Cornelius a Lapide
Index
COMPENDIUM SIVE SYNOPSIS SENSUS LITTERALIS ET GENUINI CANTICORUM
Sensus litteralis et adaequatus Canticorum est, describere conjugium Christi et Ecclesiae per humanitatem ab eo assumptam; sensus partialis, Christi et animae sanctae, non cujuslibet, sed perfectae; et sensus principalis, Christi et B. Virginis. Primo ergo, describit Ecclesiae et animae sanctae infantiam, a cap. I usque ad cap. II, vers. 8; secundo, ejus adolescentiam, a cap. II, vers. 8, usque ad cap. III, vers. 6; tertio, ejus virilem aetatem, a cap. III, vers. 6, usque ad cap. V, vers. 2; quarto, ejus senectam, a cap. V, vers. 2, usque ad cap. VI, vers. 3; quinto, ejus renovationem et glorificationem, vel potius aspirationem ad gloriam, a cap. VI, vers. 3, usque ad finem libri.
PRIMA PARS CANTICI SIVE PRIMUS ACTUS DRAMATIS. Quo describitur Ecclesiae ortus et infantia usque ad cap. II, vers. 8: Haec infantia fuit a Christi ortu et praedicatione usque ad missionem Spiritus Sancti in Pentecoste.
CAPUT PRIMUM.
1. OSCULETUR ME OSCULO ORIS SUI. — Petit Synagoga osculum incarnationis Verbi, quo scilicet Verbum osculetur humanam naturam eam assumendo, ut in ea patiendo, illam Deo Patri ob peccatum exosam reconciliet. Petit anima sancta osculum perfectionis, charitatis et unionis cum Deo. Petit B. Virgo osculum Spiritus Sancti, ut fiat mater Christi.
QUIA MELIORA SUNT UBERA TUA VINO. — Ubera vocat papillas, nec enim viri habent mammas, ut feminae; ex papillis autem virorum subinde lac exprimi docet Galenus et Aristoteles, lib. I Histor. animal. cap. XII, et lib. III, cap. XX; ubera significant dulcissimam lactandi facultatem et vim, Christus enim sua doctrina et gratia quasi duobus uberibus lactat fideles. Nota to quia, haec enim vox dat causam cur sponsa ambiat osculum sponsi, q. d. Quia dulcedinem tuorum uberum, id est tuae doctrinae, gratiae et consolationis gustavi, hinc aspiro ad tuum osculum, ut ex ejus halitu spiritum et animam, a qua omnis dulcedo promanat, in vino ipso fonte hauriam. Haec ubera meliora sunt vino voluptatum saeculi, aeque ac vino, id est austeritate legis mosaicae.
2. Fragrantia unguentis optimis, — puta charismatibus Spiritus Sancti praestantissimis. Externa Christi ubera sunt apostoli et evangelistae.
OLEUM EFFUSUM NOMEN TUUM. — Oleum hic ponitur pro unguento et quovis liquore odorato, qualis est balsami, q. d. Nomen Jesus, id est Salvatoris, tibi, o Christe, proprium, effusum in incarnatione, circumcisione et cruce fragrat instar balsami. Nomen sumitur pro re nominata, q. d. Tu, o Jesu, effundens tuum sanguinem et vitam pro nobis ex mero amore, redoles suavissime: ita Origenes, Theodoretus, S. Gregorius, Haymo et alii.
IDEO ADOLESCENTULAE (hoc odore tui amoris attractae) DILEXERUNT TE. — Adolescentulas vocat Ecclesias et animas in fide et virtute christiana novellas, uti sunt recenter baptizatae.
* Qua symbolica Canticorum obscuritas, et continuum quasi aenigma profixiorem me esse compulit, ut valde occupatis haec omnia legere non liceat, aliis etiam non libeat, subjicio breve dictorum summarium, quod totius Cantici harmoniam quasi in ictu oculi menti repraesentet.
3. TRAHE ME: POST TE CURREMUS IN ODOREM UNGUENTORUM TUORUM. — Ecce quod vers. 2 vocavit oleum, hic vocat unguenta, q. d. Oro ut tua gratia, Christe, me praevenias et efficaciter trahas ad te, ut sic post te cum meis adolescentulis curram, et sanctissimos ac suavissimos tuos mores imiter.
INTRODUXIT ME REX IN CELLARIA SUA, — id est in intima penetralia domus suae (haec enim Hebraei vocant cheder), q. d. Christus patefecit mihi arcana sua, et praesertim mysteria, in prophetis et figuris Veteris Testamenti abscondita; item sancta sacramenta, praesertim Eucharistiam.
EXSULTABIMUS ET LAETABIMUR IN TE, MEMORES UBERUM TUORUM SUPER VINUM. — Vatablus, praedicabimus amores tuos vino praestantiores, q. d. Ego sponsa cum meis adolescentulis ebria vino tuae consolationis, quod bibimus in cellariis tuis, ac lacte dulcedinis tuae, quod suximus ex uberibus charitatis tuae, exsultabimus et laetabimur in te.
RECTI DILIGUNT TE, — q. d. Tu, o Christe, rectissimus, justissimus et sanctissimus es, quare qui recti sunt, justi et sancti, diligunt te: tu enim eorum amorem rectificas et castificas, ut nil carnale ament; sed tantum id quod spirituale est et divinum, quale est omne id quod in te cernunt et admirantur, ut post te currere gestiant.
4. NIGRA SUM, SED FORMOSA, FILIAE JERUSALEM, SICUT TABERNACULA CEDAR, SICUT PELLES SALOMONIS. — Haec ita combina, q. d. Ego Ecclesia Christi sponsa «nigra sum, sicut tabernacula» (Cedarenorum, et Agarenorum, quae sole torrentur, nigricantia); «sed formosa (pariter sum) sicut pelles Salomonis,» quia persecutionum et aerumnarum caligo et nigredo me magis illustravit, et formosiorem effecit ob splendorem patientiae, fortitudinis, charitatis et zeli, caeterarumque virtutum, quas in adversitatibus ostendi et adauxi.
5. NOLITE ME CONSIDERARE, QUOD FUSCA SIM, QUIA DECOLORAVIT ME SOL, — q. d. Nolite mirari quod per tribulationes fuscata sim, quia hisce me decoloravit sol, id est aestus persecutionis; sed idem mihi patientiam et constantiam affuit, quae longe magis me illustrat: ita Cassiodorus, Beda et alii.
FILII MATRIS MEAE PUGNAVERUNT CONTRA ME, POSUERUNT ME CUSTODEM IN VINEIS: VINEAM MEAM NON CUSTODIVI, — quasi dicat: Judaei, qui sunt fratres mei, utpote ex eadem matre qua ego, puta ex Synagoga geniti, Judaei, inquam, pugnantes pro suo Moyse et judaismo, me Ecclesiam Christi, id est apostolos et primos christianos acerrime oppugnarunt, ideoque coegerunt illos Judaeam deserere ac fugere ad gentes, ibique erigere et custodire vineas, id est Ecclesias exteras gentium; quo factum est ut vineam meam, id est Ecclesiam in Judaea sitam, quae mihi nativa et propria erat ac unice a Christo commendata custodire non potuerim: quare ab ea expulsa errare coacta sum per vineas gentium, ubi varios solis, id est persecutionis aestus perpessa, aerumnis decolorata, afflicta et offuscata sum.
6. Indica mihi (tu, o sponse, qui es is) QUEM DILIGIT ANIMA MEA, UBI PASCAS (gregem tuum fidelium), UBI CUBES IN MERIDIE, NE VAGARI INCIPIAM POST GREGES SODALIUM TUORUM. — Ecclesia, aestu persecutionis Judaeorum et gentium afflicta et decolorata, petit a Christo sponso suo locum in quo fideles suos pascat, et cum illis refrigerium cubando captet in meridie, id est in ardore tribulationis, ut ibidem a sponso pascatur, animetur, corroboretur, ne alioqui incidat in sponsi sodales, id est aemulos haereticos, vel homines impios, a quibus pabulis haeresium, errorum et vitiorum pascatur.
7. SI IGNORAS TE, O PULCHERRIMA INTER MULIERES, EGREDERE, ET ABI POST VESTIGIA (hebraice, post calcaneos) GREGUM TUORUM, ET PASCE HAEDOS TUOS JUXTA TABERNACULA PASTORUM. — Pronomen te per pleonasmum hebraicum redundat, q. d. Si ignoras, o Ecclesia, ubi ego Christus gregem pascam, egredere et abi post vestigia gregum, id est fidelium tuorum: tui enim greges mei quoque sunt, atque ubi greges mei sunt, ibi sum quoque ego earum fidus et individuus pastor. «Et pasce haedos tuos juxta tabernacula pastorum,» puta apostolorum et doctorum: illos enim tibi praesides praefeci et magistros constitui, atque ego in medio ipsorum versor et dego, uti dum viverem Luc. cap. II, 46, in medio ipsorum a parentibus meis inventus sum in templo, juxta illud, Matth. XXVIII, 20: «Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi:» quare per hosce pastores ego te vera doctrina pascam, et in omni solis, id est persecutionis ardore solabor et protegam: hos si sequaris, non incipies vagari, nec incides in meos sodales, id est aemulos et rivales haereticos, caeterorumque errorum magistros: ita S. Athanasius in Synopsi, et Justus Orgelitanus.
8. EQUITATUI MEO (Septuaginta, equae meae) IN CURRIBUS PHARAONIS ASSIMILAVI TE, AMICA MEA, — q. d. Ad bellum te voco, o Ecclesia, ut totum orbem mihi tibique subigas: quare a me assimilaberis equitatui meo angelico, quem opposui equitatui et curribus Pharaonis, cum pro Moyse et Hebraeis pugnans eos profligavi, et in Mare Rubrum demersi: simili enim modo per te omnes tuos hostes infideles profligabo, sed ita ut ex infidelibus faciam fideles, ex hostibus amicos, ex rebellibus subditos, ex feris homines, ex mortuis vivos, ex daemonibus angelos.
9. PULCHRAE SUNT GENAE TUAE SICUT TURTURIS. — Hisce genis significatur Ecclesiae et fidelium, praesertim virginum verecundia et castitas: turtures enim castae sunt.
COLLUM TUUM SICUT MONILIA. — Proprie collo, quod oneri et jugo aeque ac capiti subjicitur, significatur subjectio et obedientia Ecclesiae, quae Christo sponso suo Deique legibus per omnia obedit: haec enim eam non tam gravat, quam ornat uti monile.
10. MURENULAS AUREAS FACIEMUS TIBI, VERMICULATAS ARGENTO, — q. d. Aureis obedientiae legibus et regulis, argento obedientiae dispunctis, quasi murenulis, id est torquibus aureis argento variegatis, decorabimus te, o Ecclesia, o anima sancta et religiosa.
VOX SPONSAE.
11. DUM ESSET REX IN ACCUBITU SUO, NARDUS MEA DEDIT ODOREM SUUM, — q. d. Dum sponsus meus, qui est rex Christus, esset in mensa sua nuptiali, puta in incarnatione, passione et cruce, ego sponsa Ecclesia, et anima sancta ad illum ingressa, unguento nardino humilitatis, poenitentiae, orationis caeterarumque virtutum eumdem perunxi, cujus odore ille mirifice recreatus est. Hoc fit, dum Christi incarnationem et passionem devote recolimus, audimus, legimus et meditamur.
