Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Per ænigmata hortatur ad largas eleemosynas. Inde, vers. 8, monet ut homo assidue memor sit judicii extremi ideoque concupiscentias mortificet, ac virtutibus et bonis operibus vacet.
Textus Vulgatae: Ecclesiastes 11:1-10
1. Mitte panem tuum super transeuntes aquas: quia post tempora multa invenies illum. 2. Da partem septem, necnon et octo: quia ignoras quid futurum sit mali super terram. 3. Si repletae fuerint nubes, imbrem super terram effundent. Si ceciderit lignum ad austrum, aut ad aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit. 4. Qui observat ventum, non seminat: et qui considerat nubes, nunquam metet. 5. Quomodo ignoras quae sit via spiritus, et qua ratione compingantur ossa in ventre praegnantis, sic nescis opera Dei, qui fabricator est omnium. 6. Mane semina semen tuum, et vespere ne cesset manus tua: quia nescis quid magis oriatur, hoc aut illud; et si utrumque simul, melius erit. 7. Dulce lumen, et delectabile est oculis videre solem. 8. Si annis multis vixerit homo, et in his omnibus laetatus fuerit, meminisse debet tenebrosi temporis, et dierum multorum: qui cum venerint, vanitatis arguentur praeterita. 9. Laetare ergo, juvenis, in adolescentia tua, et in bono sit cor tuum in diebus juventutis tuae, et ambula in viis cordis tui, et in intuitu oculorum tuorum: et scito quod pro omnibus his adducet te Deus in judicium. 10. Aufer iram a corde tuo, et amove malitiam a carne tua. Adolescentia enim et voluptas vana sunt.
Versus 1: MITTE (Syrus projice) PANEM TUUM SUPER TRANSEUNTES AQUAS QUIA POST MULTA TEMPORA INVENIES ILLUM
To transeuntes non est in Hebræo, sed subintelligitur, aquæ enim veræ et vivæ sunt fluentes fluxuque suo transeuntes. Salomonem secutus Ben-Sira, quem Hebræi volunt fuisse nepotem Jeremiæ prophetæ, alphabeto 1, littera zain: «Sparge, inquit, panem tuum in superficie aquarum, et in arida, et tu invenies eum in fine dierum,» q. d. Sicut agricola jacit semen in terram, nulla habita ratione soli humidi vel aridi; sic et tu disperge tuas eleemosy-
nas in egentes, etiam aridos, id est plane inopes, vel immemores et ingratos, ut tibi gratiam referre non possint aut nolint. Jam
Primo, Cajetanus sic proprie explicat: Mitte panem tuum per maria et flumina ad distantes pauperes. Verum ipse gnomen hanc universalis eleemosynæ ad absentes restringit, nisi sic explices, q. d. Ita dilata tuos animos et eleemosynas, ut non tantum præsentibus eroges, sed et eas ad absentes remotosque quaquaversum mittas, uti fecit S. Gregorius. Chaldæus vero per transeuntes aquas accipit pauperes in aquis navigantes: «Porrige, ait, alimentum tuum pauperibus, qui ambulant in navibus super facies aquarum, quoniam post tempus dierum multorum invenies mercedem ejus in sæculo hoc et in sæculo venturo.»
Secundo, Aben-Ezra contrarie vertit; nam pro transeuntes vertit stantes, sive stagnantes aquas, q. d. Sicut in stagnis et vivariis heri projiciunt panem, quem pisces devorant, itaque se impinguant, ut pinguiores facti extractique herum pascant: sic pariter projice panem tuum pauperibus, ut eo pasti vicissim te sua gratiarum actione bonaque precatione reficiant et pascant. Huic sensui affine est hoc proverbium Arabicum: «Bonum operare quod potes, et illud in aquam projice; quia piscis aliquis educet ipsum aliquando foras in tui beneficium.» Exemplum litterale est in Prato spirit. Joannis Moschi, capite cxxxv, ubi narrat quemdam 30 nummos dedisse pauperibus, ideoque eos sextuplicatos recepisse, dum in pisce ex aquis extracto invenit gemmam, quam trecentis nummis divendidit: quare pro 30, piscis reddidit ei trecentos.
Tertio, Olympiodorus per aquas accipit lacrymas: «Cum lacrymis, inquit, et misericordiæ affectu facito eleemosynam.» Possunt quoque accipi lacrymæ pauperum, q. d. Pauperi præ fame et afflictione gementi et lacrymanti dato stipem, ut ea lacrymas ejus soleris et abstergas.
Quarto et magis apposite, alii censent esse metaphoram a mercatoribus, frumenta et panes per naves transmittentibus in exteras regiones, lucri causa, q. d. Sicut mercator panes et grana per naves transvehit in alias oras, ut ibi ea caro vendat, itaque ingens lucrum domum reportet: sic tu mitte panes et opes tuas in pauperes tam urbanos quam forenses, inde enim ingens lucrum, puta Dei hominumque gratiam domum referes. Huc spectat illud Prov. xxxi, 14: «Navis institoris, de longe portans panem suum;» et illud Gen. xlix, 20: «Aser, pinguis panis ejus, et præbebit delicias regibus.» Huc facit expositio subtilis et sublimis nostri Sebastiani Barradii, lib. VII Prolegom. cap. xiv: «Mitte panem super transeuntes aquas,» id est mitte panem tuum in mare, et in longinquam cœli regionem navibus deportetur, et post multa tempora cum efflaveris animam, invenies illum: quæ sunt naves? pauperum manus.
Huc spectat illud Christi, Luc. xviii: «Omnia quæcumque habes vende, et da pauperibus, et habebis thesaurum in cœlo,» q. d. Onera tuis divitiis naves, id est pauperes; hi in cœlum viles opes deferent, et cum pretiosissimo thesauro commutabunt. Porro naves hæ nunquam patiuntur naufragium, nec spolium, uti patiuntur naves mercatorum, sed certo cursu eleemosynam in cœlum devehunt. Unde S. Chrysostomus, hom. 48 in cap. xxiv Genes.: «Facilis, inquit, est hæc transvectio, secure illuc transferimus, et in thesauro indeprædabili reponimus, quæcumque per pauperum manus præmittimus.» Qui ergo sapis, imple tuis panibus opibusque manus pauperum; illæ eas deportabunt in cœlum, ubi pro eis centuplum, imo millecuplum recipies.
Rursum, aliqui per aquas transeuntes accipiunt animas in purgatorio detentas, quasi pro eis hic jubeat effundere eleemosynas, preces et suffragia; illæ enim animæ transierunt a præsenti sæculo in alterum alterius vitæ, ac e terra in purgatorium, ubi gravissime igne cruciantur. Quare qui misericors est et sapiens, eis omni ope et arte per indulgentias, Missas, eleemosynas suffragatur, ut a tantis tormentis eas liberet; illæ enim jam liberatæ in cœlum evolabunt, ubi liberatori suo gratæ, ampla a Deo dona eidem impetrabunt.
Quinto et genuine, q. d. Sicut semen copiose seritur in terra humectata, per quam transierunt aquæ vel pluviæ, vel fluviales, ut ex ea succum sugat, quo germinare et segetem copiosam producere queat: sic tu, o fidelis, o christiane, panem, id est eleemosynam tuam copiose dispergito in pauperes, ut ex ea copiosos bonorum temporalium et spiritualium fructus colligas. Nam per «transeuntes aquas,» metonymice intellige terram transcuntibus aquis madentem et humidam, ideoque aptam ad recipiendum semen: seritur enim non in aqua, sed in terra aquis humecta. Aqua enim vivifica est, atque omnis fecunditatis effectrix, ait S. Cyrillus in Isai. xxxii, 20: sic est et eleemosyna. Sensus ergo est, q. d. Postquam aquæ pluviæ transierint, terramque ad opportunum satum madentem præparatamque reliquerint, sementem facito: sic pariter ubi pauperum greges ex paupertate aliave afflictione egentes, ideoque ad eleemosynam paratos et anhelantes videris, tu illis eam elargire.
Ita S. Hieronymus: «Ad eleemosynam, ait, cohortatur, quod omni petenti sit dandum et indiscrete faciendum bene. Quomodo enim qui super irrigua seminat, fructum sementis exspectat, ita qui largitur egentibus, non granum seminis, sed ipsum panem serit, fœnore quodam multiplicationem illius præstolans, et cum dies judicii advenerit, multo amplius quam dederat recepturus.» Hebraice est: Mitte panem tuum super faciem aquarum, id est super faciem terræ aquis irrigatæ.
nimirum feracissima est miseri et calamitosi hominis facies, «aquis,» id est ærumnis, et lacrymis madefacta; in hac semina panem tuum, et ipsa magno cum fœnore semen reddet.
Denique, to super aquas posset exponi, juxta aquas, uti Christus «stans super (id est juxta) illam, imperavit febri,» Luc. iv, 39. Felicius enim semen jactum juxta aquas, et uberiore fruge provenit.
Nota, apte comparantur pauperes transcuntibus aquis. Primo, quia homines in hac vita transeunt et præterfluunt, ut aquæ et flumina. Unde illud: «Aquæ quas vidistis, populi sunt, et gentes,» Apoc. xvii, 15; et illud: «Omnes quasi aquæ dilabimur in terram,» II Reg. xiv, 14.
Secundo, aquæ notant pauperum multitudinem, confluxum et transitum, quo ab uno ostio in aliud, ab una urbe et pago in alium mendicando et victum quærendo transeunt. Nec enim certo loco consistunt, sed assidue circumeunt et peregrinantur, ut escam conquirant. Ita Olympiodorus, Bonaventura, Lyranus.
Tertio, transcuntes aquæ notant non esse spectandam in eleemosyna pauperum recompensam, eo quod illi transeant, ut aquæ non redituræ, sæpeque sint ignoti vel impotentes ad retribuendum, imo subinde immemores et ingrati, quare a Deo exspectandam esse mercedem, q. d. Licet pauperes sint, aut videantur fore ingrati, ut in eos quasi in aquas jactum beneficium, et periturum videatur; iis tamen benefacito, quia si non ipsi, certe alii, ac inprimis Deus tibi datum magno cum fœnore reddet. Unde Pagninus vertit, mitte panem tuum etiam ignotis, ac si projiceres super faciem aquarum; quia in multitudine dierum invenies illum. Et R. Salomon, benefac homini, de quo corde cogitas fore, ut non amplius illum videas, sicut qui cibum suum in aquas projicit.
Thaumaturgus vero, justum est panem et cætera hujus vitæ necessaria impertiri egenti, tametsi periturum videtur beneficium, ac si quis in aquam projiciat panem; apparebit autem procedente tempore, non inutilem tibi fore eleemosynam. Sapienter Seneca, lib. IV De Beneficiis, cap. xxv: «Propositum, inquit, est nobis secundum rerum naturam vivere, et deorum exemplum sequi: dii autem quodcumque faciunt, in eo quid præter ipsam faciendi rationem sequuntur? nisi forte existimes illos fructum operum suorum ex fumo extorum, et thuris odore percipere. Vide quanta quotidie moliantur, quanta distribuant, quantis terras fructibus impleant, quam opportunis et in omnes oras ferentibus ventis maria permoveant, quantis imbribus repente dejectis solum molliant, venasque fontium arentes redintegrent, et infuso per occulta nutrimento novent. Omnia ista sine mercede, sive ullo ad ipsos perveniente commodo, faciunt. Hæc quoque nostra ratio, si ab exemplari suo non aberrat, servet, ne ad res honestas conducta veniat. Pudeat ullum venale esse beneficium: gratuitos habemus deos. Si Deos imitaris, da et ingratis beneficia.»
Quarto, transcuntes aquæ innuunt copiose dandam esse eleemosynam, quia copiosi et multi affluunt pauperes instar aquarum, et copiosus eleemosynarum erit fructus. Licet enim is modo non appareat, sitque occultus, sicut semen copiose projicitur, et occulitur in terra aquis humida; in messe tamen, puta in die judicii, copiosus et splendidus apparebit. Ita S. Gregorius Nazianzenus, orat. 19: «Huc (inquit, scilicet ad lætam largamque eleemosynam) pertinere videtur, quod Scriptura inquit panem in aquam quoque mittendum esse; non enim fore ut distrahatur, aut pereat apud justum harum rerum æstimatorem, sed eo perventurum esse, ubi omnia nostra collocabuntur.» Simili modo Apostolus, II Cor. ix, 6, eleemosynam comparat semini producenti magnam messem: «Qui parce seminat, inquit, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus
(id est benefice, copiose, largiter) de benedictionibus et metet.» Vide ibi dicta.
Alludit ad Nilum, qui Ægyptum Judææ vicinam exundatione sua pertranseundo oblimat, impinguat, fecundat. Idem facit eleemosyna, quæ dantem ditat et omni bono cumulat. Unde et sequitur: «Da partem septem, necnon et octo.» Ubi alludit ad septem sectiones Nili et rivos (ita ut ipsum Nili corpus sit octavum) quibus totidem ostiis in mare decurrit, idque facit ut melius totam Ægyptum in totidem partes dissectam irriget et fecundet. Hinc a Virgilio, VI Æneid., Nilus vocatus septemgeminus, et ab Ovidio, XV Metamorph.: «Perque papyriferi septemflua flumina Nili.» In Ægypto enim non pluit, sed tota agrorum adaquatio fit a Nilo; unde Claudianus, Epigram. 6: «Ægyptus sine nube ferax, imbresque serenos / Sola tenet, secura poli, non indiga venti, / Gaudet aquis quas ipsa vehit, Niloque redundat.»
Denique, to mitte super transeuntes aquas significat eleemosynam faciendam esse, primo, liberaliter; secundo, non tarde, sed cito; tertio, hilari animo, juxta illud: «Hilarem datorem diligit Deus.» II Corinth. ix; unde «Fabius beneficium ab homine duro aspere datum, panem lapidosum vocabat,» ait Seneca, lib. II De Benef. cap. i et seq.; quarto, præveniendos esse pauperes, ut, antequam rogent, ultro mittamus in eorum sinum eleemosynam.
Audi Senecam loco citato: «Illud melius, occupare antequam rogemur: quia cum homini probo ad rogandum os concurrat (alii legunt, corruat), et suffundatur rubor, qui hoc tormentum remittit, multiplicat munus suum. Non tulit gratis, qui, cum rogasset, accepit: sero beneficium dedit, qui roganti dedit. Ideo divinanda cujusque voluntas, et, cum intellecta est, necessitate gravissima rogandi liberanda est.»
Quinto, to panem tuum significat eum dandum esse ex tuo, quem scilicet tuo labore comparasti, non ex rapto vel alienum; rursum tuum, id est necessarium, non tantum superfluum. Ad hæc tuum, id est eodem quo tu vesceris, non ejus micas et crustas decidentes, non panem alterum viliorem et secundarium: «Si non comedit pupillus ex bucella mea,» Job xxxi, 17: «Panem tuum cum esurientibus et egenis comede,» Tob. cap. iv, 17: «Frange esurienti panem tuum,» Isai. lviii, 7.
