Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Componit et anteponit sapientiam stultitiae. Inde, vers. 8 usque ad finem cap., varia sapientiae documenta assignat, praesertim ne quis alteri struat insidias, aut detrahat maxime regi aut potenti.
Textus Vulgatae: Ecclesiastes 10:1-20
1. Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti. Pretiosior est sapientia et gloria, parva et ad tempus stultitia. 2. Cor sapientis in dextera ejus, et cor stulti in sinistra illius. 3. Sed et in via stultus ambulans, cum ipse insipiens sit, omnes stultos aestimat. 4. Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris: quia curatio faciet cessare peccata maxima. 5. Est malum quod vidi sub sole, quasi per errorem egrediens a facie principis: 6. positum stultum in dignitate sublimi, et divites sedere deorsum. 7. Vidi servos in equis, et principes ambulantes super terram quasi servos. 8. Qui fodit foveam incidet in eam: et qui dissipat sepem, mordebit eum coluber. 9. Qui transfert lapides, affligetur in eis: et qui scindit ligna, vulnerabitur ab eis. 10. Si retusum fuerit ferrum, et hoc non ut prius, sed hebetatum fuerit, multo labore exacuetur, et post industriam sequetur sapientia. 11. Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet qui occulte detrahit. 12. Verba oris sapientis gratia: et labia insipientis praecipitabunt eum: 13. initium verborum ejus stultitia, et novissimum oris illius error pessimus. 14. Stultus verba multiplicat. Ignorat homo quid ante se fuerit: et quid post se futurum sit, quis ei poterit indicare? 15. Labor stultorum affliget eos, qui nesciunt in urbem pergere. 16. Vae tibi terra, cujus rex puer est, et cujus principes mane comedunt. 17. Beata terra, cujus rex nobilis est, et cujus principes vescuntur in tempore suo, ad reficiendum, et non ad luxuriam. 18. In pigritiis humiliabitur contignatio, et in infirmitate manuum perstillabit domus. 19. In risum faciunt panem, et vinum ut epulentur viventes: et pecuniae obediunt omnia. 20. In cogitatione tua regi ne detrahas, et in secreto cubiculi tui ne maledixeris diviti: quia et aves coeli portabunt vocem tuam, et qui habet pennas annuntiabit sententiam.
1. Muscae morientes (moriturae; Complutenses, mortuae; Scholiastes, muscarum mors) perdunt suavitatem unguenti. — Hebraea, muscae mortis faetere faciunt, et emanare, vel ebullire oleum pigmentarii, vel aromatarii sive pharmacopolae. Muscis enim est gustus omnium saporum, ait Aristoteles, lib. VIII Histor. cap. XI, quod caeteris animalibus non est concessum. Rursum muscis, imo omnibus insectis oleum est lethale et mortiferum, teste Plinio, lib. XI, cap. XIX; Galeno, lib. II De Simplic. facult., cap. XX et aliis.
Primo, Cajetanus sic exponit, q. d. Sicut musca unguentum faedat, sic insipiens, puta detractor et calumniator, faedat nomen et famam sapientis. Sicut enim musca impurae impuris cadaveribus insident, sic detractor nonnisi vitiis alienis occupatur, ut vera propalet, et falsa confingat. Rursum, quaedam muscae sunt venenatae, sic venenata est lingua detractoris. Denique nota est muscae aeque ac detractoris improbitas et impudentia: hinc dicta est cynomyia, id est musca canina, Exod. cap. VIII, vers. 24. Et Diogenes dictus est Cynicus, id est caninus, quod instar canis et cynomyiae suis dicteriis omnes allatraret et morderet, eisque notam infamiae aspergeret. Verum nulla hic detractoris fit mentio. Adde to morientes non recte congruere detractori, qui vivit vigetque in maledictis. Simili modo, vice versa, possent per muscas accipi parasiti et adulatores, qui principum animos adulatione corrumpunt. Hi enim similes sunt muscis, quia alienas mensas captant, uti muscae. Unde Parasitus ille apud Athenaeum, lib. VI, ait:
Quod invocatus coenitare amo, musca sum.
Ibidem Hegesander narrat quod, cum Alexander dixisset se morderi a muscis (ita vocabat parasitos) jamque conaretur illas abigere, Cinesias, unus ejus ordinis, qui forte aderat, dixerit: "Profecto aliae muscae siticulosae magis urgebunt, semel gustato tuo sanguine."
Secundo, R. Haccados et Joannes Ferus per muscas accipiunt exploratores et proditores. Musca enim curiose aliena invadit, omniaque obit et lustrat, ut referantur haec ad bellum et urbem obsessam, de qua cap. praeced. vers. 13, q. d. Sicut muscae perdunt unguentum pretiosissimum, sic proditores qui curiose omnia explorant, et perfidi consiliarii perdunt urbes et respublicas. Hinc Plautus in Mercatore ita curiosum pingit:
Musca est pater meus; nihil potest clam haberi illum, Nec sacrum, nec profanum est, quin adsit ibi illico.
Verum haec omnia remota sunt, alienaque et longe petita.
Tertio ergo et genuine, q. d. Sicut musca, oleo se immergens, se ipsam interimit et oleum faedat: sic una stultitia unius peccati et peccatoris faedat et perdit tum se, tum suavitatem gratiae et famae; hanc enim repraesentat oleum, id est unguentum odoratum. Nam gnome haec pertinet ad finem capitis praecedentis, scilicet ad to qui in uno peccaverit multa bona perdet (ita S. Hieronymus et Olympiodorus), ubi dixi haec spectare proprie ad principes et magistratus, ac similes, qui civitates regunt, et ab obsidione liberant; horum enim error unus non tantum sibi, sed et urbi non raro excidium, vel damnum grave affert; generatim tamen extendi ad quoslibet, qui ex una modica imprudentia aut vitio gravia sibi suaeque famae, quin et aliis damna accersunt juxta illud: "Modicus error in principio, magnus in fine."
Nota to morientes, muscae enim fragrantia et dulcedine unguenti illectae ad illum certatim advolant, unde illi ceu visco immerguntur, suffocantur, ait Thaumaturgus, et moriuntur. Ita Galenus, lib. II Simplic. medicam. cap. XX: "Madefactae, inquit, oleo apes, muscae, vespae, formicaeque intereunt." Hinc muscas pollere odoratu et memoria docent physici, quod ad dulcia et suavia et pinguia advolent, et licet saepius abactae, semper tamen eodem revolent.
Pro perdunt hebraice est faetere faciunt; Septuaginta, putrefaciunt compositionem oleo suavitatis; Syrus et Arabicus, corrumpunt; S. Hieronymus, exterminant; Thaumaturgus, reddunt deformem; alii, flaccescere faciunt; Campensis, corrumpunt, et bullis velut scabie obducunt. Per foetorem accipe spurcitiem, nauseam et horrorem, quem muscae morientes in unguento ingenerant intuenti, odoranti et gustanti; nam proprie muscae non faetent, uti reipsa experimur. Sic Exodi V, 21, aiunt Hebraei Mosi et Aaron: "Faetere fecistis nomen nostrum coram Pharaone," id est ingratos, invisos et exosos nos fecistis Pharaoni. Muscarum tamen spurcities retundit fragrantiam et saporem unguenti, ut propter eam minus quam ante sit odoratum et sapidum. Simili enim modo, inquit Vatablus, parva insipientia reddit hominem foetidum, id est, eum qui bene audiebat, male audientem, hoc est, ut Campensis, multum aestimationis ei adimit.
Mystice primo, musca notat improbas, vafras et malitiosas cogitationes a diabolo vel carne et mundo suggestas, quae mentem sapientis instar muscarum circumvolitant, eamque inquinant. Ita S. Hieronymus: "Quia, inquit, saepe calliditate mixta est sapientia, et habet malitiam prudentia, praecipit ut sapientiam simplicem requiramus, mixtaque sit cum innocentia columbarum, prudentes simus ad bonum, simplices autem ad malum. Justo enim convenit habere parum simplicitatis, et propter nimiam patientiam, dum ultionem reservat Deo, stultum videri, quam statim se vindicantem, sub velamento prudentiae exercere malitiam."
Secundo, muscae vitiantes unguentum notant improborum societatem pravaque exempla inquinare alios etiam probos. Significat, inquit S. Hieronymus, "per unum stultum multa bona subverti, quod sic malus mixtus bonis contaminet plurimos, quomodo muscae si moriantur in unguento, perdant odorem illius et saporem." Et Scholiastes in Catena Graec.: "Nam muscae, inquit, suffocatae unguento, inutile ipsum efficiunt: sic
DYING FLIES (about to die; the Complutensian, dead; the Scholiast, the death of flies) SPOIL THE SWEETNESS OF OINTMENT. — The Hebrew reads, flies of death cause to stink and to flow out, or bubble forth the oil of the perfumer, or the apothecary or pharmacist. For flies have the taste of all flavors, says Aristotle, History of Animals, book VIII, chapter 11, which is not granted to other animals. Moreover, oil is lethal and deadly to flies, indeed to all insects, as Pliny attests, book XI, chapter 19; Galen, book II On Simple Remedies, chapter 20, and others.
Quod invocatus coenitare amo, musca sum.
Ibidem Hegesander narrat quod, cum Alexander dixisset se morderi a muscis (ita vocabat parasitos) jamque conaretur illas abigere, Cinesias, unus ejus ordinis, qui forte aderat, dixerit: "Profecto aliae muscae siticulosae magis urgebunt, semel gustato tuo sanguine."
Secundo, R. Haccados et Joannes Ferus per muscas accipiunt exploratores et proditores. Musca enim curiose aliena invadit, omniaque obit et lustrat, ut referantur haec ad bellum et urbem obsessam, de qua cap. praeced. vers. 13, q. d. Sicut muscae perdunt unguentum pretiosissimum, sic proditores qui curiose omnia explorant, et perfidi consiliarii perdunt urbes et respublicas. Hinc Plautus in Mercatore ita curiosum pingit:
Musca est pater meus; nihil potest clam haberi illum, Nec sacrum, nec profanum est, quin adsit ibi illico.
Verum haec omnia remota sunt, alienaque et longe petita.
Nota to morientes, muscae enim fragrantia et dulcedine unguenti illectae ad illum certatim advolant, unde illi ceu visco immerguntur, suffocantur, ait Thaumaturgus, et moriuntur. Ita Galenus, lib. II Simplic. medicam. cap. XX: "Madefactae, inquit, oleo apes, muscae, vespae, formicaeque intereunt." Hinc muscas pollere odoratu et memoria docent physici, quod ad dulcia et suavia et pinguia advolent, et licet saepius abactae, semper tamen eodem revolent.
Pro perdunt hebraice est faetere faciunt; Septuaginta, putrefaciunt compositionem oleo suavitatis; Syrus et Arabicus, corrumpunt; S. Hieronymus, exterminant; Thaumaturgus, reddunt deformem; alii, flaccescere faciunt; Campensis, corrumpunt, et bullis velut scabie obducunt. Per foetorem accipe spurcitiem, nauseam et horrorem, quem muscae morientes in unguento ingenerant intuenti, odoranti et gustanti; nam proprie muscae non faetent, uti reipsa experimur. Sic Exodi V, 21, aiunt Hebraei Mosi et Aaron: "Faetere fecistis nomen nostrum coram Pharaone," id est ingratos, invisos et exosos nos fecistis Pharaoni. Muscarum tamen spurcities retundit fragrantiam et saporem unguenti, ut propter eam minus quam ante sit odoratum et sapidum. Simili enim modo, inquit Vatablus, parva insipientia reddit hominem foetidum, id est, eum qui bene audiebat, male audientem, hoc est, ut Campensis, multum aestimationis ei adimit.
Mystice primo, musca notat improbas, vafras et malitiosas cogitationes a diabolo vel carne et mundo suggestas, quae mentem sapientis instar muscarum circumvolitant, eamque inquinant. Ita S. Hieronymus: "Quia, inquit, saepe calliditate mixta est sapientia, et habet malitiam prudentia, praecipit ut sapientiam simplicem requiramus, mixtaque sit cum innocentia columbarum, prudentes simus ad bonum, simplices autem ad malum. Justo enim convenit habere parum simplicitatis, et propter nimiam patientiam, dum ultionem reservat Deo, stultum videri, quam statim se vindicantem, sub velamento prudentiae exercere malitiam."
Secundo, muscae vitiantes unguentum notant improborum societatem pravaque exempla inquinare alios etiam probos. Significat, inquit S. Hieronymus, "per unum stultum multa bona subverti, quod sic malus mixtus bonis contaminet plurimos, quomodo muscae si moriantur in unguento, perdant odorem illius et saporem." Et Scholiastes in Catena Graec.: "Nam muscae, inquit, suffocatae unguento, inutile ipsum efficiunt: sic
...centiae et curiositatis, omnisque mali causa et fons est otium. Denique musca est animal insolens, impudens, indocile et indomabile. Caetera enim animalia arte cicurari possunt, musca nunquam. Sic et concupiscentia omnem respuit doctrinam, rationem et disciplinam; quare plane exscindenda et eradicanda est, imo ferro et flamma adurenda instar hydrae; alioqui renascitur et repullulat, imo reviviscit velut muscae. Nam "muscis humore exanimatis, si cinere condantur, redit vita," ait Plinius, lib. XI, cap. XXXVI.
Quarto, S. Gregorius, lib. XVIII Moral. XVIII, per muscas accipit leves et importunas cogitationes, quae suavitatem unguenti, id est puritatem, sanctitatem, dignitatem, pacem (et devotionem, ait Bonaventura, praesertim in oratione) etsi non tollant, inquietant tamen, foedant et perturbant: "Aegyptus, inquit, quae hujus mundi speciem tenet, muscis percutitur. Musca enim nimis insolens et inquietum animal est. In qua quid aliud, quam insolentes curae desideriorum carnalium designantur; unde alias dicitur: Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti, quia cogitationes superfluae, quae assidue in animo carnalia cogitante et nascuntur et deficiunt, cum suavitatem, qua unusquisque intrinsecus per Spiritum unctus est, perdunt, quoniam integritate ejus perfrui non permittunt." "Ab his muscis, ait S. Hieronymus, etiam princeps appellatus est daemoniorum Beelzebub, qui interpretatur aut idolum muscarum (q. d. Deus muscarius, quod idolum hoc caput muscae haberet, aut muscis ad carnes illi immolatas advolantibus, esset refertum), aut vir muscarum, aut habens muscas:" daemon enim hasce cogitationum inquietarum muscas menti nostrae circumvolantes immittit. Vide quae de muscarum in Aegypto plaga dixi Exodi VIII, 7. Porro Hebraei in Pirke Avoth, inter decem Patrum miracula tertium hoc assignant: "Non conspecta fuit unquam musca in domo sanctuarii," ne ad carnes Deo oblatas et crematas advolans, eas foedaret.
Quinto, Lyranus, q. d. Sicut musca perdit unguentum, sic unum peccatum mortale perdit cumulum meritorum, aeque ac bonam conscientiam; S. Ephrem vero per muscas accipit daemones: "Dicit Ecclesiastes, inquit, muscas morientes perdere suavitatem unguenti, ut sancti quidem peccati ac daemonis intelligant vilitatem et impuritatem, negligentes autem insidias atque subtilitates. Inducit enim inimicus iis, qui sibi videbantur securi, perniciem. Et Elias deum Accaron muscam Baal appellavit. Insidet enim in mentibus impiorum tanquam in rosis et candentibus pascuis, hoc est marcescentibus; exprimitque immundam actionem ipsorum, et ebullitione temulentiae eorum delectatur. Inter improbos versatur, ut draco; at inter luxu diffluentes, ut musca. Patitur se draco in muscam transformari.
Judaeorum haereticorumque sensus in bonam Scripturarum fragrantiam incidentes, et seipsos morte afficiunt, et putre fidelibus unguentum apparent." Sic et S. Augustinus, lib. Contra Fulgentium Donatistam, art. 14, per muscas accipit haereticos: "Muscae, inquit, moriturae Donatistae circumvolant per totius corporis membra, si ubi reperiant vulnera; sana pungunt, aegra lambunt, et eorum ulceribus peccatorum vermes fundunt, quae nec ipsis cadaveribus parcant. Muscae moriturae, cum oleum exterminant, oleo perimuntur; neque enim vivitis, qui Spiritum Sanctum efflatis." Ibidem confutat S. Augustinus Donatistas, ex hoc loco docentes haereticerum baptismum esse invalidum, ideoque iterandum; unde hanc gnomen sic ex cerebro suo exponebant: Muscae perdunt suavitatem unguenti, id est haeretici perdunt sacramentum baptismi, in quo baptizati oleo inunguntur. Porro verius S. Epiphanius, lib. I, cap. III, Archonticis haereticis hanc gnomen adaptans: "Baptismum, inquit, detestantur, veluti muscae mortiferae, et olei odorati compositionem vitiantes. Quemadmodum etiam de his, et horum similibus parabola apud Ecclesiasten dicta est: revera enim sunt muscae interficientes, mortificantes ac putidum facientes aromaticum et unguentarium oleum, hoc est ipsa sancta Dei mysteria."
Tertio, Chaldaeus per muscam accipit concupiscentiam: "Concupiscentia mala, inquit, quae manet juxta portas cordis, est sicut musca, quod causam afferat mortis in mundo; adeo ut tradat sapientem in tempore quo peccat, et corrumpat nomen bonum, quod simile fuerat ante unguento unctionis suavissimo cum aromatibus." Concupiscentia apte comparatur muscae, quia instar muscae vilis est et exilis, mordax, immunda, spurca, pungens, importuna, infesta, improba et putida; musca enim ex putredine nata in putredine vivit et moritur, omniaque secum putrefacit. Idem facit concupiscentia. Unde S. Bernardus, serm. 44 in Cant.: "Hae (concupiscentiae), inquit, prorsus muscae sordidae et pungentes, quae in nobis decorem naturae foedant, mentem curis et sollicitudinibus lacerant, socialis gratiae suavitatem exterminant." Rursum musca est brevis aevi, vivit enim paucos dies, imo subinde paucas horas duntaxat, seque in oleo, melle aliaque re dulci suffocat, vel ad lucem lucernae aut candelae advolans adurit: idem facit concupiscentia et homo concupiscens; ipsa ergo est musca mortis, id est res vilis et exigua, sed mortalis, brevique moritura et mortifera. Ad haec musca otiosa est, ideoque vaga et curiosa, aliena invadit. Unde S. Franciscus: "Si quem cernebat otiosum et vagum, aliorum velle manducare labores, fratrem muscam nominandum censebat, eo quod talis nihil boni faciens, sed benefacta inficiens vilem et abominabilem omnibus se reddat," ait S. Bonaventura in Vita ejus, cap. V. Sic et concupis-
...ut impietatis sanie miseros delectet. In parvis quoque venenata praevalet consuetudo, quae animae detrimentum affert ad omnem draconis dispositionem."
Sexto, S. Bernardus, serm. in Feria IV Hebd. poenosae, haec adaptat Judaeis Christum crucifigentibus: "Absit, inquit, ut muscae moriturae exterminent suavitatem unguenti, quod de tuo corpore fluit, quia apud sinum tuum misericordia, et copiosa apud eum redemptio. Muscae moriturae miseriae sunt, muscae moriturae blasphemiae sunt, muscae moriturae insultationes sunt, quas tibi reddit generatio prava et exasperans. In ipsa elevatione manuum tuarum, etc., pro reverentia tua clamas: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt." Idem serm. De Triplici custodia manus, linguae et cordis, applicat linguae, quae res modica est, sed magna dat damna: "Vilis, inquit, res est musca moriens, sed exterminat olei suavitatem. Tenerum membrum lingua, attamen vix teneri potest; substantia quidem infirmum atque exiguum, sed usu magnum et validum invenitur; modicum membrum est, sed nisi caveas magnum malum."
Septimo, muscae sunt distractiones et sollicitudines negotiorum in oratione occurrentes, quae cor lancinant, et tam importunae sunt orantibus, quam muscae convivantibus. Apte dicuntur "morientes," tum quia orationis gratiam et devotionem interimunt; tum quia, quamvis utiles, cum occurrunt, futurae postea videantur, tamen post orationem non magis fructuosae, quam res mortuae deprehenduntur. Illa simulacra, quae in oratione magnae spem utilitatis offerebant, post orationem sic evanescunt, ut trunca et inutilia cadavera relinquantur. Unde constanter a nobis sunt abigendae. In cujus rei typum cum aliquando Abraham sacrificium ex animalibus Deo offerret: "Descenderunt, inquit textus, volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham," Genes. XV, 11: in quem locum D. Gregorius, lib. XVI Moral. cap. VIII: "Saepe, inquit, in ipso orationis sacrificio importunae se cogitationes ingerunt, quae hoc rapere vel maculare valeant, quod in nobis Deo flentes immolamus. Unde Abraham, cum ad occasum solis sacrificium offerret, insistentes aves pertulit, quas studiose, ne oblatum sacrificium raperent, abegit. Sic ergo nos cum in arca cordis holocaustum Deo offerimus, ab immundis hoc volucribus custodiamus, ne maligni spiritus et perversae cogitationes rapiant, quod mens nostra offerre se Domino utiliter sperat."
Symbolice S. Eucherius, lib. De Formis spirit. cap. V, et Pierius, Hieroglyph. 25, per muscam accipit tam cacodaemonem, quam hominem impurum et maleficum. Musca enim Aegyptiis erat hieroglyphicum importunitatis et importunae vexationis. Musca enim adeo est impudens et improbe pertinax, ut, licet abacta, semper redeat, aeque infestet, ac nullam tuarum occupationum rationem habeat, sive loquaris, sive dormias, sive scribas, sive comedas, sive legas, parata semper adstet, ut in faciem insiliat tuam, infesta, incommoda, noxia, nec ulli rei nisi fastidio de se concitando idonea: talis est et daemon ac homo diabolicus. Hinc Plutarchus, Sympos. 3, asserit duo tantum esse animalia domestica, quae nunquam humano convictu mansuescant, nec tactum, nec consuetudinem, nec disciplinam admittant, scilicet hirundinem et muscam: utramque enim semper indocilem et feram permanere. Sic ergo Pierius hanc gnomen explicat: "Muscae morientes exterminant olei suavitatem," hoc est adeo malignum est muscarum genus, ac perinde Beelzebub, puta cacodaemon et homo maleficus, ut vel, moriendum sit, nocere eligat et optet; quippe qui, dum vel bonos alicujus mores corrumpat, vel virtutem aliquam infringat, se quoque simul perdi pro nihilo habeat.
