: ita etiam caput supra reliquos artus nostri corporis cernimus eminere praestantissimumque esse omnium, tanquam inter elementa coelum, tanquam arcem inter reliqua urbis moenia. In arce autem hac regalem quamdam habitare sapientiam, secundum propheticum dictum, quia oculi sapientis in capite ejus: hanc esse caeteris tutiorem, et ex illa omnibus membris vigorem providentiamque proferri. Quid enim robur et validitas lacertorum proficiat, quid velocitas pedum, nisi capitis, velut principis sui, imperialis quaedam adminiculetur potestas? Ex hoc enim aut destituuntur universa, aut omnia fulciuntur. Quid agat fortitudo, nisi oculo duce utatur in praelium? Quid fuga, si desit obtutus? Carcer est totum corpus, tenebroso inhorrens situ, nisi oculorum illuminetur aspectu. Quod ergo sol et luna in coelo, hoc sunt oculi in homine. Sol et luna duo mundi lumina. Oculi autem quaedam in carne sidera fulgent desuper, et inferiora claro illustrant lumine, nec patiuntur noctis quibusdam nos tenebris impli-
cari; speculatores quidam nostri die ac nocte excubant. Nam et ex sopore membris caeteris citius excitantur, et vigilantes circumspectant omnia; viciniores enim sunt cerebro, unde omnis manat usus videndi.» Et nonnullis interjectis: «Caput itaque oculis explorat omnia, auribus occulta rimatur, cognoscit abscondita, audit quid aliis agatur in terris.» Vide eumdem, lib. De Arca Noe.
Hac de causa in baptismo inungitur caput baptizati. Audi S. Ambrosium, tract. 2 De Sacramentis, et habetur De Consecr. dist. 4, Can. LXXXVIII: «Accepisti mysterium, hoc est unguentum super caput. Quare super caput? quia sapientis sensus in capite ejus.»
Tropologice Cajetanus: «Sapientis oculi, ait, sunt in capite», id est, jugiter caput reflexe velut in speculo intuentur, eo quod sapiens primum noscat seipsum, omnesque mentis suae cogitationes et intentiones exacte discutiat, itaque omnia in luce operetur. Huc facit vetus adagium: «Oculus in pectus», q. d. Inspice teipsum.
Sic demum qui sis, quantus, qua sorte videbis, Et pede prudenter te metiere tuo.
Rursum, q. d. Sapiens ex oculis et capite dignoscitur, juxta illud cap. VIII, 1: «Sapientia hominis lucet in vultu ejus.» Et Proverb. XVII, 24: «In facie prudentis lucet sapientia, oculi stultorum in finibus terrae.»
Versus 22-23: Quid Prodest Homini de Universo Labore Suo?
Insuper oculi sapientis, id est principis (hic enim prae caeteris pollere debet sapientia, qua subditos omnes sapienter regat), sunt in capite ejus: quia princeps, qualis erat Salomon, uti capite, id est dignitate et auctoritate, sic et oculis, id est vigilantia et circumspectione, caeteris eminere debet, ut ex alto regni sui throno omnes sibi subditos circumlustret, ab eisque omnia noxia arceat, et profutura procuret. Hinc Aegyptii Dei hieroglyphicum dabant «oculum in baculo,» oculo Dei providentiam, baculo potentiam denotantes. Unde illud: «Oculus in sceptro,» id est, vigilantia sit in rege et principe. Ita S. Ambrosius in Psalm. I, pro oculi legens sensus: «Sensus, inquit, sapientis in capite ejus. Quod referri potest etiam ad Ecclesiae praeeminentes.» Idem, Exhort. ad Virgin.: «Oculi hominis in capite ejus, id est, inquit, sapientiae tuae sensus.» Oculi enim typus sunt sapientiae et sensus.
Allegorice S. Hieronymus, Olympiodorus, Salonius, Hugo et alii per caput accipiunt Christum, in quem jugiter oculi mentis nostrae intendant oportet, ut ab eo sapientiam discamus et hauriamus. «Qui in perfectum virum pervenerit, ait S. Hieronymus, et meruerit ut caput ipsius Christus sit, oculos suos semper habebit ad Christum, et eos in sublime elevans nunquam de inferioribus cogitabit.» Et S. Gregorius, XVII Moral. cap. V.: «Oculi sapientis, inquit, in capite ejus, quia videlicet sapiens quisque illum tota intentione considerat, cujus se membrum esse per fidem pensat.» Et lib. XX, IV: «Oculi, ait, sapientis in capite ejus sunt, dum redemptoris sui semper opera, quae imitari debeat, contemplatur.» Et, ut idem ait, hom. 2 in Ezech.: «Cum omnis nostra intentio in eum se erigit, ne si vias lucis aspicere oculus mentis neglexerit, statim clausus in tenebris erroris cadat.» Hinc ait Psaltes, Psal. CXVIII: «In mandatis tuis exercebor, et considerabo vias tuas.»