Sexto, eleemosynam transcunti, id est occulte et secreto esse faciendam, tum ut vites inanem ejus ostentationem, tum ne egenum pudore affielas. Unde Isidorus Pelusiota, lib. II, epist. 151, celebrat Timotheum quemdam, «quod cum eleemosynam singulari quodam amore complecteretur, id tamen studiose captabat, ut obscura et incognita esset ea benignitas. Nam si ostentationis particeps est, non benignitatem exhibere videtur, verum eorum qui beneficio afficiuntur calamitates exaggerare, divinumque opus molestissimo morbo labefactare.» Quocirca Timotheum his elogiis ornat: «Revera pudicitiæ ac temperantiæ delubrum erat, prudentiæ sedes, arx fortitudinis, justitiæ metropolis, humanitatis penu, mansuetudinis templum, atque, ut uno verbo complectar, virtutum omnium thesaurus.»
Septimo, non semel et iterum, sed assidue et continuo faciendam esse eleemosynam quibuslibet egenis, quotidie affluentibus. Præclare S. Gregorius Nyssenus, Oratione De Pauperibus amandis: «Studium, ait, promerendi de propinquis tibi ab alio præripi non permittas. Cave ne alius rapiat thesaurum repositum tibi. Calamitate affectum, ut aurum amplectere. Infirmam pauperis valetudinem ita fove, ut in ea et sanitatem tuam, et salutem uxoris, et filiorum, servorum, et totius familiæ positam putes.»
Mystice per panem et eleemosynam corporalem accipias spiritualem, qualis est docere ignorantes, solari afflictos, convertere peccatores. Ita S. Hieronymus: «In quocumque homine, ait, illam aquam videris, de qua dicitur: Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ, ne te pigeat panem sapientiæ, panem rationis, panem præstare sermonis. Si enim hoc frequenter feceris, invenies te non in cassum doctrinarum jecisse sementem. Tale quid et in Isaia dictum puto: Beatus qui seminat super aquam, ubi bos et asinus calcant. Quod ille magister beatitudine dignus habeatur qui super irriguum pectus seminat audienti imbrem ex Judæis, quam ex gentium populo congregatum.» Citat S. Hieronymus Isaiam, cap. xxxii, 20, juxta Septuaginta. Vide ibi dicta.
Quia post multa tempora invenies illum. — quasi rem perditam, vel potius absconditam; sed ut semen mire multiplicatum invenies «illum,» id est illius mercedem et copiosam retributionem, idque sæpe in hac vita, et semper in futura. Ita Chaldæus. Hebraice est: Quia in multitudine dierum invenies illum. Vide S. Chrysostomum, homil. Quod eleemosyna sit ars omnium quæstuosissima.
Alludit ad originem Jordanis (qui est fluvius nobilissimus Judææ). Hic enim, teste Josepho, lib. III Belli, cap. xviii, Hegesippo et aliis, oritur ex Phiala fonte in regione Trachonitide. Hic enim fons miræ profunditatis, aquas copiosas per abditos subterraneos meatus in Dan, sive Paneadem fontem Jordanis ejicit et transmittit. Quare in Paneade intuentibus videtur oriri Jordanis, indeque ex confluxu duorum rivulorum, Jeor et Dan, Jordanis nomen et flumen conflatum est; revera tamen occulte, ut dixi, oritur longe anterius in Phiala fonte. Deprehensum id est a Philippo tetrarcha Trachonitidis. Is namque, missis in Phialam paleis, invenit eas apud Panum in fontem Dan redditas, unde antea fluvius Jordanis nasci credebatur. Vide Adrichomium in Descript. Terræ Sanctæ, in Jordane.
Sicut ergo panis et paleæ conjecti in Phialam fontem, post longos occultosque meatus redduntur in Jordane, sic panes conjecti in sinus pauperum post multa temporum spatia reddentur largienti. Hic ergo quasi in Phialam, spargamus panem in aquas, id est pauperes, ut illæ nobis reddantur in Jordane, id est in fluvio judicii (hoc enim hebraice est jordan), hoc est justæ retributionis in cœlo, ubi Deus eos qui miserint panem in transeuntes aquas, et calicem aquæ puræ, vel coctæ in vite aut cerere, puta vinum aut cervisiam, dederint sitienti, fonte vitæ et torrente voluptatis suæ potabit, Psalm. xxxv, 9.
Versus 2: DA PARTEM SEPTEM, NECNON ET OCTO: QUIA IGNORAS QUID FUTURUM SIT MALI SUPER TERRAM
Pro partem, in plurali partes legunt Lyranus, Dionysius et S. Hieronymus in cap. xli Ezech. vers. 1, et S. Gregorius, hom. 16 in Ezech.; sed legendum partem cum Romanis, Hebræo, Septuaginta, Syro, Arabico, Chaldæo et ceteris: vo partem notat distribuendam esse eleemosynam pro cujusque necessitate vel merito, et non ut esuriat unus, alter ebrius sit, I Corinth. xi, 21.
Primo, Chaldæus hanc gnomen exponit de satione, quasi hic instituatur paterfamilias ut congruo tempore agrum serat, uti de eodem agricolam instruit Columella, Varro, Cato et alii scribentes de Re rustica, q. d. Sere semen in agro mense septimo et octavo: «Optimam, inquit, partem seminis confer mense Tisri in agrum tuum; neque tamen et mense Kisleu seminando avoceris,
neque exploratum esse potest ipsi terræ imminens malum, prima an secunda sementis superatura sit.» Verum hic sensus alienus est, et ad propositum non pertinet. Agitur enim hic de eleemosyna.
Secundo, R. Haccados per septem accipit septem planetas; per octo, cœlum octavum, sive stellatum; per planetas autem et stellas fixas censet denotari viros eminentes et principes, quasi illis hic jubeat dari partem honoris cuique debiti, illosque colere et revereri, ut benigno favoris sui aspectu vicissim nos aspiciant et prosequantur. Verum hoc tam remotum est quam cœlum a terra.
Tertio, R. Salomon, Aben-Ezra et Clarius per septem accipiunt septem dies Septimanæ, et per octo, diem octavum, qui est primus sequentis Septimanæ, q. d. Quotidie per septem dies hebdomadæ dato eleemosynam, nec ibi desinito, sed dato die octavo, hoc est primo sequentis hebdomadæ, ut denuo novum septenarium cum nova hebdomada inchoes, et cum ea finias, idque assidue et continuo, q. d. Continuo per omnes dies cujuslibet hebdomadæ totiusque vitæ facito eleemosynam.
Quarto, Cajetanus per septem, pauperes septem proprie et præcise accipit: «Forte enim, inquit, tunc temporis familiare erat Judæis eleemosynariis pascere pauperes septem, ob reverentiam divinarum actionum, quæ septem diebus describuntur a Moyse, supputato Sabbato quietis. Da itaque partem mensæ pauperibus septem, hoc est decreto numero pauperum, et etiam octo, hoc est, si et alius supervenerit, da etiam ei partem.»
Quinto, Osorius et alii per septem et octo accipiunt septimam vel octavam partem opum et proventuum, quasi hanc jubeat dari pauperibus, uti decimam dari iisdem jubet Moses, Deuteron. xiv, 28. Alii per septem et octo accipiunt septuplam et octuplam, id est multiplicem et copiosam eleemosynam, quasi jubeatur, ut homo omnes benefaciendi et bene de proximo merendi occasiones capessat. Ita Osorius et Lyranus qui legit in accusativo: «Da partes septem et octo.»
Sexto, S. Bonaventura censet senarium significare id quod sufficit nobis: quidquid est ultra, illud dici septem et octo, q. d. Danda est eleemosyna de eo quod superest, ac large quidem pro facultatibus nostris, ut nostra abundantia aliorum inopiam suppleat.
Septimo et genuine, q. d. Da partem panis, id est cibi et eleemosynæ tuæ septem, id est multis pauperibus, imo et octo, id est longe pluribus, q. d. Esto liberalissimus in dando, da quotquot egentes occurrunt, da plurimis, imo infinitis, si potes. Nota ex S. Hieronymo in Isaiæ cap. iv et v, Hebræis septenarium esse familiarem propter Sabbatum, æque ac denarium propter Decalogum. Significat autem septenarius multitudinem et universitatem, eo quod omnes dies Septimanæ semper recurrentes non sint nisi septem: idem significant ternarius; unde illud Aristotelis: «Tria sunt omnia,» scilicet prima; non enim duo, sed tria primo vocantur. Jam, si ad tria addas quartum, vel ad septem addas octo, significatur magna et inusitata multitudo. Unde illud: «O terque quaterque (id est omnimode) beati.»
Sic Amos cap. i, vers. 3 et seq., toties repetitur: «Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor,» id est ob plurima et maxima ejus scelera, «non convertam eum.» Vide ibi dicta; et Proverb. xxx, 15: «Tria sunt insaturabilia, et quartum nunquam dicit: Sufficit.» Simile est Job v, 19: «In sex tribulationibus liberabit te, et in septima (id est in plurima et maxima) non tanget te malum;» et Michæ cap. v, vers. 5: «Suscitabimus super eum septem pastores, et octo primates homines,» id est plurimos et maximos principes, uti ibidem dixi. Sic hic dicitur: «Da partem septem et octo,» id est da multis, imo longe pluribus et innumeris.
Hinc Thaumaturgus vertit: «Da liberaliter et divide pluribus, sua tamen cuique,» q. d. Noli terreri pauperum filiatim affluentium multitudine, ut ultimis neges eleemosynam; quin potius omnibus da, ut, crescente numero pauperum, crescant tibi animus et numerus eleemosynarum.
Hinc Nazianzenus, orat. 19, laudans patrem suum vita functum ab eleemosynis: «Revera, inquit, tanquam alienorum bonorum procurator de bonis suis cogitabat, pauperum inopiam, quam maxime poterat, sublevans, nec superflua duntaxat, sed necessaria quoque in eam rem sumens, partemque dans, non septem duntaxat, velut Salomonis lex præscribit, verum si octavus etiam accederet; libentius sua profundens, quam alii acquirant.» Qua in re imitabatur Deum, qui liberalis est in omnes, nec ullum indotatum relinquit. Vere Cicero: «Homines, ait, ad deos nulla re propius accedunt, quam dando; nihil habet fortuna melius quam possis, nec natura melius, quam ut velis servare quam plurimos.»
Huc facit vetus proverbium: «Omnia octo,» de quo Collector adagiorum, et Bongus in Mysteriis numerorum, cum nihil deesse significatur: sive propter Stesichori poetæ monumentum, inquit noster Lorinus, catenæ ex omnibus octonis constructum, columnis, gradibus angulisque; sive propter distributos a primo conditore Corinthios in octo tribus; sive propter totidem deos summæ rerum imperantes, per quos jurare solitus Orpheus fertur: ignem, aquam, terram, cœlum, lunam, solem, Mythram (Persæ confundunt cum sole), noctem; sive quia in Ægyptia columna in signum justitiæ inscribantur deorum octo nomina: Saturni, Rheæ, Osiris, spiritus, cœli, terræ, noctis, diei; et totidem Xenocrates, uti prodit Cicero, licet diversos deos faciebat; sive propter octonas certaminum species in Olympiis; sive propter aliam causam.
Igitur septem et octo nullum non comprehendunt, valetque sententia ista, idem ac quod præcipit Christus: «Omni autem petenti te, tribue,» Luc. vi, 30. Alludit ad veterem comedendi et convivandi ritum, quo, teste Macrobio, lib. I Saturnal. cap. vii, et Gellio, lib. XIII, cap. xi, in convivio septem adhibebantur convivæ, et octavus erat rex sive præses convivii. Unde proverbium: «Septem convivium, novem convicium.» Vide Sidonium Apollinarem, lib. I, epist. 11, et Rhodiginum, lib. II, cap. viii. Hinc Heliogabalus imperator, teste Lampridio, ad cœnam invitabat simul octo luscos, octo calvos, octo surdos, octo podagrosos, octo nigros, octo longos, octo præpingues et obesos, ut sibi suisque risum moveret.
QUIA IGNORAS QUID FUTURUM SIT MALI SUPER TERRAM. — q. d. Multæ calamitates, eæque improvisæ et quasi inevitabiles imminent terræ; ut ergo ab iis te liberes, multas facito eleemosynas: «Quoniam eleemosyna a morte liberat, et ipsa est quæ purgat peccata, et facit invenire misericordiam et vitam æternam,» ait Raphael, Tobiæ, cap. xii, vers. 9. Tales calamitates sunt furum, latronum et hostium incursus, sterilitas agrorum, venti, procellæ, ærugo, pestis, fames, bellum, morbi, mors: hæc sunt mala pœnæ; mala culpæ sunt peccata et peccandi occasiones ac tentationes: contra utraque antidotum est eleemosyna, uti ostendi Daniel. iv, 24; Deuter. xxvi, ubi 22 eleemosynæ fructus recensui. Vere S. Hieronymus ad Nepotianum: «Nunquam, ait, memini me legisse mala morte defunctum, qui libenter opera charitatis exhibuit.»
Rursum S. Hieronymus me, et S. Gregorius, homil. 15 in Ezechielem, malum hoc referunt ad examen, sententiam, damnationem et gehennam impiorum in die judicii, a qua misericordes eximet Christus, Matth. xxv. Sic et Olympiodorus: «Modeste age, inquit, quæ ad hujus vitæ pertinent officia, cogitans assidue et de futuro sæculo: neque enim nosti quam gravia reposita sint tormenta iis qui neque septenariis partem suam dederunt, neque octonariis.» Addit deinde alium sensum, dicens: «Vel eleemosynam omnibus confer in cordis tui simplicitate; neque enim nosti quis hominum vere indigeat, quisve simulata paupertate per avaritiam petat.» Verum primus sensus, quem dedi, est litteralis et genuinus.
Didicit hic Salomon a patre suo Davide, qui Psalm. xl, 1, ita canit: «Beatus vir qui intelligit super egenum et pauperem: in die mala (Symmachus in die afflictionis, Eusebius quandocumque urget calamitas) liberabit eum Dominus.»
Tropologice S. Ambrosius in cap. vi Lucæ, explicans octo beatitudines: «Beati pauperes,» etc., iis hunc locum applicat: «Mandatum accipis, inquit, octo illis partem dare, fortasse benedictionibus,» id est beatitudinibus, ut scilicet partem vitæ demus exercendæ paupertati, quæ est prima beatitudo a Christo proposita; partem mansuetudini, quæ est secunda beatitudo; partem luctui et compunctioni, quæ est tertia, et ita de cæteris. Causam subdit: «Sicut enim spei nostræ octava perfectio est, ita octava summa virtutum est,» q. d. Sicut spes nostra, id est vita æterna quam speramus, perficietur in octava resurrectionis, cum reipsa vitam æternam speratam adipiscemur: ita octava beatitudinum est summa virtutum, id est octo beatitudines sunt summa perfectio et culmen virtutum omnium. Dato igitur ac stude beatitudinibus, ut eas secteris, connitaris ad octavam, id est perfectionem virtutum, ac per eam assequaris octavam gloriæ in beata resurrectione.