12. FASCICULUS MYRRHAE DILECTUS MEUS MIHI, INTER UBERA MEA COMMORABITUR, — q. d. Ego Ecclesia, et anima devota memor incarnationis, passionis et crucis, myrrhae, id est amoris sponsi mei, quo tam amara pro me ultro subiit, semper recordabor, illi grata ero, illum amabo, pro illo vicissim amara quaelibet subire non detrectabo, sed optabo et ambiam amara et ardua ejus jussa, quin et objurgationes ac mordacia verba, imo flagella et verbera ultro suscipiam et capessam.
13. BOTRUS CYPRI DILECTUS MEUS MIHI IN VINEIS ENGADDI. — «Cyprus est arbor zizypi foliis, semine coriandri, flore candido et odorato,» ait Plinius: praestans erat in vineis Engaddi, ex vicinia balsami in eis germinantis; notat ergo laetam et gloriosam Christi resurrectionem: Christus igitur fuit fasciculus myrrhae in passione, sed botrus cypri in resurrectione, q. d. Jugiter recordabor resurrectionis aeque ac passionis Christi, ac per consortium passionis tendam ad consortium resurrectionis ejusdem: ipse enim sua resurrectione viam mihi ad eamdem praeivit et aperuit.
VOX SPONSI.
14. ECCE TU PULCHRA ES, AMICA MEA, ECCE TU PULCHRA ES. — Sponsus a sponsa laudatus, laudem suam in eam reflectit, q. d. A me pulchro tu pariter, o sponsa, pulchra es, quia ego meam pulchritudinem tibi impertivi et afflavi: quare bis pulchra es: primo, in dilectione Dei; secundo, in dilectione proximi. Rursum primo, in actione; secundo, in contemplatione. Ad haec primo, in humilitate; secundo, in charitate.
OCULI TUI COLUMBARUM. — Amicus in oculis elucet. Sensus est, q. d. Oculos (et consequenter mentem et intentionem in eis pellucentem) habes columbinos, id est simplices, ingenuos, pudicos, amabiles.
VOX SPONSAE.
15. ECCE TU PULCHER ES, DILECTE MI, ET DECORUS. — Sponsa amore et honore certat cum sponso, laudesque suas in eum retorquet, q. d. Fateor, o sponse, me esse pulchram, sed haec pulchritudo non tam mea est, quam tua, quia a te mihi aspirata: nam tu pulcherrimus es formaliter et causaliter, tu enim es fons et causa omnis gratiae, decoris et pulchritudinis, quae in justis et sanctis reperitur.
16. Lectulus noster floridus: tigna domorum NOSTRARUM CEDRINA, LAQUEARIA NOSTRA CYPRESSINA. — Pulchrum sponsum et sponsam, pulchrum decet cubile et pulchra domus, puta contignata ex cedris et laqueata cypressis: utrumque hic assignat. Sponsa in vineis decolorata, inde sponsum invitat in domum, ut in ea quieta et laeta mutuo fruantur consortio et colloquio. Lectulus, in quo Christus et Ecclesia, aeque ac anima justa conquiescunt, est pura sanctaque conscientia florens virtutibus, item oratio et vita contemplativa. Domus Christi et Ecclesiae ad litteram sunt templa et oratoria fabricata ex cedris et cypressis, uti fuit templum Salomonis, ad quod hic alludit. Symbolice tigna, quae domum continent et sustentant, notant bonos praelatos, qui sunt cedrini, id est integrae excelsaeque vitae: laquearia, quae tignis affiguntur ex iisque pendent, notant fideles et sanctos praelatis suis conjunctos et subditos; hi sunt cypressini, id est rectis et incorruptis moribus ac frondibus bonorum operum instar cypressi decorantur et coronantur.
CAPUT SECUNDUM. VOX SPONSI.
1. EGO FLOS CAMPI, ET LILIUM CONVALLIUM. — Christus fuit flos campi, quia sicut flos in campo sponte provenit sine semine, sine creatione, sic et Christus ex Virgine natus est sine opera viri. Sicut ergo flos non alium habet patrem quam solem in caelo, nec aliam matrem quam plantam ex qua nascitur in terra, sic Christus in caelo solum patrem habet Deum, qui est sol increatus, et in terra solam matrem Virginem. Christus quoque fuit «lilium convallium:» lilium, per candorem et splendorem vitae; convallium, per humilitatem, tum quia ipse in se fuit humillimus, tum quia humilium et castarum animarum, quas inhabitat, idem ipse est decus et ornamentum.
2. SICUT LILIUM INTER SPINAS, SIC AMICA MEA INTER FILIAS. — q. d. Sicut lilium enascitur, vigetque inter spinas, sic Ecclesia inter haereticos, persecutores et impios, qui illam quasi spinae pungunt, magis crescit, ac majori sanctitatis fulgore, et odore bonae famae coruscat.
VOX SPONSAE.
3. SICUT MALUS INTER LIGNA SYLVARUM, SIC DILECTUS MEUS INTER FILIOS, — i. d. Sicut arbor pomifera, v. g. malogranatorum, excellit arbores sylvae infrugiferas et colore, et odore, et sapore: sic Christus sapientia, gratia et virtutibus excellit omnes Adae filios.
SUB UMBRA ILLIUS, QUEM DESIDERAVERAM, SEDI: ET FRUCTUS EJUS DULCIS GUTTURI MEO, — q. d. Christus mihi est quasi malus et pomus sua umbra, id est sua cura et providentia me ab aestu tentationum protegens, et simul suis dulcibus fructibus me pascens et oblectans: fructus Christi sunt septem dona Spiritus Sancti, ac sancta sacramenta, praesertim Eucharistia.
4. INTRODUXIT ME IN CELLAM VINARIAM, ORDINAVIT (hebraice, vexillum erexit) IN ME CHARITATEM. — Cella vinaria, in quam Christus introduxit Ecclesiam, id est apostolos et fideles, est altare, in quo celebramus sacrificium Eucharistiae, ac haurimus calicem Domini, qui mentem caelesti suavitate inebriat: ita Nyssenus. Item cella haec est plenitudo Spiritus Sancti, data apostolis in Pentecoste; unde videbantur ipsi esse pleni musto, non vini, sed zeli, ac tum vexillum charitatis palam in Judaea, et deinde in toto orbe erexerunt. Vide S. Augustinum, XXII De Civit. XXII.
5. FULCITE ME FLORIBUS, STIPATE ME MALIS: QUIA AMORE LANGUEO. — Apostoli et fideles recepto Spiritu Sancto, ac frequentantes Eucharistiam, amore Dei ita accendebantur, ut amore languerent, et quasi in deliquium animi inciderent: unde ambiebant flagella, cruces et martyria. Optabant ergo fulciri floribus, id est suavissimis exemplis Christi et sanctorum prophetarum, ac stipari, id est vallari et roborari pomis, id est precibus eorumdem.
6. LAEVA EJUS SUB CAPITE MEO, ET DEXTERA ILLIUS AMPLEXABITUR ME, — q. d. Christus sponsus me sponsam amore ejus languentem, ac deficientem sustentet: quare laeva ejus sit sub capite meo, et dextera illius amplexetur me, id est reliquum meum corpus: laeva Christi est humanitas, dextera est deitas. Rursum laeva est gratia et consolationes praesentis vitae, dextera est gloria et felicitas futurae.
VOX SPONSI.
7. ADJURO VOS, FILIAE JERUSALEM, PER CAPREAS CERVOSQUE CAMPORUM, NE SUSCITETIS, NEQUE EVIGILARE FACIATIS DILECTAM, QUOADUSQUE IPSA VELIT. — Est juramentum venatorium: sponsus enim hic inducitur ut pastor, et venator insequens cervos et capreas, q. d. Adjuro vos, o Judaei, per sanctos angelos, qui celerrimi et oculatissimi sunt, ut cervi et capreae: angelos, inquam, custodes Judaeae, aeque ac Ecclesiae meae in Judaea nascentis, ne ejus amore mei ferventis et languentis fidem, pacem et profectum vestro tumultu, schismate, persecutione interturbetis. Rursum ne illam ab otio sancto, oratione et contemplatione avocetis ad negotia vitae activae; sicut Christus Martham conquerentem de Magdalena repressit, dicens Luc. X, 42: «Martha, Martha, sollicita es et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium: Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea.»
SECUNDA PARS CANTICI SIVE SECUNDUS ACTUS DRAMATIS, Quo describitur adolescentia, et incrementa Ecclesiae, usque ad cap. III vers. 6, sicut infantiam Ecclesiae descripsit a cap. I hucusque. Haec adolescentia Ecclesiae fuit post Pentecosten, cum apostoli, recepto Spiritu Sancto, profecti ad gentes, ubique ecclesias fundarunt.
VOX SPONSAE.
8 et 9. VOX DILECTI MEI, ECCE ISTE VENIT SALIENS IN MONTIBUS, TRANSILIENS COLLES: SIMILIS EST DILECTUS MEUS CAPREAE, HINNULOQUE CERVORUM. — Inducitur hic sponsa amore languens, quasi incidens in somnium et deliquium, ideoque ab adolescentulis delata ad lectulum, ut patet cap. III, vers. 1: in lectulo ergo somnians videtur sibi audire vocem sponsi salientis per montes et colles instar capreae hinnulique cervorum. Significatur Christus per apostolos e Judaea proficiscens, et discurrens per totum orbem, omnibusque gentibus praedicans Evangelium, ac omnes montium itinerumque anfractus, omniaque evangelii impedimenta generose superans et transiliens instar capreae et hinnuli.
EN IPSE STAT POST PARIETEM NOSTRUM RESPICIENS PER FENESTRAS, PROSPICIENS PER CANCELLOS. — Christus in Pentecoste seipsum exhibuit apostolis per Spiritum Sanctum a se missum, puta per linguas igneas apostolorum capitibus insidentes, quasi per cancellos, per quos ipse apostolos clare intuebatur, apostoli vero ipsum obscure, uti fit in cancellis; tumque apostoli et fideles frequentare coeperunt Eucharistiam in qua Christus latens sub speciebus panis et vini, per eas quasi per cancellos et per parietem intermedium nos intuetur.
10. EN DILECTUS MEUS LOQUITUR MIHI: SURGE, PROPERA AMICA MEA, COLUMBA MEA, FORMOSA MEA, ET VENI. — Christus evocat sponsam Ecclesiam, id est apostolos foras, ut scilicet e Judaea vadant per universum orbem ad praedicandum evangelium. Veni ergo, id est vade et lucrare animas, easque ad me adduc. Causam subdit.
11 et 12. JAM HIEMS TRANSIIT, IMBER ABIIT, ET RECESSIT. FLORES APPARUERUNT IN TERRA NOSTRA, TEMPUS PUTATIONIS ADVENIT: VOX TURTURIS AUDITA EST IN TERRA NOSTRA, — q. d. Jam ver est evangelii; in vere autem omnia prolificant: prolificate ergo et vos, o apostoli, quia jam hiems, et imber, frigusque infidelitatis et peccatorum, aeque ac legis mosaicae transiit. Sol vernus, id est Spiritus Sancti gratia jam illuxit, omnes gentes praeparans, calefaciens, et desiderare faciens suam salutem, Deique amicitiam, quare flores sanctorum desideriorum jam ubique apparent. Tempus putationis advenit, quo scilicet vineae, id est animae a Deo electae amputatis vitiis aptantur ad proferendum uvas virtutum. Vox turturis, id est gemitus gentium poenitentium, cupientium Deo reconciliari, ubique auditur.