Pretiosior est sapientia et gloria, parva et ad tempus stultitia. — Ita legendum cum Romanis: alii enim Codices mire hic variant. Vide Franciscum Lucam in Notis ad hunc locum. Sensus videtur planus, scilicet quod sapientia gloriosa praestet stultitiae, quae in se vilis est, parva et ingloria, ut sapientia sit nominativi casus, stultitia ablativi. Verum ut taceam hunc sensum esse exilem et frigidum: quis enim hoc nescit? ex Hebraeo liquet contrarium, scilicet to sapientia et gloria esse ablativi casus, to vero stultitia nominativi. Sensus ergo est, q. d. Parva et tempore opportuno congruoque usurpata stultitia praestat rigidae sapientiae et gloriae, quae subinde in periculis sibi aliisque occasio est magni damni; praestat subinde simulare stultitiam, quam ostentare suam sapientiam et gloriam. Alludit ad pauperem, qui sua sapientia liberavit civitatem obsessam: hic enim a mundanis ob paupertatem ridetur, ejusque sapientia, quia paupertati mixta, videtur stultitia; sed haec ejus stultitia potior est omni mundanorum sapientia et gloria. Hinc illud Horatii, lib. IV Carm. ode 12:
Misce stultitiam consiliis brevem. Dulce est desipere in loco.
Et illud: Stultitiam simulare loco prudentia summa est.
Sic David, simulans stultitiam coram Achis rege, periculum mortis evasit, I Regum XXI; quin et Brutus formam stultitiae assumpsit, ut adipisceretur imperium, ut tradunt Historiae Romanae. Sic Christus huic mundo factus est stultus, dum elegit et docuit paupertatem, humilitatem, patientiam, quae mundus aestimat stulta; sed haec stultitia summa est sapientia. Unde Paulus: "Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus." Et: "Quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum: placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes,"
I Cor. I, 21 et 25. Vide ibi dicta. Sic pariter stultitia, qua sancti a mundanis existimantur stulti, pretiosior est omni mundi sapientia et gloria. Unde et Paulus dicebat: "Nos stulti propter Christum: vos autem prudentes in Christo." Et Noster S. Ignatius: "Desidera stultus haberi ab hominibus, ut sapiens habearis a Deo, ut ipsum lucrifacias."
Sis populo demens, sic sapis ipse Deo.
Hoc est quod ait Paulus, I Corinth. III, 18: "Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat ut sit sapiens. Sapientia enim hujus mundi, stultitia est apud Deum." Sic ut insipientibus, pueris, rusticis docendo te accommodes necesse est, ut cum iis desipias et quasi repuerascas, juxta illud Pauli: "Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos," I Corinth. IX, 22; magna ergo sapientia est cum rusticis agere rustice, cum pueris pueriliter, cum insipientibus insipienter: qui enim hoc facere nescit, frustra in iis erudiendis laborat. Sic principi et magistratui necesse est ut humori, capacitati et ruditati plebis se accommodet.
Porro Hebraea sic habent: יקר מחכמה מכבוד סכלות מעט iakar mechachma michabod sichluth meat, quod varie a variis vertitur. Primo, Pagninus, Vatablus, Clarius, Arias, Cajetanus, Campensis aliique hebraizantes hoc hemistichium praecedenti nectentes, totum hunc versum sic apposite nectunt et vertunt, sicut muscae morientes perdunt suavitatem unguenti, sic virum pretiosum ob sapientiam et gloriam perdit parum stultitiae; vel sic: Vir pretiosus ob sapientiam et gloriam faetet propter parvam stultitiam, q. d. Parva stultitia perdit totam hominis existimationem et gloriam, quam ob sapientiam et sapientia dicta factaque adeptus erat. Audi Cajetanum: Modica stultitia faciet putere et faetere hominem quemlibet eximium, qui ipsa videbatur pretiosior sapientia, et omni honore superior: quemadmodum vel musca, sicut est dictum, nobilissimum corrumpit unguentum. Nam bonum consurgit ex integra causa, et mali licet parvi magna contagio est. Secundo, Lyranus, hebraeum יקר iakar, id est pretiosus, vertens ponderosus, sic transfert: Ponderosior prae sapientia et gloria est parva stultitia. Ponderosior, quia hominem deprimit, dejicit et perdit. Verum hebraeum iakar ubique pretiosum significat, non ponderosum. Tertio, Septuaginta verba trajicientes contrarie vertunt, parum sapientiae pretiosius est, quam gloria magna stultitiae. Ita Olympiodorus, ut sit antithesis cum muscis, q. d. Paucae muscae perdunt suavitatem unguenti, at multi magnique stulti non perdunt nec corrumpunt sapientem, licet minus sapientia praecellentem. Parva enim sapientia dignior et fortior est magna stultitia omnique ejus gloria, hoc est, omni divitum insipientium honore, opulentia, pompa et splendore. Unde Arabicus, Septuaginta
de more secutus, vertit, exiguum e sapientia pretiosius est magnificentiis stultitiae plurimae. Quarto, Noster optime ex Hebraeo vertit, pretiosior est sapientia et gloria, parva et ad tempus stultitia, eo sensu quem initio assignavi. Consentit enim Chaldaeus, quantum autem sapientium prudentia et divitum opibus praestat is, cujus mediocris est et levis stultitia? Et S. Hieronymus in veteri editione, pretiosa est super sapientiam et gloriam stultitia parva.
Quaeres, quomodo haec versio cohaeret in eodem versu cum muscis perdentibus unguentum? Respondeo per antithesin vel exceptionem hoc sensu, q. d. Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti, sic pariter stulta veraque stultitia perdit sapientiae famaeque suavitatem. Dico stulta stultitia, nam sapiens parvaque stultitia, quae congruo tempore sapienter assumitur, praestat sapienti rigidaque sapientia, adeoque ejus gloriam suffocat, exterit et perdit. Aut magis directe et quasi ex aequo, q. d. Sicut parvae paucaeque muscae perdunt suavitatem unguenti: sic parva stultitia, quae scilicet a mundanis vocatur stultitia, cum revera ipsa coram Deo sit vera meraque sapientia, superat et perdit omnem suavitatem sapientiae et gloriae mundanae, utpote cum ea sit longe pretiosior et potentior, uti patuit in Christo et apostolis, juxta illud: "Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo," Isai. XXIX, 14, et I Corinth. I, 19. Alludit enim, ut dixi, ad pauperem sapientem, qui sua sapientia liberavit civitatem, sed ob paupertatem despicitur, et habetur velut musca languida et moriens, id est homo nullius momenti, cum revera ipse sit apis praestantissima, suavissimum sapientiae mel distillans.
Tropologice S. Hieronymus et ex eo Albinus: Pretiosior et utilior est humilis gloria quam superbi elatio. Melius est ad tempus stultum videri, id est simplicem quam superbum et gloriosum. Et Lyranus: Pretiosior est sapientia cum honore parvo, quam stultitia cum honore magno, juxta illud cap. IV, 13: "Melior puer pauper et sapiens rege sene et stulto."
2. Cor sapientis in dextera ejus, et cor stulti in sinistra illius. — Hebraea, ad dexteram ejus, etc., et ad sinistram ejus. Cor omnibus hominibus sive sapientibus, sive stultis est in medio, non corporis (hujus enim medium est umbilicus), sed thoracis, sive pectoris, ad laevam tamen vergens, ut docent Hippocrates, Galenus, Aristoteles, caeterique physici et medici.
Per cor ergo, non cor corporis, sed mentem, puta rationem, voluntatem, affectum, ejusque pias actiones et operationes accipe. Est catachresis; quod enim est cor in corpore, hoc mens est in anima. Sensus igitur est primo, q. d. Sapiens cor habet in dextera, id est omnia sua prompte, expedite, agiliter, sapienter, feliciter facit; stultus vero habet in sinistra, id est sua facit tarde, im-
...pedite, inepte, stulte et infeliciter. Nam in dextera corporis parte ac manu plus est virium et agilitatis, quam in sinistra: hinc dextera symbolum est roboris, promptitudinis, agilitatis, sapientiae, felicitatis; sinistra vero debilitatis, tarditatis, haesitantiae, imprudentiae, infelicitatis.
Secundo, q. d. Sapiens omnia facit cum ratione et judicio, perinde ac si cor, id est mentem, haberet ad dexteram; stultus vero sine ratione et judicio operatur, perinde ac si cor haberet ad sinistram. Ratio est, quod sapiens operetur ex sapientia, id est ex corde, mente, ratione et judicio; stultus vero operetur ex stultitia, id est ex concupiscentia, quasi haec sit illi ad dexteram, omnia imperans, jubens, dirigens; mens vero et ratio sint illi ad sinistram. Unde Hebraice est, cor sapientis ad dexteram ejus, et cor stulti ad sinistram illius. Nam, ut docet Aristoteles, dextera omnia sunt validiora; hinc dextera pars initium praebet incedendi. Dextera enim pars movere, sinistra moveri apta est, ob eamque rem onera non parti moventi, sed mobili imponi debent; ideoque bajuli illa non dextero, sed sinistro humero imposita bajulant. Ita ipse, lib. De Incessu animal. cap. III. Quia ergo in sapiente validior est mens et sapientia, utpote quae movet alias vires, regitque ipsam concupiscentiam, hinc illi cor, id est mens, est ad dexteram, concupiscentia vero ad sinistram. Vice versa in stulto, id est vitioso, validior est concupiscentia, quae movet caeteras vires ad prosequendum opes, epulas, honores quos concupiscit; hinc concupiscentia est ei ad dexteram, cor vero et mens ad sinistram.
Tertio, cor sapienti est ad dexteram, id est ad honesta, meliora, saniora et sanctiora tendit, scilicet ad virtutes et bona opera, quibus perveniat ad felicitatem et vitam aeternam. Ita Chaldaeus: Cor sapientium, ait, incumbit ad acquirendam legem, quae data est manu dextera Dei, et cor stulti ad acquirendas facultates argenti et auri; et Thaumaturgus: Sapiens, ait, ad res dexteras et honestas sibi dux est; stultus autem ad res laevas propendet, nec unquam ad res praeclaras duce stultitia utitur; et S. Hieronymus: "Justus, inquit, sinistram in se non habet, sed totum in eo dextrum est. Et cum ad judicandum Salvator venerit, agni stabunt a dextris, haedi vero a sinistris erunt. Et in Proverbiis scribitur: Dextras vias novit Dominus; quae autem perversae sunt, a sinistris sunt. Qui ergo sapiens est, semper de futuro saeculo cogitat quod ducit ad dextram; qui vero insipiens est, de praesenti, quod positum est in sinistra. Quae quidem secutus idem philosophus et poeta ait:
Dextera quae magni Ditis sub moenia ducit, Hac iter Elysium nobis, at laeva malorum Exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.
Firmianus quoque noster in praeclaro Institutionum suarum opere, de litterae meminit, et de dextris ac sinistris, hoc est de virtutibus et vitiis plenissime disputavit." Vide dicta Proverb. IV, 27.
Quarto, sapienti cor est ad dexteram, quia circumspecte, efficaciter, ordinate et perfecte sua facit, ut in nullo erret; stultus vero ad sinistram, quia improvide, languide, praepostere, imperfecte sua peragit: hinc semper defectum aliquem operi bono admiscet. Hic sensus recte cohaeret cum eo quod praecessit: "Qui in uno peccaverit, multa bona perdet." Insuper sapiens cor habet dexterum, validum, robustum et constans in bono, ut in eo contra omnes Satanae, mundi et carnis insultus immotus perstet; stultus vero habet cor sinistrum, id est invalidum, infirmum, inconstans, quia ubi bonum facere coepit, mox levi tentatione pulsatus ab eo deficit et resilit.
Quinto, dextera symbolum est libertatis aeque ac liberalitatis; sinistra, servitutis et avaritiae. Ad dexteram enim incedunt domini, liberales et magnifici; ad sinistram servi, arcti et avari. Stultus ergo sua facit serviliter, arcte, coacte et avare; sapiens vero libere, ample et liberaliter. Hinc Aegyptii, teste Pierio, dictitabant a dextera Dei promanare omnia bona et beneficia, a sinistra vero omnia mala, omnes plagas et supplicia. Hinc rursum quidam vir eruditus sic exponit, q. d. Cor justi semper pulsatur et erigitur dextera et felici bonorum spe, at cor impii pulsatur et percellitur sinistra diffidentia, suspicione, metu, pavore et angore.
Denique breviter haec omnia complectaris sic exponendo: Cor sapientis est in dextera, id est in sapientia, hoc est in prudentia et virtute, illi enim totus intendit, et in ea quasi moratur et habitat; stulti vero cor in sinistra, id est in stultitia, puta in imprudentia et concupiscentia; illi enim totus insidet et incumbit. Hunc esse sensum indicat id quod sequitur.
3. Sed et in via stultus (male quidam legit stulti, licet ita quoque verti possit ex Hebraeo) ambulans, cum ipse insipiens sit (Hebraea, deficiat corde, id est sapientia; Syrus, cor ejus pusillum, id est parvi animi et judicii est. Arabicus, indigere facit eum cor suum, ut sit inops mentis et consilii), omnes stultos aestimat. — Symmachus, suspicatus de omnibus, quia stulti sunt; Campensis, quacumque iverit stultus, vecordia eum comitabitur, et obvios omnes stultos appellabit.
Cohaeret apte haec gnome praecedenti, q. d. Cor stulti adeo est sinistrum, id est stultum, ut caeteros omnes, etiam sapientes stultos aestimet, tum quia ex stulta persuasione et philautia se solum sapere aestimat, reliquos vero desipere, sicut qui palatum habet infectum, saporem dulcem aestimat amarum, et eos qui secus censent, errare et delirare autumat. Hoc est quod dicitur Prov. XXVI, 16: "Sapientior sibi piger videtur septem viris loquentibus sententias;" tum quia caeteros ex suo metitur ingenio et affectu: quare quod ipsi
...sapit et placet, omnibus sapere et placere judicat, ut si ipse sit gulosus, luxuriosus, superbus, etc., omnes gulosos, luxuriosos, superbos, etc., judicet: qualis enim quisque est, tales et alios judicat, ait Aristoteles, III Polit. VI. Sic Nero libidinibus oppletus, certo sibi persuadebat neminem esse castum, aut ulla sui corporis parte pudicum, teste Suetonio in Vita ejus, cap. XXIX. Sic haeretici censent catholicos sacerdotes et religiosos impure vivere et caute, non caste, eo quod illis castitatem servatu putent impossibilem, uti sibi impossibilem judicant. Nam, ut ait Seneca: "Omnis affectus hoc habet, ut in quo ipse insanit, omnes furere putet." Et, ut ait Cassianus: Qui alicui vitio subjacet, pronus est ut eidem alios subjacere judicet. Hinc infert Seneca signum viri boni esse, si displiceat malis; nondum sat bonum et felicem esse, quem nondum turba derideat.
Pro omnes stultos aestimat, Hebraea habent, dicit omni, quod stultus est: quae verba indefinita varie definiri possunt: primo, q. d. Stultus dicit cuilibet: "Tu es insipiens;" secundo, q. d. Stultus dicit omnibus se esse insipientem, id est quidquid negotietur et agat, reipsa ostendit, quod cor, id est mens ipsi deficiat, ideo omnibus patefacit suam stultitiam. Hoc secundum secuti Septuaginta vertunt, etiam in via stultus ambulat, cor ejus deficiet vel retardabitur, et quae cogitabit, vel ratiocinabitur, omnia stultitia sunt; Thaumaturgus, cogitatus ejus vani sunt stultitiaque referti; Olympiodorus Septuaginta sic explicat: "In hac vita, quam vere viam dixeris, stultus perambulans, cum ad sinistra cor habeat, semper cessat, ac posterior invenitur: in vacuum enim pergit, nequaquam sibi proposito supernae vocationis bravio. In anteriora itaque sese non extendit, nec properat ad finem; sed quamvis ad haec ipse pergere videatur, medio in cursu deficiet, omnia imperfecte et sine ratione cogitans et aggrediens. Quod si ipsam adeat viam justificationum, vel, ut verius dicam, adire se simulet, hoc est divinorum observantiam mandatorum, quia tamen illius mens deflectitur ad sinistra, cessabit prorsus atque deficiet, ut neque quid praeceptum sit intelligat, neque operetur juxta legislatoris voluntatem." Chaldaeus vero vertit, etiam in via perplexa tempore quo stultus ambulat, cor ejus caret sapientia, ita ut faciat verba quae non decet fieri, et omnes dicunt ipsum esse stultum.
4. Si spiritus potestatem habentis (Hebraice, dominantis) ascenderit super te (Symmachus, superveniat tibi, vel irruat in te; Thaumaturgus, si bellum tibi moveat spiritus adversarius, resistas valide), locum (S. Cyrillus, in cap. I Isaiae legit cor: in corde enim est locus sapientiae et constantiae) tuum ne dimiseris: Quia curatio faciet cessare peccata maxima. — S. Ambrosius legit, cura mitigabit delicta magna: "cura," i. e. diligentia, ne qua in re desis officio tuo, ait ipse in Psalm. XXXVII. Symmachus, quia pudicitia comprimit peccata magna. Minus recte Aben-Ezra per curationem accipit remissionem animi, otium, item medicinam, qua medicus curat morbos corporis. Septuaginta Hebraeum מרפא marpe, id est curatio, vertunt, sanitas; Syrus, medicatio; Arabicus, miseria; Pagninus, lenitas. Pro locum tuum, Tigurina vertit, stationem tuam; Vatablus, locum pristinum.
Jam primo, Campensis sic vertit, si cupiditas dominandi animum tuum invaserit, locum priorem ne facile deserveris; nam qui ab hujusmodi cupiditatibus animum suum compescet, multa vitabit et gravia peccata. Accedit Tigurina quae vertit, quoties affectus dominationis (vel dominii dominationis, aut dominatio) in te ortus fuerit, ne desere stationem tuam; nam qui affectus sedat, reprimit grandia peccata. Idque dupliciter exponit Vatablus. Primo, q. d. Si dominandi obrepserit cupiditas, illam cura, id est reprime et castiga: sic enim vitabis peccata multa arrogantiae, injustitiae, rapinae, etc., in quae incurrunt ii qui regunt, vel dominari cupiunt. Secundo, si regendi potestas tibi offeratur, noli efferri animo, sed modeste et prudenter ea utere: sic vitabis peccata multa. Favent Hebraea, S. Hieronymus, cujus verba mox recitabo, aeque ac Pineda. Vere Seneca, epist. 84: "Quaecumque, inquit, eminere videntur in rebus humanis, quamvis pusilla sint, per difficiles et arduos tramites adeuntur. Confragosa in fastigium dignitatis via est."
Secundo, Cajetanus, q. d. Si dominatum et regimen acceptaveris, eris medicus, qui pro tuo munere facies medicinam peccatis, non omnibus, tamen magnis: "Politica enim, inquit, gubernatio non tollit peccata omnia populi, sed peccata magna; de minimis enim non curat praetor," nec curare omnia potest: quod si tentat, audiet illud: "Stulti ad cribrum," hoc est, stulti conantur omnia minima cribri foramina obturare, sed stulto et irrito conatu.
Tertio et genuine, q. d. Si ira, vis vel impetus potentis alicujus dynastae te impellat in aliquod peccatum, ne desere locum et officium virtutis, quem requirit status et gradus tuus.
Quia curatio. — Hebraice, מרפא marpe, id est medicina, sanitas, lenitas, curatio, quia curas aegritudines et passiones animi, tum tui, tum potentis te impetentis, multa delicta avertet. Unde Tigurina vertit, qui affectus sedat, reprimit peccata grandia. Alii marpe vertunt remissio, demissio, puta animus demissus, remissus, laxus et solutus, non inflatus, tumidus et superbus.
Curatio ergo, sive sanitas haec, est animi stabilitas et constantia virtutis, qua curas tuam infirmitatem, metum et pavorem, juxta cum lenitate, patientia et mansuetudine qua curas et mitigas potentis iram, itaque cessare facis delicta plurima, quae committeres tu, cedendo et consentiendo improbae voluntati potentis, sive principis, et quae ipse committeret te cogendo ad consentiendum, vel te injuste vexando, torquendo et subinde necando. Curatio igitur est tolerantia impotentis et iniqui domini: quam qui retinet, avertit multas rixas, odia, simultates, damna quae alioqui orirentur. Nam "patientia lenietur princeps, et lingua mollis confringet duritiam," Prov. XV, 1, et XXV, 15. Vide ibi dicta.
Vox curatio significat in dominando intercurrere animi passiones, aegritudines et vulnera: puta in dominante fastum et iram; in eo qui dominatur, metum et pavorem; ac utrumque a sapiente veluti a medico, curandum esse, hunc constantia, illum lenitate et patientia. Unicum ergo remedium tentationum et persecutionum est animi stabilitas, quies et constantia; ex adverso, eorum fomentum est animi levitas, pusillanimitas et inconstantia. Unde Jeremias, Thren. I, 8: "Peccatum, inquit, peccavit Jerusalem, ideo instabilis facta est." Vide ibi dicta. Et Salomon, Prov. XXVII, 8: "Sicut avis transmigrans de nido suo, sic vir qui derelinquit locum suum." Et Eccli. cap. XI, 22: "Confide in Deo, et mane in loco tuo." Et Paulus: "Sic state in Domino, charissimi," Philipp. IV, 1. Idem a Salomone dicere philosophi. Unde Horatius, libro III Carm. ode 3:
Justum et tenacem propositi virum, Non civium ardor prava jubentium, Non vultus instantis tyranni Mente quatit solida.