Idem S. Ambrosius, lib. II De Jacob, cap. xi, alludens ad septem candelabri lucernas, et ad octavum quasi omnium uterum, illas applicans septem Machabæis, quorum octava erat mater: «Quam bonus, inquit, fidei portus, quam tutus portus iste pietatis, quam splendida lucerna Ecclesiæ septeno fulgens lumine, et octavo utre cunctis luminibus oleum subministrans! De quibus pulchre dicitur: Date partem illis septem et illis quidem octo, eo quod in utroque numero consortium gratiæ consequantur in lege nutriti, per gratiam coronati, septem tanquam in Sabbato; octo tanquam in Evangelio. Pia mater supplemento passionis adjuncta, quæ in talibus filiis integram pietatis formam et parturivit et peperit.»
Secundo, S. Gregorius, Prologo in Psal. vi Pœnitent., docet dandam esse partem septem, id est vitæ activæ obeundo septem opera misericordiæ; et octo, id est vitæ contemplativæ. «Da mihi, inquit, Domine, partes septem, necnon et octo. Optavit enim ita subditos regere, ut tamen contemplationis divinæ non fraudaretur perfectione. Ipsa namque officii administratoria necessitate constrictus, cogebatur temporali actioni insistere; sed suavis eum contemplationis divinæ dulcedo reficiebat in mente. Potest etiam intelligi, quod ille quindecim gradus ad illud divinæ illuminationis templum ascendit, qui sempiternæ virtutis
Dei amore correptus, temporalibusque per septenarium numerum designantur, gradatim contemptis, per scalas octo beatitudinum ad sublimia provehitur, donec Deus deorum in Sion mente videatur.» Similia habet Philippus Solitarius, lib. III Dioptræ, cap. viii.
Rursum Olympiodorus per septenarium accipit septem dona Spiritus Sancti. Hugo vero et alii accipiunt tres virtutes theologicas, puta fidem, spem, charitatem, et quatuor cardinales, puta prudentiam, justitiam, fortitudinem et temperantiam, quasi jubeat illis studere in septenario hujus vitæ, ut per eas pertingamus ad octavam felicitatis æternæ.
Allegorice Hebræi, ait S. Hieronymus, ita hunc locum intelligunt, et sabbatum et circumcisionem (hæc enim dabatur octavo die infanti) serva, ne si forte hoc non feceris, inopinatum tibi superveniat malum. Melius Christiani nonnulli sic explicant, q. d. Serva septem, id est Pascha, et octo, id est Pentecosten. A Paschate enim ad Pentecosten numerantur septem hebdomades, quarum quasi octava est quinquagesima, puta Pentecoste, quo alludens S. Gregorius Nazianzenus, orat. 43, quæ est in S. Pentecosten, sub initium: «Da partem septem et octo,» id est, inquit, da partem S. Pentecostæ et futuræ beatitudini. Sic enim habet: «Hic eximius septenarius Pentecostes honorem invexit. Septenarius enim in seipsum ductus quinquagenarium gignit uno die excepto quem ex futuro sæculo assumpsimus, octavum eumdem et primum, vel, ut rectius loquar, unum et sempiternum. Illic enim præsens animarum nostrarum sabbatismus desinat necesse est, ut detur pars septem atque adeo octo, sicut jam nonnulli majorum nostrorum hanc Salomonis locum exposuerunt.»
Rursum S. Hieronymus, lib. Contra Luciferum, per septenarium accipit Vetus Testamentum, per octo Novum: «Ecclesiastes, ait, jubet dare partes septem, dare partes octo, id est utrique credere Testamento.» Et S. Isidorus, lib. I Offic. cap. xxiv, legens: «Da partem illi septem et illi octo,» sic explicat, q. d. Judæi celebrant diem septimum, puta Sabbatum, quod erat requies mortuorum; at christiani celebrant diem octavam, puta Dominicam, quæ est dies resurrectionis, ac proinde vivorum, non mortuorum. Eodem modo explicat S. Augustinus, epist. 119, cap. xi, et Olympiodorus ac Salonius: «Præcipit, inquit, tam Veteris quam Novi Testamenti servari præcepta.» Denique S. Hieronymus scribens in hunc Ecclesiastæ locum: «In Ezechiele, inquit, septem et octo gradus ad templi leguntur ascensum. Et post ethicum illum psalmum, id est centesimum octavum et decimum, quindecim graduum Psalmi sunt, per quos primum erudimur in lege, et septenario numero expleto, postea per ogdoadem ad Evangelium scandimus. Præcipitur ergo ut in utrumque Testamentum, tam Vetus scilicet quam Novum,
pari veneratione credamus. Judæi dederunt partem septem, credentes Sabbatum; sed non dederunt octo (non suscipientes Evangelium et) resurrectionem diei Dominicæ denegantes. E contrario hæretici Marcion et Manichæus, et omnes qui veterem legem rabido ore dilaniant, dant partem octo suscipientes Evangelium, sed eamdem septenario numero non tribuunt, legem veterem respuentes. Nos igitur utrique Testamento credamus. Non enim possumus dignos cruciatus, dignamque pœnam jam nunc mente comprehendere, quæ reposita est his qui versantur in terra, judæis atque hæreticis, e duobus alterum denegantibus.»
Porro Cassianus, lib. II De Instit. renunt. cap. ix et x, sic explicat, q. d. Die Sabbati, puta septima, serva jejunium ex prisco Ecclesiæ ritu: die octava vero celebra festum, puta Dominicam resurrectionis Christi.
Anagogice, S. Gregorius, lib. XXXV Moral. cap. vii, per septenarium accipit præsentem vitam ejusque bona, per octonarium futuram, quasi dicat: Sic dispensa temporalia, ut accipere merearis æterna. «Septenarium quippe, inquit, cum adhuc alius sequitur, ex ipso ejus argumento exprimitur, quod finienda temporalitas æternitate concludatur. Hinc est enim quod Salomon admonet dicens: Da partem septem, necnon et octo. Per septenarium quippe numerum, hoc quod septem diebus agitur, præsens tempus expressit; per octonarium vero vitam æternam designavit, quam sua nobis Dominus resurrectione patefecit. Dominico scilicet die resurrexit, qui dum diem septimum, id est Sabbatum sequitur, a conditione octavus invenietur. Bene autem dicitur: Da partem septem, necnon et octo, quia ignoras quid mali futurum sit super terram, ac si aperte diceretur: Sic dispensa temporalia, ut appetere non oblivisceris æterna. Oportet namque ut in posterum bene agendo provideas, qui de venturo judicio quanta tribulatio sequatur, ignoras. Hinc est quod quindecim gradibus templum ascenditur, ut ex ipsa ejus ascensione discatur, quatenus per septem et octo et temporalis sollicite dispensetur actio, et provide mansio æterna requiratur. Hinc et etiam quod dum monas in denarium surgit, centum quinquaginta Psalmos Propheta cecinit. Propter hunc septenarium numerum temporalia, octonarium vero æterna signantem super centum viginti fideles in cenaculo residentes Spiritus Sanctus effusus est. Per septem quippe et octo quindecim componuntur, et si ab uno usque ad quindecim numerando paulatim per incrementa consurgimus, usque ad centesimum et vigesimum numerum pervenimus. Qua scilicet effusione Spiritus Sancti didicerunt, ut et temporalia tolerando transirent, et æterna inhianter appeterent.»
Symbolice idem S. Gregorius, hom. 16 in Ezechiel: «Partes, ait, simul septem et octo damus, quando sic ea quæ septem diebus evolvuntur, disponimus, ut per hæc ad bona æterna veniamus.» Ætates enim hominis septimo quoque anno variantur, et per septenarios ad metam decurrunt; puta ad octavam resurrectionis, ait Hugo. «Septimus quisque annus ætati notam imprimit,» ait Seneca.
Audi Hippocratem apud Philonem, lib. De Mundi opificio: «In hominis vita septem sunt tempora, quas ætates vocant: infans, puer, adolescens, juvenis, vir, senior, senex. Infans est usque ad septennium, intra quod dentes emittit; puer, usque ad secundum septennium, quoad genituræ emissionem sit tempestivus. Adolescens, usque ad tertium septennium et barbæ lanuginem. Juvenis, usque ad quartum septennium, et accretionem totius corporis. Vir, usque ad annum undequinquagesimum, et septimum septennium. Senior, usque ad quinquagesimum sextum, et octavum septennium. Senex, toto quod reliquum est tempore.» Et nonnullis interjectis: «Præter ea quæ dicta sunt, manifestissime vim perfectionis designativam in septenario repræsentant ætates ipsæ ab infantia ad senectutem usque, quæ mensurantur septenario; ac primo quidem septennio enascuntur dentes. In secundo, tempestivitas est ad genituram emittendam. In tertio, barbæ accrementum. In quarto, roboris accessio. In quinto, tempus nuptiarum. In sexto, vigor intelligentiæ. In septimo, utriusque augmentum, intelligentiæ et eloquentiæ. In octavo, utriusque perfectio. In nono, æquitas et mansuetudo, affectibus majori ex parte mansuefactis. In decimo denique, vitæ exitus optabilis, adhuc integris sensuum instrumentis. Solet enim alioqui senectus longa supplantare et affligere.»
Hinc sequitur septenarium esse ætatum et vitæ definitorem: in eo enim fit sanguinis, humorum, spirituum, calorum et complexionis mutatio. Quocirca nonus septenarius annorum, puta annus vitæ 63, est climactericus, multisque vitæ finem affert. Unde 63 ætatis anno mortui sunt Aristoteles, Cicero, Chrysippus, Boccacius, Cardinalis Cusanus, S. Benedictus, S. Bernardus et alii permulti. Unde et Augustus Cæsar annum 63 velut fatalem extimuit, eoque exacto quasi periculo defunctus sibi gratulatus est. Abraham mortuus est anno ætatis 175, qui 25 septenarios complectitur: Jacob anno ætatis 147, qui 21: David 70, qui decem septenarios in se concludit: eodem permulti decedunt. Nam, ut idem ait Psalm. lxxxix, 10: «Dies annorum nostrorum in ipsis, septuaginta anni. Si autem in potentatibus, octoginta anni,» qui octo denarios complectitur, juxta id quod hic dicitur: «Da partem septem, necnon et octo.»
Simili modo reipublicæ status per septenarios sæpe mutatur. Hebræorum captivitas in Babylone desiit anno 70, qui est decimus septenarius; omnium monarchiarum series desiit in 70 hebdomade, Danielis cap. ix, in qua natus est Christus monarcharum monarcha. Porro 70 hebdomades annorum faciunt annos 490, qui est quasi cubus septenarii et denarii: septies enim decem faciunt 70: septies 70 faciunt 490. Atque circiter eumdem annum 490 facta est crebra reipublicæ Hebraicæ, uti et aliarum mutatio, puta prima a Mose et judicibus in Saulem et reges, secunda a regibus in Zorobabel et duces tempore captivitatis Babylonicæ, tertia a ducibus in Christum. In qualibet enim harum invenies circiter annos 490, uti colligere licet ex tabula chronologica, quam præfixi Pentateuchò.
Juxta hunc sensum monet Sapiens ut memores simus septenarii, id est decursus et finis ætatis, tum nostræ, tum reipublicæ, in eoque agnoscamus utriusque vanitatem, dicamusque: «Omnis consummationis vidi finem: latum mandatum tuum nimis,» Psalm. cxviii, 96. Sicut enim septenario dierum, puta septem diebus initio mundi Deus omnia creavit, ita septenario annorum eadem variat et finit. Rursum, ut cuique ætati (quæ numero sunt septem) suam demus partem, officium scilicet cuique ætati debitum, puta infantiæ demus innocentiam, pueritiæ obedientiam, juventuti castimoniam, adolescentiæ studium sapientiæ, virili ætati robur virtutis, senectuti maturitatem, apathiam et perfectionem, decrepitæ meditationem instantis vitæ æternæ.
Denique nonnulli, uti superius indicavi, per septenarium accipiunt pauperes viventes, per octonarium defunctos degentes in purgatorio, q. d. Da eleemosynam pauperibus viventibus in septimana hujus vitæ, da et defunctis qui ex hac vita transierunt ad purgatorium, ubi exspectant octavam felicitatis æternæ. Rursum nonnulli sic exponunt, da partes septem, nec non et octo, quia ignoras quid futurum sit mali super terram. Hoc est, neminem a commercio laborum tuorum excludas, cum nescias mala, scilicet tentationes hominibus eventuras, quæ si divitem forte prostraverint, pauperculum in bono perseverantem habebis per tui laboris industriam in quo tanquam in filio sapiente glorieris.
Versus 3: SI REPLETAE FUERINT NUBES, IMBREM SUPER TERRAM EFFUNDENT (Hebr., evacuabunt, exinanient). SI (Hebr., et si) CECIDERIT LIGNUM AD AUSTRUM, AUT AD AQUILONEM, IN QUOCUMQUE LOCO CECIDERIT, IBI ERIT
Sensus est, ait Olympiodorus, quasi dicat, sicut nubes jussu divino imbrem super omnes homines spargunt, ita convenit eleemosynam cunctis hominibus impartiri: nimirum cor plenum uti divitiis, ita et charitate, eleemosynam copiosam det oportet, sicut nubes aquæ turgidæ copiosam effundant pluviam. Unde illud Ose. vi, 4: «Misericordia vestra quasi nubes matutina;» et Eccli. cap. xxxv, 26: «Speciosa misericordia Dei in tempore tentationis, quasi nubes pluviæ in tempore siccitatis.» Vide dicta utrobique.
Porro nubes densæ certum sunt signum pluviæ, æque ac multa alia, quæ physici assignant. Nam pluviam præsagiunt canes gramina comedentes, eorumque ventres murmurantes; muscæ et vespæ equos acrius compungentes; fumus per camini gulam spissius subvolans; crebriores atrocioresque morsus pulicum. Sunt insuper argumenta pluviarum, grues silentio per alta cœli involantes; boves acrem olfactantes, seque contra pilum lambentes; hirundo lacum circumvolitans, summisque alis aquæ superficiem verberans; ranæ insuetum coaxantes; formicæ e cavernulis ova efferentes; arcus cœlestis; corvi et cornices crocitantes; terrestres volucres adversus aquam clangores edentes, seseque perfundentes; oleum lucernæ scintillans, et fungi se inde tollentes; luna crescens obscurior; sol exoriens concavus et maculosus; item sub ortum solis nigræ nubes, rubentibus intervenientes.