13. FICUS PROTULIT GROSSOS SUOS: VINEAE FLORENTES DEDERUNT ODOREM SUUM, — q. d. Apostolis in vere, puta Pentecoste, et deinde praedicantibus, ficus protulit grossos, id est multi Judaei ad Christum conversi sunt; et vineae florentes, id est gentes credere incipientes, dederunt odorem sanctae vitae, famae et exempli, indeque spem magnae fertilitatis, puta conversionis omnium omnino gentium. Porro sicut grossi nonnulli maturescunt, sed perplures immaturi decidunt, sic pauci ex Judaeis in fide fuere constantes: perplures enim ex eis a fide defecerunt, et in judaismum relapsi sunt.
SURGE, AMICA MEA, SPECIOSA MEA, ET VENI. — Hac iteratione, ait Nyssenus, suscitatur Ecclesia et anima ad progrediendum semper in virtute, praesertim in zelo animarum et propagatione evangelii: proprie enim hic agitur de Ecclesiae profectu.
14. COLUMBA MEA IN FORAMINIBUS PETRAE, IN CAVERNA MACERIAE, OSTENDE MIHI FACIEM TUAM, SONET VOX TUA IN AURIBUS MEIS: VOX ENIM TUA DULCIS, ET FACIES TUA DECORA. — Apostoli, ante adventum Spiritus Sancti, metuentes Judaeos latebant in coenaculo, sicut columbae latent in foraminibus et cavernis; inde Christus misso jam Spiritu Sancto, qui eos animosos reddidit, ipsos evocat, ut in publicum prodeant, ibique populis faciem suam ostendant, et vocem praedicationis exhibeant, utpote sibi suavem et auditoribus salutarem.
15. CAPITE NOBIS VULPES PARVULAS, QUAE DEMOLIUNTUR VINEAS: NAM VINEA NOSTRA FLORUIT. — Vulpes sunt haeretici, initio Ecclesiae subnascentes, uti Simon Magus, Menander, Basilides, Carpocras, gnostici: hi subdole quasi vulpes vineam, id est Ecclesiam et fidem subvertebant. Jubet eas capi, dum parvulae sunt, ne adultae et generando multiplicatae capi et exstirpari nequeant.
16 et 17. DILECTUS MEUS MIHI, ET EGO ILLI, QUI PASCITUR INTER LILIA: DONEC ASPIRET DIES, ET INCLINENTUR UMBRAE, — q. d. Quia Christus me Ecclesiam et animam fidelem prior dilexit ut sponsam, hinc ego eum vicissim diligo ut sponsum, totaque illi intendo, sicut ille intendit mihi. Abite ergo, malae vulpes, quae me a sponso Christi divellere conamini. Christus quasi apis pura pascitur inter lilia, id est oblectatur animabus candidis et puris, «donec aspiret dies» clarae et beatae aeternitatis, «et obscurentur umbrae» obscurae et miserae mortalitatis, quando eas in aeternam suam lucem et gloriam caelestem transferet.
REVERTERE: SIMILIS ESTO, DILECTE MI, CAPREAE, HINNULOQUE CERVORUM SUPER MONTES BETHER. — Montes Bether vel Bethel, sunt illi in quibus Jacob vidit scalam a terra in caelum porrectam, Deumque scalae innixum, indeque locum vocavit Bethel, id est Domus Dei, Genes. XXVIII, 12: iidem vocantur montes Bether, id est divisionis, quia divisi sunt et diffusi in varios colles, per interjacentes valles. Montes ergo Bether sunt Ecclesiae particulares per totum orbem diffusae, et a se invicem divisae; has ut sua gratia visitet Christus, orat hic Ecclesia universalis. Capreae hinnuli et cervi amant montes, ac veloces sunt et acuti visus; notant ergo Christi velocitatem et vigilem providentiam, qua Ecclesiis singulis acriter intendit et succurrit.
CAPUT TERTIUM.
1, 2, 3 et 4. IN LECTULO MEO PER NOCTES QUAESIVI QUEM DILIGIT ANIMA MEA: QUAESIVI ILLUM, ET NON INVENI. SURGAM, ET CIRCUIBO CIVITATEM: PER VICOS ET PLATEAS QUAERAM QUEM DILIGIT ANIMA MEA: QUAESIVI ILLUM, ET NON INVENI. INVENERUNT ME VIGILES, QUI CUSTODIUNT CIVITATEM: NUM QUEM DILIGIT ANIMA MEA VIDISTIS? PAULULUM CUM PERTRANSISSEM EOS, INVENI QUEM DILIGIT ANIMA MEA: TENUI EUM: NEC DIMITTAM EUM, DONEC INTRODUCAM EUM IN DOMUM MATRIS MEAE, ET IN CUBICULUM GENITRICIS MEAE. — Sensus est, quasi dicat: Ego Ecclesia suaviter quiescens in Sion et Judaea, ibique vacans orationi, Verbo Dei, frequenti communioni, sanctitati, omnique virtuti et perfectioni christianae, ut patet Actor. II, 48 et sequent.; ibi quaesivi Christum, sed non inveni, quia plerique Judaeorum inhaerentes legi mosaicae Christi fidem respuerunt. Christus autem residet et invenitur in Ecclesia, id est in multitudine et universitate credentium totius mundi.
Notat enim sponsa Christum per fidem habitare in cordibus fidelium, ut advertit S. Bernardus: Dixit: Surgam et circuibo civitatem Jerusalem reliquamque Judaeam illi subjectam, per vicos et plateas evangelizando, quaeram quem diligit anima mea, Christum scilicet Christique fidem et cultum. Quaesivi illum, et non inveni, quia Judaei Christo in evangelio restiterunt. Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem, scilicet pontifices, principes sacerdotum, scribae, Herodes Agrippa et caeteri Judaeae praesides. Interrogavi illos: Num quem diligit anima mea vidistis? Agnoscitisne Messiam patribus vestris promissum? creditisne in Jesum Christum crucifixum? at illi obticuerunt, ac suo silentio se nescire Christum testati sunt.
Quocirca, paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea, cum scilicet paulo post persecutionem pontificum ac necem S. Stephani, scilicet anno secundo a passione Christi, Christus S. Paulum convertit, ac doctorem gentium auctoravi dicens, Actor. IX, 15: «Vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum coram gentibus, et regibus, et filiis Israel;» ac mox S. Petrum ad Cornelium, caeterosque apostolos ad diversas gentes toto orbe convertendas destinavit. Ibi ergo in fide gentium apostoli invenerunt Christum, quasi in Ecclesia universali residentem et dominantem. Tunc ergo dixit Ecclesia: Tenui eum, nec dimittam: quia fundabo ubique gentium Ecclesias, itaque sacerdotibus, episcopis, sacramentis, doctoribus, praedicatoribus, miraculis, etc., eas in fide Christi stabiliam, ut illae nunquam illam abjiciant, sed vel simul, vel alternatim et successive arcte eam retineant, ita ut semper magna pars orbis Christum colat et adoret.
Donec introducam illum in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae, id est Synagogae: Synagoga enim vetus Judaeorum fuit matrix, et genitrix Ecclesiae christianorum: primi enim christiani, puta apostoli, fuere oriundi e Judaeis. Sensus ergo est, q. d. Transferam Christum, Christique fidem et cultum a Judaeis ad gentes, ibique illum firmabo et stabiliam, donec in fine mundi per Eliam et Enoch convertam Judaeos: sic enim Christum Christique fidem «introducam in domum matris meae,» id est in Synagogam Judaeorum, ut omnis Israel salvus fiat, atque ex Judaeis et gentibus fiat unum ovile et unus pastor.
VOX SPONSI.
5. ADJURO VOS, FILIAE JERUSALEM, PER CAPREAS CERVOSQUE CAMPORUM, NE SUSCITETIS, NEQUE EVIGILARE FACIATIS DILECTAM, DONEC IPSA VELIT. — Haec verba hic iterantur, jam enim audivimus ea cap. II, vers. 7: quare videtur sponsa iterato hic in somnum et exstasim incidisse: primo enim in eam incidit cap. II, vers. 5, dicens: «Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo.» Parabolice somnus hic significat Ecclesiam primitivam, id est apostolos, post laborem et distractionem aliquot annorum, quos convertendae Judaeae impenderunt, recepisse se per aliquod tempus ad quietem orationis, et otium contemplationis, ut vires mentis restaurarent, ac se ardentius ad novos majoresque labores, puta ad conversionem omnium gentium compararent: ad hoc enim opus erat ingenti spiritu, quem orando excitare, et a Deo postulare par erat; unde Christus vetat eos ab hoc somno, et quiete tam pia excitari.
TERTIA PARS CANTICI SIVE TERTIUS ACTUS DRAMATIS, Quo describitur Ecclesiae aetas virilis et perfectio usque ad cap. V, vers. 2. Haec virilis aetas Ecclesiae perfecta fuit tempore Constantini Magni.
VOX SYNAGOGAE Primitus conversae de Ecclesia gentium.
6. QUAE EST ISTA, QUAE ASCENDIT PER DESERTUM SICUT VIRGULA FUMI EX AROMATIBUS MYRRHAE, ET THURIS, ET UNIVERSI PULVERIS PIGMENTARII? — id est apothecarii? Primitiva Ecclesia ex Judaeis in Sion et Jerusalem collecta, audita S. Cornelii per S. Petrum, ac gentium per S. Paulum et Barnabam conversione, admirans exclamat: Quae est ista nova et bella Ecclesia, ex deserto gentilismi tenuiter et graciliter ascendens, sicut virgula fumi? sed ex continua fumi ascensione sursum agglomerans sese, in magnam crescit amplitudinem, atque suavissimum virtutum exspirat odorem: spirat enim thura, id est sacrificia et divinos offert honores, ac myrrham humanitatis et passionis Christi: credit enim Christum Deum pro nobis assumpsisse humanam naturam, in eaque passum, crucifixum, mortuum et sepultum, ac universum pulverem pigmentarium, id est reliquam doctrinam evangelicae praedicationis exhalat, et quaquaversum diffundit.
7 et 8. EN LECTULUM SALOMONIS SEXAGINTA FORTES AMBIUNT EX FORTISSIMIS ISRAEL: OMNES TENENTES GLADIOS, ET AD BELLA DOCTISSIMI: UNIUSCUJUSQUE ENSIS SUPER FEMUR SUUM PROPTER TIMORES NOCTURNOS. — Lectulus, in quo requiescit Christus, est cathedra S. Petri, puta Ecclesia Antiochena, deinde romana; hanc ambiunt sexaginta, id est plurimi fortissimi pontifices, cardinales, sacerdotes et fideles qui pro fide Christi fortissime contra Neronem caeterosque tyrannos per 300 annos decertarunt, ejusque veritatem sanguine suo obsignarunt. Gladius eorum fuit verbum Dei, Ephes. VI, 13, quo accincti dispulerunt timores nocturnos, quos in nocte, id est in tenebris infidelitatis, ignorantiae et impietatis excitarunt haeretici pravique christiani.
9 et 10. FERCULUM FECIT SIBI REX SALOMON DE LIGNIS LIBANI: COLUMNAS EJUS FECIT ARGENTEAS, RECLINATORIUM EJUS AUREUM, ASCENSUM PURPUREUM: MEDIA CHARITATE CONSTRAVIT. — Ferculum, sive gestamenta est sella regia, qua quasi in curru regio et triumphali ad pompam gestabatur Salomon: ferculum hoc designat magnificentiam Ecclesiae romanae, quae post persecutiones, per Constantinum jam magnifice toto orbe resplendet, in qua Summus Pontifex praesidet, et instar Salomonis toti orbi christiano imperat. In eadem sunt magnificae basilicae plurimae, quasi regia Christi et SS. martyrum fercula, ex lignis praestantissimis, lignis Libani simillimis exaedificata. Columnae ejus sunt cardinales et praelati, qui eam quasi cardines suffulciunt et ornant. Reclinatorium aureum, scilicet dorsi et cubitorum, est fidelis piusque Romanorum populus aurea pietate et religione conspicuus, in qua suaviter quiescit, et quasi reclinat se Christus. Ascensus, id est sella purpurea, est innumera multitudo martyrum, qui Romae per 300 annos fortissime pro fide certarunt usque ad mortem, in quibus confidit Christus. Media, Septuaginta, medium charitate, id est pyropis, flammis, similive charitatis hieroglyphico constravit, opere quasi tessellato.