Anagogice, oculi spirituales eorum qui vacant vitae contemplativae, sunt in capite, id est in parte superiori animae, quae mens et spiritus dicitur; exstaticorum vero sunt in ipso apice mentis, quo ad Deum evolant, in eumque se mergunt ut videantur deificari, unusque cum eo spiritus fieri, quia per aenigma vident Deum, in eoque futurae felicitatis gaudia praelibant. Ita Lyranus, quin et S. Hieronymus, in cap. LI Isaiae et in cap. II Daniel.
ET DIDICI QUOD UNUS UTRIUSQUE ESSET INTERITUS. — Hebraice est micre, id est occursus, accidens, casus, eventus, ut vertunt Septuaginta, Syrus, Chaldaeus, Vatablus, Pagninus, per quem S. Augustinus, lib. XX De Civit. cap. III, accipit ea mala, quae bonis et malis videmus esse communia.
Olympiodorus vero accipit tam bona quam mala, q. d. Indifferenter sapienti et stulto, id est probo et improbo, obvenit morbus aeque ac sanitas, opes aeque ac inopia, honor aeque ac contemptus, ac praesertim vita aeque ac mors. Hinc Noster apte vertit, interitus; nullus enim eventus ita communis est omnibus, qui certo singulis obvenit, tam piis quam impiis, ac mors, juxta illud Horatii:
Pallida mors aequo pede pulsat pauperum tabernas, Regumque turres.
Mors ergo est micre, id est communis omnium, nemine prorsus excepto, casus et occasus. Rursum mors est micre, id est occursus; occurrit enim non cogitantibus, et non exspectantibus, occupat incautos, intercurrit negotiis, deliciis et prosperitatibus hominum, ut cum in mediis versantur opibus, honoribus et gloria, mors eis ex latere obviet, haecque omnia in momento succidat, ipsosque exsultantes interimat.
Multi censent Salomonem hoc dicere non ex sua, sed ex aliorum, qui animae immortalitatem negant, persona. «Ut repraesentet, ait Nyssenus, objectiones eorum qui ad hanc vitam sunt pusilli et abjecti animi, et qui ex virtute nihil credunt lucri accidere, quoniam in eumdem finem utrisque vita desinit.» Sic et Thaumaturgus, Olympiodorus, Hugo Victorinus, Lyranus et alii. Verum nil est quod cogat hoc dicere; imo sequentia et antecedentia indicant hic Salomonem ex se suaque mente loqui.
Sensus ergo est, q. d. Suggessit mihi mens vestigare quid intersit inter sapientiam et insipientiam, ac deprehendi sapientiam quoad animam quidem tantum superare stultitiam, quantum lux superat tenebras; in eo tamen pares reperi, quod quoad corpus utrisque, scilicet sapientibus et insipientibus, eadem sors et mors obveniat, atque ex eo tam sapientiae, quam stultitiae suam quoque inesse vanitatem, id est fugacitatem et interitum, quo evanescat, comperi. Omnia enim haec eo spectant, ut ostendat omnibus in rebus, quae sub sole in terra sunt, se invenisse vanitatem, et inde concludat veritatem ambienti, mentem figendam esse in Deo et coelo, in quo nulla est vanitas, sed vera stabilitas et stabilis aeternitas.
15. ET DIXI IN CORDE MEO: SI UNUS ET STULTI ET MEUS OCCASUS ERIT, QUID MIHI PRODEST QUOD MAJOREM SAPIENTIAE DEDI OPERAM?
«Quid mihi prodest,» scilicet ad hanc vitam prorogandam in terra, cum sapientia mihi vitam hanc conservare, eamque a morte praeservare nequeat; sed sapiens, aeque ac stultus, id est probus aeque ac improbus, legem mortis omnibus communem et fatalem subire debeat: nam in altera multum proderit sapientiae, id est virtutis studium, utpote quae sapienti aeternam felicitatem et gloriam conciliabit; cum stultitia, id est impietas, et scelera impio parient gehennam et mortem aeternam.
Abstrahit ergo hic Salomon a futuro piorum et impiorum post hanc vitam statu, et tantum praesentem hujus vitae spectat, uti solent facere philosophi et physici, quia loquitur rudi seculo et rudibus Judaeis. Unde signanter addit vers. seq. «sub sole,» q. d. Omnia sub sole sunt vana. Si ergo quaeris veritatem veramque felicitatem, quaere eam supra solem, apud Deum in coelo empyreo. Toto enim hoc libro ostendit omnia terrena esse vana, id est morte finiri et evanescere: coelestia vero esse vera, id est durare, firmari, aeternare.