Apte eleemosyna comparatur nubi, quia primo, sicut nubes a cœlo formata non alium habet finem et scopum nisi pluviam, sic opum a Deo datarum non alius est finis quam ut erogentur in egentes. Secundo, sicut Deus pluit indifferenter et æqualiter super omnes, sive bonos sive malos, sive amicos, sive inimicos: sic et eleemosynarius omnibus benefaciat sine exceptione personarum. Tertio, sicut nubes a pluvia nullam gratiarum actionem exspectat, sic nec dives quidpiam exspectet a paupere, juxta illud Christi: «Mutuum date, nihil inde sperantes.»
Quarto, sicut pluvia grata est nubi, ac nubem nubi rependit, dum in terra a se humectata et radiis solis calefacta vapores excitat, qui in aerem elevati, in nubes rursus concrescunt: sic pariter eleemosyna ditat dantem, adeoque eleemosynarius certat liberalitate cum Deo; unde quo liberalior est in pauperes, eo liberaliorem in se Deum experitur, uti se experiri fatebatur S. Joannes Eleemosynarius, teste Leontio, Episcopo Neapoleos in Cypro, in ejus Vita, qui et addit eum confidenter dicere solitum Deo: «Videbimus quis vincat, an tu mittendo, an ego dispergendo.»
Hinc Chaldæus vertit, si repletæ fuerint nubes pluviæ, super terram effundent aquas suas propter merita justorum. Et si non fuerit justus in illa generatione, in mari et in deserto descendent, ut non sit utilitas ex eis filiis hominum.
Et sic explicat S. Hieronymus quasi dicat: «Serva mandata, quæ tibi superius sunt præcepta, ut nubes super te effundant imbrem suum. Ubicumque enim tibi locum præparaveris, futuramque sedem sive ad austrum, sive ad boream, ibi cum mortuus fueris, permanebis. Aliter: propterea supra diximus: Mitte panem tuum super faciem aquæ, et omni petenti te tribue; quia et nubes cum plenæ fuerint divitias suas mortalibus largiuntur.» Nubes ergo misericordiæ nostræ in pauperes elicit et provocat nubem misericordiæ divinæ, ut in nos gratias et dona sua pluat et effundat, juxta illud: «Beati misericordes: quoniam ipsi misericordiam consequentur,» Matth. v, 7.
Mystice Olympiodorus: «Nubes, ait, sunt viri sancti, quorum unus fuit Moses, qui dicit: Exspectetur ut pluvia eloquium meum, Deuter. cap. xxxii. Sancti ergo repleti divino verbo, quale scilicet factum est ad Osee aliosque sanctos, effundunt fecundam (doctrinæ) imbrem non super solam Judæam, sed et in omnem terram, in quam exivit sonus eorum.» Sic et S. Hieronymus et S. Ambrosius, lib. III, epist. 19 ad Constantium, quem audi: «Quicumque colligit de montibus aquam atque ad se trahit, vel haurit e fontibus, et ipse rorat sicut nubes. Imple ergo gremium mentis tuæ, ut terra tua humescat et domesticis irrigetur fontibus. Ergo qui multa legit et intelligit, impletur; qui fuerit impletus, alios rigat, ideoque Scriptura dicit: Si impletæ fuerint nubes, pluviam in terram effundent; sint ergo sermones tui proflui, sint puri, dilucidi, ut morali disputatione suavitatem infundas populorum auribus, et gratia verborum tuorum plebem demulceas, ut volens quo ducis sequatur.» Vide dicta Ezech. x, 4, ubi proprietates nubium recensui, easque apostolis et prædicatoribus applicui. Igitur nubes fecundæ et secundæ sunt sancti prædicatores, ait Hugo, quorum est sublimari a terra, pluere doctrinis, tonare minis, coruscare miraculis vitaque exemplo; nubes vero sine
aqua, ventisque circumlatæ, ut ait S. Judas, sunt illi qui gratia vacui plausum auditorum captant, non planctum.
SI CECIDERIT LIGNUM (Arabicus trabs) AD AUSTRUM AUT AD AQUILONEM, IN QUOCUMQUE LOCO CECIDERIT, IBI ERIT. — Tigurina, in eo permanebit; Campensis, erunt qui colligent illud. Hebræa, Septuaginta, Syrus et Arabicus præponunt copulam et, et si ceciderit, etc., ex quo patet hanc gnomen copulandam esse cum hemistichio præcedenti, si repletæ fuerint nubes, cum eoque eodem versu cohærere, sive per similitudinem, sive per dissimilitudinem. Unde
Primo, Thaumaturgus vertit, non est arbor ulla quæ semper stet, licet enim eamdem homines non succidant, vento tamen olim subvertetur, q. d. Sicut arbor omni casu, sic et homo, qui est arbor inversa, morte subvertitur: quare si sapit, antequam succidatur, benefaciat, ut succisus præmium benefactorum recipiat vitam æternam.
Secundo, Aben-Ezra, Clarius et Campensis per lignum sive arborem accipiunt fructus arboris, qui maturi ex ea decidunt, q. d. Fructus arboris, v. g. poma et pyra, in quamcumque arboris partem latusque cadant, non pereunt, cum non desint, qui ea colligant: sic hominis liberalis eleemosyna, in quemcumque locum cadat, non perit, cum nusquam desint pauperes, qui eam colligant, ac eleemosyna ubique suum apud Deum et homines inveniat præmium. Hic sensus satis videtur appositus, cui adde et hunc illi affinem, q. d. Sicut pluvia et fructus arboris decidens, non considerat quo cadere debeat, an in terram bonam, an in malam; an ad aquilonem, an ad austrum, sed naturali pondere cadit in quamcumque partem sibi proclivem et obviam: sic pariter faciunt viri liberales, in danda eleemosyna, scilicet in quamcumque partem, locum et sortem inciderint, ubique sunt munifici, hos et illos et alios quam plurimos alunt, beneficentiam suam in omnes obvios exerunt; nec curiose scrutantur an digni sint, an indigni, an grati futuri vel ingrati, an bene eleemosyna usuri, an male, an eleemosyna sibi futura sit utilis, an damnosa; quia in quemcumque tandem illa collata fuerit, ibi erit, danti non perierit, sed ibi illam suo tempore inveniet. Simile est de pane projecto in aquas præterfluentes, vers. 1. Huc accedit R. Salomon, qui vi ceciderit accipit non de casu, id est lapsu, sed casuali sorte, quasi dicat: Sicut arbor, ubicumque ejus sors ceciderit, ut plantetur et subsistat, sive in australi regione, sive in aquilonari, ibi fructus suos profert ad incolarum commodum: sic vir liberalis ubicumque collocetur et quocumque eum sors casusve tulerit, omnibus indigenis et advenis beneficum se exhibet.
Tertio, R. Haccados, q. d. Sicut nubes depluunt pluviam in omnem locum, etiam aridum et sterilem, ubi scilicet ligna exaruerunt, et casu aliquo prolapsa sunt: sic pariter beneficus sua beneficia dispertit in omnes, etiam indignos et ingratos, qui ob ingratitudinem exaruisse, et ad omne bonum inutiles esse videntur.
Quarto, Chaldæus hæc refert ad principes immisericordes, qui ob immisericordiam principatu excidunt, sicut misericordes ad eumdem elevantur, vel prolapsi eidem restituuntur, ut patet in Nabuchodonosore, Daniel. iv; partim ad rerum copiam vel famem, quæ a Deo nunc huic regioni, nunc illi ob virtutes et vitia, ac præsertim ob misericordiam vel crudelitatem immittitur. Unde sic vertit, si decretum fuerit de cœlo ut cadat rex et consiliarii ejus de principatu eorum, ex auctoritate dicti Domini fiet, et etiam saturitas aut fames in meridiem aut septentrionem, ubicumque decretum fuerit, ut firmetur illud consilium, mittitur eo, ut fiat.
Quinto, Noster Pineda, q. d. Da eleemosynam pauperi, dum vivit, quia si moriatur, illam amplius ei dare non poteris. Nam quocumque tandem ceciderit et ubicumque fuerit, non amplius illum revocabit tua beneficentia ad vitam; maturanda igitur, et non procrastinanda eleemosyna indigenti. Qua fere ratione divinam misericordiam allicere conabatur Job vii, 7, dicens: «Memento quia ventus est vita mea, et non revertetur oculus meus ut videat bona;» et vers. 21: «Ecce, nunc in pulvere dormiam: et si mane me quæsieris, non subsistam.»
Sexto, nonnulli hanc gnomen affigunt præcedenti, quasi illam probet et confirmet, ut prius ejus hemistichium respondeat priori hemistichio præcedentis, posterius posteriori, q. d. «Da partem septem, necnon et octo,» id est da eleemosynam multis, imo plurimis; quia sicut nubes repletæ copiosum super terram imbrem effundunt, sic liberales, opibus et liberalitate abundantes et quasi turgidi, copiosas dant eleemosynas, adeoque multis, imo omnibus quibus possunt, benefaciunt. Rationem subdit: «Quia ignoras quid mali futurum sit super terram.» Hoc ergo malum omne satage prævenire, et evitare per eleemosynam: quia «si ceciderit lignum ad austrum aut ad aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit,» q. d. Ubicumque et in quamcumque plagam ceciderit malum, id est clades et strages a Deo immissa, ibi damna sua infliget, ut illa declinare vel amoliri sit impossibile, nisi per eleemosynam illa a te avertas.
Septimo, magis plane, congrue et proprie, S. Hieronymus: «Propterea, inquit, supra diximus: Mitte panem tuum super faciem aquæ, et omni petenti te tribue, quia et nubes cum plenæ fuerint divitias suas mortalibus largiuntur; et tu quasi lignum, quamvis longævus sis, non eris in perpetuum, sed subita vi ventorum, id est mortis tempestate subversus, ubicumque cecideris, ibi jugiter permanebis, sive te rigidum et trucem, sive clementem et misericordem ultimum invenerit tempus.» Hunc sensum exigit antithesis austri et aquilonis. Nam, ut notat S. Hieronymus, auster in Scriptura dum opponitur aquiloni, in bonam partem, aquilo in malam partem accipitur, juxta illud: «Dominus ab austro veniet,» Habac. iii, 3. Australis enim plaga est mundi dextera, lucida et calida; aquilonaris vero est sinistra, caliginosa et frigida.
Adde, Babylon, quæ per Nabuchodonosor evertit Jerusalem et Judæam, eidem erat aquilonaris. Unde illud: «Ab aquilone (id est a Babylone) pandetur malum,» Jerem. i, 14. Auster ergo notat statum misericordiæ, gratiæ et salutis; aquilo statum immisericordiæ, peccati et damnationis, quod scilicet post casum, id est mortem, ab uno statu ad alterum non sit transitus, ut qui decedunt in statu gratiæ et salutis, non possint transire in statum peccati et damnationis; nec hi vicissim in hunc commeare: magnum enim chaos inter utrumque firmatum est, quod nulli est penetrabile aut permeabile, ut aiebat Abraham diviti epuloni, Luc. xvi.
Huic sensui optime inhæret communis Patrum et interpretum expositio, qui ligni casum interpretantur hominis mortem: homo enim est arbor inversa, quia radices, puta caput cum capillis mittit sursum, ramos vero, puta pedes deorsum. Unde illud cæci a Christo illuminati: «Video homines velut arbores ambulantes,» Marc. viii, 24. Sensus ergo est, q. d. In quemcumque locum et statum homo in morte ceciderit, sive ad austrum, id est ad statum electorum et beatorum, propter opera misericordiæ, quæ fecit in vita; sive ad aquilonem, id est ad statum damnatorum, propter opera immisericordiæ, ibi manebit in æternum, ut in alterum et contrarium aliorum statum commigrare et transgredi nequeat. Cura igitur ut eleemosynas et merita accumulando cadas ad austrum, non ad aquilonem, dum tibi brevi moriendum erit; vide ergo quo inclinat mens tua, an ad avaritiam, an ad virtutes, an ad vitia; et si videris eam propendere ad aquilonem, omni studio reflecte eam ad austrum, ut ad illum cadat, non ad aquilonem. Tota ergo vita tua disce quomodo semel bene moriaris; disciplina autem bene moriendi est sancta vita; sancte ergo vive, si vis sancte mori, ut cadas ad austrum.
Apposite auster, utpote cœli regio dextra et calida, repræsentat felicitatem cœlestem; aquilo vero, quia sinister et frigidus, damnationem gehennalem. Ita S. Hieronymus, Olympiodorus, Albinus, Salonius et S. Gregorius, XII Moral., quem audi: «Si ceciderit lignum ad austrum, aut ad aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit. In die autem mortis suæ justus ad austrum cadit, peccator ad aquilonem: quia et justus per fervorem spiritus ad gaudia ducitur, et peccator cum apostata angelo, qui dixit: Sedebo in monte Testamenti in lateribus aquilonis, in frigido suo corde reprobatur.»
Audi S. Bernardum, serm. 49 inter parvos: «Sive ad austrum, sive ad aquilonem arbor ceciderit, ibi erit. Austri calor et levitas in sacra Scriptura bonam solent habere significationem. Ab aquilone vero panditur omne malum. Porro homines sicut arbores vidit aliquis. Exciditur autem arbor in morte, et quocumque ceciderit, ibi erit, quia ibi te judicabit Deus, ubi invenerit. Ibi, inquam, erit immutabiliter et irretractabiliter. Videat quo casura sit antequam cadat, quia postquam ceciderit, non adjiciet ut resurgat, sed nec ut se vertat. Quo vero casura sit arbor si scire volueris, ramos ejus attende. Unde major est copia ramorum et ponderosior, inde casuram ne dubites, si tamen fuerit tunc excisa. Rami nostri desideria nostra sunt, quibus ad austrum extendimur, si spiritualia fuerint; si carnalia, ad aquilonem. Quæ vero præponderent medium corpus indicat, ea namque præponderant quæ secum traxerint corpus.»
Idipsum deinde apposita similitudine declarat: «Sic enim est corpus inter spiritum, cui servire debet, et carnalia desideria, quæ militant adversus animam, sive potestates tenebrarum, ac si vacca sit inter raptorem et rusticum constituta. Quidquid ille minetur, quidquid intendat, si vaccam non duxerit, rusticus vicit: sic quantumcumque sæviat malignus, quantumcumque prava desideria crucient, si vas suum sibi vendicat anima, vicisse credenda est, ut, quemadmodum ait Apostolus: Non regnet peccatum in nostro mortali pectore; sed sicut exhibuimus membra nostra servire iniquitati ad iniquitatem, sic exhibeamus servire justitiæ in sanctificationem.»
Tropologice, Galfridus in tropologia ad hunc locum: In oriente stat, inquit, qui proficit; in occidente, qui deficit; in austro, qui tendit ad cœlum; in aquilone, qui ad infernum. Denique auster, utpote dextra pars mundi, repræsentat dexteram Christi judicis, ad quam in die judicii a Christo statuentur omnes electi, ut beentur; aquilo vero, utpote sinistra pars mundi, repræsentat sinistram Christi judicis, ad quam collocabuntur omnes reprobi et damnati.