PROPTER FILIAS JERUSALEM, — ut iis se spectandum offerret, easque ad sui venerationem alliceret. Sensus est, q. d. Christus Ecclesiam romanam tot gratiis et beneficiis dotavit, atque ejus fideles tanta charitate, et operibus misericordiae spiritualis, aeque ac corporalis insignivit, ut media et intima ejus charitate constravisse videatur, idque hoc fine, ut filias Jerusalem, id est fideles quosque toto orbe sparsos ad ejus amorem, honorem et cultum attraheret.
11. EGREDIMINI ET VIDETE, FILIAE SION, REGEM SALOMONEM IN DIADEMATE, QUO CORONAVIT ILLUM MATER SUA IN DIE DESPONSATIONIS ILLIUS, ET IN DIE LAETITIAE CORDIS EJUS. — Ecclesia romana prae caeteris celebrat, ostentat et praedicat fidelibus omnibus quintuplex Christi diadema: primum est stola humanitatis, qua deitas ejus vestita et coronata est in incarnatione per Deiparam, quando nostram carnem et Ecclesiam sibi cum summo gaudio despondit et copulavit. Secundum fuit corona spinea, qua coronatus est in passione et cruce. Tertium fuit corona gloriae, qua amictus fuit in resurrectione. Quartum fuit dominii et regni, quo coronatus est in Pentecoste, quando misso in apostolos Spiritu Sancto, per eos multa millia primo Judaeorum, deinde gentium convertit, sibique subjecit. De hoc maxime hic agitur; describitur enim hic virilis aetas Ecclesiae. Quintum diadema nuptiale aeque ac triumphale. Christo accedet in die judicii, quando Ecclesiam electorum secum triumphans ducet in caelum, et illi copulabitur in aeternum, illaque quasi corona gloriae coronabitur.
CAPUT QUARTUM. VOX SPONSI.
1. QUAM PULCHRA ES, AMICA MEA, QUAM PULCHRA ES! OCULI TUI COLUMBARUM, ABSQUE EO QUOD INTRINSECUS LATET. — Pulchritudinem sponsae Ecclesiae admirans sponsus Christus, eam per partes describit, ac incipit ab oculis, quos quasi columbinos, id est limpidos, innocentes, sinceros, placidos, amabiles dilaudat, ita tamen ut interius latens animi pulchritudo, quae per oculos pellucet, longe magis ab eo laudetur. Oculi notant episcopos et praelatos Ecclesiae, eorumque vigilantiam et sollicitudinem.
CAPILLI TUI SICUT GREGES CAPRARUM, QUAE ASCENDERUNT DE MONTE GALAAD. — Capilli Ecclesiae sunt fideles plebeii, hi enim ornant teguntque Ecclesiam, sicut capilli caput, et sicut greges caprarum montem Galaad, idque primo, sua multitudine et densitate; secundo, suo nitore, aequalitate, connexione et ordine; tertio, suo colore, quia per fidem, spem, charitatem flavi sunt et fulvi, id est ignei aureique quasi coloris et decoris. Rursum, capilli notant religiosos: olim enim nazaraei, qui erant legis veteris religiosi, alebant capillos, Numer. VI, 18.
2. DENTES TUI SICUT GREGES TONSARUM, QUAE ASCENDERUNT DE LAVACRO, OMNES GEMELLIS FOETIBUS, ET STERILIS NON EST INTER EAS. — Dentes sunt doctores Ecclesiae, qui quasi dentes frangunt et praemandunt panem, id est doctrinam fidei, et sunt quasi «greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro» baptismi et crebrae poenitentiae, a peccatorum maculis loti et nitidi. Gemellis sunt foetibus, qui charitatem Dei et proximi suis discipulis instillant. Mystice, dentes animae sunt consideratio, meditatio, consultatio, quae rem agendam prius masticant et ruminant.
3. SICUT VITTA COCCINEA, LABIA TUA: ET ELOQUIUM TUUM, DULCE. — Notat praedicatores, quorum sermo debet esse sicut vitta, id est planus, connexus, constrictus, concinnus; coccinea ut rubeat et ardeat charitate, itaque erit suavis et dulcis.
SICUT FRAGMEN MALI PUNICI, ITA GENAE TUAE, ABSQUE EO QUOD INTRINSECUS LATET. — Genae Ecclesiae sunt virgines, pudorem et pudicitiam, sanctitatemque in mente latentem, per ruborem genarum repraesentantes.
4. SICUT TURRIS DAVID COLLUM TUUM, QUAE AEDIFICATA EST CUM PROPUGNACULIS: MILLE CLYPEI PENDENT EX EA, OMNIS ARMATURA FORTIUM, — q. d. Justo et erecto proceritatis es: nam per collum significat totius corporis habitum erectum et excelsum, per synecdochen. Collum denotat celsum animum, roburque invictum Ecclesiae, quae tyrannos, haereticos et impios sibi subdit. Rursum per collum et turrim notantur praesules et pontifices, ac praesertim Pontifex romanus, qui quasi collum restiterunt Ario, Nestorio, Diocletiano, caeterisque haereticis et tyrannis. «Mille (id est plurimi) clypei pendent ex ea:» clypei hi sunt sacra Scriptura, traditiones apostolicae, decreta Conciliorum, Patrum testimonia et exempla, consensus omnium saeculorum, doctrinae puritas, vitae sanctitas, etc. Collum mysticum animae est oratio, per quam a capite Christo spiritum et gratiam haurimus, quam in caetera animae et corporis membra transmittimus.
5 et 6. DUO UBERA TUA, SICUT DUO HINNULI CAPREAE GEMELLI, QUI PASCUNTUR IN LILIIS. DONEC ASPIRET DIES, ET INCLINENTUR UMBRAE. — Ubera Ecclesiae sunt sacerdotes et diaconi, qui fideles lactant bonis spiritualibus et temporalibus: hi sunt quasi hinnuli, qui pascuntur inter lilia, quia aetate et virtute florentes, puritate et castitate praeeminent, ac inter virgines sanctosque degunt, quorum virtutibus et exemplis pascuntur, donec aspiret dies beatae aeternitatis, et inclinentur umbrae miserae mortalitatis.
VADAM AD MONTEM MYRRHAE, ET AD COLLEM THURIS. — Laudavit sponsus sponsam ab uberum foecunditate, id est a zelo animarum, nunc ne ita illi intendat, ut se negligat, illam ad se revocat, ut secum vadat ad montem myrrhae, id est ad studium mortificationis, et ad collem thuris, id est ad studium orationis, ut per utramque majorem hauriat spiritum, quem deinde in alios majore fructu effundat. Rursum mons myrrhae est mons Calvariae, ubi crucifixus est Christus et myrrha pastus. Collis thuris est idem mons, in quo tertio die resurrexit, et mons Oliveti ex quo 40 die in caelum ascendit: per resurrectionem enim et ascensionem orbi innotuit Christi divinitas, cui thus adoletur. Utrumque mysterium animae piae crebro ruminandum est, et imitandum.
7. TOTA PULCHRA ES, AMICA MEA, ET MACULA NON EST IN TE. — Ex pulchritudine singulorum membrorum jam recensitorum concludit pulchritudinem totius corporis. Ecclesia tota pulchra est in justis et sanctis, qui sunt potior et dignior Ecclesiae portio. In his non est macula, scilicet peccati gravioris et mortalis, nam venialibus omnibus carere est impossibile.
8. VENI DE LIBANO, SPONSA MEA, VENI DE LIBANO VENI: CORONABERIS DE CAPITE AMANA, DE VERTICE SANIR ET HERMON, DE CUBILIBUS LEONUM, DE MONTIBUS PARDORUM, — q. d. Tu, o primitiva Ecclesia, quae per apostolos, eorumque socios et asseclas, laboras in Libano, Amana, Sanir et Hermon, id est in gentilitate convertenda ad Christum, inde veni cum magnis gentium a te conversarum manipulis, ut eos adducas in Sion, hoc est ad Christi Ecclesiam: quod si feceris, «coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum,» id est, de gentibus a te conversis triumphabis, easque quasi in triumphum duces, ac corona triumphali coronaberis.
9. VULNERASTI COR MEUM, SOROR MEA SPONSA, VULNERASTI COR MEUM IN UNO OCULORUM TUORUM, ET IN UNO CRINE COLLI TUI. — Pro vulnerasti, hebraice est, excordiasti, id est cor mihi abstulisti, in uno crine; Hebraea, in uno torque (scilicet crines torti faciunt torquem capillorum) colli tui, quia nimirum uno totoque oculo (alterum enim velo verecunde obtegis) eoque columbino, id est pudico, modesto et simplici me aspicis, mihique soli placere satagis. Porro unus crinis, sive torques crinitus colli est obedientia, qua ultro collum legi meae subjicis.
10. QUAM PULCHRAE SUNT MAMMAE TUAE, SOROR MEA SPONSA! PULCHRIORA (hebraice, meliora) SUNT UBERA TUA VINO, ET ODOR UNGUENTORUM TUORUM SUPER OMNIA AROMATA. — Mammae et ubera denotant vim lactandi Ecclesiae, qua per suos praedicatores lactat fideles, pascitque verbo et exemplo, doctrina et sacramentis, eleemosyna spirituali et corporali: quocirca odor unguentorum tuorum superat omnia aromata, id est bona fama, quam ex tua charitate, misericordia et zelo animarum consequeris, ac longe lateque dispergis, melior est omnibus odoriferis virtutibus apud Deum, qui ut dixi, misericordiam praefert sacrificio.
11. FAVUS DISTILLANS LABIA TUA, SPONSA: MEL ET LAC SUB LINGUA TUA: ET ODOR VESTIMENTORUM TUORUM SICUT ODOR THURIS, — q. d. Sermo tuus lacteus, melleus et suavissimus est, quo verbo Dei pascis fideles. Vestimenta Ecclesiae sunt bonorum operum ornamenta, haec habent odorem thuris, id est orationis, quia referuntur ad Deum, Deique gloriam: Deo enim thus adoletur.
12. HORTUS CONCLUSUS, SOROR MEA SPONSA, HORTUS CONCLUSUS, FONS SIGNATUS. — Ecclesia similis est horto, sive paradiso omnibus gratiis et virtutibus velut plantis caelestibus vernanti, suisque areolis bene distincto, et arte topiaria affabre disposito, ideoque concluso, ne qua haeresis, impietas, aliudve vitium, aut noxa in illum aut violenter irrumpat, aut fraudulenter irrepat, sed soli Christo integer et intactus servetur, eique omnium virtutum flores et fructus producat, quibus eum oblectet et pascat. Repetit to conclusus bis, ut duplex ejus conclusio et sera significetur: prima est custodia angelorum et doctorum; secunda est tutela ipsius Dei et Christi, juxta illud, Zachar. II, 6: «Et ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu:» ita Cassiodorus, Beda et alii. Rursum Ecclesia est similis fonti illimi, limpidissimo et saluberrimo, ideoque obsignato, ne ejus crystallinus veritatis et doctrinae liquor caeno errorum, aut vitiorum conspurcetur.