Hic ergo est sanus et validus, imo curans et sanans suas et aliorum animi aegritudines. Ita S. Hieronymus, Titelmannus, Lorinus et alii.
Tropologice, quod tamen nonnulli censent esse litterale, S. Hieronymus, Salonius, Thaumaturgus et alii per spiritum potestatem habentis accipiunt impulsus et tentationes diaboli ac concupiscentiae, cui resistendum est per mentis et propositi in bono constantiam: haec enim est curatio et sanitas animi, quae cessare facit peccata plurima; ad quae incitat animam daemon per motus concupiscentiae, quos ex ea in ea suscitat. Ita Chaldaeus: "Si spiritus appetitus mali, inquit, dominatur tui et confortatur ut ascendat super te, ne dimittas locum tuum bonum, in quo stare consueveras: quoniam verba legis creata sunt medicina in saeculo, ad dimittenda peccata, et ut oblivioni tradantur coram Domino peccata maxima." Unde S. Ambrosius, in Psalm. XII: "Et si spiritus, inquit, potestatem habentis in te ascendat, ut habes in Ecclesiaste, locum tuum ne derelinquas. Etenim superiorem te Christus constituit, quem ad imaginem Dei fecit. Tene ergo superiorem fidei et pietatis locum, quem a Deo accepisti, ut superior factus ascendentem de inferioribus, hoc est de terrenis et saecularibus, spiritum nequam facile repellas, et signa ejus non suscipias in pectore tuo; non occupet animae tuae vestibula, nec introitus mentis tuae, et quasi in sylva lignorum ignibus suis caduca et fragilia populetur, aut securibus suis januas tui cordis excidat. Sit igitur in nobis non sylva, sed vinea; sit porta nostri oris et cordis clausa diligentius, ne hostis introeat. Cito dejicit januam, si patentem eam invenerit." Sic et Cyrillus Hierosolymitanus, Catech. 2, et Cyrillus Alexandrinus, lib. XII De Adoratione in spiritu, qui et addit, si vitia non castigantur, serpere in dies ad majora, et cor mentemque corrumpere, atque ad summam perniciem perducere. Nam, ut ait S. Hieronymus citans hanc gnomen tract. De Virg. servanda: "Quasi in procinctu et in acie stamus semper ad pugnam. Vult nos loco movere hostis, et de gradu decedere, sed solidanda vestigia sunt, et dicendum: Statuit supra petram pedes meos: petra refugium herinaciis" Psalm. XXXIX, 3, et CIII, 18.
Jam particulatim: Primo, S. Hieronymus per spiritum hunc accipit spiritum sive impulsum libidinis, quem curat amor castitatis et constantis pudicitiae. Unde pro curatio Symmachus vertit, pudicitia. Audi S. Hieronymum ex Symmacho: "Si spiritus principis irruerit tibi, de loco tuo ne recedas, quia pudicitia comprimit peccata magna, id est, si titillaverit mentem tuam diabolus, et te ad libidinem concitaverit, ne sequaris cogitationem pessimam et blandientem voluptatem; sed sta fortis et rigidus; frigore castitatis flammam voluptatis exstingue." Hebraeus in loco tale nescio quid suspicatus est. Si aliquam in mundo acceperis dignitatem, et ordinatus fueris major in populis, noli relinquere priora opera tua, et antiquarum virtutum ne incipias oblivisci, laboremque pristinum non habere, qui peccatorum tuorum remedium ex conversione bona nascitur, et non ex tumenti et superflua dignitate." Sic et S. Basilius, lib. De Virg., per potestatem accipit potestativam cogitationem concupiscentiae, quae mentem Virginis potenter invadit, et sollicitat ad turpia; sed illa si sapit, loco suo stet eamque excutiat: "Nullius igitur, inquit, absentis, nullius praesentis hominis speculum sit virginis anima, nisi sancti sponsi sui; nulla in eo alia, quam sponsi inspiciatur forma."
Et Auctor Catenae Graec.: "Si te, inquit, superiora petentem spiritus fornicationis malus, vel avaritiae casu adortus fuerit, omnes illi sensus occludito. Quod si peccaveris, poenitentiae pharmacum quaere:" ubi per curationem, sive medicinam, vides accipi poenitentiam. Tunc ergo spiritus habentis potestatem ascendit super aliquem, cum animae morbus illum impugnat, ac miserabiliter
...subjicit. Et quod tunc medicamen apponendum? illud certe, ut vitio impugnatus locum suum, id est modum curationis non deserat; quia si uniformis atque assidua curatio peccatis maximis solet mederi, quanto magis minora, aut non nimis radicata curabit?
Secundo, S. Ambrosius, lib. I De Offic. cap. XXI, per spiritum hunc accipit spiritum irae: "Ergo, inquit, si praevenerit et praeoccupaverit mentem tuam iracundia, et ascenderit in te, non derelinquas locum tuum; locus tuus patientia est, locus tuus sapientia est, locus tuus ratio est, locus tuus sedata indignationis est. Aut si te contumacia respondentis moverit, et perversitas impulerit ad indignationem: si non potueris mitigare mentem, reprime linguam tuam. Sic enim scriptum est: Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Deinde inquire pacem, et sequere eam. Pacem illam S. Jacob vide. Quanta primum sedatio animi! Si non praevalueris, frenos impone linguae tuae: deinde reconciliationis studium non praetermittas."
Tertio, S. Gregorius, lib. III Moral. XIII, per spiritum hunc accipit spiritum superbiae: "Ita namque, inquit, malorum locus est superbia, sicut est e contra humilitas locus bonorum, de quo loco per Salomonem dicitur: Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris; ac si aperte dicat: Si tentatoris spiritum contra te in aliquo praevalere consideras, humilitatem poenitentiae non derelinquas. Qui quia locum nostrum humilitatem poenitentiae dixerit, verbis sequentibus ostendit, dicens: Quia curatio cessare faciet peccata maxima. Quid enim est aliud humilitas lamenti, nisi medicina peccati?"
Quarto, S. Bernardus, serm. De Quadruplici debito, per spiritum hunc accipit tentationem daemonis contra vocationem, ut scilicet ordinem tuum deseras praetextu melioris boni: "Secundum enim impetum, inquit, spirituum vestrorum huic tepido remissiorem, illi ferventi vitam arctiorem proposuit, hoc solum expetens et exspectans, ut quoquo modo tollat eum a concilio justorum et congregatione. Profecto spiritus ille qui tibi hoc suggerit, spiritus mendax est, spiritus potestatem habens, qui tibi invidet locum tuum. Unde et Sapiens hujus rei non ignarus: Si spiritus potestatem habentis super te ascenderit, ait, locum tuum ne dimiseris. Absit enim ut spiritus veritatis, qui te huc adduxit, te reducere velit: quia non est in ore ejus est et non, sed est in illo est, sicut irrefragabilis auctoritas testatur: Nemo, ait Apostolus, loquens in spiritu Dei, dicit anathema Jesu. Jesus salvator, sive salus, anathema, separatio interpretatur. Qui vero tibi separationem a salute submurmurat, nec Dei Spiritus est, nec a Deo; quia Spiritus Sanctus non dispergere, sed colligere venit: qui semper revocat dispersos Israel in terram suam." Idem, serm. 48, inter parvos, dupliciter exponit, scilicet de duplici animae portione: "Duo, inquit, loca sunt animae rationalis, inferior quem regit et superior in quo quiescit Deus. De utroque potest recte intelligi quod scriptum est: Si ascenderit super te spiritus potestatem habentis, locum tuum ne dimiseris, vel inferiorem scilicet regendo, vel superiorem quiescendo." Et inferius: "Dicitur ei ergo ne ascendente super eum spiritu locum suum deserat, hoc est, ne ingruente tentatione membra sua arma iniquitatis peccato exhibeat. Notandum autem quod dicitur: Si ascenderit super te spiritus potestatem habentis; nihil quippe adversus nos malignus spiritus potest, nisi missus aut permissus. Unde cum ejus sit voluntas semper mala, nunquam potestas est nisi justa. Nam voluntas quidem ex seipso sibi inest, potestatem vero non aliunde quam a Deo habet. Quam tamen potestatem semper moderatur Dominus, ne scilicet ex nequitia voluntatis plus puniat, quam eorum exigunt merita, qui puniuntur. Et haec de inferiori loco dicta sint. Caeterum de superiori hoc intelligitur, ne quietem mentis, quam in Deo habet, tentante diabolo deserat, sed undecumque illum tentaverit, ipsa in Deo fixa constanter in tranquillitate permaneat." Et mox: "Haec, inquam, sententia convenit perfectis, qui jam in sua conversatione quodam modo imitantur statum aeternitatis."
5 et 6. Est malum quod vidi sub sole, quasi per errorem egrediens a facie principis: positum stultum (repete vidi) in dignitate sublimi (Hebraea, positam stultitiam in excellentiis, vel celsitudinibus, id est magnis), et divites sedere deorsum. — Hebraea, et divites in humilitate (in humili loco et sede) sedebant; Septuaginta, datus est stultus in sublimitatibus magnis; vetus translatio, dari stultum in sublimitatibus magnis; Chaldaeus, posuit improbum stultum ut sit in felicitate, et ministret in prosperitate, et coelo alto, et exercitus ejus sint sublimes et multi, et populus servituti subditus sub eo; Arabicus, datus est stultus in altioribus (locis), et divites sedebunt in statu contempto. Apposite haec gnome nectitur praecedenti, q. d. Dixit: "Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris:" quia inter alias mundi regumque et aulicorum vanitates, haec una non minima est, quod saepe per errorem principis potestatem habentis pauperes, viles et insipientes exaltentur, divites vero honorati et sapientes deprimantur; quare si idem tibi contigerit, locum tuum ne dimitte, patientiam retine, et mentis constantiam conserva.
Ingens utique haec est vanitas et indignitas, cum cauda assurgit in verticem, pedes cum capite locum commutant, stulti imperant sapientibus, caeci oculatis ducatum praestant, juxta illud: "Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii: ita qui tribuit insipienti honorem," Prov. XXVI, 8. Vide et Symmachum, lib. I, epigr. 29, applaudentem Ausonio: "Cui morum gravitas et disciplinarum vetustas, curulis sellae insigne pepererunt." Error proprie est in intellectu, ut cum princeps ex falsis informationibus putat sapientem et probum esse eum, qui est insipiens et improbus, ac vice versa eum qui est probus et sapiens putat esse improbum et insipientem, ideoque illum elevat, hunc deprimit. Unde Aquila et Theodotion pro error vertunt, ignorantia. Subinde tamen error est in voluntate et affectu, dum ex amore quo insipientem, quia facetus est et adulator, aut suae cupiditati obsequitur, eum exaltat; atque ex odio quo sapientem, utpote sibi adversum, prosequitur, eum humiliat. Errore ergo principis fit haec indigna personarum commutatio, et dignitatum officiorumque distributio; at non ex errore Dei, sed ex certa ejus providentia, praesertim qua populum, vel principem, vel ipsos stultos aut divites vult castigare aut probare; cujus rei duo exempla illustria recenset Anastasius Nicaenus, Quaest. XV in Scriptur. Hoc est quod ait Job XXXIV, 30: "Qui regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi." Ad haec stulti et impii "tolluntur in altum, ut lapsu graviore ruant." Sapientes et pii ex alto labuntur in imum, ut praesentes honores, utpote instabiles, despiciant, et futuros in coelis, utpote stabiles et aeternos, suspiciant et ambiant: quis enim fidat rebus et soliis humanis hoc uno constantibus, quod nihil sibi constant? Hesternum decus, hodiernum dedecus excludit. Hesternum gaudium hodiernus et repentinus moeror luctusque obruit. Hesternas opes hodierna inopia ignorat, imo ex eis stirpem poscit et mendicat. Hesternam spem et vitam hodierna mors et desperatio strangulat et suffocat. O quantum est in rebus inane! o quam angusti sunt mortalium termini!
Porro causam, cur Deus permittat stultos dominari et sapientes deprimi, esse ejus iram, et scelerum vindictam docet S. Chrysostomus, hom. 2 De Poenit.; S. Augustinus, lib. XIX Civit. XXI; S. Gregorius, XXV Moral. per plura capita; S. Cyprianus, lib. I, epist. 3 et 4; S. Bernardus, De Convers. Cleric. cap. XXVII, et alii.
Per stultum accipe pauperem, et vilem cui deest; per divitem vero quem stulto opponit, accipe potentem et prudentem, qui sua prudentia et solertia opes et honores sibi comparavit, quales sunt domini et principes. Unde explicans subdit: "Vidi servos in equis, et principes ambulantes super terram quasi servos." Est catachresis. Dives enim ponitur pro sapiente, quia divitiae saepe animos addunt, et ingenium industriamque acuunt, quod deprimit sternitque pauperes. Adde: divitiae tam spiritales sunt, ut virtus et sapientia, quam corporales. Hinc nonnulli cum S. Hieronymo divitem accipiant sapientem, qui sapientia, virtute, meritis animique dotibus dives est. Unde Campensis vertit, qui ad res gerendas vehementer idonei sunt, in humilitate sedebunt; Thaumaturgus, prudentiae opibus affluentes; Vatablus, divites sapientia et virtutibus; alii, magni in sapientia et scientia; sed hoc nonnullis mysticum videtur. Prius ergo quod dixi magis litterale est. Unde Aristoteles, IV Polit. VIII: "Nobilitatem definitisse veterem cum virtute opulentiam;" et S. Hieronymus, Contra Helvidium, esse inveteratas divitias.
Exempla hujus sententiae sunt: reges 70 qui subditi fuere Adonibezec, sub mensa ejus velut canes sedentes, imo jacentes et micas colligentes. Idem ipse facere coactus est victus et captus ab Hebraeis, Judic. cap. I, 6 et 7. Valerianus Imperator captus a Sapore, dorso suo scabellum ipsi in equum conscendenti praebuit, uti et Bajazetes Turcarum Imperator, Tamerlano. Sic Diocletianus et Maximianus posito imperio humiles fuere, et subjecti Constantino Magno, imo ab eo ad necem adacti. Chaldaeus exemplum dat Israelitas, qui cum essent domini, servire coacti sunt Idumaeis aliisque gentibus, ut patet ex lib. Judic. Sic Heliogabalus Imperator, ait Lampridius, cap. XI Vitae ejus, libertos fecit praesides, legatos, consules, duces, omnesque dignitates polluit ignobilitate hominum perditorum. Praeclare Plutarchus, orat. 2 de fortuna Alexandri: "Quis, ait, magnus est in potentia constitutus, pravitate et stultitia eum tenentibus? Aufer virtutem a fortunato, prorsum humilem cernes in gratia paranda, ob illiberalitatem: in laboribus, ob mollitiem: erga deos, ob superstitionem: erga bonos, ob invidiam: inter vivos, ob timiditatem: inter mulieres, ob libidinem. Sicut enim inepti opifices, dum magnas bases parvis donariis supponunt, eorum parvitatem hoc ipso arguunt: sic fortuna, cum ingenium vile magnis ac splendidis rebus extollit, ideo magis demonstrat, atque infamiae exponit, cum prae lenitate labascit atque impingit."
Tropologice: Stultus est stulta concupiscentia, quae erigitur dum insipiens ei se subjicit; sapiens vero est ratio et mens, quae humili loco sedet, dum concupiscentiae servire cogitur. Ita Olympiodorus et Auctor Catenae Graec.: "Qui serviunt peccato, inquit, admissarii equi facti; qui autem peccato fuerunt dominati, humilem habent sensum." Rursum princeps est diabolus, qui procurat indignos et impios promoveri ad honores, ut per eos populo dominetur, et sceleribus omnibus viam aperiat. Ita S. Hieronymus, qui et addit Hebraeum suum per principem intellexisse Deum, qui permittit impios ad honores evehi.
7. Vidi servos in equis, et principes ambulantes (pedibus quasi pedites) super terram quasi servos, — q. d. Vidi servos gloriosos et superbos vehi phaleratis auroque instratis equis, dominos vero sordidatos incedere pedites, imo pedissequos. Hinc equus symbolum est fastigii et superbiae, homo enim conscendit equum, ut altior incedat, et cervix equi erecta superbum indicat. Unde illud: "Hi in curribus, et hi in equis: nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus," Ps. XIX, 8. Thaumaturgus vertit, servos peccatorum in equis ferri, et viros sanctos pedibus honeste obambulare, videreque coram se impios superbientes: repete quod praecessit, opus est tyranni et diaboli. Exempla sunt in Roboam, cui Jeroboam servus decem tribuum imperium ademit; in Aman, qui pedes Mardochaeum equitem praeire coactus est, ac quasi praeco proclamare: "Sic honorabitur, quemcumque voluerit rex honorare," Esther VI, 9. Praeclare Seneca, epist. 47: "Stare, inquit, ante limen Callisti dominum suum vidi, et eum, qui illi impegerat titulum, qui inter ridicula mancipia produxerat, aliis intrantibus excludi." Et mox: "Tam tu illum videre ingenuum potes, quam ille te servum. Variana clade multos splendidissime natos, senatorium per militiam auspicantes gradum, fortuna depressit: alium ex illis pastorem, alium custodem casae fecit! Contemne nunc ejus fortunae hominem, in quam transire, dum contemnis, potes." Et paulo inferius: "Sic cum inferiore vivas, quemadmodum tecum superiorem velles vivere. Quoties in mentem venerit, quantum tibi in servum liceat, veniat in mentem tantumdem in te domino tuo licere. At ego, inquis, nullum habeo dominum. Bona aetas est; forsitan habebis. Nescis qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darii mater, qua Plato, qua Diogenes? Vive cum servo clementer: comitem quoque, et in sermonem admitte, et in consilium et in convictum." Hujus rei symbolo apud Romanos in Saturnalibus, famulis domini serviebant, ancillis matronae Romanae mense martio, teste Macrobio, lib. I, cap. VII, X et XII. Sapienter Comicus:
Fortuna quando saltat, insultat simul. Regnante servo, vera regnat servitus.
Vide dicta Proverb. XXX, 22. Compertum est, ait Victor in Diocletiano, "humillimos quosque, maxime ubi alta accesserunt, superbia atque ambitione immodicos esse." Hinc Felix ex servo et liberto Claudii Imperatoris ab eo creatus Judaeae praeses, "per omnem saevitiam ac libidinem jus regium servili ingenio exercuit," ait Tacitus lib. V Histor. cap. II; et Romani, teste Suetonio, cap. LIX, Tiberio occlamabant:
Regnabit sanguine multo, Ad regnum quisquis venit ab exsilio.
Tropologice S. Gregorius, XXXI Moral. X: "Equi nomine, inquit, dignitas temporalis accipitur, Salomone attestante, qui ait: Vidi servos in equis, et principes ambulantes super terram quasi servos. Omnis quippe qui peccat, servus est peccati; et servi in equis sunt, cum peccatores praesentis vitae dignitatibus efferuntur. Principes vero quasi servi ambulant, cum multos dignitate virtutum plenos nullus honor erigit, sed summa hic adversitas velut indignos deorsum premit. Hinc rursum dicitur: Dormitaverunt qui ascenderunt equos, id est, in morte animae, mentis oculos a veritatis luce clauserunt, qui in praesentis vitae honore confisi sunt."
8. Qui fodit foveam, incidet in eam: et qui dissipat sepem, mordebit eum coluber. 9. Qui transfert lapides, affligetur in eis: et qui scindit ligna, vulnerabitur ab eis. — Est haec altera pars capitis, qua post encomium sapientiae et vituperium insipientiae, utriusque dogmata, actus et effectus de more hic subnectit; insipiens enim dum aliis fodit foveam, id est struit insidias, ipse in eamdem insipienter incidit; quare sapientiae et sapientum dogma est: "Ne fodito alteri foveam," quam enim aliis fodis, tibi fodis. Ergo quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris: ita Chaldaeus, qui pergit haec adaptare Idumaeis, qui dolo cepere Judaeos dolosos; unde ipsi Idumaei dolose a Chaldaeis capti sunt: "Respondit, inquit, mensura judicii, et sic ait: Ipsi fuerunt causa ut evenirent eis omnia haec; quemadmodum vir qui fodit foveam in bivio itineris, reus est, ut cadat in eam, sic gens quae transgressa est decretum verbi Domini, et qui tenuerunt pugnam saeculi, ceciderunt in manu regis impii, qui dolosus fuit eis sicut serpens." Ita ipse more suo arcte et rabbinice.
Apte ergo haec cohaerent cum praecedentibus, q. d. Stulti saepe dejiciunt sapientes, ac servi dominorum sedes occupant per dolum, calumniam aut violentiam; sed haec tandem in eorum caput recidunt, ut ipsi pariter ab aemulis vel hostibus dejiciantur et sternantur. Aliter Thaumaturgus, qui censet hic recenseri opera principis, de quo vers. 5, puta tyranni vel daemonis. Quatuor hae paraemiae ad eumdem scopum collimant, idemque significant, scilicet vanitatem et insipientiam eorum qui per res difficiles, arduas et periculosas, praesertim per fraudem aut vim, similemve injuriam magna moliuntur, ex eo quod illa non nisi cum ingenti labore et periculo perficiant; quo fit ut saepe periculo ipso laedantur et pereant, atque malum quod aliis parant, licet non semper, saepe tamen in ipsosmet justo Dei judicio recidat, dum reciprocante justa Dei vel hominum vindicta, clades eadem vel similis in ejus auctores revolvitur: ut qui alteri pauperiem, despoliationem, carcerem, plagas, vulnera, necem injuste machinati sunt, in eadem lege talionis incurrant; idque saepe in hac vita, semper in futura. Cajetanus subtiliter has quatuor paraemias ita distinguit, ut prima fossarum spectet ad insidias aliis parantes; secunda dissipantis sepes, ad aliena invadentes; tertia
...transferentis lapides, ad eos qui congregationes perturbant; quarta scindentis ligna, ad eos qui unitatem scindunt, schismaque efficiunt; verum, ut dixi, eodem omnes tendunt, idemque in genere omnium est scopus, ac mens eadem. Ita S. Hieronymus, Thaumaturgus et alii.