Objiciunt hæretici: Ecclesiastes hic tantum nominat duo loca post casum, id est mortem, scilicet austrum et aquilonem, id est cœlum et infernum: ergo non est medius inter hæc duo locus, puta purgatorium. Respondeo: Nego consequentiam; qui enim nominat duo extrema, media quæ inter extrema intercurrunt non excludit, sed potius includit: sicut hic sub austro et aquilone Ecclesiastes includit orientem et occidentem, qui medii sunt inter austrum et aquilonem; nominat autem hos duos potius quam orientem et occidentem, quia hi duo duos respiciunt mundi polos, scilicet aquilo polum arcticum, auster antarcticum. Illi ergo qui sunt in purgatorio pertinent ad austrum; quia certi sunt, peracta purgatione, se ituros in cœlum. Sic pariter patres, qui tempore Salomonis erant in limbo, pertinebant ad austrum, qui exspectabant reserationem cœli per Christum.
Rursum, auster et aquilo significant duo loca ultima, in quæ post mortem concedunt animæ, ut ibi perpetuo maneant; talia autem sunt tantum duo, scilicet cœlum et infernus. Nam purgatorium non est locus ultimus sed mediatus, quia ex eo omnes animæ transeunt in cœlum. Ita S. Hieronymus, Olympiodorus, Salonius et alii passim. Hinc Franciscus Suarez hanc gnomen exponit, primo, de duobus locis ultimatis, in quibus ultimo terminatur via viatorum; secundo, de loco consolationis et tristitiæ: purgatorium autem est locus consolationis; vel optime, q. d. Post hanc vitam non est locus amittendi vel recuperandi Dei amicitiam; sed si homo decesserit ad austrum, id est in divina amicitia, ibi perpetuo manebit: si ad aquilonem, id est in Dei ira, inimicitia, ibi perpetuo erit. Ita Suarez, III part. tom. IV, disputatione 45.
Accedit Salonius: «Per lignum homo designatur, inquit, quoniam unusquisque est quasi lignum sylvæ generis humani; per austrum, qui est ventus calidus, requies paradisi designatur; per aquilonem, qui est ventus frigidus, designatur inferni supplicium.» Vide Bellarminum, lib. I De Purgatorio, cap. viii.
Moraliter, disce hic ingentem stimulum ad eleemosynam, et omnem virtutem esse considerationem æternitatis stabilis et immutabilis, quæ eleemosynariis felicissima, immisericordibus miserrima accidet. Unde hunc stimulum crebro adhibet Ecclesiastes, ut vers. 9 et seq.; cap. ix, vers. 10; cap. xii, vers. 5. Discant ab eo nostri Ecclesiastæ in suis concionibus crebro eodem stimulare auditores. Quid enim æternitate majus, longius, terribilius, felicius vel infelicius? Quare qui ea non movetur, aut saxum est, aut dæmon desperatæ salutis.
Vere Beda in Collectaneis: «Tres, ait, mansiones principales constituit Deus, cœlum, terram et infernum; et in illis tribus tres res principales, in cœlo constituit pacem et æternitatem; in terra constituit fidem, pœnitentiam et remissionem peccatorum; in inferno constituit timorem et æternam pœnam. De terra autem quæ in medio est, replebitur cœlum et infernus.»
Versus 4: QUI OBSERVAT VENTUM, NON SEMINAT: ET QUI CONSIDERAT NUBES (Arabicus, aerem), NUNQUAM METET
q. d. Qui terretur difficultatibus, et parcit eleemosynæ ob eventus dubios, v. g. quia timet depauperari, vel ne pereat fructus eleemosynæ, hic omittit opera bona fructifera et necessaria. Solent enim prudentes agricolæ observare ventos et nubes, teste Columella, Varrone et Virgilio in Georgicis, sed moderate: nimia ergo eorum observatio, anxietas et pavor panicus duntaxat hic carpitur; nam alioqui semen nunc requirit ventum frigidum, ut profundas agat radices in terra; nunc calidum, ut foras in copiosum germen erumpat; sic nunc requirit pluviam ut crassescat, nunc siccitatem ut se consolidet. Est
et nonnullis interjectis remedium metus assignans: «Hic, inquit, prudentia prosit, hic robore animi evidentem quoque metum respue; si minus, vitio vitium repelle, spe metum tempera. Nihil tam certum est ex his quæ timentur, ut non certius sit, et formidata subsidere, et sperata decipere. Ergo et spem ac metum examina, et, quoties incerta erunt omnia, tibi fave; crede quod mavis: si plures habebis sententias metus, nihilominus in hanc partem potius inclina, et perturbare te desine. Ac subinde hoc in animo volve, majorem partem mortalium, cum illi nec sit quidquam mali, nec pro certo futurum sit, æstuare ac discurrere. Nemo enim resistit sibi, cum cœpit impelli; nec timorem suum redigit ad verum. Nemo dicit: Vanus auctor est, vanus est, aut finxit, aut credidit. Damus nos referentibus; expavescimus dubia pro certis; non servamus modum rerum; statim in timorem venit scrupulus.»
Aliter S. Hieronymus: «Qui considerat, inquit, cui benefaciat, et non omni petenti se tribuit, sæpe præterit eum qui meretur accipere.» Olympiodorus: «Tu quoque ne tantopere sis sollicitus, curiose quærendo cui sis eleemosynam daturus, cui non daturus, ut puta fidelisne sit ille aut infidelis, justusne aut injustus; etenim si pendebis animo ista disquirens, amittes sationis tempus, neque invenies in tempore messis quid metas. Sine ulla itaque dilatione temporis, in simplicitate cordis eleemosynam confer.»
Denique Thaumaturgus censet hæc dici contra astrologos, qui ex astris de futura fertilitate vel sterilitate conjectant et divinant; unde sic vertit: «Multi quæ e cœlo eventura sint præscire gestiunt, nec deest qui in nubes intuens ventumque exspectans, a messe aut ventilatione abstinuerit, re inani confisus; nec eorum quæ divinitus futura sunt, quidquam cognoscens.» Huc accedit S. Athanasius in Synopsi, qui ex hoc loco arbitratur prosterni a Salomone «Ægyptiorum religionem circa divinationem ex hominis nativitate.» Accedit Chaldæus: «Qui, inquit, observat divinos et ariolos, vix temere hac vita res præclaras aget, et qui a sideribus sensum aucupatur, non augebit mercedem; augures enim vento perquam similes sunt, qui hominis palma concludi non potest; at planetæ nubibus cœli comparantur, quæ semper eunt, neque unquam redeunt.» Verum primus sensus, quem dedi, est genuinus.
Tropologice Albinus per ventos accipit eos qui nobis adversantur; per nubes, qui nobis oblandiuntur: sic et S. Hieronymus: «Qui tantum, inquit, eo tempore Dei verbum prædicat, quo populus libenter auscultat, et secunda aspirat aura, tumoris sator negligens et ignavus agricola est: in ipsis enim prosperis, dum nescimus adversa consurgunt. Sed opportune, importune Dei sermo est prædicandus: nec fidei tempore unquam versariorum nubium consideranda tempestas; qua in Proverbiis dicitur, Proverb. xxvi, 3 et 4:
paromia parabolice significans nimis meticulosos et anxios de futuro rei successu, otiosos designans: sicut si agricola nimis anxie observans ventos, seminare non audet, cogitat enim secum: Si vento flante seminavero, ventus meum semen difflabit et dissipabit, ut extra agrum, vel in alias agri partes quas seminare nolo, feratur; aut ventus nunc frigidior semen enecabit, vel calidior in nimium germen effundet, itaque frustra et sine spe messis seminabo; quo fit ut nunquam seminet, et consequenter nunquam metat: semper enim aliquis est ventus, præsertim in hieme, cum tempus est seminandi; qui ergo ventum timet, nunquam seminabit; cum nunquam aer in hieme sit expers venti. Simili modo, qui considerat nubes, nunquam metet: sibi enim anxie persuadet dicitque: Si nunc metam, nubes depluent imbrem, qui segetem a me demessam sua humiditate inficiet et putrefaciet; exspectabo ergo dum nullæ sint nubes, tempusque omnino serenum et securum; quo fit ut nunquam metere audeat, sed seges in agro desiccetur et perdatur. Nam semper in cœlo sunt aliquæ nubes; qui ergo eas timet, nunquam seminabit. Sic prorsus qui nimis anxie timet publicam annonæ caritatem, aut ne quid domi sibi suisque desit, dicendo: Si dedero panes pauperibus, frumentum meum non sufficiet alendæ familiæ per totum annum; exspectabo ergo rerum copiam, ac securitatem quod mihi nihil deerit, ac tum large erogabo superflua in pauperes: hic, inquam, nunquam dabit eleemosynam, quia semper metu aliquo instantis, vel futuræ necessitatis percelletur, qui illum a dando retrahet, manusque ejus claudet; unde fiet subinde ut frumentum in horreo putrescat, cujus rei exemplum est apud Moschum in Prato spirituali, cap. LXXIV.
Significat ergo hæc parœmia, non nimis anxie cogitanda et metuenda esse pericula et difficultates quæ occurrunt in exercenda virtute, præsertim eleemosynæ, sed illa committenda et resignanda esse divinæ providentiæ, ac magno animo magnaque in Deum confidentia liberaliter benefaciendum esse cuilibet egenti; sic enim liberalem vicissim erga nos Deum experiemur.
Vere Seneca, epist. 13: «Plerumque, inquit, suspicionibus laboramus, etc.: non coarguimus illa quæ nos in metum adducunt, nec excutimus; sed trepidamus, et sic vertimus terga, quemadmodum illi, quos pulvis motus fuga pecorum excuit castris, aut quos aliqua fabula sine auctore sparsa conterruit. Nescio quomodo magis vana perturbant: vera enim modum suum habent; quidquid ex incerto venit, conjecturæ et paventis animi licentiæ traditur. Nulli itaque tam perniciosi, tam irrevocabiles, quam lymphatici metus sunt: cæteri enim sine ratione, hi sine mente sunt:» quia, ut idem subjicit, «nonnunquam, nullis apparentibus signis, quæ mali aliquid pronuntient, animus sibi falsas imagines fingit;»
aut pluvia vehemens et inutilis, sic qui derelinquunt sapientiam, et impietatem laudant. Absque consideratione ergo nubium et timore ventorum, in mediis tempestatibus seminandum est, nec dicendum illud tempus commodum, hoc inutile, cum ignoremus quæ via, et quæ voluntas sit spiritus universa dispensantis.»
Porro S. Gregorius, III part. Pastor. cap. xvi, per ventos accipit suggestiones dæmonum; per nubes, persecutiones hominum: «Qui observat ventum, inquit, non seminat, et qui considerat nubes, nunquam metit. Quid enim per ventum, nisi malignorum spirituum tentatio exprimitur? Et quid per nubes, quæ moventur a vento, nisi adversitates pravorum hominum designantur? A ventis videlicet impelluntur nubes, quia immundorum spirituum afflatu pravi excitantur homines. Qui ergo observat ventum, non seminat, et qui considerat nubes, nunquam metit: quia quisquis tentationem malignorum spirituum, quisquis persecutionem pravorum hominum metuit, neque nunc grana boni operis seminat, neque tunc manipulos sanctæ retributionis secat.» Similia habet XXVII Moral. cap. v.
Rursum noster Alvarez de Paz, lib. V, part. II, cap. xx De Mediis perfectionis, per ventos et nubes accipit commoditatem et amorem proprium, virtuti inimicum: «Qui observat ventum, inquit, non seminat, et qui considerat nubes, nequaquam metet;» est ac si dixisset: Qui in omnibus quod sibi commodissimum est exquirit, et quod jucundissimum est explere nititur, is profecto semen non seminat, ex quo præmium æternum metat. Seminat enim opera vitio propriæ voluntatis et inordinati amoris infecta, quæ dum soli homini operanti placent, fructum æterni præmii non ferunt.
Versus 5: QUOMODO IGNORAS QUAE SIT VIA SPIRITUS, ET QUA RATIONE COMPINGANTUR OSSA IN VENTRE PRAEGNANTIS: SIC NESCIS OPERA DEI, QUI FABRICATOR EST OMNIUM.
Pertinet hæc gnome ad eleemosynam, ut patet ex præced. et seq. Ne quis enim timidus vel avarus se ab ea excuset, metu ne forte ipse rebus suis omnibus in alenda familia indigeat, occurrit dicens: «Qui observat ventum, non seminat: et qui considerat nubes, nunquam metat,» q. d. Non oportet tam anxie futuros ventorum flatus et nubium pluvias extimescere, ut propter eos a serendo et metendo congruo tempore avocemur. Deus enim est qui regit ventos et nubes, facitque eos servire hominum usibus, itaque eos moderatur et dispensat, ut sationem et messem non impediant, sed juvent et promoveant, etsi hominibus id initio non apparent, sed potius contrarium, puta quod obfuturi sint, non profuturi. Deus enim occultos modos et rationes novit quibus efficit ut prosint, non obsint. Id probat nunc exemplo formationis hominis dicens: «Quomodo ignoras quæ sit via spiritus,» etc., q. d. Sicut ignoras qua ratione embryoni et corpori humano in utero matris a Deo inseratur anima,
Quæ sit via spiritus. — Primo per spiritum multi probabiliter accipiunt ventum, uti vertit Symmachus, de quo sermo præcessit; utrobique enim in Hebræo eadem est vox ruach; ventorum enim viæ, motus et gyri sunt occulti, ac hominibus impenetrabiles, quia ex arcana providentiæ Dei dispensatione prodeunt, juxta illud Christi ad Nicodemum, Joan. III, 8: «Spiritus ubi vult spirat; et vocem ejus audis, sed nescis unde veniat, aut quo vadat,» quia, ut explicat S. Dionysius, Cælest. Hierar. cap. xv, venti habent a divinæ actionis imaginem, propter celerem insuperabilemque discessum, et propter principiorum atque fontium incognitas nobis, atque invisibiles latebras. Ita Thaumaturgus, Olympiodorus, Hugo, Arias et alii.
Secundo et aptius, per spiritum accipias animam quæ corpus informat: agitur enim hic de compagine et formatione hominis in utero matris, ut patet ex seq. Unde Chaldæus vertit: «Sicut non potest tibi omnino esse perspectum, qua tandem via anima spirabilis, et vitæ capax in corpus infantis infunditur, et in fœtum, qui visceribus utero gerentis matris continetur, et ignoras plane, donec in lucem edatur, masculusne sit, an femina: sic nec judicare potes opera Domini, qui omnia summa prudentia perficit.» Ita S. Hieronymus: «Sicut nescis, inquit, viam spiritus et animæ ingredientis in parvulum, et ignoras ossium et venarum varietates in ventre prægnantis,
quomodo ex vili elemento corpus hominis in diversas effigies artusque varietur; et de eodem semine, aliud mollescat in carnibus, aliud durescat in ossibus, aliud in venis palpitet, et aliud ligetur in nervis: ita Dei opera scire non poteris, qui factor est omnium. Ita quoque explicant Lyranus, Hugo, Cajetanus, Clarius, Vatablus et alii, qui viam spiritus interpretantur viam, qua anima intrat in corpus hominis, dum vivere incipit, ac viam qua ex eodem egreditur, dum moritur.