Alii censent Salomonem haec dicere ex mente stultorum, id est impiorum, qui praesentibus inhiant, futura non curant, nec credunt aut sperant: quibus favent Septuaginta qui pro iother, id est majorem, vertunt, abundanter et in abundantia. Unde sic ex eis legit S. Hieronymus: «Utquid sapiens factus sum ego? Tunc abundanter locutus sum ego in corde meo, quoniam insipiens loquitur ex abundantia (id est ex superfluente in ipso stultitia, ait Olympiodorus. Nam «garrulitatis fluenta tanquam ex fonte erumpunt stultitiae,» ait S. Gregorius), quoniam hoc quoque vanitas. Et Syrus, Septuaginta more suo assectans, locutus sum, ait, in corde meo, quod hoc etiam vanitas sit, quia stultus multo magis loquitur; Arabicus, quando locutus sum in corde meo praestantiam ejus, quoniam stultus ex praestantia cordis sui loquitur.
Verum to stultus non est in Hebraeo. Quocirca nostra Vulgata versio, ejusque interpretatio paulo ante recensita, verior et germanior est.
Denique Chaldaeus thesin ad hypothesin deducens, per stultum accipit Saul, per sapientiam vero ipsum Salomonem; unde vertit, et dixi in corde meo: Sicut evenit Sauli regi, qui declinavit in stultitia sua, et non custodivit mandatum, quod ei praeceptum fuit super Amalec, et ablatum fuit ab eo regnum; mihi quoque veniet: et ad quid sapientior fui ego illo? Et locutus sum in corde meo, quod etiam hoc est vanitas, et nihil est nisi per sententiam verbi Domini.
LOCUTUSQUE CUM MENTE MEA, ANIMADVERTI QUOD HOC QUOQUE ESSET VANITAS, — q. d. Atque ita mecum in corde meo ratiocinans et disputans, definivi quod etiam hoc esset vanitas, nempe in sapientia propter seipsam velle quiescere, et nolle ad finem ulteriorem, puta ad vitam aeternam tendere, ad quem perducere debet sapientia. Haec enim est lux et dux ad vitam jugem et beatam. Ita Titelmanus et alii.
Aliter Septuaginta qui haec ad stultum referunt. Unde eos secuti S. Hieronymus, Thaumaturgus, Olympiodorus, Albinus et alii, censent hic esse correctionem; Salomonem enim corrigere stultorum sententiam vers. praeced. recensitam, q. d. Stulti, ex eo quod idem interitus, eademque mors obtingat sapienti quae stulto, inferunt: ergo nil prodest studere sapientiae et virtuti. At ego hoc eorum judicium vanitatem, id est vanum et stultum esse pronuntio.
16. NON ENIM ERIT MEMORIA SAPIENTIS SIMILITER UT STULTI IN PERPETUUM, ET FUTURA TEMPORA OBLIVIONE CUNCTA PARITER OPERIENT: MORITUR DOCTUS SIMILITER UT INDOCTUS.
S. Hieronymus, Thaumaturgus, Olympiodorus, Albinus et Hugo Victorinus secuti Septuaginta, putant hic notari discrimen sapientis et stulti, sive pii et impii, quod sapientis memoria duret in perpetuum; stulti vero non sit illi similis, sed dissimilis, eo quod cum hac vita evanescat. Itaque negationem non referunt ad to similiter, q. d. «Non erit similiter,» id est similis memoria sapientis et stulti in perpetuum, id est in futuro aeternitatis saeculo, quod omnia praesentia tempora oblivione operiet et sepeliet: quare non moritur doctus similiter ut indoctus; negationem enim non per hebraismum ex initio versus hic repetendam censent, q. d. In futuro saeculo dissimilis erit memoria sapientis et stulti, id est probi et improbi; quia tunc florebit memoria sapientis, stulti vero oblivioni aeternae tradetur. Unde Chaldaeus vertit, non est memoria in saeculo venturo prudentibus cum stultis; et simul atque homo e vivis decedit, et ea quae temporibus suis acciderant, et quae post eum evenient, omnino oblivione conteruntur. Quare igitur existimabunt homines eumdem justorum et sceleratorum eventum esse? Sic pariter ultima haec verba per interrogationem efferunt S. Hieronymus in Comment.,
Olympiodorus, Arabicus, Vatablus et alii, cum ex adverso Vulgata Latina ea assertive legat, dicatque: «Moritur doctus similiter ut indoctus;» quae lectio Hebraeo conformior, ideoque verior est.
Versus 24: Nonne Melius Est Comedere et Bibere?