13 et 14. EMISSIONES TUAE PARADISUS MALORUM PUNICORUM CUM POMORUM FRUCTIBUS. CYPRI CUM NARDO: NARDUS ET CROCUS, FISTULA ET CINNAMOMUM CUM UNIVERSIS LIGNIS LIBANI, MYRRHA ET ALOE CUM OMNIBUS PRIMIS UNGUENTIS. — Emissiones vocat propagines et surculos plantarum arborumque, quae e terrae plantaeque sinu videntur quasi emitti. Pro pomorum fructibus, hebraice est, cum fructu deliciorum, id est cum omni fructu delicato. Emissiones ergo sunt Ecclesiae particulares a Christo et apostolis, ac praesertim ab apostolicis viris, a S. Petro et Pontifice romano missis, erectae et fundatae, in quibus sunt mala punica et pomorum fructus, id est virtutum omnium tam sublimium, quam mediocrium concentus, ait S. Hieronymus: cyprus, quia parvula, notat fidem; nardus, quia radice alte in terram defoditur, spem; crocus, quia aurei est coloris, et tribus filis rubet, notat charitatem in Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum, quaeque quo magis calcatur, eo magis assurgit et crescit, uti facit et crocus. Reliqua quatuor aromata notant quatuor virtutes cardinales, scilicet calamus, quia rectus et similis regali sceptro, notat justitiam; cinnamomum, quia acre, calidum et sapidum, notat sapientiam et prudentiam; myrrha, quia sua amaritate corruptioni resistit, notat fortitudinem; aloe, quia noxios humores purgat, notat temperantiam. Hinc symbolice cyprus repraesentat patriarchas, in quibus excelluit fides; nardus prophetas, in quibus spes; crocus apostolos, in quibus charitas; calamus episcopos et principes, in quibus justitia; cinnamomum doctores, in quibus sapientia; myrrha martyres, in quibus fortitudo; aloe virgines et continentes, in quibus temperantia.
15. FONS HORTORUM: PUTEUS AQUARUM VIVENTIUM, QUAE FLUUNT IMPETU DE LIBANO. — Ecclesia est fons irrigans hortos, id est particulares Ecclesias et coetus fidelium, ac puteus aquarum viventium, id est perennis scaturigo purissimae sapientiae, sacrae doctrinae et gratiae, aeque ac baptismi, Eucharistiae, caeterorumque sacramentorum, quae fluunt impetu de Libano, id est de Christo excelso et candido, aquis jam dictis abundante.
16. SURGE, AQUILO, ET VENI AUSTER, PERFLA HORTUM MEUM, ET FLUANT AROMATA ILLIUS, — q. d. Surge, id est velociter abi, o aquilo, id est o diabole, qui in aquilone sedere gestis, ac aquilonem, id est frigidam infidelitatem et torporem virtutum induxisti in homines, tempore legis mosaicae et naturae. Veniente ergo Christo veniat cum eo auster, id est Spiritus Sanctus, qui suae gratiae calore et fervore faciat, ut Ecclesia et fideles suavissimum virtutum omnium odorem per sanctas earum operationes exspirent.
CAPUT QUINTUM. VOX SPONSAE.
1. VENIAT DILECTUS MEUS IN HORTUM SUUM, COMEDAT FRUCTUM POMORUM SUORUM. — Ecclesia invitat Christum, ut se quasi hortum suum visitet, ac virtutibus et gratiis fidelium, quasi fructu pomorum suorum, se pascat et oblectet.
VOX SPONSI.
VENI IN HORTUM MEUM, SOROR MEA SPONSA, MESSUI MYRRHAM MEAM CUM AROMATIBUS MEIS. — Christus invitationem Ecclesiae acceptat, imo praevenit: ait enim se jam venisse in suum Ecclesiae hortum, ac messuisse, id est collegisse suam myrrham, id est baptizatorum poenitentiam, mortificationem et martyria fidelium cum caeteris aromatibus, id est virtutibus heroicis.
COMEDI FAVUM CUM MELLE MEO, BIBI VINUM MEUM CUM LACTE MEO. — His omnibus notat Eucharistiam, quae suavissima est, ut lac et mel; ac acris et fervida, ut vinum: facit enim zelosos, ardentes et martyres. Hanc Christus comedit in suis fidelibus et sanctis.
COMEDITE, AMICI, ET BIBITE, ET INEBRIAMINI, CHARISSIMI. — Sicut amicus gaudio plenus et quasi ebrius, illud quasi supereffluens in sinum amici diffundit, sic sponsus hic deliciis mellis et vini quasi ebrius ad easdem amicos invitat. Inebriamini, id est satiamini et exhilaramini, sed intra limites temperantiae, citra mentis alienationem, quam facit proprie dicta ebrietas.
QUARTA PARS CANTICI SIVE QUARTUS ACTUS DRAMATIS. Hucusque descripsit virilem aetatem et perfectionem Ecclesiae: hic vero describit ejus senectam et declinationem usque ad cap. VI, vers. 5.
VOX SPONSAE.
2. EGO DORMIO, ET COR MEUM VIGILAT. — Dormiebat Ecclesia, id est perfecta pace fruebatur tempore Constantini; sed vigilabat corde, id est orationi, amori et contemplationi intendens, cum Deo agebat in fidelibus et praelatis, sapientibus et sanctis: in insipientibus vero et carnalibus dormiebat, quia indulgebat otio, desidiae, gulae, luxuriae, etc.; sed cor ejus vigilabat, quia conscientia minans eis Dei vindictam, eos metu percellebat, et ad emendationem stimulabat. B. Virgo noctu corpore dormiebat, sed mente vigilabat, et continue Deum amabat.
VOX DILECTI MEI PULSANTIS: APERI MIHI, SOROR MEA, AMICA MEA, COLUMBA MEA, IMMACULATA MEA. — Pulsat Christus ostium cordis Ecclesiae, ut illam avocet ab otio contemplationis ad negotium praedicationis, ut scilicet in pace sibi data per Constantinum corda infidelium, haereticorum et impiorum per perfidiam clausa clave praedicationis aperiat. Christus pulsat cor animae peccatoris, ut poeniteat; sancti, ut se magis sanctificet, et aliorum quoque sanctitatem procuret.
QUIA CAPUT MEUM PLENUM EST RORE, ET CINCINNI MEI GUTTIS NOCTIUM. — Caput Christi est divinitas; cincinni sunt humanitas, item ejus sancti; ros et guttae noctium sunt blasphemiae et impietates, item persecutiones, quibus haeretici et impii impetunt Christi deitatem, vel humanitatem, vel sanctos: quas ut amoveat sponsa, puta praedicatores Ecclesiae, excitat eos sponsus hac voce ab otio contemplationis ad negotium praedicationis, ut impios convertendo, has injurias a se sanctisque suis avertant et propellant.
3. EXSPOLIAVI ME TUNICA MEA, QUOMODO INDUAR ILLA? LAVI PEDES MEOS, QUOMODO INQUINABO ILLOS? — Ecclesia, id est nonnulli praelati Ecclesiae pace illis data per Constantinum se dedere otio, quieti, studio et contemplationi, quare detrectantes laborem praedicandi, disputandi et pascendi gregem Domini, ab eo se excusabant hoc titulo, quod tunicam, id est occupationes temporales exuissent, nec possent, aut cuperent eas resumere; quodque lavissent pedes, id est affectus suos, et nollent eos rursus per conversationem cum peccatoribus inquinare. Verum hic erat praetextus lecti, id est desidiae. Quocirca
4. DILECTUS MEUS MISIT MANUM SUAM PER FORAMEN (ostii, et pessulum amovit, ostiumque aperuit), ET VENTER MEUS INTREMUIT AD TACTUM EJUS. — Christus pessulum, id est remoram laborandi pro salute animarum amovit, cum metum inquinandi se praelatis ademit, itaque effecit, ut monachi, quasi fuere SS. Basilius, Nazianzenus, Chrysostomus, Augustinus, Gregorius, etc., qui antea episcopatus refugiebant, jam a Deo vocati, eos capesserent, et strenue in vinea laborarent: hinc venter eorum intremuit, quia viscera mentis eorum pudore et commiseratione commota sunt, quod non prius Christo vocanti ad curam animarum ostium cordis aperuissent: miserabantur enim tot animarum perditionem cum tot in Deum offensis et injuriis conjunctam.
5 et 6. SURREXI, UT APERIREM DILECTO MEO: MANUS MEAE STILLAVERUNT MYRRHAM, ET DIGITI MEI PLENI MYRRHA PROBATISSIMA. PESSULUM OSTII MEI APERUI DILECTO: AT ILLE DECLINAVERAT, ATQUE TRANSIERAT. — Praelati Ecclesiae excitati a Christo ad praedicandum, ei cor per consensum aperuerunt, sed mox myrrha, id est amaritudo persecutionum et tribulationum progerminans ab haereticis et impiis, manus et digitos eorum corripuit, in qua Christus quasi alio declinans et transiens, diutius eos reliquit ut tarditatem et socordiam praedicandi tarditate et duratione persecutionis puniret et castigaret. Rursum myrrha est poenitentia, mortificatio et castigatio praeteritae tarditatis.
ANIMA MEA LIQUEFACTA EST (amore, uti cera calore liquescit) UT (dilectus meus) LOCUTUS EST: QUAESIVI, ET NON INVENI: VOCAVI, ET NON RESPONDIT MIHI. — Idem dicit aliis et clarioribus verbis.
7. INVENERUNT ME CUSTODES QUI CIRCUMEUNT CIVITATEM: PERCUSSERUNT ME, ET VULNERAVERUNT ME: TULERUNT PALLIUM MEUM MIHI CUSTODES MURORUM. — Custodes sunt principes vel praelati haeretici, uti Valens, Hunericus, Dioscorus, Nestorius, Pelagius, qui Ecclesiam per schisma disciderunt, de pallium, id est integritatis et pudicitiae gloriam abstulerunt.
8. ADJURO VOS, FILIAE JERUSALEM, SI INVENERITIS DILECTUM MEUM, UT NUNTIETIS EI QUIA AMORE LANGUEO. — Ecclesia in persecutionibus afflicta invocat filias Jerusalem, id est omnes sanctos, tam angelos, quam homines, cives Jerusalem, id est Ecclesiae, tum in terra militantis, tum potius in caelis triumphantis, ut obsecrent Christum in caelo, ut ipse languori suo medeatur, mittendo scilicet homines apostolicos, qui haereticos, infideles, malosque christianos convertant: languor enim hic est zelus animarum. Anagogice, anima, amore aestuans, languet desiderio fruendi Christo in caelo: talis prae omnibus fuit B. Virgo, quae ex languore hoc mortua evolavit ad Christum.
VOX FILIARUM JERUSALEM.
9. QUALIS EST DILECTUS TUUS EX DILECTO, O PULCHERRIMA MULIERUM? QUALIS EST DILECTUS TUUS EX DILECTO, QUIA SIC ADJURASTI NOS? — Sanctae angelorum et hominum animae, quarum opem sponsa implorat, ut nuntient dilecto suum languorem, rogant quis et qualis sit ejus dilectus, non quod id ignorent, sed ut ejus desiderium in ea acuant, ac materiam illum effusissime laudandi ei praebeant, unde ipsa mox idipsum praestat: hoc enim unicum erat languoris ejus remedium: amore enim et laude dilecti sanatur, imo pascitur languor diligentis.
VOX SPONSAE.