Porro quam occultus et obscurus sit animæ humanæ ortus, ejusdemque in corpus, singulaque ejus membra introitus, ostendunt variæ, imo contrariæ hac de re philosophorum sententiæ. Democritus enim censuit animam, æque ac res cæteras, ex fortuito atomorum concursu conflatam. Plato in Timæo, quia rerum principia numeros fecit, animam quoque ex numeris compositam pronuntiavit. Heraclitus, qui ignem rerum naturalium principium statuit, animam exhalationem calidam etiam opinatus est. Diogenes, et qui ex aere omnia composuere, aerem; Thales, humorem; Critias, sanguinem; Empedocles, harmoniam quamdam et temperaturam elementorum; Hippocrates dixit animam esse spiritum tenuem per corpus omne dispersum. Plura vide apud Theodoretum, lib. IX De natura hominis; Nyssenum, disp. De Anima; Lactantium, De Opificio Dei, cap. XVII; Plutarchum, lib. IV De placit. philos. cap. II et III; Aristotelem, lib. De Anima, cap. II; Ciceronem, I Tuscul.
Denique S. Augustinus, vir acerrimi ingenii, usque ad mortem dubitavit de animæ origine, an scilicet singulis infantibus singulæ animæ a Deo creentur, an vero sint ex traduce, ita scilicet ut anima filii traducatur ex anima parentis, sicut lumen unius candelæ traducitur et accenditur ex lumine alterius, ut patet ex lib. I De Origine animæ, cap. xv, et lib. I Retract. cap. I. Hoc enim posterius videbatur ei arguere traductio peccati originalis, illud enim cum anima videtur traduci in prolem ab anima parentis: sed contrarium jam definivit Ecclesia, animas hominum scilicet, in nativitate vel potius conceptione cujusque, a Deo creari et creando infundi. Hinc sapienter mater septem Machabæorum ipsismet ait: «Nescio, inquit, qualiter in utero meo apparuistis: neque enim ego spiritum et animam donavi vobis et vitam, et singulorum membra non ego ipsa compegi: sed enim mundi Creator, qui formavit hominis nativitatem, quique omnium invenit originem,» etc. II Machab. VII, 22.
Tertio, S. Bonaventura per spiritum accipit Deum et Spiritum Sanctum, q. d. Ventos et nubes, de quibus sermo præcessit, Spiritus divinus occulte per omnia permeat, format, cogit, movet, dispensat. Rursum idem Spiritus ossa infantis in utero matris, ut sequitur, occulte format, aptat, nectit, compingit. Mystice, idem Spiritus ita occulte per gratiam et operationem intrat in animam, ut homo eum non videat, imo sæpe non agnoscat, juxta illud Job IX, 11: «Si venerit ad me, non videbo eum: si abierit, non intelligam.» Unde B. Isaias Abbas (exstat in Biblioth. SS. Patrum) orat. 19, in medio, sic legit: «Quemadmodum compinguntur ossa in ventre gerentis, sic est via spiritus;» sicque explicat de Spiritu Sancto: «Nam sicut sancta Virgo gestavit Filium Dei in carne, ita qui gratiam Spiritus Sancti accipiunt, concipiunt et gestant Illum in corde suo.»
AND HOW THE BONES ARE JOINED TOGETHER IN THE WOMB OF HER THAT IS WITH CHILD.
Prægnans hebraice vocatur plena, scilicet suo fœtu et embryone gravida. Formatio ossium et membrorum embryonis est opus naturæ, vel potius Dei admirabile; unde illud admirantur omnes philosophi et medici, ut Galenus, lib. De Usu partium; Lactantius, De Opificio Dei; Cicero, lib. II De Natura deorum; quin et Psaltes, Ps. CXXXVIII, 15: «Non est occultatum, inquit, os meum a te, quod fecisti in occulto: et substantia mea in inferioribus terræ. Imperfectum meum viderunt oculi tui,» hoc est, non incognita tibi ossium compactio meorum, membrorumque omnium interiorum in abdito ventris materni (uti vertit Chaldæus) velut in terræ penetralibus, ubi ipse acu pictus sum quasi phrygionico opere, quod attinet ad nervos, carnes, ossa, cutes. Hoc enim est Hebraice רקמתי ruchamti, id est velut a phrygione acu pictus sum, quod proinde Itali vocant ricamo. Et Job cap. X et seq.: «Nonne, inquit, sicut lac mulsisti me, et sicut caseum me coagulasti? Pelle et carnibus vestisti me: ossibus et nervis compegisti me: vitam et misericordiam tribuisti mihi.»
Porro præ cæteris partibus et membris, mira est in homine tot tamque variorum ossium compactio, puta formatio, solidatio, nexus, colligatio, articulatio, structura, uti videre est in Anatomia Vesalii et cæterorum. Hoc ergo est opus Elohim, ut habent Hebræa, id est Numinis omniscii, sapientissimi et summe providi, quod sua efficacitate et vi omnia permeat, penetrat, agitat, alit, vivificat. Emphasis est in τo ventre prægnantis, q. d. Die mihi, si potes, qua ratione venter unus mollis et tener prægnantis tot ossa dura et solida embryonis efformat? qua arte eadem tot musculis, nervis, tendonibus, cartilaginibus, venis, arteriis, etc., vestit, intexit, compaginat? præsertim cum ipsa prægnans nihil horum sciat, imo non sentiat, quæ tamen tam varia et artificiosa sunt, ut nullus phrygio, licet oculatissimus et peritissimus, ea non dico variegando formare, sed nec acu pingendo exprimere et repræsentare valeat.
Denique hac parœmia significat quod, sicut Deus ossa diversa et subinde adversa apte in corpore connectit et compingit, ut sese invicem juvent et firment, sic pariter idem dirigat et connectat ventos et nubes etiam contrarias, ut non obsint sed prosint semini ac messi: item omnia adversa et prospera, ac præsertim illa, quæ minantur
annonæ caritatem et inopiam, omnesque difficultates et pericula, quæ hominem metu percellunt avocantque ab eleemosyna; quod, inquam, hæc omnia Deus dirigat, disponat, combinet, ut non inopiam, sed copiam potius eleemosynario afferant. «Quoniam diligentibus Deum omnia (Deo dirigente) cooperantur in bonum,» Rom. VIII, 28: Deus enim omnes causas secundas regit, contemperat, connectit, ut serviant commodis suorum amicorum et electorum.
Versus 6: MANE SEMINA SEMEN TUUM, ET VESPERE NE CESSET MANUS TUA: QUIA NESCIS QUID MAGIS ORIATUR, HOC AUT ILLUD; ET SI UTRUMQUE SIMUL, MELIUS ERIT.
Pro non cesset, Symmachus vertit, ne dimittas manum tuam; Hebræa, quiescere ne facias; Septuaginta, ne remittat manus tua. Pro quid oriatur, Hebraice est כשר iichsar, id est dirigetur, proveniet; Aquila, proficiet; Symmachus, reperiet vel assequetur, scilicet manus tua; S. Hieronymus, rectum erit, vel quid placeat; Tigurina, quid commodius futurum; alii, quid magis conveniat, q. d. Nescis an matutina eleemosyna, an vespertina sit tibi, æque ac pauperi, utilior Deoque gratior.
Chaldæus hanc gnomen accipit de generatione filiorum; unde sic vertit: Juventute ineunte tua, uxorem duc, ut liberos suscipias: sic enim te natu grandiore, illa velut pars tui finem pariendi non faciet. Neque tibi tamen cognitum esse poterit, si unus ex iis ad bonum sit electus, sitne hic vel alter, duove etiam simul recti futuri sint. Verum hic sensus carnalis est et judaicus, nec ad rem propositam facit. Totus enim hic locus pertinet ad eleemosynam et beneficentiam.
Sensus ergo est, q. d. Sicut prudens agricola, dum tempus est seminandi, quovis tempore (nam sub mane et vespere quasi sub duobus extremis, omnia media tempora quæ incurrunt intelligit) seminat tam matutino quam vespertino suum semen, ut si unum parum feliciter, alterum felicius germinet et fructificet; aut si utrumque feliciter, duplicem et copiosam colligat messem: ita tu, o fidelis, omni tempore benefacito, nec ullo ab eleemosyna vel bono opere cessato, quia si unum non succedat, succedet alterum, fructumque speratum afferet: si utrumque, plane fies compos voti. Denique utriusque merces tibi certa parata est apud Deum.
Ita S. Hieronymus: «Ne eligas, inquit, cui bene facias, sed et cum bene feceris, nunquam a bono opere desistas. Matutinam justitiam vesper inveniat, et vesperi misericordiam solis ortus accumulet. Incertum est enim quod opus magis placeat Deo, et ex quo tibi fructus justitiæ præparetur. Potest autem accidere ut non unum, sed utrumque placeat Deo.»
Aliter: Et in adolescentia et in senecta æquus tibi labor sit. Nec dicas: Dum potui, laboravi, debeo in senectute quiescere. Nescis enim an in juventute, an in ætate longæva placeas Deo. Nec prodest adolescentiæ frugalitas, si senecta ducatur in luxu. In quacumque enim die erraverit justus, veteres eum justitiæ a morte liberare non
Accedit Olympiodorus qui sic exponit, quasi dicat: A principio vitæ stude virtutibus usque ad ejus finem, juxta illud Christi: «Me oportet operari, donec dies est,» Joan. IX, 4: «Virtutem aggressus, inquit, persevera usque ad finem: neque enim novisti quænam ex tuis bonis operibus placitura sint judici, illane quæ juxta carceres peregisti, an ea quæ jam perductus ad metam. Quod si utraque eodem pariter modo approbentur, bonitatis et perfectionis plena censebitur hujusmodi operatio. Aut aliter ita intellige: Ab ineunte pueritia operare virtutem, neque dixeris: Nunc adolescentior cum sim, fruar deliciis quas habet vita, postea vero cum ad senectutem pervenero, ad pœnitentiam me convertam: nequaquam enim nosti quid tibi eventurum sit, aut quando aderit finis vitæ. Est itaque operæ pretium operari semper virtutem, summaque contentione ad hanc assequendam conari. Oportet etiam sæpe Deum precari, ut quæ ipsi operamur, suæ sint majestati placita et bonitati.» Nulla ergo vacatio ab opere conceditur homini in hac vita; nam ut ait Job, cap. V, 7: «Homo nascitur ad laborem, et avis ad volatum.» Et Psaltes, Psalm. CIII, 23: «Exibit homo (mane orto sole) ad opus suum, et ad operationem suam usque ad vesperum.»
Quare crescere debemus in virtutibus æque ac meritis quotidie, usque ad ultimum vitæ halitum. Unde sapienter Damascenus, orat. De Dormit. Virgines, ait, morte justos omnino perfici sanctosque effici, quæ id ipsis affert, ut in eorum virtutem nulla jam mutatio cadat.
Tropologice S. Hieronymus per mane et vespere accipit Vetus Testamentum et Novum, quod est veluti pluvia serotina et matutina. «Unde et nunc admonemur, inquit, ut sic legamus legem veterem, ne Evangelium contemnamus; sic quæramus spiritualem in veteri Testamento intelligentiam, ne in evangelistis et apostolis hoc tantum putemus sonare quod legitur: ignorare enim nos in quo magis scientia nobis a Deo tribuatur et gratia, felicemque eum esse, qui utrumque in commune sociaverit, et quasi unum corpus effecerit. Quod qui fuerit consecutus, videbit lucem, videbit Christum solem justitiæ.»
Rursum per mane et vespere accipias prospera et adversa, sive bonæ sortis ortum et occasum, q. d. Nec in rebus secundis, nec in adversis cessandum est a virtute: in adversis exerce humilitatem, patientiam, fortitudinem; in secundis, modestiam, temperantiam, gratitudinem, in utrisque, charitatem et beneficentiam; quare nullam bene agendi occasionem præterlabi sinas, ut si priora minus placita sint Deo, posteriora vel postrema magis placeant. Præclare Seneca, epist. 12: «Itaque, inquit, sic ordinandus est dies omnis
tanquam cogat agmen, et consumat atque expleat vitam.» Et inferius: «In somnum ituri læti hilaresque dicamus:
IN THE MORNING SOW YOUR SEED AND IN THE EVENING.
Noster Delrio, adag. 300, pag. 2, per mane et vespere accipit duo tempora serendi, scilicet tempestivum et serotinum, sicut pluvia tempestiva dicitur quæ semen satum humectat, ut germinet; serotina, quæ grana jam formata maturat. Unde Symmachus vertit, præcox semina semen tuum, sed et serotinum ne remittat manus tua. Verum in Scriptura nusquam fit mentio tempestivæ vel serotinæ sationis, sed tantum pluviæ. Proprie ergo accipe mane et vespere, q. d. Cum sole, imo ante solem oriatur nostrum benefaciendi studium; idem non nisi cum sole occidat, ut sol oriens benefacientes inveniat, et occidens benefacientes dimittat. Beneficentia nos mane lecto excitet, vespere lecto reddat.
Frigide R. Akiba: Cum mane, inquit, aliquid pauperi dederis, et vespere redierit, vacuum ne dimitte.
Et si utrumque simul, melius erit. — Hebræa, et si ambo ipsa, sicut unum bona, q. d. Nescis an utrumque futurum sit paris bonitatis, an unum æque bonum erit ac alterum. Verum Noster τo bona accepit pro meliora; Hebræi enim utuntur positivo pro comparativo quo carent; unde clarius et significantius vertit, et si utrumque simul (oriatur), melius erit.
Versus 7: DULCE LUMEN, ET DELECTABILE EST OCULIS VIDERE SOLEM.
Lux enim nobilissima, jucundissima, cœlestis, utilissima et vivifica est qualitas; sol quoque est oculus mundi, et «vas admirabile excelsi,» Eccli. cap. XLIII, 2. Vide ibi dicta. Vide et Dracontium, lib. I Hexam., ubi lucem inter alia celebrat (exstat tom. VIII Biblioth. SS. Patrum):
Hinc et Varro, lib. V De Ling. Latina, diem, qui vehit lucem, a Deo dictum putat; vel ut Festus, quod divini sit operis; vel a Jove, quem Δία nuncupant. Hinc et sol a Cicerone, lib. II De Natura Deor. vocatur «princeps siderum»; ab Heraclito, teste Macrobio, lib. I in Somnium Scipionis, cap. xx: «Fons lucis et cor cœli;» a Chalcidio in Timæum Platonis, ac Plinio, lib. II, cap. vi: «Mundi anima, siderum cœlique rector, naturæ regimen et numen.» Numen, id est nutus et potestas, ait Festus, a nuo, nuis, quod veteres pro volo usurpabant. Hinc denique nonnulli, teste Macrobio, lib. De occulte vivendo, putarunt animam esse lumen quoddam, eo quod ipsa impense lumine gaudeat, et ignorantiam tenebrasque aversetur. Quocirca Anaxagoras, teste Laertio, dixit hominem natum esse ad hoc, ut videret solem ejusque lucem; ac Græci hominem vocarunt φῶτα, id est lucem, quod solus luce Solis Verbique divini in mente collustratus, eodem et alios collustret. Ita Nazianzenus.