Exempla sunt in Saule, cujus insidiae contra Davidem in ipsummet revolutae sunt; aeque ac Achitophelis, II Reg. XVII, 23; item Jezabelis, III Regum XXI, 5; Caiphae, Joan. XI, 49, et aliorum. Sic Maxentius pontem dissutilem super Tiberim insidiose struens insequenti Constantino, ex eodem in Tiberim dejectus mersusque est, teste Eusebio, lib. IX Histor. cap. VIII, et lib. I De Vita Constantini, cap. XII.
Similes sunt philosophorum gnomae. Hinc Pausaniae, Lacedaemonum duci, Plutarchus in Cimone hoc datum narrat oraculum: Poena luenda tibi est: affert injuria cladem. Et Pisistrato: "Nemo hominum aliquibus faciens injuriam, poenam non persolvet." Rhadamantus apud Aristotelem, V Ethic., pronuntiat "justum esse ut quae quis fecit injuste, eadem et patiatur." Unde Pythagoraeorum axioma: "Jus rectum fuerit, factis si perferat aequa." Lex 12 Tabularum: "Si membrum rupit, ni cum eo pacet, talio esto."
Qui fodit foveam, incidet in eam, — id est, qui alteri struit dolum, eodem peribit. Sumpta est metaphora a venatoribus qui feris, et a militibus qui hostibus dolose parant fossas, easque cespite contegunt, in quas incauti hostes et ferae incidunt; sed ipsimet venatores non raro incogitanter in easdem prolabuntur. Eamdem ad verbum gnomen habet Ecclesiasticus, cap. XXVII, 29, ubi eam explicui. Porro Thaumaturgus clare vertit, at qui alteri insidiatur, nescit quod sibi ipsi primum, et soli parat insidias. Sic saepe (quod maxime hic spectat Sapiens, uti dixi initio versus) qui per fraudem et calumniam viros probos statu suo dejiciunt, illumque invadunt et occupant, eodem ab aliis, quos illis aemulos Deus suscitat, dejiciuntur, imo subinde capite minuuntur et vita mulctantur.
Qui dissipat (Vatablus, perrumpit; Tigurina, demolitur) sepem, mordebit eum coluber, — qui in cavernis vel herbis sepium delitescere solet. Sensus est, quem paulo ante dedi, q. d. Qui aliena invadit et irrumpit, in damnum idem et simile incurret. Thaumaturgus, qui securum alterius demolitur praesidium, in serpentis morsus passim incidet.
Tropologice, sepes dissipant et lapides transferunt, ut sequitur, qui receptas probasque leges et jura tam publica, tam religionis, tam disciplinae convellunt, ideoque puniuntur vel ab hominibus, juxta illud Proverb. XXII, 28: "Ne transgrediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres tui." Et illud Isaiae LVIII, 12: "Vocaberis aedificator sepium," id est reformator disciplinae. Ita S. Hieronymus; et Olympiodorus: Sepes, inquit, est fides Ecclesiae fundata Apostolica praedicatione, quam subvertunt haeretici; unde et ipsi subvertentur. Rursum sepes est sanctitas animae, et timor Domini, quem qui dissipat mordebitur a diabolo. Unde Auctor Catenae Graec. totum hunc versum sic vertit, qui peccat, ipse suam ipsius animam punit: Qui ergo contemnit praecepta, vel etiam in fallacium rerum cognitionem impingit, divina gratia nudatus mordebitur a peccato. Insuper sepes sunt munimenta animae, quibus defenditur a periculis peccandi, uti sunt claustra virginum, praesentia parentum, superiorum vel sociorum, quae qui amovet, facile in diaboli tentationes et morsus incidit.
Qui transfert (subtrahit; Cajetanus, commovet; Campensis, projicit; Syrus, mutabit; Arabicus, tollit) lapides (id est materiam aliquam lapidum, praesertim si id facit, ut sepem, vel hortum vel domum alienam diruat aut vastet), affligetur in eis, — tum labore, quo eos transfert; tum casu vel allisu lapidis cujuspiam, quo laedetur vel obteretur. Pro affligetur hebraice est, dolore afficietur; Aquila et Symmachus, dilacerabitur in eis; Complutenses, torquebitur. Sensus est, q. d. Qui rem periculosam aggreditur, non raro ipso periculo capitur et laeditur. Rursum qui aliis damnum infert, sibi ipsi infert. Sic Samson, concutiens columnas domus ad perdendum Philisthaeos, seipsum perdidit, dum ejusdem ruina oppressus est, Judic. XVI, 30.
Et qui scindit (secat, findit) ligna, vulnerabitur ab eis. — Septuaginta, periclitabitur in eis; Syrus, dissipatio ejus fiet; Arabicus, claudetur in eis; alius, calescet in eis, id est aduretur et cruciabitur. Jam primo, Chaldaeus hanc paraemiam et praecedentem accipit de Manasse adorante idola lignea, ideoque capto ab Assyriis: "Dixit Salomon, inquit, propheta: Revelatum est coram me quod Manasses filius Ezechiae futurus est ut peccet, et ut adoret simulacra lapidea; ideo tradetur in manu regis Assyriorum, et vinciet eum catenis eo quod cessare fecit verba legis, quae scripta fuerunt a principio in tabulis lapideis; ideo tribulabitur in eis: et Rabsaces frater ejus futurus est, ut adoret simulacra lignea, et ut dimittat verba legis, quae posita fuerunt in arca lignorum Setim: ideo futurus est, ut comburatur igni per manum angeli Domini." Verum haec symbolica, judaica et aliena sunt. Secundo, Vatablus et Clarius censent hic significari, citra industriam nil recte fieri posse, ac sine sapientia molestum esse quemvis laborem, ut sive quis lapides transferat, sive ligna findat, nisi adhibeat industriam, multum sit laboraturus, seque defatigaturus, idque saepe irrito conatu nulloque effectu. Tertio et genuine, sensus est, q. d. Qui res difficiles et periculosas aggreditur, saepe earum periculis capitur et obruitur, juxta illud Eccli. III, 27: "Qui amat periculum, in illo peribit."
Tropologice, qui in Ecclesia vel congregatione facit schisma, eodem affligetur, imo subinde pe-
...perit sapientia; Arabicus, et sapientia virtus roboris; S. Hieronymus in veteri editione, et reliquum fortitudinis sapientia est; Symmachus, procedit qui vigorem adhibuit ad sapientiam; alius, praestantia rectificandi sapientia; Pagninus, excellentia sapientiae super alta est, quod rectum faciat; Vatablus, excellentia rectificationis (Cajetanus, rectitudinis) est sapientia; Campensis, sapientia res difficiles alioqui, faciles reddit; Tigurina, exercitus etiam requirit aliquos, qui reddat eos fortiores; alius, excellentia dirigit se per sapientiam. Omnia fere eodem recidunt, q. d. Sicut cos acuit rectamque facit aciem ferri, quae prius torta erat et retusa: sic excellentia, industria, et exercitium sapientiae, velut cotis, in eo consistit, quod hominem faciat rectum, eumque dirigat in omnibus actionibus, illasque rectas, aequas, justas sanctasque efficiat. Efficit enim ut homo a recto proposito non deficiat, sed in omnibus judicium rectae rationis, ac divinae legis et voluntatis velut rectissimam operum regulam sequatur.
Denique Hebraeum כשרון kisron tria significat, scilicet industriam, rectitudinem et congruentiam. Unde tertio, vertas, et residuum, vel excellentia congruentiae est sapientia, q. d. Excellentia sapientiae et virtutis in eo sita est, si omnia fiant congrue, honeste, decore, ut in omnibus servetur to prepon; sed hoc opus, hic labor est mentis pervigilis, omnesque circumstantias loci, temporis, personarum attente lustrantis et circumspicientis.
Jam primo, Chaldaeus per ferrum accipit coelum ferreum, quod recludit aperitque sapientia, id est sapiens poenitentium oratio: "Quando, inquit, peccavit populus, facti sunt coeli fortes sicut ferrum, ne deducerent pluviam; et quia illa generatio non oravit coram Domino, ideo condemnata est omne saeculum in fame; et quando conveni sunt, et congregantur per turmas, et praevalent contra concupiscentias suas, et constituunt praepositos, ut quaerant misericordiam a Deo coeli, est voluntas eorum propter excellentem rectitudinem sapientiae illorum:" voluntas, id est favor, benevolentia, beneficentia; unde Costus vertit, illis coelum, propter dignitatem et decorem sapientiae illorum, omnia ex voto tribuit. Verum nemo non videt haec mystica esse, imo violenta et coacta.
Secundo, Septuaginta, quos sequuntur Thaumaturgus, Olympiodorus, et S. Cyprianus, lib. V Testim. ad Quirinum, cap. LXXXVI, haec nectunt versui praeced.: "Scindens ligna, inquiunt, periclitabitur in eis, si exciderit ferrum, et ipse faciem turbabit," q. d. Findens ligna periculum adit, ne si ferrum quo secat e manubrio excidat, ipsum turbet, dum ipsum vel alium ferit et laedit.
Tertio, Campensis vertit et explicat per antithesin ferri et sapientiae, quod ferrum deficiat aliquando, sapientia nunquam: "Si retusum, inquit, fuerit ferrum, quo secant ligna, quantumvis fortibus multum negotii exhibebit; sapientia vero difficiles alioqui res, saepe faciles reddit."
Quarto, Hebraeum חילים chaialim, quod Noster vertit, multo labore, significat quoque vires, copias, exercitus. Unde Tigurina vertit, cum ferrum hebes fuerit, nec facies ei polita, exercitium postulat; exercitus quoque requirunt aliquem, qui fortiores reddat: sed majore studio optare conveniet sapientiam, quia, ut superius dixit, plus valet plusque efficit sapientia, quam arma bellica. Sic et Pagninus, Clarius et Vatablus. Aliter quoque Cajetanus, Olympiodorus, Moringus; ac fere tot hic sunt versiones, quot interpretes, tot sententiae, quot capita.
10. Si retusum fuerit ferrum, et hoc non ut prius, sed hebetatum fuerit, multo labore exacuetur, et (sic) post industriam sequetur sapientia. — Pro retusum fuerit Hebraice est קהה keha, id est obstupuerit, stupidum et obtusum sit; keha uti litteris, ita et significatione alludit ad כהה caha, id est caligavit, obscuritas est, pertinetque ad oculos et ad visum: quod enim est acies videndi in oculo, hoc est acies scindendi in cultro; unde sicut oculus hebetatus acie dicitur caligare, sic et culter. Hinc Cajetanus vertit, si obscuratum est ferrum. Rubigo enim obscurat et hebetat ferrum, a qua dum tergitur, politur, lucescit et splendescit, juxta illud Ezech. XXI, 9: "Gladius exacutus est et limatus, etc. Ut splendeat limatus est." Pro et hoc non ut prius, Hebraice est והוא לא פנים קלקל, vehu lo panim kilkal, quod Pagninus et Tigurina vertunt, nec facies ejus fuerit tersa, vel polita; Vatablus, et ipse scindens non terserit utrumque latus; Syrus et ipsum faciem perturbat. Noster melius vertit "et hoc non ut prius," scilicet tersum politumque fuerit.
Pro multo labore exacuetur, in Hebraice est וחילים יגבר vachaialim iegabber, quod varii varie vertunt. Septuaginta, et fortitudines confortavit; Syrus, et interfectos multiplicat; Pagninus, et vires roborabit; alii, vires roborabit scindens; Tigurina, exercitum postulat; Campensis, quantumvis fortibus multum negotii exhibet; Vatablus, tunc vires scindentis evincet ferrum; Noster optime vertit, "multo labore exacuetur." S. Hieronymus, in veteri editione, virtutibus corroborabitur vel confortabitur; Complutenses, et potentias confortabit; Thaumaturgus, per injustitiam adaugere quaerit potentiam brevi duraturam; alii, praevalebit exercitus. "Et post industriam sequetur sapientia." Septuaginta, et abundantia viro, non sapientia; Syrus, lucrum pros-
...vis fortibus multum negotii exhibebit; sapientia vero difficiles alioqui res, saepe faciles reddit."
Verum longe melius et verius Noster vertit per homoiosin, sive assimilationem ferri cum sapientia, quod sicut ferrum hebetatum per laborem acuitur, sic et sapientia, et virtus per torporem hebetata acuatur per industriam. Unde ait: "Si retusum fuerit ferrum," puta ferreus culter vel gladius, "et hoc non ut prius," id est, et hoc non fuerit politum et acutum sicut erat prius, "sed hebetatum fuerit" per rubiginem vel nimiam sectionem, "multo labore exacuetur;" Hebraice, in fortitudinibus, vel in multa strenuitate, virtute et robore roborabit, scilicet illud faber: "Et (id est sic, vel simili modo) post industriam sequetur sapientia."
Sensus ergo est, q. d. Sicut culter vel gladius ferreus rubigine obductus (rubigo enim exedit ferrum), retusus et hebetatus, crebra et laboriosa confricatione cotis vel chalybis, subinde etiam ignitione et malleatione acuitur: sic pariter mentis acies otio, desidia, gula, aliove vitio retusa et hebetata, magno rursus industriae, studii et virtutis exercitio et labore acuenda est, et ad pristinum rigorem revocanda. Cos ergo, quo retusa torpidaque virtus et sapientia acuitur, est animi corporisque excitatio, confricatio et exercitatio, sicut disputatione et confricatione argumentorum acuitur ingenii et veritatis acumen; ignitio est consideratio ardensque meditatio, juxta illud Psaltis: "In meditatione mea exardescet ignis" charitatis et zeli. Malleatio est mortificatio, poenitentia, tribulatio. Ita S. Hieronymus: "Si se, inquit, aliquis viderit per negligentiam amisisse scientiam Scripturarum, et acumen ingenii ejus fuerit obtusum, et conturbatus nequaquam manserit qualis esse jam coeperat: evenit quippe interdum, ut cum modicum scientiae quis habuerit, elatus in superbiam, discere desistat et legere, et paulatim ex eo quod nihil ei additur, subtrahatur, et vacuum disciplinis pectus remaneat, ferrumque quod acutum fuerat hebetetur: otium enim et desidia quasi quaedam rubigo sapientiae est. Si igitur quis hoc passus fuerit, non desperet remedium sanitatis, sed vadat ad magistrum, et rursum instruatur ab eo, et post laborem et industriam sudoremque nimium valebit sapientiam recipere, quam amise-
rat. Hoc est quod in Hebraeo significantius dicitur: Et fortitudinibus corroborabitur, id est, labore et sudore, et industria, et quotidiana lectione sapientiam consequetur; et fortitudo ipsius habebit hunc finem, ut accipiat sapientiam." Accedunt Albinus, Titelmannus et alii, qui sic exponunt, q. d. Sicut si otietur ferrum, obtunditur, nigrescit, rubiginem contrahit, consumitur: sic si ars, scientia, virtus non exerceatur, languet, sordidatur, corrumpitur: quod damnum non nisi magno labore et studio reparari potest. Vere Plutarchus in Moral.: "Ut culmus, inquit, primum in altum insurgit impetu, deinde crebris geniculis intersecatur, postremo in summo venti flatibus laborat: sic quidam initio fervent, deinde subinde subsistunt et offenduntur, in extremo deficiunt defatigati."
Rursum hanc gnomen applices politiae, puta rectoribus, magistris, parentibus, q. d. Sicut ferrum hebetatum non a seipso, sed a fabro per cotem aliudve instrumentum acuitur: sic subditi, discipuli, filii in studio sapientiae et virtutis hebetes et desides multo rectorum, praeceptorum et parentum labore et industria excitandi, acuendi, poliendi, perficiendi sunt. Unde B. Dorotheus, Climachus, Cassianus caeterique rerum spiritualium magistri docent superiores debere subditorum virtutem variis exercitiorum industriis pungere et stimulare, itaque acuere, ne si eam otiari sinant, illa pigrescat, torpescat, hebescat: quare eos qui id facere vel ex metu, vel ex desidia negligunt, perinde facere ac si parens filio panem subtrahat: quo fit ut filius non crescat, sed deficiat et arescat; vicissim subditos non debere id aegre ferre, sed eis gratias agere, quod officio suo, ad quod a Deo obligantur, rite perfungantur ad subditorum bonum. Sicut ergo culter coti non indignatur, sed si loqui posset, eidem gratias ageret, quod ejus confricatione, licet laboriosa et aspera, acuatur, poliatur et splendescat: sic pariter subditos rectoribus gratias agere par est, quod eorum monitis, correctionibus, disciplina, poenitentiis, etc., in humilitate, patientia, obedientia omnique virtute religiosa acuantur et perficiantur.
Porro, S. Bonaventura hanc gnomen applicat non subditis, sed Praelatis, quorum mores mutarunt honores, q. d. Praelati, qui antea erant modesti, humiles, probi, et ad omnem virtutem acuti, per Praelaturam facti superbi, liberi, imperiosi, et honori, opibus, ac deliciis vacantes, hi magno correctionis labore indigent, ut ad primaevum splendorem et acutam virtutis aciem revocari queant. Ratio est, quod nemo subditorum illos corrigere audeat, et, si quis audeat, ipsi eum non audiant. Vide S. Gregorium, hom. 18 in Ezech., ubi docet subditos magis oratione et exemplo sanctae vitae, quam verbo corrigere debere suos superiores.
Denique hanc gnomen applices quibuslibet sive
...superioribus, sive inferioribus, sive aequalibus, juxta illud Prov. XXVII, 17: "Ferrum ferro exacuitur, et homo exacuit faciem amici sui," q. d. Sicut ferrum aciem retinet, dum usu teritur; et dum non teritur, magis atteritur: usu enim ipso acuitur, non usu rubigine consumitur: sic pariter vis animi nostri vel in virtutibus, vel in scientiarum artiumque habitibus concidit, nisi illi in actum revocentur; quare amicus, cum amico dissertans, ejus animi vires expolit et exacuit. Porro ferrum notat naturae nostrae per corpus et concupiscentiam depravatae, duritiem et depressionem, ut instar ferri non nisi magno longoque labore ad virtutem et sapientiam coelestem expoliri et exacui possit. Hinc Isidorus, lib. XVI Etymol. cap. XX, ferri haec dat etyma: Ferrum, inquit, dicitur a farre, quod farra, id est semina frugum terrae condat; alii, quia feratur in agros colendi causa; nonnulli, a ferendo. Additque versam in opprobrium speciem ferri, quod eo fundatur sanguis humanus, ideoque sanguinem hunc de ferro se ulcisci, cum ferrum sanguine contactum celerius rubiginem contrahat. Audi et Plinium, lib. XXXIV, cap. XIV: "Ferrum, inquit, optimum pessimumque vitae instrumentum: siquidem hoc tellurem findimus, serimus arbusta, ponimus pomaria, vites squalore deciso annis omnibus cogimus juvenescere. Hoc excutimus tecta, caedimus saxa, omnesque ad alios usus ferro utimur. Sed eodem ad bella, caedes, latrocinia non cominus solum, sed etiam missili volucrique nunc tormentis excusso, nunc lacertis, nunc vero pennato: quam sceleratissimam humani ingenii fraudem arbitror. Siquidem ut ocyus mors perveniret ad hominem alitem illam fecimus pennasque ferro dedimus. Quamobrem culpa ejus non naturae fiat accepta: et tamen potest innocens esse ferrum. In foedere illo quod, expulsis regibus, populo Romano dedit Porsenna, nominatim invenimus, ne ferro nisi in agricultura uteretur." Haec ille.
Et post industriam (sequitur) sapientia. — Industria est animi promptitudo et sagacitas, sive habilitas ad aliquid faciendum, puta ars et solertia ingeniosa ad rem conficiendam; inde pro artis sive ingenii exercitatione accipitur. Unde Festus: Industrium, inquit, veteres dicebant indostruum, quasi quidquid ageret initio strueret et studeret domi. Sapientia ergo et virtus paratur industria, id est primo, labore et exercitio; secundo, sagaci mentis solertia et ingenio. Sic videmus eos qui industrie, id est methodice et artificiose student, parvo labore plus proficere, quam caeteros, qui magno. Ars enim superat naturam et vires. Sic fabri, qui callent artem acuendi ferreos cultros, longe melius et minori labore id faciunt quam caeteri qui artem illam ignorant. Vere Plinius, lib. IX, cap. IV: "Rhombus, inquit, et squatina, raia, et pastinaca cum tardissimi sint piscium, tamen saepe reperiuntur habentes in ventre mugilem, omnium velocissimum solertia et ingenio capientes. Ita quidam arte superant longe potentiores opibus aut viribus." Hinc industria in emblemantibus pingitur ut matrona amicta veste pretiosa, artificiose opere phrygionio elaborata; dextra tenet examen apum, altera machinam, quae pondera in altum elevat; pingitur nudis pedibus, in capite gestat statuam Pluti, quia ipsa parit opes, quibus praesidet Plutus. Idem habet locum in virtute, sanctitate et perfectione. Qui enim novit artem contendendi ad apicem virtutis, parvo labore eum adipiscitur, quem alii magna fatigatione post multos annos vix assequuntur. Tales sunt qui toti sunt in jejuniis vitaque rigore et austeritate; item qui toti vacant rebus externis, ut curandis infirmis, pauperibus, hospitibus, etc. At qui vacant charitati et orationi, cito ad perfectionem conscendunt: sanctitas enim in charitate consistit. Rursum industria et praxis accumulandi merita, augendique gratiam et gloriam est, si omnia opera etiam adiaphora facias ex charitate; cui si addas alios aliarum virtutum actus et fines, singulae eidem actui novum addent meritum; quare viri solertes suos actus faciunt ex imperio charitatis, religionis, humilitatis, obedientiae, gratitudinis, patientiae aliarumque virtutum, v. g. dum edunt, student, docent, etc., initio operis idipsum Deo offerunt, dicuntque Domino: Volo edere, studere, docere, simileque opus facere ex tui amore, ut tibi placeam; ex tui cultu, ut te honorem; ex humilitate, ut me despiciam; ex obedientia, ut jussis tuis vel superiorum meorum obtemperem; ex gratitudine, ut tibi pro beneficiis in me collatis gratias agam, teque laudem et celebrem; ex patientia, ut cruci et passioni tuae me conformem; ex zelo animarum, ut proximos convertam vel in virtute promoveam: quo enim idem actus a melioribus et pluribus virtutibus imperatur, eo est melior, eoque majora gratiae et gloriae praemia promeretur. Hoc est quod ait S. Augustinus: "Non numerositas operum, non diuturnitas temporum, sed major charitas meliorque voluntas auget meritum." Exstant libri sapientes de praxi et industria virtutes et merita accumulandi, quos operae pretium est legere et in effectum deducere.