10. DILECTUS MEUS CANDIDUS ET RUBICUNDUS, ELECTUS EX MILLIBUS, — Hebraice, vexillatus, id est instar vexilli eminens decem millibus. Christus fuit candidus et rubicundus, id est roseo colore ad litteram, talisque apparuit S. Edmundo Cantuarensi episcopo, ut habet ejus Vita. Symbolice fuit candidus ob purissimam et splendidissimam deitatem, aut potius propter purissimam humanitatis assumptae innocentiam et sanctitatem; rubicundus ob carnem, quam cum sanguine rubro ex Virgine assumpsit, aut potius quam in cruce effuso sanguine purpuravit; et, ut ait S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinian.: «Christus candidus est in virginitate, rubicundus in passione.» Electus, hebraice, vexillatus ex millibus, quia Christus quasi dux vexillum innocentiae et castitatis, aeque ac patientiae et martyrii omnibus martyribus, virginibus et christianis praetulit, qui pariter candidi sunt per innocentiam, rubicundi per patientiam; unde ex Hebraeo vertas, signifer et dux myriadum.
11. CAPUT EJUS AURUM OPTIMUM, — q. d. Caput Christi erat fulgidum et speciosum instar auri optimi, vel redimitum erat corona aurea. Caput Christi est deitas. «Dicitur aurum, quia ejus humanitas et divinitas sua claritate vobis principatur,» ait S. Gregorius: sicut enim aurum caeteris metallis, sic deitas creaturis omnibus longe eminet et antecellit. Tangit hic arianos, eutychianos et nestorianos, qui negabant Christi divinitatem.
COMAE (capitis) EJUS SICUT ELATAE PALMARUM, NIGRAE QUASI CORVUS. — Elatae sunt rami et fructus palmarum, qui earum verticem velut coma tegunt et ornant: sic Christus flavam habuit comam, uti flavi sunt dactyli, sed nigricantes. Comae hae notant divina Christi consilia, amores et affectus, qui a deitate ejus in humanitatem emanant, sicut coma manat a capite: caput enim Christi est Deus. Iidem nigri sunt, quia fortes, viriles et heroici, ac charitate quasi tosti et nigricantes. Mystice, capilli Christi sunt viri religiosi et apostolici, hi enim Christum quasi crines stipant, coronant et ornant.
12. OCULI EJUS SICUT COLUMBAE SUPER RIVULOS AQUARUM, QUAE LACTE SUNT LOTAE, ET RESIDENT SUPER FLUENTA PLENISSIMA, — q. d. Sicut columbae assidunt aquis, sic oculi sponsi innatant suis orbibus, suntque coloris aquei et marini, ideoque caesii, id est prudentes et sapientes. Lac notat candorem oculorum, et sinceritatem animi per oculos tralucentes. Denique oculi Christi comparantur columbis, quia placidi sunt, mites, faciles, benigni et misericordes.
13. GENAE ILLIUS SICUT AREOLAE AROMATUM CONSITAE A PIGMENTARIIS. — Genae Christi roseae et fragrantes instar areolarum aromatum signum erant, primo, florentis aetatis; secundo, honestatis; tertio, hilaritatis; quarto, ingenuitatis; quinto, gravitatis et majestatis conjunctae cum lenitate et pietate. Parabolice, binae genae Christi sunt misericordia et justitia, quibus aspicit regitque Ecclesiam. Tropologice, genae Christi sunt virgines et martyres; illorum enim genae roseae rubent pudore, horum cruore.
LABIA EJUS LILIA DISTILLANTIA MYRRHAM PRIMAM, — q. d. Eloquia Christi casta sunt, et ad puritatem lilialem inflammantia, ac myrrham, id est mortificationem cupiditatum praedicantia.
14. MANUS ILLIUS TORNATILES (Septuaginta, tornatae, id est affabre elaboratae) AUREAE, PLENAE HYACINTHIS, — q. d. Opera Christi, primo, adeo perfecta erant, ac si torno elaborata forent, ita ut nil eis posset addi, nil demi; secundo, manus Christi erant tornatiles, id est versatiles et agiles ad omne bonum omnemque beneficentiam. Dicuntur aureae, quia ornatae charitate, plenae hyacinthis, quia opera Christi erant caelestia et divina, atque ad spem et amorem rerum caelestium excitantia: hyacinthus enim est caelestis coloris.
VENTER EJUS EBURNEUS, DISTINCTUS SAPPHIRIS. — q. d. Omnes internae Christi passiones et affectiones erant purae et validae instar eboris, ac caelestes instar sapphiri. Symbolice venter Christi sunt conjugati, qui filios ipsi generant aluntque puros ut ebur, caelestes ut sapphiri.
15. CRURA ILLIUS COLUMNAE MARMOREAE, QUAE FUNDATAE SUNT SUPER BASES AUREAS. —
Crura Christi candida sunt, recta, crassa et robusta instar columnae marmoreae, «super bases aureas,» id est super pedes ornatos calceis aureis, quales habuit Salomon. Crura haec notant itinera Christi, quibus per se Judaeam, per apostolos vero virosque apostolicos totum orbem evangelizando obivit, fuisse pura, recta, fortia et valida, ita ut nemo ea sistere, vel iis resistere posset, quin gentes omnes sibi subjiceret «super bases aureas,» scilicet, tum divinitatis Christi, tum charitatis: charitas enim hosce pedes suffulcit et invictos effecit. Symbolice, crura Christi sunt viri apostolici, qui fidem Christi in India aliisque locis propagant.
SPECIES EJUS UT LIBANI, ELECTUS UT CEDRI. — q. d. Christus instar Libani et cedri fuit procerus, odoratus, imputribilis, et speciosus tum corpore, tum magis mente.
16. GUTTUR ILLIUS SUAVISSIMUM, ET TOTUS DESIDERABILIS. — q. d. Anhelitus Christi, aeque ac vox e gutture prodiens erat suavissimus, quia non nisi affectus et amores divinos exhalabat et eructabat: quare ipse totus erat amabilis et desiderabilis.
TALIS EST DILECTUS MEUS (qualem hucusque descripsi), ET IPSE EST AMICUS MEUS, FILIAE JERUSALEM.
VOX FILIARUM JERUSALEM.
17. QUO ABIIT DILECTUS TUUS, O PULCHERRIMA MULIERUM? QUO DECLINAVIT DILECTUS TUUS? ET QUAEREMUS EUM TECUM. — Filiae Jerusalem adjuratae a sponsa, cap. V, vers. 8, ut quaererent sponsum, qui se subduxerat, audientes ejus notas et signa e quibus eum dignoscant, hic rogant qua via se subduxerit, ut, illam ineuntes, eum inveniant. Christus ab orientali Ecclesia ob haeresim Arii, moresque pravos, se, id est suam fidem et Ecclesiam transtulit in occidentem post Constantinum imperatorem: quaerunt ergo filiae Jerusalem, id est fideles, ab Ecclesia, id est Ecclesiae praelatis, quo abierit Christus, ut eum in Orientem reducant. Huc refer quae dixi vers. 9.
CAPUT SEXTUM.
1. DILECTUS MEUS DESCENDIT IN HORTUM SUUM AD AREOLAM AROMATUM, UT PASCATUR IN HORTIS, ET LILIA COLLIGAT. — Sponsa respondet filiabus Jerusalem sponsum ivisse in hortum suum, id est in Ecclesiam occidentalem, hoc est ad congeriem fidelium orationi, mortificationi caeterisque virtutibus studentium, quibus, quasi aromatibus, Christus pascitur et oblectatur, sed praesertim liliis, id est castitate virginum: quare reformatores Ecclesiae orientalis vocandos esse ex occidentali Ecclesia, praesertim Romanos, uti ex eadem in Orientem ea de causa a Pontifice romano missi sunt S. Eusebius episcopus Vercellensis, Lucifer Calaritanus et alii. Rursum hortus Christi est religio et coenobium.
2. EGO DILECTO MEO, ET DILECTUS MEUS MIHI, QUI PASCITUR INTER LILIA. — Hunc versum explicui cap. II, vers. 16: sponsa enim, quia amore sponsi plena, hinc identidem eum repetit et inculcat: amantes enim amatorum amore et laude nunquam satiantur, sed eum assidue usque ad nauseam audientium repetunt.
QUINTA PARS CANTICI SIVE ULTIMUS ACTUS DRAMATIS. In qua describitur Ecclesiae senescentis renovatio, consummatio, et ad caelum anhelatio.
VOX SPONSI.
3. PULCHRA ES, AMICA MEA, SUAVIS ET DECORA SICUT JERUSALEM: TERRIBILIS UT CASTRORUM ACIES ORDINATA. — Pro suavis hebraice est, sicut Thersa, quae erat urbs pulchra, ideoque a Jeroboam facta est metropolis regni Israel. Sponsa cum suis quaerens sponsum in horto, ibidem eum invenit, eique narravit, quanta in illo quaerendo passa sit, quibus notis et elogiis eum adolescentulis depinxerit: quare sponsus eam consolatur, laudesque ei cap. IV assignatas confirmat et adauget. Igitur sensus est, q. d. Ecclesia pulchra effecta est, aeque ac fortis et terribilis ut castrorum acies, quando errores et vitia per arianos, aliosque impios infideles suos inducta per zelosos imperatores et principes, pontifices et episcopos in concilio Nicaeno, Ephesino, Chalcedonensi, Lateranensi, Florentino, Tridentino, aliisque tum oecumenicis, tum provincialibus exstirpavit, et Ecclesiam vel universalem vel provincialem pristino fidei et virtutum nitori restituit. Maxime
ero in fine mundi idipsum praestabunt Elias et Enoch cum suis asseclis. Constantino imperatore, ac mox pugnans et profligans arianos, nestorianos, caeterosque haereticos, et abusus reformans, fuit quasi castrorum acies ordinata, talisque maxime erit in fine mundi decertans contra Antichristum, ejusque asseclas.
4. AVERTE OCULOS TUOS A ME, QUIA IPSI ME AVOLARE FECERUNT. — Hebraice, quia ipsi praevaluerunt mihi, me in sui amorem rapiendo: laudat hic Christus sponsam a pulchritudine et illicio oculorum, per quos pura Ecclesiae in Christum intentio et amor significatur, ut dixi cap. IV, vers. 1. Significat ergo hic Christus charitate Ecclesiae se victum, ut sui tam amantem mirifice redamet, utque ejus amore cursum tempusque mundi absolvere decernat, quo reliquiae Israel salventur; de iis enim agit in sequentibus, ut hoc facto Ecclesia Christo sponso suo in aeternum copuletur, eoque felicissime perfruatur in caelesti gloria, ubi nuptiarum utriusque erit consummatio.
CAPILLI TUI SICUT GREGES CAPRARUM, QUAE APPARUERUNT DE GALAAD. — Haec gnome et duae sequentes ad laudem sponsae hic repetuntur ex cap. IV, vers. 1 et seq., ubi eas explicui.
7. SEXAGINTA SUNT REGINAE, ET OCTOGINTA CONCUBINAE, ET ADOLESCENTULARUM NON EST NUMERUS. UNA EST COLUMBA MEA, PERFECTA MEA, UNA EST MATRIS (Septuaginta, matri) SUAE, ELECTA GENITRICI SUAE. — Unica matris, id est unigenita, vel unice prae aliis filiabus dilecta a matre. Reginae, id est Ecclesiae patriarchales, primates et metropolitanae sunt sexaginta, id est multae. Concubinae, id est Ecclesiae episcopales sunt octoginta, id est plures. Adolescentularum, id est Ecclesiarum parochialium et caeterarum non est numerus: plurimae enim sunt, et quasi innumerabiles; at supra has omnes eminet Cathedra S. Petri, puta Ecclesia romana: quare haec est una columba, id est una sponsa Christi unice ab eo dilecta, perfecta in fide et religione, unica matri suae, et electa genitrici suae, id est unice pariter dilecta primitivae Ecclesiae hierosolymitanae, ait S. Anselmus, quia ipsa caeteras Ecclesias regit, ac, si a vera fide vel pietate aberrent, corrigit et reformat. Quocirca
VIDERUNT EAM FILIAE, ET BEATISSIMAM PRAEDICAVERUNT: REGINAE ET CONCUBINAE, ET LAUDAVERUNT EAM — dicendo: «Quae est ista,» etc., ut sequitur.