Audi Lactantium, lib. III De Falsa relig. cap. XII: «Tanti est (ut Anaxagoræ visum est) contemplatio cœli, ac lucis ipsius, ut quascumque miserias libeat sustinere.»
S. Hieronymus ejusque sequaces hanc gnomen referunt ad præcedentia, quasi dicat: Mane et vespere, id est assidue et semper, semina semen eleemosynæ bonorumque operum, quia, si id feceris, consequeris præmium, scilicet dulcissimum lumen gloriæ, in quo videbis solem justitiæ Christum Dominum in gloria cœlesti. Verum hic sensus mysticus est et symbolicus, æque ac ille R. Haccados, qui per lumen accipit filios: hi enim sunt quasi lumina parentum, q. d. Semina, id est genera filios; hi enim erunt lux et splendor tibi tuæque familiæ.
Dico ergo hanc gnomen pendere et pertinere ad sequentia: ibi enim expletur, q. d. Dulcis quidem est hæc vita et lucis usura, in qua solem fulgidissimum jucunde contuemur; sed tamen illi brevi succedet mors, quæ nos horridis undique tenebris involvet. Mortis ergo instantis memor, noli dulcedine vitæ ad nimias voluptates abuti; sed ea moderate utere ad omnem virtutem et beneficentiam. Itaque dum vivimus, vita fruendum, vel potius modeste et honeste utendum est, ut quam plurimos officiis et beneficiis adjuvemus, memores imminentis mortis et judicii.
Nota, ab hoc loco usque ad finem libri, Ecclesiastes, sive Salomon, amolitur a se omnem suspicionem epicureismi, ac vitæ voluptuariæ, quam superius, sæpius commendando ut quis læte rebus suis utatur, dum vivit, nonnullis ingessit. Unde hic serio nos admonet finis nostri, scilicet ut a vanitate ad veritatem, a tempore ad æternitatem mente et affectu transeamus, qui pariter est finis et scopus totius libri, ut patet ex ejus principio et fine.
Huc accedit Thaumaturgus qui hanc gnomen nectens sequentibus, ita omnes a vers. 10 uno nexu apte contexit: «Si autem quis secum ratiocinetur quam pulcher sit sol, quam suavis hæc vita, quam jucundum in summa felicitate longævum fieri, et quam horrendum perpetuumque malum sit mors, nihil omnino afferens commodi, unde sentiat nos frui debere omnibus præsentibus, utcumque videantur suavia. Insuper
Anagogice, Chaldæus hanc gnomen explicat de lumine gloriæ, quo beantur Sancti in cœlo: Et suavis, inquit, est lux legis, et aptissima certe, quæ oculis caligantibus lumen afferat, ut aliquando dignitatem vultus Domini tueantur, qui divino quodam splendore justorum faciem est illustraturus, ut pulchritudine cum sole comparari queant.
Symbolice, dulce est videre lumen et solem, id est contemplari Deum, qui sicut est dator munerum, sic et pater «luminum, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio,» Jacob. cap. I, 17. Hinc Deus dicitur «amictus lumine sicut vestimento,» Psalm. CII, 2; et lux dicitur proprie ejus esse «possessio,» Job XXXVI, 33. Unde S. Dionysius, cap. IV De Divin. nom., ait solem esse vivum Dei simulacrum. Quocirca Christus: «Ego, inquit, sum lux mundi,» Joan. VIII, 12. Quin et Plato, lib. VI De Republ., lucem et solem nuncupat boni prolem et filium.
Audi Nazianzenum, orat. 40: «Ac quidem Deus summum et inaccessibile lumen est, quod nec mente percipi, nec verbis explicari potest, naturam omnem ratione præditam illuminans, hoc in intelligibilibus, quod sol in sensibilibus; eo se magis contemplandum nobis præbens, quo accuratius animos purgaverimus; eo rursus magis amandum, quo magis contemplati fuerimus; eo denique magis cognoscendum, quo magis amaverimus; sese ipse speculans et comprehendens, ac perexigue ad externa diffundens. Lumen porro hoc dico, quod in Patre et Filio et Spiritu Sancto consideratur, quorum opulentiæ naturæ identitas est, atque una eademque splendoris prosultatio. Secundum lumen est angelus, primi illius luminis velut rivulus quidam, aut participatio per propensionem ad illud, ac ministerium illuminationem habens, de quo statuere nequeo, utrum pro classis suæ ordinisque ratione splendor ei impertiatur, an potius pro divinæ illuminationis modo hanc vel illam sedem accipiat. Tertium lumen homo est, quod externis etiam perspicuum et manifestum est; φῶτα enim, id est lumen, hominem vocant, propter rationis nobis insitæ vim et facultatem. Quo etiam rursus nomine inter nos appellantur, qui Deo similiores sunt propiusque ad Deum accedunt.»
Tropologice, Olympiodorus: Qui, inquit, solem justitiæ, puta Christi illuminationem mente sua recipit, plane videt quæ ad ejusdem solis voluntatem sibi agenda sint, quæve dimittenda: idemque idcirco magna voluptate lætitiaque perfunditur, eo quod non solum sibi agenda cognoscat, sed etiam ab eodem sole illustratus, pacatissima mente contempletur pulcherrimas illas species, quæ a materia sejunctæ, solo intellectu percipiuntur. Ad hæc animo comprehendit dies tenebrarum perennes, qui in futuro sæculo impios sunt comprehensuri; atque idcirco omni studio declinat a malo bonumque operatur. Hæc Olympiodorus.
Versus 8: SI ANNIS MULTIS VIXERIT HOMO, ET IN HIS OMNIBUS LAETATUS FUERIT, MEMINISSE DEBET TENEBROSI TEMPORIS, ET DIERUM MULTORUM: QUI CUM VENERINT, VANITATIS ARGUENTUR PRAETERITA.
Cohæret hæc gnome præcedenti, ejusque salubrem antithesin suggerit, q. d. Dulce quidem est frui lucis usura solemque contemplari. Dulce est vivere, vitæque voluptates degustare; at noli illis nimis te oblectare; noli iis securus incumbere, nec per eas Deum offendere; noli perpetuas aut diuturnas existimare, quia brevi succedent illis dies tenebrosi et mœsti senectutis et mortis, qui cum venerint, reipsa ostendent quam præteriti vitæ et voluptatum dies fuerint vani, id est breves, pauci, fugaces, evanidi: tunc enim omnis lux desinet in caliginem, voluptas in ærumnas, lætitia in mœstitiam, vita in mortem.
Perinde enim ac sol, dum mane oritur, splendidus est et fulgidus, crescitque in meridiem, mox post paucas horas decrescit, declinat, occumbit: sic prorsus et vita nostra, dum nascimur, splendet, crescitque in virilem ætatem; at post paucos annos decrescit, senescit, occidit. Dum ergo solem orientem et occidentem quotidie intueris, vivum vitæ tuæ simulacrum accipe, in eoque ortum et occasum tuum metire et intuere. Esto annos Mathusalem vixisses, cum illi exacti fuerint, perinde erunt ac si non fuissent, juxta illud: «Mille anni ante oculos tuos, tanquam dies hesterna, quæ præteriit,» Psalm. LXXXIX, 4.
HE OUGHT TO REMEMBER THE DARKSOME TIME, AND THE MANY DAYS.
Hebræa, recordetur dierum caliginis, qui multi erunt. Per quos, primo, accipi possunt dies senectutis, qui licet pauci, quia tamen multis ærumnis referti, senescenti multi longique æque ac tenebrosi, id est miseri tristesque videntur, sicuti infirmo nox alioquin brevis longa videtur. Adde, senibus caligant oculi, ut eis sol tenebrescere videatur, uti dicetur cap. XII, vers. 2: ibi enim fuse hosce dies senectutis tenebrosos describit.
Secundo, dies mortis et sepulturæ, hi enim multi sunt, quia durabunt usque ad diem judicii, quo a morte resurgemus. Unde Chaldæus vertit, quoniam multi sunt dies, quibus dormiet in domo sepulturæ, et pertinet ei judicium suscipere de cœlo omni
et adolescentibus consulat sua ætate abuti, permittere animabus suis omnem voluptatem, indulgere desideriis, vivere ut libet, spectare oblectantia, aversari autem quæ non sunt ejusmodi. Ad quem id tantum dixerim: Insipienter agis, o tu quisquis es, non exspectans futurum in his omnibus Dei judicium.» Similia habet Auctor Catenæ Græcæ.
tempore, quæ venerit super eum malum, propter vanitatem quam fecit.
Tertio, dies multi et tenebrosi sunt dies æternitatis, quos impii miserrimos et perpetuos agunt in tenebris gehennæ. Ita Olympiodorus: «Reputat, inquit, animo tenebrarum dies, qui in futuro sæculo sunt impios comprehensuri, peccatoresque post rerum omnium vanitatem ad æterna venturos supplicia.»
WHICH WHEN THEY SHALL COME, THE THINGS PAST SHALL BE ACCUSED OF VANITY.
Hebræa, omne quod venit est vanitas; S. Hieronymus, omne quod venturum est vanitas; alii, omne quod subsequitur, vanum erit; Vatablus, omnis qui nascitur est vanitas, q. d. Quidquid venit et evenit in hoc mundo, vanum est: sicut enim præterita evanuerunt, sic præsentia illico transeunt et evanescunt, ac futura transibunt et evanescent. Ex præterita enim rerum vanitate, licet certo conjicere et metiri præsentem et futuram; quod ut indicaret Noster, solerter vertit, qui cum venerint, vanitatis arguentur præterita.
Sapienter ergo S. Remaclus, Episcopus Trajectensis, moriturus, hoc ultimum suis dedit monitum: «Tota sapientis vita quædam debet esse commentatio mortis.» Quin et Plato ait: «Philosophia (ethica) non est aliud quam meditatio mortis.» Vitam S. Remacli scripsit Notgerus ejus successor. Exstat apud Surium, die 3 septemb.
Versus 9: LAETARE ERGO, JUVENIS, IN ADOLESCENTIA TUA, ET IN BONO SIT COR TUUM IN DIEBUS JUVENTUTIS TUAE, ET AMBULA IN VIIS CORDIS TUI, ET IN INTUITU OCULORUM TUORUM: ET SCITO QUOD PRO OMNIBUS HIS ADDUCET TE DEUS IN JUDICIUM.
S. Hieronymus hinc inchoat cap. XII. Pro juventutis Hebraice est bechuroteca, id est, electionum tuarum, id est in ætate plane electa et florida; juventus enim est ver, decor et flos ætatum omnium: quare tunc cuique eligendus est status et optima vitæ ratio, ut optimam ætatem optime transigat, Deoque optimo dedicet.
Septuaginta addunt ἄμωμος, id est irreprehensibilis, immaculatus, inculpatus. Unde vertunt, ambula in viis cordis tui immaculatus. Sic quoque vertit Arabicus. Rursum pro: «Et in intuitu oculorum tuorum,» Septuaginta Romani legunt contrarie, et non in intuitu oculorum tuorum. S. Ambrosius vero Exhortat. ad virg. sic legit: Ambula in viis cordis tui sine macula, et in aspectu oculorum tuorum, et non in audacia oculorum tuorum, hoc est, inquit, «in aspectu spiritali, non in audacia sæculari.» Verum Complutenses legunt eodem modo quo Hebræa, Latina et Syrus, scilicet, in intuitu oculorum tuorum.
Quocirca S. Ambrosius, Albinus, Olympiodorus, et S. Gregorius, XXIV Moral. cap. IV, censent juvenes hic invitari ad gaudium spirituale, ad quod invitat Apostolus Philipp. IV, 4, dicens: «Gaudete in Domino semper: iterum dico, gaudete. Modestia vestra nota sit omnibus hominibus: Dominus prope est.»
Hinc et Chaldæus vertit, lætare, juvenis, in diebus juventutis tuæ, et sit cor hilare in diebus adolescentiæ tuæ, et ambula in humilitate in viis cordis tui, et sta admonitus in visu oculorum tuorum, et non aspicias malum; et notum sit tibi, quod pro omnibus adducet te Deus in judicium. Verum ambulare in viis cordis et in intuitu oculorum significat gaudium non spirituale, sed sensuale et carnale, juxta illud cap. II, 10: «Et omnia, quæ desideraverunt oculi mei, non negavi eis: nec prohibui cor meum quin omni voluptate frueretur, et oblectaret se in his, quæ præparaveram; et hanc ratus sum partem meam, si uterer labore meo.»
Et hoc quoque non aliud voluisse Septuaginta patet ex interpretatione Thaumaturgi, quam recitavi vers. præced., ex qua liquet eum in Septuaginta non legisse τὸ ἄμωμος, id est, irreprehensibilis; aut si legit, ita interpretari, q. d. Ambula in viis cordis tui irreprehensibilis, id est vive ut libet, sic ut nemo te reprehendere audeat, utque tu nullius reprehensionem metuas, vel audias et in cor admittas. Est ergo concessio, q. d. Læte et jucunde fruere, o adolescens, voluptatibus adolescentiæ, ita tamen ut memineris te earum rationem redditurum Deo in judicio; quod ut recte facias, modeste et honeste iis utere.
Huc facit proverbium Arabum, Cent. I, num. 69: «Vive, aselle, quamdiu floret pabulum;» fruere pabulo, quamdiu illud obtines: brevi enim deficiet, nec obtinebis. Vivere enim est ἡδυπαθεῖν, id est gandere et frui, quod Galli dicunt se donner bon temps. Vel potius est ironia, q. d. O juvenis, qui per adolescentiam ardes sanguine, spiritibus et concupiscentiis, age, in bono cor tuum sit, id est cor tuum exhilara (bonum enim sumitur pro hilari et jucundo); unde S. Ambrosius, Exhort. ad virgin. vertit, oblectet te cor tuum, ambula in viis cordis tui, id est sequere desideria tui appetitus, et in intuitu oculorum tuorum, ut quod oculi tui concupiscunt, id prosequaris, indulge tuis desideriis, satia te tuis cupidinibus; sed «scito quod pro omnibus his adducet te Deus in judicium.»
Frange toros, pete vina, rosas cape, tingere nardo: Ipse jubet mortis te meminisse Deus.
Quare si sapis, metu mortis et divini judicii refrena tuas voluptates, resiste tuis cupidinibus, amores vanos mortifica, ut judici, qui concessit eorum usum, sed vetuit abusum, congruam reddas rationem. Ita Thaumaturgus, S. Bonaventura, Hugo, Cajetanus, Titelmannus et alii.