11. Si mordeat serpens in silentio (Hebr. absque murmure, mussitatione, sibilo), nihil eo minus habet qui occulte detrahit. — Pro qui occulte detrahit, Hebraice est בעל לשון baal lascon, id est dominus linguae, vel habens linguam, per quem Septuaginta, Syrus et Arabicus intelligunt incantatorem, qui sua לחש lachas, id est mussitatione et murmure, puta suis carminibus vel veneficiis solet excantare serpentes, ne mordeant et noceant. Unde Septuaginta vertunt, si momorderit serpens in non susurro, et non est amplius incantanti, scilicet remedium contra morsum: quia serpens incantatur ne mordeat; post morsum enim non prodest incantatio. Unde Syrus vertit, non est lucrum (alii, utilitas) in malefico; Arabicus, non re-
...perietur in malefico bonitas; Aquila, absque incantatore; S. Hieronymus vero in veteri editione vertit, si momorderit serpens in silentio, non est amplius (remedium) habenti linguam; repete, si habens linguam in silentio maneat, nec lingua utatur: atque exponit de peccatore, qui peccatum commissum silet, nec vult confiteri, cui proinde nullum supersit veniae remedium: "Si quem, inquit, serpens diabolus occulte momorderit, et, nullo conscio, eum peccati veneno infecerit; si tacuerit qui percussus est, et non egerit poenitentiam, nec vulnus suum fratri et magistro voluerit confiteri, magister qui linguam habet ad curandum, facile ei prodesse non poterit. Si enim erubescat aegrotus vulnus medico confiteri, quod ignorat medicina non curat." Sic et Olympiodorus. Hinc et Thaumaturgus vertit, occultum autem serpentis morsum incantatores non medicabuntur. Mali itaque vani sunt. Accedit Cassianus, Collat. II, cap. I, ubi Serapion narrat se consuetudinem furandi panem superasse per publicam furti confessionem. Confirmat id ex hoc loco quem sic legit: "Si momorderit, inquit, serpens non in sibilo, non est abundantia incantatori, taciti serpentis morsum perniciosum esse designans; id est, si per confessionem suggestio seu cogitatio diabolica incantatori cuiquam, spiritali scilicet viro qui carminibus Scripturarum mederi protinus vulneri, et extrahere de corde consuevit noxia venena serpentis, patefacta non fuerint, succurrere periclitanti periturove non poterit." Superior ergo et confessarius est excantator peccatorum. Verum optime vertit S. Hieronymus in Vulgata; nam baal lascon, id est dominus linguae, est detractor. Sensus ergo est quasi dicat, ait S. Hieronymus: "Serpens et detractor aequales sunt: Quomodo enim ille occulte mordens, venenum inserit, sic iste clam detrahens, virus pectoris sui infundit in fratrem, et nihil habet a serpente amplius. Cum enim lingua hominis ad benedicendum Deum et aedificationem proximi sit creata, ille eam serpenti aequalem facit, dum virtutibus ejus in perversum abutitur. Detractor ergo est serpens."
Primo, quia sicut serpens abscondite venenum infundit, et cum advertis, invenis te ab illo percussum, et veneni pestiferi violentia sauciatum: sic detractorem admittens, et fratris peccata aut defectus audiens, subito amorem quem erga illum habebas, aut vulneratum aut penitus exhaustum invenies. Detractio enim in hoc differt a contumelia, quod haec palam et in facie probrum alteri praesenti objiciat; illa vero furtim, clam et occulte absenti obtrectet.
Secundo, morsus serpentis non unam, sed multas plagas morsu suo homini infligit, quia venenum per omnia membra proserpit, eaque inficit et cruciat. Sic et detractor sua malevolentia et maledicentia fratrem laedit, pacem turbat, charitatem dissipat, unitatem scindit, audientes scandalizat; odia, lites, rixas et bella suscitat, adeoque subinde coetus, urbes et regna evertit.
Tertio, serpentis lingua est trisulca, ait Plinius, lib. XI, cap. LVII; et Isidorus, lib. I Orig. cap. IV: "Tenuissima, ait Plinius, serpentibus (lingua), et trisulca, vibrans, atri coloris, et, si extrahas, praelonga." Unde mordendo tria vulnera infligit: sic et lingua detractoris detrahentis conscientiam peccato lethali vulnerat, famam proximi sauciat, et audientium aures mentemque malevolentia sua inficit. Unde S. Bernardus, De Triplici custodia, manus, linguae et cordis: "Lingua, ait, maledica illius percutiens conscientiam, et hujus vulnerans charitatem, secum pariter utrumque perimit. Numquid non viperea est lingua ista? ferocissima plane, nimirum quae tam lethaliter tres inficiat flatu uno. Numquid non lancea est ista lingua? profecto et acutissima quae tres penetrat ictu uno: Lingua, inquit, eorum gladius acutus. Gladius equidem anceps, imo triceps est lingua detractoris." Addit deinde aliquid magni et miri: "Nec vero ejusmodi linguam ipso etiam mucrone, quo Dominicum latus confossum est, crudeliorem dicere verearis; fodit enim haec quoque Christi corpus et membrum de membro, nec jam exanime fodit, sed facit exanime fodiendo. Ipsis quoque nocentior est spinis, quas illi tam sublimi capiti furor militaris imposuit; seu etiam clavis ferreis, quos sanctissimis manibus illis et pedibus consummatio judaicae iniquitatis infixit. Nisi enim hujus, quod nunc pungitur et transfoditur, corporis sui vitam illius vitae corporis praetulisset, nunquam illud pro isto mortis injuriae, crucis ignominiae tradidisset. Et dicimus: Levis res sermo, tenera, mollis et exigua caro lingua hominis: quis sapiens magni pendat? Levis quidem res sermo, quia leviter volat, sed graviter vulnerat; leviter transit, sed graviter urit; leviter penetrat animum, sed non leviter exit; profertur leviter, sed non leviter revocatur; facile volat, atque ideo facile violat charitatem."
Quarto, Horus Apollo detractoris hieroglyphicum ponit basiliscum, sive regulum, qui solo visu homines interficit: sic et detractor sola voce. Rursum alii serpentes excantari possunt, regulus vero nequaquam. Unde illud Jeremiae VIII, 17: "Ego mittam vobis serpentes regulos, quibus non est incantatio." Sic et detractor, quia occulte detrahit, ab eo qui detrahit impediri nequit, cum ipse purgare nequeat seipsum, ignorans crimen sibi objici, imo et alios calumniam passos, unico verbo summae famae et quieti restituunt.
Denique pro non minus habet, Hebraice est לא יתרון lo iitron, id est non amplius habet, non excellit serpens morsu suo morsum domini linguae, id est detractoris, sed potius ab eo superatur. Est miosis: minus enim dicitur et plus significatur, q. d. Amplius mordet lingua detractoris, quam serpentis. Occultior, dolosior, nocentior est morsus detractoris, quam serpentis. Hic enim corpus, ille famam et conscientiam mordet, et mordendo perimit: quare virulentia linguae detractricis vincit virus omne anguium et aspidum; nec tam serpentina est, quam gehennalis et diabolica, uti docet S. Jacobus, cap. III, 7, ubi pluribus idipsum ostendi. Quare "dum aures inficit, animas interficit," ait S. Bernardus, serm. 24 in Cantica, ab ejus mores et gestus hypocriticos, quibus amore ficto celat odium virulentum, ita graphice depingit: "Alii, inquit, simulata verecundia fuco conceptam malitiam, quam retinere non possunt, adumbrare conantur. Videas praemitti alta suspiria, sicque quadam cum gravitate et tarditate, vultu maesto, demissis superciliis et voce plangenti egredi maledictionem, et quidem tanto persuasibiliorem, quanto creditur ab his qui audiunt, corde invito, et magis condolentis affectu, quam malitiose proferri. Doleo, inquit, vehementer pro eo quod diligo cum satis, et nunquam potui de hac re corrigere eum. Et alius: Mihi quidem, ait, bene compertum fuerat de illo istud, sed per me nunquam innotuisset; at quoniam per alterum patefacta est res, veritatem negare non possum, dolens dico: Revera ita est."
Quinto, lingua detractoris est serpentina; habet enim serpens sub lingua vesicam plenam veneno, quae quando mordet rumpitur. Similem habet detractor sive susurro. Unde illud: "Venenum aspidum sub labiis eorum, linguis suis dolose agebant," Psal. CXXXIX, 4. Hac de causa serpentinis Judaeorum linguis contra Mosen murmurantibus eique detrahentibus, Deus serpentes ignitos immisit, Num. XXI, 5, ad quos alludens hic Chaldaeus sic apposite vertit: sicut immittuntur serpentes igniti, ut vexent et noceant saeculo propter peccata domus Israel, qui non laboraverunt in verbis legis in silentio: sic non erit amplius viro, qui accusator est et susurro, quoniam igne gehennae succendetur.
Sexto, Vatablus sic exponit, q. d. Sicut serpens non praeventus, nec impeditus incantatione, obvios mordet: sic natura nostra, destituta sapientiae incantamento, aliis detrahit, et proximorum famam devorat, rodit et mordet, juxta illud Horatii, I Serm. satyr. 4: Absentem qui rodit amicum, etc. Hic niger est; hunc tu, Romane, caveto.
Septimo, aspidis morsus est lenis, ut vix sentiatur velut punctura acus, sine tumore; virus tamen ejus illico ad sanguinem et viscera pervadit. Unde Cleopatra aspidis morsu se occidit, ut suavissime moreretur, ne cum Antonio marito a Caesare Augusto post Actiacam de iis victoriam duceretur in triumphum. Sic detractoris sermones lenes sunt, blandi et jucundi: simulat enim asseritque se non ex odio, sed ex amore et studio emendandi vitia proximi recensere; sed illico maledicentia vulnerat famam absentis et conscientiam audientis. Rursum, ex morsu aspidis vix gutta distillat sanguinis clari et rubri, sed obscuri et nigri: sic et detractio nil distillat, nisi famae et conscientiae denigrationem; prodit enim ex lingua ejusque vesica, quae uti serpenti, sic et detractori fusca est et atra, atroque veneno referta.
Octavo, Syri juxta Euphratis ortus, per naturalem complexionis antipathiam, vel, ut alii volunt, sympathiam, non mordentur, nec laeduntur a serpentibus, aeque ac Psylli in Africa, Ophiogenes in Cypro et Hellesponto, Marsi in Italia: hi enim omnes, ait Plinius lib. XXVIII, cap. III, "sunt terrori serpentibus, tactu ipso levant percussos (a serpentibus) suctuque modico." Vide Delrio, De Magia, Quaest. IX et XIII. Sic viri sapientia, fama et sanctitate eminentes, detractorum linguas non metuunt; sed omni detractione superiores sunt, quin
12. VERBA ORIS SAPIENTIS GRATIA: ET LABIA INSIPIENTIS PRAECIPITABUNT EUM.
Hebraea, deglutient, vel devorabunt eum. Ita Septuaginta; Syrus, verba oris sapientis gloria, et labia stulti maculant illum; Arabicus, impediunt illum; alius, perdunt illum; Cajetanus, destruent illum; Campensis, subvertent eum; Tigurina, ex ore sapientis prodeunt res quae gratiam conferunt, quam labia stulti velut absorbendo auferunt.
Pronomen eum dupliciter sumi potest: primo, absolute, ut referat sapientem; secundo, reciproce, ut referat insipientem. Priori modo est antithesis pugnae insipientiae et insipientis contra sapientem et sapientiam, q. d. Sapiens loquitur verba gratiosa; at stultus superbus et invidens contradicit, ac multis verbis et rationibus contra eum pugnat, ut eum praecipitet, supplantet, vincat, confundat et sibi similem faciat. Ita S. Hieronymus qui et addit: "Et revera praecipitatur vir sapiens, quando in aurem loquitur imprudentis, et verba ejus in profundo, ut ita dicam, gurgite pereunt. Unde beatus ille est qui in aurem loquitur sapientium." Posteriori modo, nervosior est antithesis stultitiae et stulti, impugnantis et praecipitantis non sapientem, sed seipsum, q. d. Sapiens loquitur cum multa gratia, puta sapienter, modeste, benevole, utiliter, amabiliter, jucunde: quo fit ut audientium gratiam sibi conciliet; at insipiens loquitur insipide, immodeste, arroganter, imprudenter, impudenter, petulanter: quo fit ut odium audientium sibi consciscat, quin et lites et rixas, quae eum in gravia damna, ac subinde in mortem et gehennam praecipitant. Unde Thaumaturgus, bonus et sibi et proximo operatur conducibilia: stulto sua garrulitas perniciosa est; et Olympiodorus, sermo sapientis neque inhumanus est austerusve, neque mollis et dissolutus; sed gratia multa conditus, ita ut pariter cohibeat, neque sinat auditores diffluere. Ita S. Bonaventura.
Ratio a priori est quod verba oris sapientis prodeunt ex corde gratiis et virtutibus fragrante, quod verbis suam fragrantiam aspirat; verba vero stulti prodeunt ex corde stolido, vecordi omnique gratia destituto, quod suam stoliditatem et vecordiam verbis instillat, juxta illud Senecae, epist. 114 et 115: "Talis hominibus fuit oratio, qualis vita. Non potest alius esse ingenio (dictis et factis), alius animo color: oratio vultus animi est;" quare vox sapientis procedit ex affectu cordis, in gratia oris, in magnificentia operis, juxta illud: "Diffusa est gratia in labiis tuis," Psal. XLV, 3; et illud: "Sapiens in verbis seipsum amabilem facit: gratiae autem fatuorum effundentur," Eccli. XX, 13; et illud de Christo: "Omnes testimonium illi dabant: et mirabantur in verbis gratiae quae procedebant de ore ipsius," Luc. IV, 22; et illud Pauli: "Sermo vester semper in gratia sale sit conditus, ut sciatis quomodo oporteat vos unicuique respondere," Coloss. IV, 6, et Ephes. IV, 29; et illud Mosis: "Fluat ut ros eloquium meum, quasi imber super herbam, et quasi stillae super gramina," Deut. XXXII, 2.
Tertio, Chaldaeus gratiam non hominum, sed Dei accipit; unde vertit: "Sapientis hominis verba oris, qui quo tempore vindicta orbi impendet, invenitur in generatione; si orat, avertit sane supplicium, et Dominum ad miserationem adducit."
Hae gnomae sunt disparatae, aeque ac illae in Proverbiis: quare non est necesse unam alteri connectere. Si quis tamen hanc praecedenti nectere velit, dicat detractori omnibus ingrato et exoso opponi hic sapientem, cujus verba omnibus sunt grata et accepta.
Porro Cajetanus, Arboreus, Hugo et Dionysius hanc gnomen ita praecedenti apposite attexunt, q. d. Stultus, qualis est detractor, non tantum alteri, cui detrahit, sed et sibi ipsi nocet; seipsum enim in gravia et inextricabilia mala ultro praecipitat, quae eum, velut balaena Jonam, absorbebunt et devorabunt, ut habent Hebraea.
Nota: To praecipitabunt notat primo, praecipitantiam linguae in stulto, qua sine consideratione quidquid in buccam venit, praeceps eloquitur. Unde S. Bonaventura: "Ratio praecipitationis, ait, est indiscretio; et ratio hujus est, quia non considerat."
Unde dicitur Proverb. XXIX, 20: Vidisti hominem velocem ad loquendum? stultitia magis speranda est, quam illius correptio." Hinc Thaumaturgus vertit:
Stultos contra, immoderata loquendi
Secundo, to praecipitabunt, ait Lyranus, notat loquacem dicacitate sua praecipitem volvi, ac instar ejus qui ex alto monte praecipitatur, per praerupta ruere in exitium tum scelerum, tum damnorum et suppliciorum. Unde Olympiodorus legens, labia stulti demergent ipsum: Demersio, inquit, de qua hic loquitur Ecclesiastes, ad aeterna referenda est supplicia, q. d. Loquax praecipitat se in profundum abyssi, puta in stomachum imumque ventrem gehennae, ut ibi sit cibus et pabulum tam ignis quam diaboli. Aliter S. Hieronymus: "Revera, ait, praecipitatur vir sapiens, quando in aurem loquitur imprudentis, et verba ejus in profundo, ut ita dicam, gurgite pereunt."
13. INITIUM VERBORUM EJUS STULTITIA, ET NOVISSIMUM ORIS ILLIUS ERROR PESSIMUS.
Pagninus, insania magna; Tigurina, vesania perniciosa; Cajetanus, trica mala; Campensis, furia quae periculo non caret; Septuaginta, circumlatio pessima; Syrus, pudenda mala; Arabicus, perversio incommoda. "Symmachus, ait Hieronymus, transtulit: Tumultus et quaedam verborum inconstantia, dum non manet in sententia, sed putat in multiplicatione sermonum effugere peccatum se posse. Cum enim nec praeteritorum meminerit, nec futura cognoscat, et ignorantiae tenebris volutetur, falsam sibi scientiam repromittens, in eo doctum se putat et sapientem, si verba multiplicet. Potest hoc et de haereticis accipi, qui prudentium virorum dicta non capiunt, sed se ad disputationes contrarias praeparantes, et initium et finem loquendi vanitate cum multo errore convolvunt, et cum nihil sciant, loquuntur plura quam norunt." Haec S. Hieronymus.
Sub initio et novissimo, sive sub principio et fine, velut sub extremis media interjacentia intellige, q. d. Stultus, dum loquitur, incipit stultitiam qua plenus est, eructare; quoque plus loquitur, eo stultiora profert; quo fit ut tandem errores pessimos effundat, quia quod semel insipienter dixit, hoc pertinaciter tueri et prosequi satagit, juxta illud Philosophi: "Parvus error in principio, magnus fit in fine." Stultus ergo tota oratione sua delirat, nec ulla ejus pars a stultitia immunis est: quin potius crescente oratione crescunt ejus desideria, adeo ut desinant in errores pessimos, v. g. in haereses, blasphemiam, atheismum. Huc facit illud Cleomenis ad legatos Samiorum: "Quae primo dixistis non memini, ne media quidem intelligo, postrema non probo." Ita Plutarchus, in Apophth.
Aliter Thaumaturgus: Stultus, inquit, dum os aperit, stulte orditur, statim finem facturus: quia ex amentia non scit prosequi et connectere sermonem. Quare incipit a temeritate, a vana gloria, a voluptatum desiderio, ac desinit in pervicaciam, superbiam, imprudentiam, blasphemiam. Ita Hugo. Rursum alii, q. d. Sapientes oratores maximam curam habent exordii ut auditorum gratiam sibi conciliant, et epilogi ut persuadeant quod intendunt; at stultus utrumque negligit; nam in exordio insulsa sua dicacitate auditores a se avertit, et in epilogo nil nisi stultitiam omnibus exsibilandam proponit, praesertim dum per stultam mentis inconstantiam facit ut epilogus exordio non respondeat, imo contradicat. Unde Chaldaeus vertit, peroratio pravis motibus scatet.
14. STULTUS VERBA MULTIPLICAT.
quia rebus et sapientia caret: hinc verba nugacia coacervat, idemque importune et clamose sine judicio cum fastidio audientium millies iterat, juxta illud Apuleii Apol. 1: "Oratio, quae rebus flaccet, strepitu viget." Et illud Theocriti de Anaximene perorante: "Incipit verborum flumen, mentis gutta." Ita Stobaeus, serm. 34. E contrario sapiens in verbis brevis est, in sensu multus, nam paucis multa significat. Ita Auctor Catenae Graec.: "Et multis pauca dicens, inquit, obstreperus videtur et nugator. Sapiens ergo est pauciloquus, stultus vero multiloquus." Rursum stultus verba multiplicat, quia etiam dum de virtutibus loquitur, multa vane de iis effutit, quae ipse in corde non habet, nec sentit: quare similis est garrienti picae vel hirundini, aut loquaci graculo, qui cum labiis assidue garriat, cor tamen sensu vacuum est, nec quidquam eorum quae garrit, intelligit. Hoc est quod ait Ecclesiasticus cap. XX, 21: "Homo acharis (i. e. sine gratia, cujus sermo gratia non est conditus) quasi fabula vana (fabulas fabulatur quasi fabulo, imo fabula est) in ore indisciplinatorum assidua erit:" quare "ex ore fatui reprobabitur parabola: non enim dicit illam in tempore suo."