Vulgatae ergo sensus planus est, q. d. Esto sapientia natura sua praestet stultitiae, hoc est virtus vitio, quantum lux praestat tenebris, tamen in hoc pares sunt, quod utramque succidat mors: adeo enim sapientia vitam conservare nequit, ut nec memoriam possit. Tempus enim omni homini sicut vitam, sic et memoriam tollit, eumque oblivione sepelit. Quare moritur sapiens aeque ac insipiens, ac post mortem memoria utriusque illico oblivioni traditur et evanescit. Utrique ergo sua haec inest deploranda vanitas, imo subinde stulti, id est improbi longiorem habent memoriam, majoremque famam, quam sapientes, id est probi, uti habuit Pharao, Nabuchodonosor, Alexander caeterique gentilium tyranni: ex quo viri cordati recte colligunt post hanc vitam superesse judicium, vitamque alteram in qua a justo judice Deo probis praemia pro meritis, improbis supplicia reddentur. Hoc enim exigit Dei providentia et justitia. Licet ergo ea sit dignitas Dei, tantaque ejus in nos merita, ut etiamsi nulla probis praemia, nec improbis supplicia decrevisset, a quovis tamen omni amore, obedientia et cultu colendus foret; virtutis etiam tanta sit honestas et decor, ut per se expetenda et ambienda sit, nulla quoque proposita poena vel praemio, imo etiamsi nulla superesset homini altera vita, sed anima cum corpore interiret: qua ratione S. Bonaventura diabolo suggerenti ipsum esse reprobum, ac proinde suadenti ut captaret hujus vitae voluptates, cum a futuris a Deo foret exclusus, respondit: «Si non datur frui Deo et virtute post hanc vitam, fruamur eo in praesenti;» tam enim vera et solida ejus sunt gaudia, ut omnes mundi et carnis deliciae cum eis non sint conferendae; pax enim, serenitas et laetitia bonae conscientiae, quam parit virtus, superat omnes mundi voluptates: his tamen non obstantibus, magna sapientiae et virtuti haec annexa est vanitas et miseria, quod morte succidatur et finiatur. Unde nisi speraret aliam vitam beatam et aeternam, valde foret aerumnosa, paucique ejus labores et dolores, utpote praemio carentes, capesserent. Quocirca ait Apostolus I Cor. XV, 19: «Si in hac vita tantum sperantes in Christo sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus,» quia sine spe et fructu studemus mortificationi carnis, ejusque voluptates abdicamus, quibus caeteri indulgent.
Nota haec omnia accipienda esse de vita et memoria praesenti apud homines, quam pari fine in morte terminant sapiens et stultus, probus et improbus, non vero de futura apud Deum. In illa enim erunt impares et dissimillimi probus et improbus. Nam «pretiosa» apud Dominum «mors sanctorum ejus,» Psalm. CXV. Ex adverso «mors peccatorum pessima,» Psalm. XXXIII; similiter: «In memoria aeterna erit justus,» Psalm. CXI. Rursum: «Justi autem in perpetuum vivent, et apud Dominum est merces eorum, et cogitatio eorum apud Altissimum,» Sapient. cap. V. Ex adverso de impiis dicitur Psalm. LXXXVII, 6: «Quorum non es memor amplius, et ipsi de manu tua repulsi sunt.» Et Psalm. XLVIII: «Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos.» Infernus etiam vocatur lethe, id est oblivio, et terra oblivionis, Psalm. LXXXVII, 13; eo quod damnati, qui in eo degunt, rejecti, despecti et velut oblivioni aeternae traditi sunt. Hinc poetae fabulantur Lethen esse fluvium apud inferos, cujus latices si quis gustaverit, omnium rerum obliviscitur; de quo Lucanus, lib. IX:
Quam juxta Lethes tacitus perlabitur amnis, Infernis (ut fama) trahens oblivia venis.
Similia habet Virgilius, VI Aeneid., et Ovidius, libro I Tristium, Elegia VII. Quin et Varro ac Festus lethum, id est mortem, derivant a Graeco lethe, id est oblivio, quam affert mors; licet Priscianus derivet a prisco verbo leo, id est deleo, quoniam mors omnia delet. Hinc et antiqua apud S. Hieronymum versio hoc loco sic habet: «Eo quod ecce diebus qui supervenient universa oblivio operiet;» quod Olympiodorus sic explicat, q. d. In venturo saeculo quaecumque in hac vita nobis occurrerint, sive infirmitas, sive sanitas, sive divitiae, sive paupertas, in oblivionem ibunt.
17. ET IDCIRCO TAEDUIT ME VITAE MEAE, VIDENTEM MALA (misera, aerumnosa, caduca, quae in morte finem accipiant) UNIVERSA ESSE SUB SOLE, ET CUNCTA VANITATEM ET AFFLICTIONEM SPIRITUS.
Hebraea, et odivi vitam, quod malum esset super me opus, quod factum est sub sole, quia omnia vanitas, et reut, id est malitia, sive afflictio spiritus, ut vertit Arabicus; Septuaginta vertunt, proairesis, id est electio, vel praesumptio spiritus; Chaldaeus, contritio spiritus, vel, ut Costas vertit, aegritudo animi; Syrus, perturbatio spiritus; Pagninus, cogitatio spiritus; S. Hieronymus, pastio venti; Cajetanus, fractio spiritus; Campensis, cruciatus animi; alii, irritamentum vel defatigatio spiritus; alii, molestia animi. Vide dicta vers. 15, et cap. I, 14.