VOX ADOLESCENTULARUM.
8. QUAE EST ISTA, QUAE PROGREDITUR QUASI AURORA CONSURGENS, PULCHRA UT LUNA, ELECTA UT SOL, TERRIBILIS UT CASTRORUM ACIES ORDINATA? — Est vox adolescentularum, concubinarum et reginarum laudantium sponsam ab ejus ortu, progressu et perfectione: Ecclesia enim oriens in Judaea sub apostolis exigua luce fulsit quasi aurora; mox increvit, fulsitque ut luna luce pallida per terrores et persecutiones decem imperatorum; denique solo orbe aurea luce resplenduit ut sol, sub Constantino imperatore, ac mox pugnans et profligans arianos, nestorianos, caeterosque haereticos, et abusus reformans, fuit quasi castrorum acies ordinata, talisque maxime erit in fine mundi decertans contra Antichristum, ejusque asseclas.
VOX SPONSAE.
9. DESCENDI IN HORTUM NUCUM, UT VIDEREM POMA CONVALLIUM, ET INSPICEREM SI FLORUISSET VINEA, ET GERMINASSENT MALA PUNICA. — Christus descendit in hortum nucum, id est ad Synagogam durorum Judaeorum, ut eos convertat, tum per alios, tum maxime in fine mundi per Eliam et Enoch, quando ipsi producent poma convallium, id est fructus actusque humilitatis et poenitentiae, ac vina devotionis, et mala punica charitatis.
VOX SYNAGOGAE Judaeorum convertendae in fine mundi.
10. NESCIVI: ANIMA MEA CONTURBAVIT ME PROPTER QUADRIGAS AMINADAB. — q. d. Ego Synagoga Judaeorum hucusque nescivi Christum, a patribus meis crucifixum esse Messiam, ideoque eum non colui, quia turbaverunt me quadrigae Aminadab, id est populi spontanei, puta christiani, qui e gentilitate sponte et ultro audita praedicatione apostolorum crediderunt in Christum. Quadrigae sunt quatuor evangelia, quae celerrime per totum orbem discurrerunt: propter has, id est quia evangelia abrogabant judaismum et legem Moysi, ego Synagoga Judaeorum huc usque non credidi in Christum; at jam conversa per Eliam in eum credo, et eidem quadrigae ultro me subdo, imo infero et impono. Nonnulli per quadrigas Aminadab accipiunt Saracenos et Turcas; alii imperatores Ecclesiam oppugnantes; alii antipapas et schismaticos.
VOX SPONSAE Veteris de nova, hoc est, Ecclesiae de Synagoga.
11. REVERTERE, REVERTERE, SULAMITIS: REVERTERE, REVERTERE, UT INTUEAMUR TE. — Ecclesia gratulatur Synagogae de ejus ad Christum conversione: Synagoga enim vocatur Sulamitis, id est Hierosolymitana vel Salomonia. Sicut enim a Paulo sponsa dicitur Paula, sic a Salomone sponsa ejus dicitur Sulamitis, id est Salome vel Salomonia. Sensus est, q. d. O Sulamitis, id est, o Synagoga Judaeorum jam conversa ad Christum, revertere ad Ecclesiae e gentibus congregatae societatem et conversationem, ut gentes tuum decorem, quem per baptismum accepisti, intuentes exsultent, tibique gratulentur, et Deo gratias agant.
CAPUT SEPTIMUM. Caput hoc parallelum est capiti quarto: nam singulorum membrorum elogia, quae cap. IV sponsus Christus assignavit sponsae Ecclesiae gentium, eadem hic assignat Synagogae Judaeorum ad suam fidem in fine mundi convertendorum.
VOX SPONSI. De sponsa nova, id est de Synagoga.
1. QUID VIDEBIS IN SULAMITE, NISI CHOROS CASTRORUM? — Sunt verba Christi sponsi exsultantis de Judaeorum ad se in fine mundi per Eliam conversione, q. d. Quid videbis, o Ecclesia gentium, in Sulamite, id est in Synagoga Judaeorum jam conversa ad suum Messiam veramque fidem, nisi choros prae gaudio tantae conversionis cantantium et tripudiantium: sed choros castrorum, quae scilicet ita exsultent, ut simul fortiter contra antichristianos, caeterosque infideles et impios decertent? «Castra quippe militantium sunt,» ait S. Gregorius. Nonnulli per choros castrorum accipiunt fundationes academiarum, et institutiones religionum tam militarium, uti sunt Theutonici, Melitenses, Hierosolymitani, quam aliarum, uti sunt Bernardini, Camaldulenses, Dominicani, Franciscani, etc.
QUAM PULCHRI SUNT GRESSUS TUI IN CALCEAMENTIS, FILIA PRINCIPIS! — q. d. Quam pulchri, o Synagoga, sunt gressus tui, quibus ad me et Ecclesiam accessisti! quam celeri promptitudine ad fidem accurristi! nec tantum ad fidem, sed et ad fidei praedicationem: illico enim, ut fidelis facta es, coepisti esse praedicatrix evangelii, instar contribulis tui S. Pauli.
JUNCTURAE FEMORUM TUORUM SICUT MONILIA, QUAE FABRICATA SUNT MANU ARTIFICIS. — Juncturae femorum sunt veritas et charitas, quibus Synagoga conversa adhaerebit Ecclesiae, item ejus castitas: haec enim ornat femora sicut monile pulcherrimum et pretiosissimum factum manu summi artificis Dei. Hanc amplectuntur religiosi, et amplectentur Judaei in fine mundi, ut efficacius Christum verbo et exemplo praedicent; unde S. Joannes vidit 144 millia virginum, qui in fine mundi sequentur Agnum in virginitate, Apoc. cap. XIV, vers. 3.
2. UMBILICUS TUUS SICUT CRATER TORNATILIS, NUNQUAM INDIGENS POCULIS. — Umbilicus, id est medium et quasi centrum Judaeae erat Jerusalem: haec in fine mundi per Eliam convertenda ad Christum erit quasi crater tornatilis, quia instar crateris abundabit poculis, id est potione, puta vino sapientiae et doctrinae christianae, quod in Judaeos circumcirca habitantes diffundet: unde in Jerusalem Elias occidetur ab Antichristo, ac tertia die gloriosus resurget, Apoc. cap. XI, vers. 8 et 11.
VENTER TUUS SICUT ACERVUS TRITICI, VALLATUS LILIIS. — Idem dicit per aliam similitudinem ventris, q. d. Jerusalem convertenda ad Christum per Eliam similis erit acervo tritici, quia plena erit sacerdotibus et praedicatoribus, qui verbo Dei et Eucharistia quasi tritico mystico fideles pascant, non ad luxuriam, sed ad castitatem, ideoque vallatur liliis, quia puritatis candorem aeque ac suavitatis odorem exspirat.
3. DUO UBERA TUA, SICUT DUO HINNULI GEMELLI CAPREAE. — Repetit de Synagoga Judaeorum, quod dixit de Ecclesia gentium, cap. IV, vers. 5: vide ibi dicta.
4. COLLUM TUUM SICUT TURRIS EBURNEA. — Collum turritum significat invictum Synagogae robur, quo se instar turris generose eriget contra omnes tentationes et persecutiones Antichristi; item pontifices, doctores et praesules, qui eidem heroice resistent. Ebur notat elephantium (elephas enim castissimus est) castitatem, puritatem et munditiam, qua pollebunt Judaei in fine mundi, Apoc. XIV, 1, praesertim doctores et praesides: ebur enim candidum est, politum, nitidum, teres, aequabile, firmum.
OCULI TUI SICUT PISCINAE IN HESEBON, QUAE SUNT IN PORTA FILIAE MULTITUDINIS, — id est in porta, qua spectat regionem, in qua magna erat hominum multitudo, q. d. Oculi tui, id est tui doctores et pastores, o Synagoga, erunt quasi gemini limpidissimi, purissimique sapientiae fontes, qui filiam multitudinis, id est congregationem populi judaici in fide et pietate christiana abundanter erudient, et aqua sapientiae potabunt.
NASUS TUUS SICUT TURRIS LIBANI, QUAE RESPICIT CONTRA DAMASCUM, — q. d. Synagogae nasus, id est crisis, providentia, et prospectio erit ingens instar turris, quae longe odorabitur et prospiciet omnes Damasci (id est diaboli et Antichristi sanguinem animarum sitientis: Damascus enim idem est quod saccus, vel praeda sanguinis), insidias et conatus, eosque ingenti fortitudinis et magnanimitatis spiritu eludet et superabit: magnus enim nasus magnum spiritum attrahit, ideoque magnanimitatis est index.
5. CAPUT TUUM UT CARMELUS, — q. d. Caput et princeps tuus erit Elias olim Carmeli incola, et instar Carmeli spiritu excelsus et frugifer: ut COMAE CAPITIS TUI SICUT PURPURA REGIS VINCTA CANALIBUS. — Comae hae notant discipulos et asseclas Eliae, qui eum ut caput cingent, defendent, propugnabunt; ideoque ab Antichristo occidendi, atque martyrio sanguinis purpurandi.
VOX ECCLESIAE Novae, id est Synagogae. Ad Synagogam ad Christum jam conversam.
6. QUAM PULCHRA ES, ET QUAM DECORA, CHARISSIMA, IN DELICIIS! — Hebraea, o quam pulchruisti, et quam dulcuisti, amor in deliciis! Sponsi scilicet Christi Domini, eum tua fide et fervore oblectando: Syrus et Aquila, filia deliciarum. Sunt verba Ecclesiae gentium exsultantis et congratulantis Synagogae de tam subita et perfecta Judaeorum conversione ad Christum, q. d. Quam pulchra es et decora, o Synagoga soror mea! quae adeo es amabilis, ut charitas deliciarum et deliciae charitatis, ac filia deliciarum sis, et vere nuncupari possis, quia totam te charitati et deliciis sponsi impendis.
7. STATURA TUA ASSIMILATA EST PALMAE, ET UBERA TUA BOTRIS. — Statura palmaris Synagogae et animae sanctae est magnanimitas et celsitudo animi, quae omnia terrena despicit et aeterna ambit, dicitque cum S. Paulo, Philip. III, 20: «Nostra conversatio in caelis est;» ideoque instar palmae, quo magis premitur, eo fortius altiusque exsurgit. Ubera Synagogae sunt ejus beneficentia et doctrina, qua, quasi lacte rudiores Judaeos lactabit et nutriet: sicut palma, licet in altum crescat, tamen se demittit cum suis botris, id est dactylis, et nutrit transeuntes.
VOX CHORI Adolescentularum.
8. DIXI: ASCENDAM IN PALMAM, ET APPREHENDAM FRUCTUS EJUS: ET ERUNT UBERA TUA SICUT BOTRI VINEAE: ET ODOR ORIS TUI, SICUT MALORUM. — Sunt verba chori adolescentularum, id est animarum imperfectarum, quarum quaeque dicit Synagogae in fide et amore Christi excelsae, et ferventi usque ad martyrium: Cupio ad tuam sublimitatem, quam per crucem Christi obtinuisti, conscendere, ut ad ubera tua pertingam, ex eisque sugam lac, imo vinum ardentis doctrinae, fidei et charitatis, ac simul ex ore hauriam halitum suavissimum pietatis et sanctitatis: palma ergo hic ad litteram significat sublimitatem Synagogae, symbolice vero crucem Christi.