IGNORAT HOMO, QUID ANTE SE FUERIT: ET QUID POST SE FUTURUM SIT, QUIS EI POTERIT INDICARE? — Apte cohaeret haec gnome praecedenti, q. d. Stulti multiplicant verba, quia de iis quae praeterita sunt multa garrire solent, atque etiam futura curiosa pervestigatione nimium sollicite inquirunt, et praedicere audent, cum paucissima sint, quae certo sciat homo de praeteritis, et de futuris pene nulla habeatur certa cognitio: propter quod omnino vanum videtur super hujuscemodi incertis et incognitis (quod faciunt insipientes) multiplicare sermones. Hanc gnomen audivimus cap. III, 22, et VII, 1, ubi eam explicui.
Porro primo, Chaldaeus vertit, stultus in inani verborum strepitu, quibus nihil opus erat, totus est, neque scire quisquam potest quid illius diebus, et quid sub ejus exitum eventurum est. Quis enim ei renuntiaturus est? Secundo, Tigurina vertit, stultus multis verbis utitur, et ignorat homo iste quorsum eat; quis autem ei indicaret quid secuturum? Et Campensis, stultus sic verba multiplicat, ut nemo intelligere possit quid velit, et multo minus de futuris aliquid ex illis colligere. Tertio, Aben-Ezra censet ultima verba dici ex persona stulti, q. d. Stultus verba multiplicat de suis voluptatibus, iisque quae concupiscit, quia nullo tangitur metu futurorum, puta judicii et gehennae. Dicit enim: Haec incerta, imo vana et inania sunt, juxta illud Epicuri:
Ede, bibe, lude, post mortem nulla voluptas.
Voluptuarii enim, ut suis cupidinibus libere et secure indulgeant, negant animae immortalitatem, negant coelum, negant infernum, negant tandem omne numen. Verum primus sensus maxime appositus et genuinus est.
15. LABOR STULTORUM AFFLIGET EOS, QUI NESCIUNT IN URBEM PERGERE.
Difficilis locus est, ex eo quod difficile sit definire quid significet haec paroemia: "In urbem pergere." Primo, Cajetanus censet hic redargui principem qui viam ad urbem suam facit obscuram, anfractuosam et difficilem, cum recta, patens et pervia esse debeat. Et in hoc, inquit, uno labore stulti, omnes similes labores stultorum indecentes et noxii intelliguntur. Verum hoc longe petitum est, et a Vulgata alienum.
Secundo, Mercerus, et ex eo Delrio in Adag., autumant per urbem proverbialiter significari negotii culmen et finem, q. d. Stulti rem inchoant, et nesciunt eam finire, et ad perfectionem perducere.
Tertio, Isidorus Clarius et Campensis vertunt, stultus rationem vivendi civiliter ignorat, barbarus est et agrestis, cum sapiens et justus sit comis et urbanus. Accedit Moringus, qui censet alludi ad rusticos quorum labor est cassus, si tempestive fructus in urbem non convehant, cum est mercatus, ut eos divendant, aut, q. d. Inanis est labor stultorum verba multiplicantium, quia nesciunt composite et urbane loqui, uti faciunt urbis incolae.
Quarto, Aben-Ezra et Vatablus, q. d. Stulti versantur et fatigant se circa arduas quaestiones; cum tamen vulgares et obvias ignorent, quod proverbialiter dicitur: "Nescit viam in urbem;" quid enim notius via regia et trita in urbem? Unde Emmanuel Sa: Nesciunt in urbem pergere, hoc est, inquit, notissima ignorant.
Quinto, noster Pineda, pergere in urbem, vel ut Arabicus vertit, incedere per civitatem, accipit pro perambulare urbem, id est regere urbem, ut taxentur hic principes, consiliarii et magistratus insipientes, qui urbes sibi subditas et commissas non visitant, ut abusus tollant, jus dicant et omnia recte disponant. Perambulare enim in Scriptura est vox notans imperium et gubernationem, uti ostendi Zachar. I, 11. Huic expositioni apte cohaeret quod sequitur: "Vae, tibi, terra, cujus rex puer est!"
Sexto, simplicius dicas esse metaphoram a mancipiis damnatis ad labores, vel in ergastulis, vel in agris, vel in fodinis ad effodienda metalla ferri, aeris, argenti, etc., qui cum ibi vitam laboriosam degant, ignorant viam in urbem, ut in ea vitam civilem, facilem et commodam (in urbe enim omnium rerum est commoditas et copia) agant; aut a viatoribus et peregrinis, qui cum viam rectam et compendiariam in urbem, ad quam tendunt, ignorent, per circuitus, anfractus et dispendia viarum vel sero, vel nunquam ad urbem destinatam perveniunt, q. d. Simili modo stultus laborat, ut sapienter et feliciter vivat; sed frustra, quia viam in urbem, id est rationem et methodum sapientiae ignorat, nescit sapienter res suas exsequi, nescit qua in re sit sapientia: quaerit enim eam in libertate, gula, luxuria, etc., cum sita sit in prudentia et virtute.
Tritum est in Italia exemplum de nobili quodam Transalpino, qui contendens in urbem Romanam, cum in hospitiis vina delicata inquireret, ideoque famulos praemitteret, qui vina hospitiorum explorarent, et ubi melius reperirent, januae inscriberent, est, cum tandem optimum invenissent inscripserunt, est est; quare ibi nobilis tantum potavit, ut ex crapula mortuus sit, nec in urbem pervenerit. Unde famuli sepulcro ejus inscripserunt: "Per est est dominus noster mortuus est."
Hinc S. Hieronymus per urbem accipit veritatem et sapientiae civitatem, atque hanc gnomen primo, exponit de philosophis: "Lege Platonem, inquit, Aristotelis revolve versutias, Zenonem et Carneadem diligentius intuere, et probabis verum esse quod dicitur: Labor stultorum affliget eos. Veritatem illi quidem omni studio quaesiverunt, sed quia non habuerunt ducem et praevium itineris, et humanis sensibus rati sunt se comprehendere posse sapientiam, ad civitatem minime pervenerunt. De qua in psalmo LXXII, 20 dicitur: Domine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum rediges. Omnes enim umbras et diversas imagines atque personas, quas sibi in diversis dogmatibus induerunt, in urbe sua Dominus dissipabit. De qua alibi scribitur: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei," Psal. XLV, 5. Et in Evangelio: Non potest civitas abscondi supra montem posita, Matth. V, 14. Et in Isaia: Civitas munita Isai. XXVII, 10, quae oppugnatur; equidem hanc veritatis et sapientiae civitatem, tum firma sit et robusta, omnes sapientes saeculi
et haeretici impugnare conantur." Secundo, de haereticis: "Et quod de philosophis diximus, inquit, hoc idem et de haereticis sentiendum, quod frustra laborent et affligantur in studio Scripturarum, cum ambulent in deserto, et civitatem invenire non valeant, de quorum errore et Psalmista commemorat dicens: Erraverunt in solitudine in inaquoso: viam civitatis habitaculi non invenerunt," Psal. CVI, 4. Huc usque S. Hieronymus. Alludit enim ad urbem Hierosolymam, quae Judaeis erat urbs sapientiae, doctrinae, legis, fidei, religionis, templi omnisque boni. Unde ad eam ter in anno ex lege pergebant Hebraei ex tota Judaea, ut Deum in templo colerent et legem audirent; Hierosolyma ergo eis erat urbs sapientiae, matrix Ecclesiae, paradisus terrestris et imago coeli: quare qui sapientem, sanctam et felicem volebant agere vitam, pergebant Hierosolymam; qui vero hoc iter nesciebant, vel ruralibus aliisque molestis negotiis occupati extra eam degebant, hi ignorantem vel insipientem, terrestrem, molestam et infelicem vitam degebant. Hisce ergo hic Ecclesiastes stultos comparat, eo quod suis negotiis molestis, vanis tamen et inanibus occupati, quasi in agris laboriose vivant, nec ad quietem sanctamque sapientiae et virtutis viam, cujus typus erat Hierosolyma (quae Hebraice idem est ac visio pacis), perveniant.
Hinc Chaldaeus vertit, fatigatio stulti, qua defatigatur in stultitia, ipsa delassat eum, adeo ut non discat ire in civitatem, in qua sapiens habitat, ad quaerendum ab eo disciplinam. Hac de causa Christus jussit Saulo, dixitque: "Ingredere civitatem, et ibi dicetur tibi quid te oporteat facere," Act. IX, 7.
Allegorice et anagogice stulti nesciunt viam in urbem, id est in Ecclesiam tum militantem, tum triumphantem, quia haerent in via, id est in terra cupediis et nugis. Nesciunt ergo viam in urbem, id est in coelum ad aeternam felicitatem. Ita S. Hieronymus, Olympiodorus, Thaumaturgus et alii. Docet igitur haec gnome nos in hac vita non esse cives, sed advenas et peregrinos, quorum est pergere ad patriam, puta ad urbem coelestem, "cujus artifex et conditor est Deus," Hebr. XI, 10. "Non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus," Hebr. XIII, 14. Hinc Thaumaturgus vertit, caeterum homo, qui in civitatem bonam concedere nescit, et oculorum suorum et faciei afflictionem exspectat.
16. VAE TIBI, TERRA, CUJUS REX PUER EST, ET CUJUS PRINCIPES MANE COMEDUNT.
"Puer," tum aetate, tum potius insipientia, inexperientia et concupiscentia, qui scilicet pueriles habet mores, affectus, conceptus, quales habuit Roboam, cum 40 esset annorum, III Reg. XII, 4. Nam aliqui nonnullos reges praeclaros electos fuisse pueros legimus, ut Joas, qui septennis creatus est rex, IV Reg. XI, 22; et Josias qui octennis, II Paral. XXXIII, 1; et Salomon, qui duodennis, uti scribit S. Ignatius ad Magnesian., licet verius sit Salomonem fuisse circiter viginti annorum, cum regnum inivit.
Parum ergo ad rem facit aetas juvenilis, aeque ac prosapia regalis. Hinc Plato in Theateto ait omnes reges ex servis oriundos, et servos oriundos ex regibus. Quocirca S. Hieronymus, cum puerum interpretatus esset aetate puerum, subdit: "Verum mihi sacratius quid latere videtur in littera, quod juvenes dicantur in Scriptura, qui a veteri auctoritate desciscunt, et cana praecepta parentum contemnunt: qui neglecto Dei mandato cupiunt statuere traditiones hominum. De quibus et in Isaia Israeli Dominus comminatur, eo quod noluerit aquam Siloe, quae vadit cum silentio, et veterem piscinam averterit, eligens sibi fluenta Samariae et gurgites Damasci: Et dabo, inquit, juvenes principes eorum, et illusores dominabuntur eis."
Unde pro puer Hebraice est נער naar, id est puer, juvenis, insipiens; quare a naar Germani acceperunt suum nar, id est stultus: pueritiae enim vitia sunt inconsideratio, inexperientia, ineruditio, ignorantia, concupiscentia, stultitia, levitas, inconstantia. Quapropter Seneca, epist. 4: "Adhuc, inquit, non pueritia sed, quod est gravius, puerilitas remanet; et hoc quidem pejus est, quod auctoritatem habemus senum, vitia puerorum; nec puerorum tantum, sed infantium: illi levia, hi falsa formidant, nos utraque."
Hinc illa comminatio, Isaiae, III, 4: "Dabo pueros principes eorum." Ubi S. Basilius: "Adolescentia, inquit, levissima est, et ad flagitia quaeque apprime mobilis, ceu sunt indomitae et effrenes concupiscentiae, belluinae et immanes irae, linguae incontinentia, contumeliae, arrogantia, fastus ex animi elatione; reliquae item affectiones juventuti vernaculae et coalumnae, invidiae ob exsuperantem alterius eminentiam, suspiciones propter contractam familiaritatem: examina enim innumerabilium vitiorum se agglomerant et adjungunt juventuti." Et S. Ambrosius, lib. I De Interpell. cap. VII: "Adolescentia, ait, sola et invalida viribus, infirma consiliis, vitio calens, fastidiosa monitoribus, illecebrosa deliciis, atque aestu sanguinis vaporantis ignescens." Accedit Xenophon: "Sicut, inquit, novelli citharaedi multas perdunt citharas, sic cupidi juvenes rempublicam saepe evertunt."
Occasione stultorum, de quorum insipientia et noxa multa dixit, Ecclesiastes transit ad reges et principes insipientes et stultos, quorum eo major est noxa, quo major est dignitas et potentia. Eorum enim stultitia in totum regnum dimanat illudque pessumdat, praesertim quia, ut ait Claudianus, "Regis ad exemplum totus componitur orbis." Sapienter Gerbodus Episcopus Rhemensis, epist. (est 80 inter epistolas S. Hildeberti, tom. III Biblioth. SS. Patrum) ad Andegavensem Episcopum, juvenem, sui male compotem: "Non per aetatem longam, inquit, coepisti experientiam, nec adhuc mens tua casuum varietate decocta maturuit, nimirum: Exsultat levitate puer, gravitate senectus." Vae
ergo familiae, domui, urbi, reipublicae, cujus rex vel rector immaturus est aetate et scientia. Porro Chaldaeus hanc gnomen restringit ad Jeroboam: "Vae tibi, inquit, terra Israel, in tempore quo regnaverit super te Jeroboam impius, et cessare faciet a te sacrificium matutinum, et principes tui, antequam offerant juge sacrificium matutinum, panem comedunt."
Huc facit symbolum Pythagorae: "Puerum aut feminam stricto gladio vagari, omen malum, id est non defuturum malum si gubernatio imprudentibus, ineptis et levibus tradatur hominibus."
Tropologice Olympiodorus: Civitas, inquit, est anima, cujus rex est mens et intellectus, qui si levis sit, et gulae voluptatumque appetens, animam perdet; sin sacris nutriatur disciplinis, eam beabit. Rursum S. Hieronymus: Civitas, ait, est Ecclesia, cujus rex, id est praelatus vel episcopus puer est infirmitate, insipientia, vita. Symbolice S. Hieronymus et S. Augustinus, lib. XVII De Civit. XX, per regem puerum accipiunt diabolum insipientem et impium. Verba S. Augustini recitabo versu sequenti.
Tropologice S. Gregorius, lib. XVI Moral. XXV: "Rursum per mane, inquit, praesentis vitae prosperitas designatur, sicut per Salomonem dicitur: Vae tibi, terra, cujus rex est puer, et cujus principes mane comedunt. Quia enim mane primum diei tempus est, et vespere extremum, nequaquam reficiendi sumus de hujus vitae prosperitate quae praevenit, sed de his quae in fine diei, id est in mundi termino sequuntur. Mane ergo comedunt, qui de hujus mundi prosperitatibus extolluntur, et dum praesentia vehementer curant, futura non cogitant."
ET CUJUS PRINCIPES MANE COMEDUNT, — id est intempestive comessantur cum rege puero; pueri enim mane ante ortum solis mox ut e somno evigilant, ob stomachi calorem fament cibumque poscunt. Tota eorum enim sapientia est in palato et sapore, cum tamen regum et principum sapientia sita sit in cerebro et cura sapienter administrandi rempublicam; quare temperantes et sobrii sint oportet: nihil enim sapientiae et consiliis ita contrarium, ut intemperantia et ebrietas.
Mane ergo, dum vigent jejuna mens lumenque rationis, ac vivaces sunt spiritus ex nocturno somno, principes dent consultationibus et negotiis tractandis; meridiem vel vesperam refectioni corporis, uti faciebat Augustus Caesar, teste Suetonio. Matutinum enim tempus ad consilia et negotia aptissimum est, quia ipsum est lux mentis aeque ac corporis. Hinc mane dicitur inchoatio diei et luminis, quod inde manet in reliquum diem, ait Varro, lib. V De Lingua Latina. Adjungunt Servius et Festus manum priscis significasse bonum: unde immane idem est quod malum; nihil autem tam bonum quam lux. Hinc Graeci, cum lumen affertur, dicunt: φῶς ἀγαθόν. Nonnulli tamen mane derivant a manibus, quod a locis inferioribus, ubi sunt manes, id est animae et spiritus defunctorum, cum sole lux emergere et oriri videatur.
Quocirca Jeremias, cap. XXI, vers. 12: "Judicate, ait, mane judicium;" mane, id est sobrii, ait Vatablus, ne per ebrietatem corrumpatis judicia. Hinc Isaias, cap. V, vers. 11: "Vae, ait, qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam." Ratio a priori est, quod rex et principes debeant esse regula totius reipublicae. Quare in regendo debent sequi rectam rationem: hanc autem offuscant, imo avertunt gula et ebrietas, fovent autem temperantia et sobrietas, praesertim matutina. Hinc Salomon, Prov. XXXI, 4: "Noli, ait, regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum: quia nullum secretum est, ubi regnat ebrietas, ne forte bibant, et obliviscantur judiciorum, et mutent causam filiorum pauperis." Rursum magistratus, convivia agitantes, in iis vectigalia et opes civitatis absumunt, ac populum offendunt et scandalizant.
Exempla regum intemperantium sunt: Sardanapalus totus in epulis et ganeis, ab Arbace praefecto invasus, seipsum cum regio concremare coactus, vitam cum monarchia Assyriorum (hanc enim Arbaces ad Medos transtulit) perdidit. Sic gula intempestiva perdidit Alcibiadem, Lucullum, Caligulam, Ptolomaeum Philopatorem, Antiochum Magnum, qui ob vinolentiam totos dies dormire solebat, teste Plutarcho in Flaminio, Demetrium Poliorcetem, M. Antonium Triumvirum, cujus tempestivas perpotationes memorat Cicero in Philip. Tiberius Caesar epulabatur quandoque ac potabat biduum continuum; unde a militibus pro Claudius Tiberius Nero, per scomma vocabatur Caldius Biberius Mero, ait Suetonius in ejus Vita, cap. XIII et XXII. Vitellius vomendi consuetudine se idoneum ad omne cibi genus praestabat, utebaturque jentaculo, prandio, merenda, coena, comessatione, ideoque post paucos menses vita et imperio privatus est. Nero monstrum fuit naturae, et voluptatis gulaeque mancipium; hinc crudelis in alios, damnatus a senatu, in seipsum saevire, seque pugione confodere coactus est. Commodus Imperator cum nimia crapula gustum amisisset, stercus humanum cibis admiscuit, irridens eos qui hanc mixturam exhorrerent, ait Herodianus et Lampridius. Heliogabalus Imperator in conviviis assiduus, pavonum, lusciniarum, phoenicopterorum, phasianorum et psittacorum linguis, ac camelorum calcaneis epulas instruebat; quod de avibus supererat, canibus dabat: ita Herodotus et Lampridius. Hinc oppressus misere periit.
Nam, ut sapienter ait Aristoteles, lib. V Polit. cap. X: Qui se voluptatibus dant, facile in contemptum veniunt, et multas se opprimendi occasiones praebent. Unde Alexander Magnus rerum gestarum gloriam sua vinolentia obscuravit, adeo ut Antigonus ei dixerit ipsum indignum esse qui imperaret; unde ipsa eum vita et imperio privavit. Hausit hoc vitium a patre Philippo, de quo muliercula: "Provoco, inquit, a Philippo ad Philippum, sed ab ebrio ad sobrium."
17. BEATA TERRA, CUJUS REX NOBILIS EST, ET CUJUS PRINCIPES VESCUNTUR IN TEMPORE SUO, AD REFICIENDUM, ET NON AD LUXURIAM.
Quidam pathetice vertit, o beatam terram, etc. Pro non ad luxuriam, hebraice est לא בשתי lo basthi, quod nonnulli apud Kimchi vertunt, non in stamine, id est non in mixtione, ut scilicet sapientia non misceatur vino, sicut stamen miscetur et intexitur subtegmini intexendo; aut ne singuli cyathi singulis cibi bolis misceantur, uti faciunt potatores, cum longe parcius sit bibendum, quam comedendum. Verum nova et coacta est haec expositio.
Pro nobilis hebraice est בן חורים ben chorim, vel ut alii pronuntiant, horim (q. d. Heroum), id est filius candidatorum, hoc est ingenuorum, nobilium, principum (olim enim nobiles et principes candidati, id est candidis vestibus amicti incedebant, ut ostendi cap. VIII et IX), puta ingenuus, nobilis princeps (qualis enim est pater, talis est filius, ac filii nobilium et principum sunt nobiles et principes). Unde Septuaginta vertunt, filii ingenuorum; Syrus, filii libertatis; Arabicus, filius liber; alius, filius heroum: חרים horim enim sunt heroes; Tigurina, generosus est; Campensis, vir strenuus. Tales fuere veteres heroes. "Heros, inquit Servius ex Hesiodo, est vir fortis, semidens, plus ab homine habens." Unde Cicero, lib. I ad Attic.: "Heros ille noster Cato."
Nobilis. — Intellige nobilitate non tam generis, quam sapientiae et virtutis, quae sola vera et solida est nobilitas, puta animi generositas ad magna et praeclara audendum et gerendum, quae suo genere suisque patribus et avis dignum se nepotem praebeat. Nam, ut ait Euripides: Beatus mihi vir nobilis videtur. Qui vero non justus est, licet a patre meliore quam Jupiter sit, genus deducat, ignobilis mihi videtur.
Est antithesis versus praecedentis, q. d. Sicut misera et infelix est terra, cujus rex est puer, id est puerili et in gulam abjecto, ac projecto in voluptates animo: sic beata et felix est terra, cujus rex est animo nobili et generoso, qui cum suis principibus generosa spectat moliturque, ac proinde voluptates despicit, nec nisi negotiis publicis confectis suo tempore vescitur, non ad luxum et gulam, sed ad necessariam virium refectionem et sustentationem.
Porro Chaldaeus hanc gnomen restringit ad Ezechiam, quem opponit Jeroboam: "Beata erit terra, inquit, in tempore quo regnaverit super te Ezechias filius Achaz, qui erit de genere domus David regis Israel; qui erit vir fortis in lege, et faciet ad quod obligatum est ex praeceptis legis; et principes tui, postquam offerunt juge sacrificium, comedunt panem post quartam diei horam, de labore manuum suarum, in fortitudine legis et praeceptorum, et non in infirmitate et caecitate oculorum, in infirmitate studii et praeceptorum."