Hoc taedium vitae sentiunt sapientes quoque et sancti, tum ob vitae labores, molestias et dolores, tum ob ejus brevitatem et finem, quod scilicet omnia ejus bona finiantur in morte, tum ob ejus cupiditates, tentationes et pericula peccati ac damnationis, quae crebro suggerit, etiam perfectis ob desiderium fruendi Deo, quem tantopere diligunt, eumque intensissime semper amandi et laudandi. Unde hoc taedium sentiebat S. Paulus dicens: «Infelix ego homo: Quis me liberabit de corpore mortis hujus?» Roman. VII. Et: «Coarctor autem e duobus, desiderium habens dissolvi et esse cum Christo,» Philip. II, 23. Vide ibi dicta. Idem hujus vitae taedium et migrationis ad meliorem desiderium habuit S. Job, cap. X, 1; Jonas, cap. IV, 8; Rebecca, Genes. cap. XXVII, 46; Elias, III Reg. XIX, 4; David, Psal. CXLI, 8; Jeremias, XX, 14; S. Augustinus, obsessa a Vandalis sua Hippone; quin et Christus imminente passione, Marci XIV, 33. Vide S. Cyprianum, De Mortalitate, et S. Ambrosium, lib. De Bono mortis.
Porro alii aliam hujus taedii Sapientis causam afferunt, scilicet quod videat stultorum stultitiam, id est impietatem et scelera, ob quae dolet et ingemiscit. Unde Chaldaeus vertit, odi certe improbam vitam degentes. Neque enim nisi gravate ferre possum nefaria illa facinora, quorum homines hoc in orbe sunt perquam studiosi. Et Symmachus, malum mihi visum est opus, quod fiet sub sole. Malum enim opus (inquit Olympiodorus) laboriosam vitam peccatorum hominum intelligit. Nyssenus et Thaumaturgus referunt ad ipsos exactae vitae labores et studia vanitatis: «Vitam (inquit) omnem meam exsecrari coepi, quam in rebus vanis traduxeram, atque consumpseram terrenis laboribus intabescens: etenim omnia mihi magna cum molestia elaborata sunt.»
18. RURSUS DETESTATUS SUM OMNEM INDUSTRIAM MEAM, QUA SUB SOLE STUDIOSISSIME LABORAVI, HABITURUS HAEREDEM POST ME.
Versus 25: Quis Ita Vorabit et Deliciis Affluet Ut Ego?
19. QUEM IGNORO, UTRUM SAPIENS, AN STULTUS FUTURUS SIT: ET DOMINABITUR IN LABORIBUS MEIS, QUIBUS DESUDAVI ET SOLLICITUS FUI. ET EST QUIDQUAM TAM VANUM?
Hebraea, odivi etiam ego omnem laborem meum, quem laboravi sub sole, eo quod dimittam illum homini, qui venturus est post me. Et quis scit utrum sapiens sit an stultus, qui dominaturus est in omni labore meo, quo laboravi, et in quo sapui sub sole? id est, quem sapienter obivi sub sole, quo sapienter opes paravi. Interpres Nysseni, quem mea industria excogitavi; alias per antiphrasin vertit, quo desipui, vel quo deceptus sum; Chaldaeus, et obstupui in corde meo, et dixi: Hoc etiam vanitas. Ita et Septuaginta, nisi quod pro qui dominaturus est, vertant dubitanter, utrum dominaturus sit. Sic et Arabicus. Alius vertit, an in libidinibus versaturus sit, sive an pro libito et libidine dominaturus sit, usurusque et abusurus opibus meis. Septuaginta vertunt exousiaszetai, id est, auctoritatem et principatum exercebit; Interpres Nysseni, imperabit; Complutenses, licentiosus erit; alii, potestatem habebit; Campensis, accipiet omnia mea. Hebraice est verbum scalat, id est, ad libitum pleno jure dominari. Unde sultan, sive soldanus, est rex vel imperator absolutus, qualis est Turca. «Odivi,» id est taeduit me, uti vertit Noster vers. 17, nauseavi, abhorrui, detestatus sum.