Adolescentia enim, ut docet S. Ambrosius, De Interp. Job cap. VII, et Aristoteles, VIII Ethic. cap. VI: «Calore corporis fervente, æstuque sanguinis vaporantis ignes ciente, ut invalida est viribus, ita consiliis infirma, vitio calens, fastidiosa monitoribus, illecebrosa deliciis.» Quare acribus stimulis timoris judicii et gehennæ a suis cupidinibus coercenda et refrenanda est.
Quocirca S. Anysia Martyr solebat de juventute conqueri dicens: «O insidiosam ætatem, quæ aut lædit, aut læditur! Pulchra res est senectus. Hei mihi! longitudo temporis me mœstitia afficit, quæ tamdiu separat a cœlestibus.»
Eadem brevissimo somno utebatur, dicens: «Malum est mihi dormire, cum meus inimicus vigilat.» Ita habet ejus Vita apud Surium ultimæ edit. 29 decemb.
Porro ironia et sarcasmus, id est hostilis irrisio, frequens est in Scriptura præsertim in Prophetis, ut Thren. IV, 21: «Gaude, et lætare, filia Edom,» cui mox excidium a Nabuchodonosore inferendum intentatur: «Ad te quoque perveniet calix (iræ et vindictæ Dei) inebriaberis, atque nudaberis.» Similia sunt Dan. V, 18, ubi insultat Balsasari; et Ezech. XXVIII, 12, ubi insultat Tyro, æque ac Pharaoni, cap. XXXI, 18, et cap. XXXII, 19.
AND KNOW THAT FOR ALL THESE THINGS GOD WILL BRING YOU INTO JUDGMENT.
«Cujus judicium, ait Tertullianus, lib. De Patientia, non in compede aut pileo vertitur (servi enim mali damnabantur ad compedes, boni vero donabantur libertate, cujus insigne erat pileus), sed in æternitate aut pœnæ aut salutis.» Judicium autem Dei complectitur, primo, strictum examen juventutis in voluptatibus exactæ; secundo, sententiam judicis; tertio, supplicium, puta gehennam.
Huic gnomæ similis est parœmia Arabum, Cent. I, num. 20: «Omnis ovis suspenditur e calcaneo suo in macello,» id est, unusquisque judicabitur et punietur super moribus suis, præsertim ultimis et finalibus vitæ, juxta illud Galat. VI: «Unusquisque onus suum portabit.»
Huc facit aurea gnome R. Achabiæ filii Mahaleel in Pirke Avoth, cap. III: «Tria, ait, tibi consideranda sunt, quibus a peccato coercearis: quæ origo tuæ conditionis est, quis finis, et ante quem judicem ratio tibi reddenda est. Unde tibi origo est? e fœtido spermate. Quo tendis? ad vermes et tineas. Cui judici stare debes sententiam excepturus? Regi regum terribili, qui aufert spiritum principum, terribili apud reges terræ, Deo sancto et benedicto.»
Ibidem R. Eleazar ait: «Qui nati sunt, oportet eos semel mori; qui mortui sunt, oportet eos rursus in vitam resurgere; et qui surrexerunt, oportet eos judicari, et scire quod Dominus ipse sit Deus formator hominum, et mundi creator, et gubernator rectorque supremus. Ipse idem et litem movens, et testis ad nos, et judex. Benedictus sit ille sanctus et justus, in quo non est iniquitas, nec oblivio, nec respectus in faciem, nec munerum aut personarum acceptio, propterea quod omnia ejus sunt, ac scito eventura omnia juxta mensuram eorum, quorum tibi ratio reddenda est.
Cave autem ne in vanam et stultam spem ascendas, qua futurum tibi sepulcrum refugii locum nequidquam præsumas, et frustra pollicearis; inconsulto enim te creatus es, inconsulto iterum te genitus es, et vivis et morieris, et ratio tibi reddenda est Regi regum sancto et benedicto.»
Porro judicii divini exactum et terribile examen graphice depingit, et ad vivum repræsentat S. Cyrillus, orat. De exitu animæ et secundo adventu,
tom. IV, ubi quinque telonia quasi tribunalia recenset, in quibus anima a dæmonibus, seu sævissimis publicanis, accusatur de singulis, quæ per quinque sensus peccavit: «Tenetur, inquit, animus a sanctis angelis per aerem sublimis præteriens, invenitque quosdam quasi publicanos ascensum custodientes, et ascendentes animos prehendentes prohibentesque. Namque quisque publicanorum propria habet peccata, quæ illis objiciat; alius perperam dicta, quæcumque ore et lingua commissa sunt, mentiendo, jurando et pejerando; quum superflua, nugatoria et vana verba, tum helluationes, vinique abusum et luxum, et immodicos indecorosque risus, levia et inhonesta oscula, et impudica cantica.
At sancti angeli, animum ducentes, proferunt et ipsi quæcumque ore linguaque locuti sumus bona, supplicationes, gratiarum actiones, psalmos, carmina, laudes, divinos cantus, scriptorumque lectiones, et quæcumque per os et linguam bona Deo promisimus. Secundum telonium est oculorum visus, quæcumque indecoro aspectu, curiosoque et effrenato intuitu et fallaci nutu committuntur. Tertium telonium est auditionis, et quæcumque per hunc sensum impuros spiritus accipiunt. Quartum est olfactus odoriferorum unguentorum, et suavium odorum, quæ mimas et impudicas decent mulieres. Quintum est eorum, quæ manuum tactu perverse et improbe facta sunt, et cæteræ vitiorum tabernæ, invidiæ et æmulationis; inanis gloriæ et superbiæ, acerbitatis et iræ; iracundiæ et furoris; scortationis et adulterii et mollitiei; homicidii et veneficii, cæterorumque impiorum et perversorum factorum, quæ in præsentia minutatim persequi non licet, ut in aliud tempus differantur.
Breviter eodem modo deinceps suos quisque animi morbus et peccatum publicanos habet, et tributi quæstores. Animus igitur, qui hæc et his majora pluraque cernit, quanto putas in metu ac trepidatione est, donec sententia feratur, et ejus libertas veniat? Illa est hora doloris, periculi gemitusque plena, atque inconsolabilis, donec videat quid futurum sit.»
Versus 10: AUFER IRAM A CORDE TUO, ET AMOVE MALITIAM A CARNE TUA. ADOLESCENTIA ENIM ET VOLUPTAS VANA SUNT.
Hebræa, transire fac; Syrus, distare fac; Arabicus, spolia malitia humanitatem tuam. Ab hoc versu Complutenses et Biblia Regia, Chaldæus, Olympiodorus, Albinus ordiuntur cap. XII. Est conclusio educta ex versu præcedenti, q. d. Quia Deus te adducet in judicium, ut judicet te de concupiscentiis cordis et oculorum, aufer et reseca eas a te, præsertim iram et libidinem.
Pro voluptas, perperam, aliqui legunt voluntas. Hebraice est שחרות sacharut, id est nigredo, crepusculum, aurora, indeque juventus; hæc enim est quasi rosea aurora ætatis et vitæ. Unde Clarius, Vatablus, Cajetanus vertunt hoc loco, juventus; Pagninus, pubertas; Chaldæus, dies nigredinis capillorum: juvenibus enim nigrescunt capilli, se-
nibus albescunt; multo magis juvenum mens nigra est, id est obscura, ignorans, cæca, confusa. Septuaginta vertunt, ἄγνοια, id est amentia, stultitia. Noster melius vertit voluptas, hæc enim sunt duo vitia juventutis, scilicet stultitia et voluptas: stultitia nascitur ex inexperientia et imperitia, voluptas ex fervore sanguinis et flore ætatis. Est catachresis: voluptas enim vocatur juventus, cujus quasi propria est voluptas, cum qua instar auroræ transit et evanescit juxta illud Osee XI, 1: «Sicut mane transiit, pertransiit rex Israel.» Hinc Varroni adolescentiari idem est, quod luxuriari, teste Nonio, cap. I; et Terentius in Adelph. «Crede mihi, ait, non est facinus adolescentium scortari.»
Porro hic taxat duo primaria juventutis vitia, scilicet iram in corde, et malitiam, vel, ut Ambrosius legit nequitiam, Arabicus iniquitatem, id est libidinem in carne. Præcipua enim carnis malignitas est libido, ait Olympiodorus et Thaumaturgus, sub quibus cætera omnia comprehendit: ira enim est filia superbiæ et mater invidiæ; libido filia est gulæ, et mater acediæ; utraque oritur ex calore et ardore ætatis juvenilis: hic enim calor juvenem excæcat, et præcipitem agit in voluptates et vitia, ac præsertim in iram et appetitum vindictæ, ac libidinem.
Audi S. Hieronymum: "In ira omnes perturbationes animi comprehendit, in carnis malitia universas significat corporis voluptates. Sic ergo, inquit, bonis saeculi hujus fruere, ne aut desiderio, aut carne delinquas. Relinque antiqua vitia, quibus in adolescentia tua vanitati stultitiaeque servisti, quia juventus insipientiae copulata est."
Similia habent Olympiodorus, Hugo, Glossa et Ferus quem audi: «Ne tristitiis vexetur, neve adversis frangatur, sed assuescat non irasci et indignatione vinci, ubi viderit omnia pessime geri; si quid viderit triste, sciat pertinere ad mundum, sinat alios invidere, ipse nolit perdere jucundam vitam.» Omnes enim passiones sunt in appetitu irascibili, ubi præsidet ira; vel in concupiscibili, ubi præsident amor et libido, atque amor suscitat iram, ut impedimenta quæ eum vetant frui bono amato, disjiciat.
Hinc illud Luciani in Dial. Mort. et Maiæ: «Iracundi sunt, qui amant;» et illud Aristotelis, II Rhetor. cap. XII: «Juvenes, ait, omnia nimis amant, nimis oderunt; ad irascendum apti sunt, acutæque iræ, potentesque appetitiones sequi.» Quocirca, in emblematibus juventus pingitur ut juvenis animosus, diversis coloribus amictus, floribus coronatus, manu spargens nummos; ad latus sinistrum astat ei canis venaticus, ad dextrum equus phaleratus. Nam, ut ait Horatius De Arte poetica:
Denique adolescentia et voluptas vana sunt, quia utraque instar floris cito deflorescit, marcescit, corrumpitur, evanescit; unde poetæ adolescentiam vocant florem marcescentem, præsertim dum nequiter, id est luxuriose, vivit, juxta illud:
It is wickedness that does not let you become old.Vere Cicero, lib. I De Legibus: «Ab ea, inquit, quæ penitus in omni sensu implicata insidet, imitatrix boni voluptas, malorum autem omnium mater.» Et lib. De Senect.: «In voluptatis regno virtus non potest consistere.»
S. Chrysostomus apud Antonium in Melissa, part. II, cap. xx: «Ira, inquit, et cupiditas facilibus juvenes ducuntur et vincuntur; quare majorem quamdam custodiam requirunt, ac frenum durius.» Ibidem Nazianzenus: «Juventus, inquit, est temporis æstus.» Et S. Basilius: «Juventus est levis, et ad improbitatem proclivis; cupiditas effrenata, belluarum ira, temeritas, injuria et inflationes, magnique spiritus congenita et coalita mala, juventutis hæc sunt; invidiæ adversus rem excellentem, suspiciones de familiaribus. Denique malorum tanquam examen juventuti connexum et copulatum est, quorum omnium fructum necesse est in subjectos redundare, propterea quod magistratuum vitia subjectis importent calamitatem.»
Porro de voluptate juventutis illecebra ita censet S. Ambrosius, lib. IV in Lucam: «Quasi clavis suffigitur anima corporeis voluptatibus, et cum semel adhæserit cupiditatibus, demersa terrenis difficile in altum potest revolare.» Nervosius S. Augustinus, lib. XIV De Civit. cap. XVI: «Hæc (libido) sibi non solum totum corpus, nec solum extrinsecus, verum etiam intrinsecus vindicat, totumque commovet hominem, animi simul affectu cum carnis appetitu conjuncto atque permixto.» Hoc significat illud Gen. VI, 3: «Non permanebit spiritus meus in homine in æternum, quia caro est.»
In quæ verba scribens S. Chrysostomus, hom. 22 in Gen.: «De illis, inquit, dictum est, quod ipsi sint carnes, nam licet animum rationalem haberent potiorem sui partem, perinde tamen vivebant sine ratione, ac si sola carne constarent.» Vide S. Gregorium, lib. VI in I Reg., ubi
de Agag ait: "Caro homo efficitur, quando sensui carnis ratio subjugatur." Et Cyprianus, De Bono pudicitiae: "Impudicitia obscenum ludibrium reddit ministris suis, nec corporibus parcens, nec animis, totum hominem suum sub triumphum libidinis facit." Et Lactantius, lib. VI, cap. xxiii: "Mens inquinatur contagione impudici corporis." Hanc rationis cum juvenili appetitu, sive spiritus et carnis, vel mentis et concupiscentiae luctam repraesentarunt veteres per Herculem cum Anthaeo, id est contrario vel adversario luctantem.
Hanc rationis cum juvenili appetitu, sive spiritus et carnis, vel mentis et concupiscentiæ luctam repræsentarunt veteres per Herculem cum Anthæo, id est contrario vel adversario luctantem. Hercules enim rationis, mentis et spiritus est symbolum; Anthæus vero corporis. Herculis pectus sapientiæ est sedes atque prudentiæ, quibus perpetua est cum appetitu et voluptatibus pugna: semper enim appetitus rationi obsistit, nec potest ratio superare, nisi corpus ita in altum et procul ab terrenarum rerum intuitu extulerit, ut pedes, hoc est affectus, nullum amplius fomentum a tellure accipiant, imo cupiditates et affectus, qui terræ sunt filii, prorsus interficiat. Quo de genere mortis loquitur S. Paulus, Coloss. III, cum ait: «Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.» Et David Psal. CXVI: «Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus.»
Et Servator ipse: «Nisi granum frumenti cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multum fructum affert,» Joan. XII, 24. Et hæc est omnium victoriarum præstantissima. Unde in Scipionis Africani tumulo legitur hic elegantissimus versiculus:
The greatest victory of the steadfast is conquered pleasure.Porro Fulgentius in Mythol. et Boccacius in Genealog. Deor. lib. I, cap. V, tradunt Anthæum fuisse terræ filium, quem sæpius a se prostratum, robustiorem resurgere cernens Hercules, advertens quod e terræ contactu vires recuperaret, jam fessum ulnis in altum extulit, ibique tamdiu tenuit donec exspiraret. Fulgentius per Anthæum accipit libidinem, quæ ex sola carne nascitur, quæ tacta, etsi fessa sit, resurgit. Verum ab homine virtuoso castoque, carnis denegato actu superatur. Anthæi meminit S. Augustinus, in lib. De Civit., eumque vixisse tradit regnante Argis Danao et Eusebius, in lib. De Præpar. Evang.