Nobilis. — Ex hoc loco Bartholus in leg. Honor. § De Honor. ff. De muner. et honor., docet privilegium nobilitatis, ut ex ea potius quam ex plebeiis familiis assumantur ad honores, dignitates et magistratus, conforme esse juri naturae et divino. Idem docet Tiraquellus, tract. De Nobilit. cap. XX, num. 1 et seq. Quin et Plato in Alcibiade: "Consentaneum est, inquit, meliores esse naturas in nobili genere, quam in ignobili; ac necesse est ut bene nati, si bene educantur, ita demum ad virtutem perveniant." Et S. Thomas, in cap. I ad Hebr. lect. 3, ut facile quis aliquam dignitatem administret, praeter sapientiam exigit ne erret in gubernando, ac virtutis potentiam in exsequendo, generis quoque prosapiam ne contemnatur praecipiendo. Nobilitas enim generis filio nobili dat magnam apud populum auctoritatem; unde Germani nobiles mirifice honorant. Rursum eadem stimulus est filio ut nobiliter vivat, ac digna nobilitate sua avorumque factis gerat. Insuper cum regi vel principi in principatu succedunt filii jure haereditario, non externi licet aptiores jure electionis, tollitur omnis eligendorum ambitio, invidiae, lites, rixae, schismata et bella quae ex electione consequi solent.
Caeterum, in praelatura ecclesiastica, licet Aaroni in Pontificatu jussu Dei successerint filii et nepotes, in nova tamen lege Christus voluit Pontifices, Episcopos caeterosque Praelatos non nasci, nec jure haereditario succedere, sed eligi eos qui sapientia, virtute et dotibus caeteris praestarent. Hoc enim exigebat dignitas, utilitas et majestas Pontificum et Sacerdotum Christi, utpote qui quasi homines coelestes caeteris viam in coelum praere debeant, ideoque "vivere ut numina, loqui ut oracula." Unde cum in Pontificis cujusdam electione commendaretur unus a generis nobilitate, respondit alter: "Piscatori Petro successorem quaeri, non Augusto," uti refert Glossa, cap. Quoniam, Quaest. I, verb. Invidia.
CUJUS PRINCIPES VESCUNTUR IN TEMPORE SUO, AD REFICIENDUM, ET NON AD LUXURIAM.
Hebraea, in fortitudine et non in potatione, id est vescuntur ut roborent vires corporis et animi ad laborandum pro republica, non ad compotationem, lutum et crapulam. Hinc Tigurina vertit, comedunt ad vires reficiendas, non ut certent poculis; Campensis, comedunt quantum satis est ad vires conservandas, non comessationibus dediti; alius, pro necessitate, non pro luxu et ebrietate. Unde S. Hieronymus ait, hic eos judices praedicari, qui nequaquam voluptatem negotiis civium praeferant, sed post multum laborem et administrationem reipublicae, cibum capere quasi necessitate cogantur. Idem a Salomone didicit sanxitque Plato, lib. II De Legibus, ubi vini usum magistratibus non concedit, nisi reficiendi corporis vel morbi causa. Symmachus vertit, cum probitate virili, id est, ut comparent sibi virile robur, firmamque valetudinem, ait Olympiodorus: qui enim tempestive, scilicet horis statis cibum sumit, idque moderate, is sanior et robustior est, teste Thaumaturgo.
Porro Septuaginta vertunt, principes tui ad tempus comedent in fortitudine, et non confundentur; Syrus, cum prosperitate et non in confusione. Hebraeum enim בשתי basthi, si puncto cateph camets subnotetur, ut beth initiale sit, non radicale, sed servile et nota praepositionis, significat in potatione; sed eodem redit sensus: potatio enim vocatur confusio, quia inducit crapulam, vomitum, ebrietatem, etc., quae potantem faciunt confusione dignum, ut coram omnibus pudefiat, omniumque risui et ludibrio exponatur. "Quam multa ebrii faciunt, quibus sobrii erubescunt!" ait Seneca, epist. 83.
Quocirca Dionysius tyrannus se suique similes aiebat esse persimiles caponibus et vitulis, qui saginantur non ad salutem, sed ad perniciem, ut videlicet saginati metentur et comedantur, uti refert Eusebius, lib. I De Praepar. cap. V. Tales S. Petrus, II epist., cap. II, 12, vocat "irrationalia pecora, in conviviis suis luxuriantes;" et S. Jacobus, cap. V, 5: "In luxuriis enutrientes corda sua."
Exempla principum temperantium sunt: Julius Caesar vigil et sobrius, non nisi belli consilia agitans, imperium Romanorum obtinuit, imo fundavit. Unde Cato dicebat unum ex omnibus Caesarem ad evertendam rempublicam sobrium accessisse. Ita Suetonius in Vita Caesaris, cap. LIII. Sobrietate et vigilantia Cyrus Persarum monarchiam adeptus est et stabilivit. Augustus Caesar cibo subinde abstinebat usque ad vesperam, assiduitate juris unicuique reddendi in noctem usque occupatus. Unde ipse in epist.: "Nos, ait, in essedo panem et palmulas gustavimus." Et epist. ad Tiberium ait se ex itinere domum redeuntem unciam panis sumpsisse. Vide Suetonium in Vita ejus, cap. LXXIII, LXXIV, LXXVI et seq.
Aegyptiorum reges cibo vescebantur simplici, ut quorum mensae nihil praeter vinum et anserem inferretur. Vini potandi certa statuta erat mensura, qua neque farciri venter, neque inebriari possent. Denique adeo erant sobrii, ut vita eorum a peritissimo medico ad sanitatem composita videretur, ait Diodorus, lib. I, cap. VI. Agesilaus Spartae rex quidquid vel insipidi apponebatur, comedebat et bibebat, inquit Xenophon. Annibal sobrius vigilque fuit, ideoque victor, donec Capuanae deliciae eum enervarunt et perdiderunt. P. Scipio Aemilianus pane tantum vescebatur. M. Cato cibo potuque quo nautae utebantur: ita Valerius, lib. IV, cap. III. Trajanus in vescendo frugalissimus fuit, teste Alexandro, lib. V, cap. XXI. Carolus Magnus cibi potusque parcissimus erat, teste Granzio, lib. II, cap. VIII Saxon. Alfonsus, Aragoniae rex, vino fere abstinebat.
Rogatus cur: "Quia, inquit, vino sapientia obscuratur, ideoque non decet regem, ut hoc immodica compotatione exstinguat, sine quo imperatoris ac regis nomen rite tueri non potest." Rursum rogatus cur adeo ebrietatem damnaret: "Ideo, inquit, quia furorem et libidinem ebrietatis filios esse non ignoro." Ita Panormitanus, lib. II De Gestis ejus. Selymus, Turcarum imperator, adeo fuit sobrius, ut non nisi ex uno ferculo comederet; unde inter tot bellicos labores prospera semper fuit valetudine. Ita Jovius in ejus Vita. Emmanuel, Lusitaniae rex, vino semper abstinuit, teste Osorio, lib. XII De ejus Gestis.
Allegorice, rex nobilis, sive filius candidatorum est Christus, cujus principes apostoli mire sobrii fuere. Ita S. Hieronymus: "Beata, inquit, terra Ecclesiae, cujus rex est Christus filius ingenuorum, de Abraham, Isaac et Jacob, prophetarum quoque et sanctorum omnium stirpe descendens: quibus peccatum non fuit dominatum; et ob id vere fuerunt liberi, ex quibus nata est Virgo liberior S. Maria, nullum habens fruticem, nullum germen ex latere, sed totus fructus ejus erupit in florem, loquentem in Cantico canticorum, Cant. II: Ego flos campi, et lilium convallium. Principes quoque ejus sunt apostoli et omnes sancti qui regem habent filium ingenuorum, filium liberae, non de ancilla Agar, sed de Sarae libertate generatum. Nec comedunt mane, nec velociter. Non enim in praesenti saeculo quaerunt voluptatem, sed tempore suo manducabunt, cum retributionis tempus advenerit; et manducabunt in fortitudine, et non in confusione. Omne bonum praesentis saeculi confusio est, futuri vero perpetua est fortitudo. Tale quid et in Isaia dicitur: Ecce qui serviunt mihi, bona manducabunt, vos autem esurietis, Isai. LXIII. Et iterum: Ecce qui serviunt mihi, laetabuntur, vos autem pudebit."
S. Hieronymo succenturiatur S. Augustinus, lib. XVII De Civit. XX, qui ex hoc loco statuit duas civitates, unam diaboli, alteram Christi, et earum reges diabolum et Christum: "Vae tibi, terra, inquit, cujus rex adolescens, et principes tui mane comedunt. Beata tu terra, cujus rex filius ingenuorum, et principes sui in tempore comedunt in fortitudine, et non in confusione. Adolescentem dixit diabolum, propter stultitiam, et superbiam, et temeritatem, et petulantiam caeteraque vitia, quae huic aetati assolent abundare; Christum autem filium ingenuorum, sanctorum patriarcharum, pertinentium ad liberam civitatem, ex quibus est in carne progenitus. Principes illius civitatis mane manducantes, id est ante horam congruam, quia non exspectant opportunam, quae vera est, in futuro saeculo felicitatem, festinanter beari hujus saeculi celebritate cupientes. Principes autem civitatis Christi, tempus non fallacis beatitudinis patienter exspectant. Hoc ait in fortitudine, et non in confusione, quia non eos fallit spes, de qua dicit Apostolus: Spes autem non confundit."
18. IN PIGRITIIS HUMILIABITUR CONTIGNATIO, ET IN INFIRMITATE MANUUM PERSTILLABIT DOMUS.
Campensis, fiet ut arceri non possit pluvia. Hebraice est עצלתים atsalthaim, nomen duale, q. d. Claudicatio in utroque pede, id est duplex pigritia, animae et corporis; vel negligentia rerum praesentium et futurarum; aut socordia tam subditorum, quam superiorum et principum; vel patris et matris: hi enim sunt duo curatores domus, quorum duplex negligentia illam perdit. Ita Chaldaeus; aut, ut Pineda, una pigritia est regis, altera principum et magistratuum. De utrisque enim sermo praecessit. Aut regis duplex est pigritia, una qua rex est privata persona, altera qua publica, ut significet pigritiam, quae in plebeio esset simplex, in rege et principe esse duplicem, imo multiplicem. Unde Arabicus vertit, ob modos negligentiae inclinabitur tectum; Thaumaturgus, piger et otiosus domum suam minorem faciunt.
Pro humiliabitur hebraice est ימך iimmach, id est inclinabitur, deprimetur, subsidet, corruet; Vatablus, propendet; Tigurina, deterior fiet; Campensis, solvetur; alii, marcescet, putrescet: sic enim hebraeum iimmach vertunt Septuaginta, Levit. XXVII, 8; alius, opprimetur; alius, incurvabitur.
Apposite a comessatione transit ad pigritiam ejusque damna, quia filia gulae est acedia, ait S. Gregorius; dum enim stomachus gravatur cibo, et cerebrum vino, totus homo fit gravis, torpidus, piger, somnolentus, iners, ignavus. Paroemia ergo haec significat domum quamlibet tum privatam, tum publicam, puta regnum et rempublicam dissolvi, ruere et everti per pigritiam principum natam ex comessatione et compotatione, per quam pigri sunt et desides in avertendis parvis noxis et damnis (quot enim sunt rimae et stillae, tot sunt pigritiae in iis avertendis); haec enim neglecta augescunt, et tandem rempublicam perdunt, sicut domus sensim debilitatur et tandem ruit, si piger sit herus in ea reparanda.
"In pigritiis" ergo, id est ob pigritiam et negligentiam initio parvam, sed diuturnam et multiplicem reficiendi tegulas, tigna, trabes, etc., et sarta tecta servandi; "humiliabitur," id est debilitabitur, marcescet, fatiscet, cadet, corruet et perdetur contignatio, id est, conjunctio trabium et domus fastigio, cujus ruina quassabit parietes subjectos, totamque domum vertet; "et in infirmitate," id est per remissionem, otium, et ut Septuaginta, segnitiem; Syrus, depressionem manuum pigrarum et tardarum, non reparantium minutas rimas et foramina, perstillabit, stillas pluviae depluentis recipiet, quae continuo cadentes putrefacient trabes, ut iis corruentibus corruat tota domus, tum privata, tum publica, scilicet respublica et regnum.
Pergit enim perversos reges et principes describere, quorum ignavia et vitio ruit respublica. Unde de iisdem subdit: "In risum faciunt panem et vinum, ut epulentur viventes." Cum enim toti vacent, imo mergant se deliciis et voluptatibus, obliviscuntur reipublicae: cura enim ventris parit incuriam et desidiam mentis. Huc facit illud Comici in Mostell.: "Venit imber, lavit parietes, perpluunt tigna, putrefacit aer operam fabri." Apte fabrica domus statuitur hic typus fabricae hominis et familiae, vel reipublicae. Nam ut ait Vitruvius: "Non possunt aedes symmetriae atque proportionalem rationem habere compositionis, nisi in se hominis bene figurati membrorum habuerint exactam rationem."
Minus apposite aliqui hanc gnomen nectunt praecedenti, q. d. Cura moderati cibi servat vires corporis, quas incuria destruit, aeque ac incuria sarta tecta conservandi destruit domum; et alii qui nectant sequenti, q. d. Qui in risu epulantur, sensim labascunt corpore et animo, perinde ac labascit domus ex heri vecordia. Utrumque enim inconcinnum est et frigidum. Huic gnomae similis est illa: "Qui mollis et dissolutus est in opere suo, frater est sua opera dissipantis," Prov. XVIII, 9. Et illud Oseae VII, 9: "Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit," non sentiens, ait S. Bernardus, De Inter. domo cap. XI, vermem interiorem (socordiae et concupiscentiae) qui interiora corrodit; ac subdit: "Et ideo pergens totus in ea quae foris sunt, et ignarus interiorum meorum, sicut aqua effusus sum, praeteritorum obliviscens, praesentium negligens, futura non praevidens. Ingratus sum ad beneficia, pronus ad mala et tardus ad bona." Quare cum audieris gravem casum viri magni et sancti, noli putare repentinum illum fuisse, sed minora neglecta majora evasisse; ipsumque tandem e culmine in abyssum praecipitasse.
Mystice ergo haec gnome verissima est in fabrica spiritualis domus et perfectionis animae: parvus enim defectus, si negligatur, parit majorem et majorem, ut tandem homo cadat in peccata gravia, ac virtutem cum vitio commutet. Ita Olympiodorus et S. Hieronymus. Unde Chaldaeus vertit, in studio legis et mandatorum vir animo fractus, liberis orbatur suis; femina autem si negligentius praecepta, quae ei imperata sunt, ut a menstruis polluti sanguinis caveret, non servarit, summo animi maerore afficietur.
Sed audi S. Hieronymum: "Domus nostra quae cum statu hominis erecta est, et habitatio quam habemus in coelis, si pigri sumus et ad bona opera tardiores, humiliabitur. Et omnis contignatio, quae debet culmen portare in sublime, ad terram corruens habitatorem suum opprimit. Cumque auxilium manuum virtutumque torpuerit, omnes desuper tempestates, et nimborum ad nos turbo prorumpit." Addit deinde, applicatque Ecclesiae: "Porro quod in homine uno interpretati sumus, melius potest super Ecclesia accipi, quod per negligentiam principum omnis ejus corruat altitudo, et ibi vitiorum illecebrae sint, ubi tegmen putabatur esse virtutum." Hucusque S. Hieronymus.
Pigritia ergo est justorum socordia, qua nolunt minimis peccatis remedium afferre, et infirmitas manuum est eorumdem vana securitas, qua volunt et minora libenter admittere et in majora non cadere: sed istam pigritiam atque infirmitatem sequetur prius perstillatio domus, deinde ipsius domus misera manifestaque ruina, quoniam vana securitate aedificatio virtutis mollescit, et cadat, et tandem defectuum leviorum iteratione procumbit; non quia illa sola virtutem destruant animamque dejiciant, sed quia fortitudinis murum aperiunt, ut importunus hostis irrumpat. Hanc namque mentem esse Sapientis, Cassianus alium simul ejusdem locum tractans, evidenter expressit: "Eleganter, inquit, mentis incuriam domui comparavit, tectoque neglecto, per quam primo quidem velut minutissima quaedam penetrant ad animam stillicidia passionum: quae si velut parva ac levia negligantur, corrumpunt tigna virtutum; et post haec influunt imbres largissimi vitiorum, per quos in die hiemali, id est tempore tentationis, ingruente impugnatione diaboli, expelletur mens de habitatione virtutum, in qua scilicet aliquando circumspectam diligentiam retinens, velut in domus propriae possessione requieverat." Hactenus Cassianus, Collat. VI, cap. XVII.
Porro contignatio, quae non est aliud quam "tectura trabium ac lignorum," ut ait Budaeus, primo, notat sublimiorem Ecclesiae statum clericorum et regularium, ait Hugo; secundo, finem ultimum, ad quem cuncta sunt erigenda et apte nectenda, ait Olympiodorus; tertio, virtutum, quae inter se contrariae videntur, connexionem, ut spei et timoris, humilitatis et magnanimitatis, paupertatis et beneficentiae, actionis et contemplationis; quarto, virtutum sublimitatem ac soliditatem, ac praesertim charitatis celsitudinem, ait Dionysius.
Significat ergo "nobis in aenigmate parabolae Ecclesiastes, per virtutum robur ac firmitatem non cedere fluxionibus tentationum extrinsecus in cor fluentium, per quas nobis pereant quae sunt reposita," ait Nyssenus, hom. 4. Dum ergo rimam vel minimam in anima sentis, per quam diabolus stillam tentationis immittit, illico eam obtura; alioquin ex rima fiet fenestra, et ex stilla fiet pluvia, imo torrens et flumen, cui resisti non poterit.
Quinto, contignatio sive tabulatum significat principes et proceres, qui caeteras inferiores reipublicae partes sibi subjectas tuentur et protegunt. Hi enim comparantur tignis cedrinis et cypressinis, Cant. I, uti ibidem explicant S. Gregorius, Bernardus, Rupertus, Anselmus, et alii.
Sexto, contignatio sunt consiliarii et officiales principum: hi enim, dum per concordiam velut contignationem connectuntur, conservant domum reipublicae; dum vero per invidiam a sese dissidunt, tam se mutuo, quam rempublicam evertunt.
Denique S. Hilarius, Cant. VI in Matth.: "In pluviis, inquit, blandarum et sensim illabentium voluptatum illecebras significat, quibus primum fides rimis patentibus immadescit; postquam torrentium procursus, id est graviorum cupiditatum motus incurrit, atque exinde tota ventorum vis circumstantium desaevit, universus scilicet diabolicae potestatis spiritus infertur." Stilla ergo est parva voluptas, imo parvus amor rei vetitae, qui nisi excludatur mentem penetrat, subjugat et perdit, juxta illud Eccli. XIX, 1: "Qui spernit modica, paulatim decidet." Vide ibi dicta.
Porro R. Salomon per domum accipit templum Hierosolymitanum, q. d. Quia Judaei nimis fuere negligentes in Dei legibus observandis, hinc accidit ut eorum domus, urbs et templum desolaretur per Chaldaeos et Romanos, cum tamen huic excidio in tempore occurrere, illudque sua diligentia et pietate avertere potuissent.
19. IN RISUM FACIUNT PANEM, ET VINUM UT EPULENTUR VIVENTES: ET PECUNIAE OBEDIUNT OMNIA.
Hebraea, in risum faciunt panem, et vinum (Septuaginta et Syrus addunt et oleum laetificat viventes); Campensis, ad voluptatem parant cibos; Tigurina, apparant convivia cibis magnifica; alius, laetitiam vino atque epulis celebrant, ut epulentur viventes, id est ut epulentur laeti, hilares et gaudentes; nam vivere vere est gaudere, et vita est gaudium. Ita Nonius: "Viventes, ait, veteres gaudentes dixerunt a bono vitae commodo, sicut qui nunc est in summa laetitia, vivere eum dicimus." Sic cap. IX, 9, pro eo quod Noster vertit, perfruere vita cum uxore, Hebraice est, vide vitam, hoc est vive. Sic Psal. LXXI, 15, de Salomone et ejus antitypo Christo dicitur: "Et vivet," scilicet laetus, hilaris, dives, honoratus, gloriosus. Unde explicans subdit: "Et dabitur ei de auro Arabiae, et adorabunt de ipso semper tota die benedicentes." Sic et Ezech. XVI, 6: "Vive; dixi, inquam, tibi: in sanguine tuo vive." Vide ibi dicta.
Jam primo, Cajetanus hanc gnomen refert ad versum 17: "Beata terra, cujus rex nobilis est, et cujus principes vescuntur in tempore suo," etc. q. d. Ad beatitudinem terrae pertinet panis, vini et pecuniae abundantia, quae omnia rex et principes sobrii et providi comparant, ut de rerum copia reipublicae prospiciant.
Secundo, Chaldaeus haec refert ad justorum eleemosynas, unde vertit, hilares panem faciunt justi ad educandos pauperes et fame confectos; vinum quoque quod sitientibus miscent, illis delectationem futuro saeculo afferet; pretium etiam redemptionis, testimonium justitiae futuro saeculo pro eis in luce omnium reddet.
Tertio, Thaumaturgus censet hic notari homines pigros, de quibus versu praecedenti, ideoque viles, sanniones et gulosos: "Piger, inquit, et ignavus domum minuat. Alios subsannant, ingluvie sua abutuntur omnibus, argento quovis trahuntur, vili pretio nihil non humile et vile facere parati." Et Auctor Catenae Graec.: "Piger, inquit, abdomini vacant, inhiantque pecuniae ad solam voluptatem et laetitiam respicientes."
Vice versa, R. Salomon et Aben-Ezra censent hic dari stimulum pigris ad excutiendam pigritiam, q. d. Seposita pigritia, alacriter laborate, sic enim labore vestro parabitis vobis splendidas epulas et opes.