Transit ad vanitatem studii ditandi filios et haeredes; quod magnam hominum partem detinet et occupat: transit autem accommode et opportune. Cum enim initio capitis recensuisset vanitates opum, hortorum, deliciarum, etc., ab iis transit ad sapientiam, in qua licet caeteris praestantiore hanc vanitatem se reperisse asserit, quod sapiens aeque moriatur ac stultus; nunc, ne quis occurrat et dicat: Etsi sapiens moriatur, relinquit tamen post se filios et haeredes, in quibus supersit ejus nomen et fama, adeoque in quibus quasi in viva sui imagine superstes sit et vivat; respondet magnam et multiplicem in quaerendo ditandoque haerede esse vanitatem.
redes; quod magnam hominum partem detinet et occupat: transit autem accommode et opportune. Cum enim initio capitis recensuisset vanitates opum, hortorum, deliciarum, etc., ab iis transit ad sapientiam, in qua licet caeteris praestantiore hanc vanitatem se reperisse asserit, quod sapiens aeque moriatur ac stultus; nunc, ne quis occurrat et dicat: Etsi sapiens moriatur, relinquit tamen post se filios et haeredes, in quibus supersit ejus nomen et fama, adeoque in quibus quasi in viva sui imagine superstes sit et vivat; respondet magnam et multiplicem in quaerendo ditandoque haerede esse vanitatem.
Prima est, quod hac in re ingens sit uti cupido homini innata, sic et sollicitudo ac assiduus labor et dolor, adeoque tota vita insumatur in coacervandis opibus, quibus coacervans non fruitur; imo paulo post in morte eas deserere cogitur, ac inops reverti in terram, e qua inops processit, juxta illud: «Nudus in hunc mundum veni, nudus revertar ad sepulcrum.» Et illud Apostoli: «Nihil enim intulimus in hunc mundum, haud dubium quod nec auferre quid possumus,» I Timoth. VI, 7. Unde Saladinus, qui magnis laboribus et praeliis conquisierat regnum Syriae et Aegypti, moriens jussit linteum, cui cadaver suum involvendum erat, in hasta erectum per castra circumferri, ac praeconem per vias et compita proclamare: «Saladinus, Asiae imperator, moriens nihil aliud ex tantis opibus secum auferet.» Ita Blondus, decad. 6, lib. VI. Talis ergo defraudat suum genium, ut alterius fauces hiantes impleat. Vere Seneca, epist. 14: «De incremento, inquit, cogitat; oblitus est usus: fit ex domino procurator.» Quocirca Plutarchus in Moral. eos comparat canalibus, qui aquam non sibi sed aliis servant: «Ut hi quoque aliis, inquit, ii aliis servent instar figlinorum canalium, qui nihil in se retinent aquae, sed unusquisque proximo a se eam tradit, donec extrinsecus sycophanta aliquis aut tyrannus, fracto tubulo, alio derivet avertatque divitias.»
Secunda, quod ea relicturus sit alteri, et nesciat cui, an filio, an extero. Saepe enim desunt filii, aut si sint, bonis paternis privantur, juxta illud: «Thesaurizat, et ignorat cui congregabit ea,» Psalm. XXXVIII, 7. Et: «Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te: quae autem parasti cujus erunt?» Lucae XII, 20. Sic Roboam opes sibi a patre Salomone relictas, ac regnum decem tribuum amisit, III Reg. XII, 20. Insuper Sesac rex Aegypti, anno quinto post mortem Salomonis, diripuit ejus thesauros. Unde S. Antonius apud S. Athanasium, citans hunc locum (licet paulo aliter translatum), sic suos adhortatur ad veritatis virtutisque studium: «Ad summum illud perspicere debemus, quod etsi nostras velimus retentare divitias, cum lege mortis ab ipsis divellamur inviti, ut in libro Ecclesiastae scriptum est: Quia nescit homo quid sit post eum in la-
bore suo. Cur ergo non facimus de necessitate virtutem? cur non ad lucranda regna coelestia ultro relinquimus, quod lucis istius fine perdendum est? Nihil eorum curae sit christianis, quae secum auferre non possunt; illud potius debemus expetere, quod nos ducat ad coelum, sapientiam scilicet, castitatem, justitiam, virtutem, sensum pervigilem, pauperum curam, fidem in Christo robustam, animum irae victorem, hospitalitatem. Haec sectantes mansionem nobis in terra quietorum, secundum Evangelium praeparabimus.»
Versus 26: Homini Bono in Conspectu Suo Dedit Deus Sapientiam
Tertia, quod nesciat an haeres, esto sit filius, cui opes tanta cura (ac subinde per fas et nefas, cum certo animae suae damnationisque periculo) coacervat, sit futurus sapiens an stultus, gratus an ingratus, custos an prodigus: saepe enim filii, laute et luxuriose vivendo, illico dilapidant opes a parentibus tot annis, tantis laboribus partas. Idem faciunt nepotes, qui bona sibi a patruis, eo quod filiis careant, relicta atque magna sollicitudine coacervata, aleis, symposiis, nugis et pompis prodigunt, aut in meretrices effundunt. Quare quid vanius est? Videtur Salomon praesagiisse stultitiam Roboam filii sui, imo ejus initia certaque indicia in ipso notasse: jam enim grandis natu, adeoque quadragenarius successit patri in regno. Unde Chaldaeus vertit, et odi labores qui me in hac vita sub sole versarunt; quod enim relinquetur Roboam filio meo, qui mihi in regnum succedet, insurgens Jeroboam servus ejus decem tribus de manu illius auferet, et cum eo in societatem regni veniet. Hinc Ecclesiasticus XLVII, 27, de Salomone ait: «Et derelinquit post se de semine suo gentibus stultitiam, et imminutum a prudentia Roboam, qui avertit gentem consilio suo.» Sic saepe filios a parentum sapientia et virtute degenerare experimur, adeoque commune fere est ut sapientum filii minus caeteris sapiant, imo desipiant. Unde illud: «Heroum filii noxae.» Cujus rei causas physicas et ethicas recensui Eccli. XXX, 43.