Quarto et genuine, haec referenda sunt ad versum 16: "Vae tibi, terra, cujus rex puer est, et cujus principes mane comedunt:" hanc enim comestionem et comessationem hic exaggerat, q. d. Rex et principes voluptuarii in risum, id est propter risum et voluptatem, ad luxum et luxuriam, uti dixi versu 17, curant sibi fieri, et delicata praeparari panem et vinum, id est quemlibet cibum et potum "ut epulentur viventes," id est dum vita suppetit, per omnem vitam; nam post mortem nihil boni sperant, imo animam superstitem esse non credunt. Igitur quamdiu vivunt, convivia agitant, epulis et vino mensas opipare instruunt, et ad haec sumptibus non parcunt, sed quidquid in urbe deliciosum, rarum et magnificum est, magno aere comparant. "Pecuniae" enim "obediunt" et comparantur "omnia;" vel, ut ex Hebraeo elegantius et nervosius vertas, pecunia omnia exaudit, omnibus respondet et annuit. Est prosopopoeia. Inducitur hic pecunia quasi regina, quam omnes et omnia sectentur, exquirant et postulent, ac mox sese sistant et offerant ubi intervenerit domina pecunia.
Posset quoque to in risum referri ad parasitos, adulatores, histriones et moriones, qui mensas divitum ambiunt, easque quasi emunt, dum eas condiunt suis ridiculis facetiis, dicteriis, scommatibus, gestibus, actibus, quibus convivas ad risum et hilaritatem excitant: qua in re abundabant Palaestini, Syri et Alexandrini, teste Capitolino in Elio Vero.
Mystice, S. Hieronymus haec refert ad Praelatos qui plausum populi captant, ut opes et epulas acquirant. "Accusat eos, inquit, qui loquuntur quidem in Ecclesia et docent populos, sed ea docent quae populum audire delectet, quod peccatores palpent in vitio, et strepitus concilent audientium. Nonne, quando in Ecclesia lascivit orator, et beatitudinem et regna coelorum multitudini pollicetur, videtur tibi in risu facere panem, et vinum ad laetitiam miscere viventium? sive quod ipsi, qui docent, divitias et cibos et opes per delectabilia promissa conquirant; sive quod Ecclesiae panem, qui panis lugentium est et non ridentium (beati quippe lugentes, quoniam ipsi ridebunt), in laetitia gaudioque conficiant." Pergit deinde: "Quod autem sequitur: Pecuniae vel argento obediunt omnia, dupliciter accipiendum, vel ipsos doctores postquam adulatione ditati sint, regnum in populos exercere; vel certe quia argentum pro sermone semper accipiatur: eloquia enim Domini eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum; hoc asseverat, quod eloquentiae et orationi, quae verborum sit fronde composita, facile vulgus cedat ignobile."
Idem S. Hieronymus rursum contrarie haec accipit de doctoribus Evangelicis, qui hilariter evangelium, id est laetum nuntium, bonaque, quae Christus sponsus illi attulit, inter quae est pecunia, id est talenta cuique ab ipso distributa, Luc. XIX, 15, annuntiant. Sic et Olympiodorus eosdem opponit voluptuariis, quod pane vinoque mystico roborati, facile daemonis insidias rideant, scientes quod orbis universus argento, id est Verbo Dei propter nos incarnato, subjectus sit.
ET PECUNIAE OBEDIUNT OMNIA. — Pro obediunt hebraice est יענה iaanah, id est humiliat et sibi subjicit omnia, vel exaudit omnia, vel respondet omnibus. Hinc primo, Septuaginta vertunt, et argento humiliatione obediunt omnia, q. d. Argento omnes et omnia se humiliant, substernunt et obediunt. Unde Arabicus, et omnes res humiliantur et obediunt argento; Syrus, argentum humiliat et seducit eos in omnibus; alius, argento humiliant se omnes, quasi adorantes mammonam. Secundo, Symmachus vertit, argentum utile erit ad omnia; Thaumaturgus, argento quaevis trahuntur. Tertio, Tigurina, pecunia subigunt omnia; alius, argentum obtinet omnia; Vatablus, pecunia praestat omnia; Campensis, pecunia suppeditat omnia; Marinus, argentum auxiliabitur omadus.
Quarto, alii, pecunia respondet omnibus, vel omnia, q. d. Si quid cupis, consule pecuniam; haec si tibi sit, tuae cupiditati tuisque votis omnibus faciet satis. Quinto, alius, pecunia exaudit omnia, ut per prosopopoeiam hic inducatur, velut regina potentissima, imo velut numen mortalium, quod invocatum, omnia quaecumque quaerunt, id est quaecumque expetuntur, imperet et praestet. Unde Poeta: Quidquid nummis praesentibus opta, Et veniet; clausum possidet area Jovem.
Similis est phrasis Oseae, cap. II, vers. 21: "Et erit in die illa: Exaudiam coelos, dicit Dominus, et illi exaudient terram. Et terra exaudiet triticum, et vinum, et oleum: et haec exaudient Jezrael," quasi dicat: Praestabo coelis votum quod optant, dando eis pluviae abundantiam; coeli hanc impertient terrae, quae illam postulat; terra cupiditati tritici, vini et olei, ut copiose proveniant, annuet; haec Jezrael litabunt frugum fructuumque copia, ut ibi sit magnus rerum omnium, aeque ac animalium hominumque proventus; nulla ergo res est quae non conficiatur pecunia; nullum scelus, quod non imperet pecunia. Inde Apostolus, I Tim. VI, 10: "Radix, inquit, omnium malorum est cupiditas;" graece φιλαργυρία, id est cupido argenti.
Nihil est tam absconditum quod divitiae non eruant, nihil tam carum quod non coemant, nihil tam sublime et inaccessum, quod non obtineant. Ipsae sunt hujus vitae firma protectio; ipsae, quibus regibus et principibus hujus saeculi ad voluntatem eorum obsequimur; ipsae, quibus tranquillitatem, libertatem et amplissimos honores mercamur; ipsae tandem nonnunquam homines abjectissimos nobilibus viris similes faciunt, et ad supremum imperium evehunt.
Sexto, Noster omnia haec complexus significanter vertit, pecuniae obediunt omnia. Ipsa enim est quasi regina, cui vocanti et imperanti omnes et omnia se sistant, obediunt et imperata faciunt. Unde Thuanus vertit: Et passim potitur regina pecunia rerum.
Hinc Aristophanes in Pluto, act., scen. 2, idipsum mutuatus est: Si quid, inquit, praeclarum, aut pulchrum aut gratum denique inter homines exsistit, per Plutum (deum opum) maxime exsistit: nam pecuniae obediunt omnia. Et Horatius, lib. I, epist. 6: Scilicet uxorem cum dote, fidemque, et amicos, Et genus et formam regina pecunia donat, Ac bene nummatum decorat Suadela, Venusque.
Hinc et illud Sallustii in Jugurth.: "Romae venalia omnia esse, etiam ipsammet civitatem, si emptorem reperiret." Vide Senecam, lib. III De Ira, cap. XXXIII et XXXIII, Cicero in Verrem, act. II, queritur pecuniosum, ut sit nocentissimus, damnari non posse. Epicharmus ait auro aperiri omnia, ipsas etiam inferni portas. Hesiodus in Ergis pecuniam vocat hominis animam alteram; Philosophus, sanguinem et vitam. Hinc Jurisconsulti quos citat Tiraquellus, De Nobil. cap. III, num. 5, censent omnes divites vocari posse principes; inde enim divitiae nominantur facultates, quod ad res omnes facultatem, adeoque facilitatem praebeant. Imo Plutus et Mammona pro diis habiti et culti sunt. Quin et Judas pro triginta denariis argenti Christum Deum vendidit, prodidit et perdidit.
Denique gentiles Jovem ipsum deorum summum vocarunt pecuniam. Citat eos et redarguit S. Augustinus, lib. VII De Civit. cap. XII, cujus verba recitavi Eccli. X, 9 sub initium. Idem, lib. IV, cap. XXI, docet eos coluisse deum Argentinum, et Aesculanum dictum ab aere; et Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XXXIII: "Injustitiae, ait, auctorem, et dominationem totius saeculi, nummum scimus omnes." Unde avaritia a Paulo vocatur idolorum servitus; multi enim aurum ut numen colunt et quasi adorant, Ephes. V, 5.
Sapienter Seneca et ex eo Dionysius: "Pecuniae, inquit, imperare oportet, non obedire;" et Cicero, I Offic.: "Nihil, ait, est tam angusti animi tamque pravi, quam amare pecuniam": "talis enim est mancipium aureum," ait Socrates; et Poeta: Imperat aut servit collecta pecunia cuique, Tortum digna sequi potius quam ducere funem.
Denique Julius Caesar potentiam duabus rebus parari, servari et augeri censebat, pecunia scilicet et militibus, eaque se mutuo consequi. Ita Xiphilinus in Caesare. Hinc Flaminius, apte ludens in Philopoemenem militibus abundantem, sed opibus vacuum, ait: "Philopoemen manus quidem habet et crura, at ventrem non habet;" per manus et crura significans duces et milites, per ventrem pecuniam, quae milites nutrit, ideoque est belli nervus. Ita Plutarchus in Apophth. Rom.
Porro S. Thomas, I II, Quaest. II, art. 1, ad 1, quaerit an beatitudo hominis consistat in divitiis, ex eo quod pecuniae obediant omnia, ac respondet: "Omnia corporalia, inquit, obediunt pecuniae quantum ad multitudinem stultorum, qui sola bona corporalia cognoscunt, quae pecunia acquiri possunt. Judicium autem de bonis humanis non debet sumi a stultis, sed a sapientibus, sicut et judicium de saporibus ab iis qui habent gustum bene moderatum." Unde apte poetae Jovi dederunt imperium coeli, Neptuno maris, Plutoni inferorum, quia πλοῦτος, id est opes, ex imis terrae visceribus eruuntur, et avaros ad infernum deducunt ad Proserpinam Plutonis uxorem. Hinc Pluto dictus est Orcus et Uragus ab urgendo, ac Dis. Causam dat Cicero, lib. II De Natura deorum: Terrena vis omnis, ait, atque natura Diti patri dedicata est; qui Dis, ut apud Graecos Πλούτων (id est dives) quia et recidant omnia in terras, et oriantur e terris.
20. IN COGITATIONE TUA REGI NE DETRAHAS, ET IN SECRETO CUBICULI TUI NE MALEDIXERIS DIVITI: QUIA ET AVES COELI PORTABUNT VOCEM TUAM, ET QUI HABENT PENNAS ANNUNTIABUNT SENTENTIAM.
Cohaeret apte haec gnome praecedenti, q. d. Esto reges et principes conviviis vacent, rempublicam negligant, cives vexent et opprimant, tamen caveat subditus ne eis detrahat: facile enim ejus detractio ad aures principis perveniet, qui eum puniet et plectet. Jubet, inquit S. Hieronymus, "ne ira et furore superati, in maledictum, et in detractionem regum et principum prorumpamus: quia contra spem interdum evenit ut his quibus malediximus nuntietur et incurramus periculum immoderatione linguae. Quod autem ait: Volucres coeli auferent vocem tuam, et habens pennas annuntiabit verbum, hyperbolice intelligendum, quomodo solemus dicere etiam ipsos parietes, quibus consciis loquimur, quae audierint non celaturos."
IN COGITATIONE TUA. — Hebraea, in scientia tua; Septuaginta, in conscientia tua; S. Hieronymus, in mente tua; Syrus, in intellectu tuo; Chaldaeus, ne tacitus apud te in intimis et abditis cordis regi prave impreceris. Ergo "in cogitatione tua," id est, ne occultissime quidem, vel te solo conscio, ut vertit Thaumaturgus. Unde Arabicus vertit, in lecto tuo; Cajetanus, in separatione tua. Est catachresis, cogitatio enim sumitur pro summe occulto. Ita Lyranus, Cajetanus et Vatablus. Adde, proprie in cogitatione et mente non esse maledicendum regi, quia quod saepe cogitamus et mente volvimus, hoc per os, id est, per verba et gestus foras erumpit, ut sentiri, et ab audientibus ad regem deferri possit. Ita Lyranus. Unde Campensis vertit, ne ausus fueris vel cogitare semel, ut hujusmodi in rege vel principe reprehendas. Et Thaumaturgus: Jubet, inquit, regni principibus et magistratibus per omnia parendum, ita ut ne dicto quidem quis illis adversetur, aut ad verbulum aliquod triste obmurmuret.
REGI NE DETRAHAS. — אל תקלל Hebraice, al tehallel, id est ne vilipendas, ne extenues, ne leviter loquaris, velut de vili et abjecto, ne vituperes; Septuaginta, ne maledicas, ne exsecreris; Symmachus, ne conviciis incessas. Alludit ad praeceptum Mosis: "Diis (id est judicibus et magistratibus) non detrahes, et principi populi tui non maledices," Exod. XXII, 28.
Diviti, — id est potenti, principi, praesidi. Ita Vatablus, Cajetanus, Titelmannus et alii, imo et S. Hieronymus. In Scriptura enim saepe dives notat potentem et principem; quin et apud poetas. Divitiae enim faciunt potentes et principes, ac quasi deos; unde Deus et Divus dicitur quasi dives, quod abundet et det omnibus, sicut pecuniae obediunt omnia. Audi Horatium, II Sermonum, satyr. 2: Omnis enim res Divitiis paret, quas qui construxerit, ille Clarus erit, fortis, justus, sapiens, etiam et rex.
"Deos aeternos dicimus, divos vero qui ab hominibus fiunt," ait Servius. Divus enim dicitur quasi dius, id est ἀπὸ Διός, id est a Jove genus ducens, aut divus, quasi divinus. Hinc ditio, quae est divitum et ditiorum, vocatur potestas et imperium.
Unde Cicero: "Omnis fere sermo, inquit, ad forensem famam a domesticis manat auctoribus." Quae circa sapienter S. Eucherius, epist. ad Valerianum, ita praecipit: "Etiam in secretis tuis, quod velis homines nescire, ne feceris; quod Deum, ne cogitaveris."
QUIA ET AVES COELI PORTABUNT VOCEM TUAM, ET QUI HABENT PENNAS (Aquila, alata) ANNUNTIABUNT SENTENTIAM. — Hebraea, verbum; Tigurina, maledictionem tuam; idem dicit posteriori hemistichio per elegantiam, quod dixit priori: aves enim et volatilia habent pennas. Proverbium vulgare est: "Nisi si qua vidit avis," significans rem esse valde occultam. Unde Aristophanes in Avibus: Nemo vidit meum thesaurum, nisi si qua avis usquam; et Suidas ex Aristophane: Nemo me contuetur, nisi praetervolans avis; est ergo haec paroemia hyperbolica significans rem occultissimam, puta maledicentiam et detractionem secretam, occulto quodam modo perferendam ad regem, qui multos habet oculos et aures, puta multos corycaeos et exploratores. Unde illud: An nescis longas regibus esse manus?
Simili modo et proverbio dicimus sylvas et sepes habere aures, quia quae ibidem quasi in loco deserto et secreto dicuntur, saepe ab aliquo ibidem latitante vel eminus spectante, videntur, audiuntur et cognoscuntur. Rursum cum dicimus "scelus nullis parietibus posse abscondi;" et: "Si tacuerint, lapides clamabunt." Litterale exemplum est in Ibyco musico, ideoque divite, qui cum a latronibus ob opes occideretur, grues praetervolantes testes et vindices necis suae appellans, per ipsas auctores necis detecti poenas dederunt. Unde illud Ausonii in Monosyllabis: Ibycus ut periit, vindex fuit altivolans grus. Unde Proverbium: "Ibyci grues," in eos qui insolito casu proditi sceleris poenas exsolvunt. Ita Plutarchus, lib. De sera Numinis vindicta, qui addit simile de Besso, cujus parricidium hirundines prodiderunt.
De porphyrione ave tradunt nonnulli, ipsam adulterium uxoris marito detegere. Sic picas, loqui doctas, domi maledicta et facta puerorum vel famulorum absenti patrifamilias sua voce et gestu detexisse saepius audivimus. Notum est ex Porphyrio, Phylostrato et aliis, Melampium, Tiresiam et Apollonium Thyaneum se jactasse, quod voces garritusque hirundinum aliarumque avium intelligerent, et ex iis secreta dicta factaque cognoscerent. Huc facit ille Juvenalis satyr. 9: O Corydon, Corydon! secretum divitis ullum Esse putas? servi ut taceant, jumenta loquentur. Et canis, et postes, et marmora. Claude fenestras. Vela tegant rimas, junge ostia, tollito lumen E medio, clamant omnes: prope nemo recumbat Quod tamen ad cantum galli facit ille secundi, Proximus ante diem caupo sciet.
Per aves coeli ergo notat delatores, ut vertit Vatablus, et exploratores; aves enim sunt perspicaces, celeres, garrulae, leves, inconstantes: tales sunt delatores et curiosi corycaei, qui omnia secretissima explorant; et ut ait Comicus in Trinummo: "Id quod in aurem rex reginae dixerit sciunt; quod Juno fabulata sit cum Jove." Porro Olympiodorus et ex eo Pineda per aves intelligit famam: "Maledicta, ait, fama excurrens deferet ad illius aures, cui malum imprecatus fueris." Fama enim a poetis pingitur alata, vigil, loquax, velox. Audi Virgilium, IV Aeneid., hoc famae aenigma vel hieroglyphicum proponentem: Cui quot sunt corpore plumae, Tot vigiles oculi, subter mirabile dictu! Tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. Nocte volat coeli medio, terraque per umbram, Stridens, nec dulci declinat lumina somno. Luce sedet custos, aut summi culmine tecti, Turribus aut altis, et magnas territat urbes, Tam ficti, pravique tenax, quam nuntia veri.
Adde (ut ad aves redeam) solere epistolas per aves mitti, cum quid secrete et celeriter absenti et remoto nuntiandum est. De columbis asserit Plinius, lib. X, XXXVII: "Internuntias in rebus magnis fuisse, epistolas annexas earum pedibus obsidione Mutinensi, in castra consulum D. Bruto mittente. Quid vallum et vigil obsidio, atque etiam retia amne praetensa profuere Antonio, per coelum eunte nuntio?" Qua de re plura dixi in Oseam. Denique veteres auguria et divinationes rerum arcanarum captabant ex avibus.
Porro principi et magistratui expedit habere veraces et probae fidei exploratores, qui ea quae ubilibet fiunt, praesertim secreta rimentur: sed cavendi sunt leves et fallaces, qui adulationis, odii vel lucri causa, crimina confingunt, et innocenti impingunt. Unde sapienter Mecaenas Augusto Caesari de iis ita scribit apud Dionem, lib. LII: "Quoniam auscultatores et exploratores habere te oportet, quorum ope omnes imperii tui res cognoscas, ne quid custodia et emendatione indigens te fallere possit, memento non omnino statim, quae ab eis referuntur credenda, sed diligentem considerationem adhibendam esse. Permulti enim eorum, vel odio aliorum, utpote bona eorum affectantes, vel in gratiam quorumdam, vel irati ob postulatam et non acceptam pecuniam, falso crimine seditionis tentate, aut contra imperatorem alicujus facti vel dicti improbi eos onerant. Quod si enim tardius fidem adhibueris, nullo tuo magno id fiet damno: festinando autem fieri potest ut peccatum aliquod irreparabile admittas."
Mystice, aves coeli sunt angeli (unde Tigurina, angeli veloces et alati) boni vel mali, qui res nostras ad Deum et subinde ad homines deferunt, mali ut accusent, boni ut excusent et gratiam impetrent. Angeli enim cognoscunt cogitationes subinde etiam secretas, non ex se, sed ex signis et conjecturis, vel ex revelatione Dei. Minus vere Hugo censet angelos cognoscere quidem cogitationes ab ipsismet nobis immissas, an illis consentiamus, non vero cognoscere eas, quas nobis caro vel mundus suggerit: minus vere, inquam, nam utrasque aeque cognoscunt vel ignorant: utrarumque enim eadem est ratio, et idem indagandi modus. Ita Olympiodorus, Thaumaturgus, Hugo et alii. Porro Olympiodorus per aves quoque accipit conscientiam propriam, quae ut vulgo dicitur, est instar mille testium, et Spiritum Sanctum. Sed haec huic loco incongrua sunt.
Porro S. Hieronymus mystice per principem accipiens Christum et sanctos, per aves angelos, sic exponit: Mandat, inquit, "non solum contra Christum temere nihil loquendum, verum etiam in arcanis cordis, quamvis variis tribulationibus coarctemur, nihil blasphemum, nihil impium sentiendum. Et quia dilectionem, quam Christo exhibemus, debemus et proximo: diliges quippe Dominum Deum tuum, sed et proximum tanquam teipsum; etiam nunc jubemur, ne post regem de sanctis quoque facile detrahamus; et eos quos viderimus sapientia, scientia, virtutibusque ditatos, linguae mordacitate rodamus, quia angeli, qui terram circumeunt, et sunt administratorii spiritus, et in Zacharia loquuntur: (Circumivimus terram, et ecce omnis terra habitatur et silet) ad instar avium nostra verba et cogitationes ad coelum perferunt, et quod clam cogitamus Dei scientiam non latere."
Porro Chaldaeus per aves accipit angelum Razaelem et Eliam. Unde sic vertit: "Tu autem ne tacitus apud te, in intimis et abditis cordis, regi prave impreceris, neque in penetrali thalami tui sapienti maledixeris: Razael enim angelus omni die super montem Horeb clamat, et in universum orbem vox ejus pervagatur. Elias quoque sacerdos magnus, velut aquila summis alis praedita, volans aerem et coelos perlustrat, et quae occulte facta sunt omnibus terram inhabitantibus defert et annuntiat." Verum haec sunt figmenta judaica et cabalistica.