Quarta, quod haeres saepe ignotus, ingratus, stultus et prodigus «dominabitur in laboribus, quibus desudavi,» ut scilicet ego fuerim opum mearum servus, ille sit dominus; ego in laboribus ut eas congererem desudaverim, ille iis voluptuarie dominetur et triumphet. Quocirca sapienter Olympiodorus: «Melius est, inquit, per seipsos, dum sumus in hac vita, dispensare divitias nostras in pauperum et egenorum necessitates, ut thesaurum indeficientem in coelis nobis comparemus, quam alios in eorum haereditatem transmittere, qualescumque demum eos fore contingat.» Et S. Chrysostomus, homil. 9 De Poenitentia: «Cupis, ait, haereditatem bonam filiis relinquere? eleemosynam relinque.» Et S. Cyprianus, tract. De Oper. et eleemosyna, longiuscule ante finem, loquens de vidua quae filiis postpositis, farinam, quam habebat, in pane dedit Eliae, III Reg. XVII, ideoque ab eodem farinae et olei multiplicanem accipere meruit: «Nec filiis, ait, abstulit mater, quod Eliae dedit; sed magis contulit filiis, quod benigne et pie fecit.» Objicit deinde sibi: «Sed enim multi sunt in domo liberi, et retardat te numerositas filiorum, quo minus largiter bonis operibus insistas;» ac respondet: «Atqui in hoc ipso operari amplius debes, quo multorum pignorum pater es. Plures sunt, pro quibus Dominum depreceris; multorum delicta redimenda sunt, multorum purgandae conscientiae, multorum animae liberandae.» Et post nonnulla: «Si ergo vere filios tuos diligis, si eis exhibes plenam et paternam dulcedinem charitatis, operari magis debes, ut filios tuos Deo justa operatione commendes. Nec eum liberis tuis cogites patrem, qui et temporarius et infirmus est; sed illum pares, qui aeternus et firmus filiorum spiritualium pater est. Illi assigna facultates tuas, quas haeredibus servas; ille sit liberis tuis tutor, ille curator, ille contra omnes injurias saeculares divina majestate protector. Patrimonium Deo creditum nec respublica eripit, nec fiscus invadit, nec calumnia aliqua forensis evertit. In tuto haereditas ponitur, quae Deo custode servatur. Hoc est charis pignoribus in posterum providere, hoc est futuris haeredibus, paterna pietate consulere, secundum fidem Scripturae sanctae dicentis: Junior fui et senui, et non vidi justum derelictum, neque semen ejus egens pane. Tota die miseretur et foenerat, et semen ejus in benedictione est. Et iterum: Qui conversatur sine vituperatione in justitia, beatos post se filios relinquit,» Proverb. XX.
Mystice, S. Hieronymus et ex eo Albinus (licet ipsi hunc sensum ut litteralem afferant) haec exponunt de labore spiritali, quo diebus ac noctibus vir sapiens in Scripturis laborat ut componat libros, ut memoriam sui posteris relinquat, et nihilominus in manus stultorum veniant, qui frequenter secundum perversitatem cordis sui semina inde haeresos capiant, et alienos labores calumnientur. Probat S. Hieronymus hunc esse magis convenientem sensum, etiam secundum litteram, quia subditur: «Et dominabitur in omni labore meo in quo laboravi, et in quo sapiens factus sum sub sole:» «Quae enim, inquit, sapientia est, terrenas divitias congregare?» Sed haec ratio non urget: sapientia enim apud Hebraeos late sumitur pro quavis prudentia, solertia, industria, uti superius ostendi.
20. UNDE CESSAVI, RENUNTIAVITQUE COR MEUM ULTRA LABORARE SUB SOLE.
«Renuntiavit,» hoc est, nuntium remisit interiori labori, valedixit labori, noluit amplius laborare. Sic dicimur renuntiare officio, vitae, amicis, cum illa abdicamus. Unde Quintilianus, lib. X, cap. 7: «Mea sententia, inquit, civilibus officiis renuntiabit,» id est valedicet; et renuntiare deposito apud Ulpianum, est rerum depositarum curam et custodiam deponere. Hebraice est, et conversus sum ego ut abdicarem a corde meo omnem laborem, quo laboravi sub sole; Symmachus, circumegi me; Syrus, et conversus sum ut lenirem essentiam cordis mei de omni labore, quo laboravi sub sole; Arabicus, reversus sum ad contemnendam in corde meo universitatem laboris mei; Scholiastes, ut recusarem laborem; alii, ut cohiberem cor meum a labore; Chaldaeus, ut facerem desperare cor meum super omnem laborem quem laboravi ad requirendum. Hebraeum enim iaas in piel significat abdicare animum ab ea re, quam perficere satagebat, ac connotat diffidentiam et desperationem. Unde noas in niphal passive significat obrui malo, ut quis desperet, et a coeptis desistat, quasi malum sit extremum et immedicabile, q. d. Actum est, conclamatum, desperatum, deploratum est.
21. NAM CUM ALIUS LABORET IN SAPIENTIA ET DOCTRINA ET SOLLICITUDINE, HOMINI OTIOSO QUAESITA DIMITTIT: ET HOC ERGO VANITAS ET MAGNUM MALUM.
Nonnulli haec per parenthesin interjiciunt, hoc modo: Nam cum alius laboret in sapientia et doctrina et sollicitudine (Hebraice, in rectitudine), homini otioso quaesita dimittit. Et hoc ergo vanitas, quasi dicat: Vanitas est coacervare opes haeredi. Nam illas magno labore et cura quaesitas otioso dimittit; cum alius, qui sapit, sibi vacet, sibique coacervet sapientiam, doctrinam et rectitudinem, sive justitiam. Favent Septuaginta qui vertunt, quid est homo, quia labor ejus est in sapientia et in scientia et in virtute; et homini, qui non laboravit in eo, dabit partem suam; Campensis, quidquid sic illi partum est. Ita Olympiodorus qui Septuaginta ita exponit, q. d. Contemnsi laborare circa res vanas, rationibus colligens, quod est alter labor dignus laude, qui stabiles congregat virtutum divitias. Est autem hujusmodi labor, quem laborat homo, ut acquirat sapientiam, scientiam et fortitudinem. Hunc igitur laborem ego potiorem ducens, conversus sum, ut renuntiarem cordi meo in omni labore, quem laboravi sub sole, hoc est circa res vanas; sic et Thaumaturgus: Caeterum, inquit, ubi eos (vanos, qui opes coacervent haeredi incerto) abjecerimus, tunc perspicuum erit vera hominis bona esse sapientiae thesauros, et fortitudinis peculium; quod si quis, harum cura neglecta, alterius cujuspiam rei cupiditate incitatur, hic et mala bonis anteponit, et vitium pro benignitate et virtute consectatur. Sic et Nyssenus.
Verum Latini et Graeci codices omnes, aeque ac Hebraei, nullam hic ponunt parenthesin. Quare pergit Salomon multis amplificare vanitatem eorum, qui omne studium collocant in corrogandis opibus haeredi, quem nesciunt qualis futurus sit, sapiens an stultus, probus an improbus: nam significat hic dari causam ejus quod praecessit, cur Salomon cessarit laborare, nuntiumque remiserit labori, quo ditandus erat haeres: quia scilicet hic labor cum sit negotiosus, otioso et inerti haeredi quaesita relinquit; quare laborans nil habet praeter laborem et molestiam; otiosus vero haeres habet omnem laboris fructum, rerumque copiam: quod «vanitas est et malum magnum:» malum, id est misera indignitas, afflictio magna.
Porro quod ait: «Cum alius laboret in sapientia et doctrina et sollicitudine,» per haec tria accipe tres egregias animae dotes, quibus parantur opes, non solum spiritales, sed etiam corporales. Sapientia enim notat rerum coelestium et divinarum studium, Deique religionem, et cultum qui a Deo meretur et impetrat omnia corpori necessaria, juxta illud Christi promissum: «Quaerite primum regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis,» Matth. VI. Per doctrinam accipe prudentiam humanam, quae prudenter dirigit negotia et actiones omnes, quo fit ut feliciter succedant pariantque copiosos fructuum opumque proventus. Per sollicitudinem accipe sedulitatem, diligentiam, industriam, quae mire valet ad opes augendas. Pro sollicitudinem hebraice est kisron, id est rectitudinem, congruentiam in rebus convenienter agendis, industriam. Septuaginta vertunt andreia, id est virtutem, quae viri fortis est, fortitudinem; Arabicus vertit, robur; Scholiastes, vigorem; Syrus, prosperitatem; Interpres Nysseni, excelsi animi virtutem; Thaumaturgus, fortitudinis peculium, vel adeptionem; Chaldaeus, justitiam; Campensis, frugalitatem. Hisce omnibus enim parantur, vel partae augentur opes.