9. GUTTUR TUUM SICUT VINUM OPTIMUM, DIGNUM DILECTO MEO AD POTANDUM, LABIISQUE ET DENTIBUS ILLIUS AD RUMINANDUM. — Quasi dicat: Gutture tuo exhalas vinum doctrinae et charitatis ardentis, quo non solum Judaeos, o Synagoga, inebrias, sed et Christum dilectum meum ita potas et delectas, ut ille illud ipsum assidue mente revolvat et ruminet.
VOX ECCLESIAE Novae, id est Synagogae.
10. EGO DILECTO MEO ET AD ME CONVERSIO EJUS. — Est vox sponsae novellae, puta Synagogae, quae tam laudibus suis quas Christus recensuit, quam elogiis suis quae adolescentulae addiderunt, respondet, laudes hasce in sponsum Christum reflectendo, q. d. Ego quanta quanta sum, tota dilecti mei Christi sum, quia ipse dignatus est oculos suos ad me convertere, meque sua fide illuminare et sua gratia dotare, imo in sponsam sibi dilectam assumere.
11. VENI, DILECTE MI, EGREDIAMUR IN AGRUM, COMMOREMUR IN VILLIS, — ut ibi eo familiarius et secretius, quo ab urbano strepitu remotius, invicem conversemur et colloquamur, utque hominibus agrestibus et rure degentibus evangelium praedicemus.
VOX SPONSAE Antiquae et novae, id est Ecclesiae et Synagogae.
12. MANE SURGAMUS (ut eamus) AD VINEAS: VIDEAMUS SI FLORUIT VINEA, SI FLORES FRUCTUS PARTURIUNT, SI FLORUERUNT MALA PUNICA: IBI DABO TIBI UBERA MEA. — Pagninus et Vatablus, amores meos. Est vox Ecclesiae gentium congratulantis novae sponsae, puta Synagogae Judaeorum, ac cum ea obsecrantis Christum, ut secum vadat, id est sibi cooperetur in praedicatione evangelii, et conversione Judaeorum aeque ac gentium in fine mundi, ut ferant fructus bonorum operum, et mala punica charitatis ac martyrii. Vineam vocat Jerusalem et Judaeam: haec enim fuit prima Christi vinea. Ibi Synagoga Christo dat ubera, id est ostendit amores suos in eum. Rursum dat ubera Christo, id est fidelibus Christi, puta Judaeis et gentibus, quos doctrina sua in fide ac pietate lactat et nutrit amore Christi.
13. MANDRAGORAE DEDERUNT ODOREM. IN PORTIS NOSTRIS OMNIA POMA: NOVA ET VETERA, DILECTE MI, SERVAVI TIBI. — Mandragorae frigidae tarditatem, torporem et somnum inducunt; unde significant Judaeos et gentes ignorantia Dei, et perfidiae frigore torpentes et sopitos per Antichristum; sed hi, eo mortuo et occiso, per praedicationem sociorum Eliae reviviscent in fide et gratia, ac suavem virtutis odorem exspirabunt: hos ergo quasi poma nova cum veteribus, id est priscis christianis, Ecclesia offert Christo in portis, id est in ipso ingressu et aditu Ecclesiae, puta in baptismo per quem ingressi sunt in Ecclesiam atque christianismum. Nonnulli ad nova referunt ad novi orbis, hoc est Americae, sive Peruanorum et Mexicanorum conversionem.
CAPUT OCTAVUM. Vox sponsae, id est Ecclesiae universalis collectae ex Judaeis et gentibus, in fine mundi, completo jam electorum numero, aspirantis ad caelum.
1. QUIS MIHI DET TE FRATREM MEUM SUGENTEM UBERA MATRIS MEAE, UT INVENIAM TE FORIS, ET DEOSCULER TE, ET JAM ME NEMO DESPICIAT? — q. d. Utinam te fruar, o Christe, in caelo, sicut frater fruitur suo fraterculo qui adhuc sugit ubera matris, eumque deosculatur, ut scilicet sicut olim factus homo mihi per carnem frater fieri dignatus es, ac sugere ubera matris meae, tum B. Virginis (haec enim est mater Ecclesiae, quia ipsa est mater Christi, et consequenter omnium christianorum), tum Synagogae: sic pariter foris, id est in caelo frater et consors mihi fias in gloria beatitudinis, ibique tecum sugam ubera matris communis, puta caelestis Jerusalem, quae lac, imo nectar felicitatis effundit, atque te osculer, tecumque delicier et dissuavier in aeternum, ideoque jam me nemo despiciat, sed omnes glorificent et beatificent.
2. APPREHENDAM TE, ET DUCAM IN DOMUM MATRIS MEAE: IBI ME DOCEBIS, ET DABO TIBI POCULUM EX VINO CONDITO, ET MUSTUM MALORUM GRANATORUM MEORUM. — Est vox Ecclesiae ad Christum, q. d. Utinam te apprehendere possem et ducere in caelestem Jerusalem, quae est mater nostra, ut ibi me doceres arcana divinitatis, ubi ego vicissim tibi propinarem vinum conditum laudis et gratiarum actionis, ac mustum malogranatorum aestuantis amoris, et jubili felicitatis aeternae!
3. LAEVA EJUS SUB CAPITE MEO, ET DEXTERA ILLIUS AMPLEXABITUR ME. — Sponsa ex vehementi amore et desiderio fruendi Christo in caelo incidit in languorem, somnum et exstasim, ac corruens invocat opem sponsi, ut se collabentem laeva dextraque fulciat et complectatur, tum jam languentem in terris, tum potius mox gaudentem et triumphantem in caelis. Vide cap. II, vers. 6.
VOX SPONSI.
4. ADJURO VOS, FILIAE JERUSALEM, NE SUSCITETIS, NEQUE EVIGILARE FACIATIS DILECTAM, DONEC IPSA VELIT. — Sponsus vetat sponsam ab hoc amoris somno et exstasi, utpote sibi gratissimo et sponsae suavissimo, excitari. Vide dicta cap. II, vers. 7.
VOX POPULI Occurrentis.
5. QUAE EST ISTA, QUAE ASCENDIT DE DESERTO, DELICIIS AFFLUENS, INNIXA SUPER DILECTUM SUUM? — Sponsa a somno evigilans, ex languoris et amoris deliciis, brachiis suis innixa humeris sponsi, cum eo ascendebat ex agro, hortoque versus Jerusalem, id est ex terra in caelum. Occurrunt ei turbae populi transcuntis, id est angeli et caelites, ejusque speciem, amorem et libertatem admirantes exclamant: Quae est ista sponsa tam gloriosa, quae tam deliciose, libere et amorose Christo Domino innixa, e terris in caelos adeo magnifice ascendit?
VOX SPONSI.
SUB ARBORE MALO SUSCITAVI TE: IBI CORRUPTA EST MATER TUA, IBI VIOLATA EST GENITRIX TUA. — Christus Ecclesiam gloriose secum scandentem in caelum monet crucis suae pro ea obitae, ut eam tanti beneficii memorem gratamque reddat, q. d. Scito, o Ecclesia, hanc gloriam tuam mihi caro stetisse, emi enim eam multis doloribus in ligno crucis, eo quod mater tua Eva comedens ex ligno vetito in paradiso, tam se quam te, id est omnem posteritatem peccato corruperit et perdiderit. Dei enim justitia et sapientia decreverat ut in ligno satisfieret culpae in ligno commissae; ut diabolus, «qui in ligno vincebat, in ligno quoque vinceretur;» et: «Unde mors oriebatur, inde vita resurgeret.»
6. PONE ME UT SIGNACULUM SUPER COR TUUM, UT SIGNACULUM SUPER BRACHIUM TUUM, — q. d. Jugiter et firmiter quasi sigillo imprime tibi meae crucis memoriam, meumque quem tibi in ea exhibui amorem, ut ille semper in corde tuo cogitando figatur, indeque in brachium ad recte operandum transeat, ita ut amor meus sit tibi rector, qui omnes tuas cogitationes et actiones dirigat ad caelum, ubi ille indelebiliter et profunde cordi brachioque tuo insculpetur, ut in aeternum perduret.
QUIA FORTIS EST UT MORS DILECTIO, DURA SICUT INFERNUS AEMULATIO, — q. d. Causa, quae me impulit ut te in cruce per tot dolores et mortem meam a peccato, morte et inferno, cui addicta eras, suscitarem, fuit amor et dilectio, qua te ut sponsam summe dilexi: haec enim fortior est omni dolore, morte et inferno, ac instar mortis et inferni, omnia adversa et tristia sibi subjicit: quare similem, puta fortem a te, o sponsa, dilectionem exigo, ut «ponas me ut signaculum super cor tuum,» ut scilicet mei intuitu et amore mortem et infernum superes et transcendas, ac instar mortis et inferni nulli hosti, tentationi, dolori, vel adversitati cedas, sed omnia evincas, tibique subdas.
LAMPADES EJUS (dilectionis et aemulationis, sive zeli) LAMPADES IGNIS ATQUE FLAMMARUM. — Lampades, id est faces, q. d. Faces charitatis et zeli Christi similes sunt ignibus et flammis ardentissimis, ac similes ipse a sponsa, id est Ecclesia et anima sancta jure suo reposcit.
7. AQUAE MULTAE NON POTERUNT EXSTINGUERE CHARITATEM, NEC FLUMINA OBRUENT ILLAM. SI DEDERIT HOMO OMNEM SUBSTANTIAM DOMUS SUAE PRO DILECTIONE, QUASI NIHIL DESPICIET EAM. — Eam, non dilectionem, sed substantiam, q. d. Nullae persecutiones, calumniae, flagella, dolores, clavi, spinae, etc., quae instar torrentium magna copia et vi irruerunt in Christum, potuerunt, aut unquam poterunt obruere, vel exstinguere ejus charitatem, imo potius iis crescentibus crevit Christi amor et ardor, sicut per antiperistasin ignis aquis gelidis circumdatus magis se intendit et exardescit. Idem jure suo a sponsa Ecclesia, et anima pia reposcit Christus sponsus: ratio est, quod charitas sit res pretiosissima, supernaturalis et divina, quae omne pretium, omnes opes, omnem substantiam superat, et prae qua omnes cruces et dolores quasi nihil sunt, nec aestimandi.
VOX SPONSAE Adultae de juniore, id est Ecclesiae de Synagoga.
VERS. 8. SOROR NOSTRA PARVA EST, ET UBERA NON HABET: QUID FACIEMUS SORORI NOSTRAE IN DIE QUANDO ALLOQUENDA EST? — Ecclesia audiens sponsum Christum tam excellentem erga se ostendere charitatem, et similem ab ipsa requirere, tacite assentitur, eamque spondet, uti patebit vers. 10 et seq.; sed sollicitat de sorore sua Synagoga, id est de rudi plebe Judaeorum in fine mundi convertendorum, utpote adhuc numero parva, ac in fide recenti et in charitate tenera, ut ubera non habeat doctrinae, quibus alios lactet, sed potius ipsa ea adhuc sugat; dicit sodalibus sponsi, puta discipulis Eliae et praedicatoribus Christi: Quid faciemus sorori nostrae Synagogae, ut in fide crescat, et in charitate adolescat, ut in die judicii, quando a Christo sponso alloquenda est, quasi sponsa in caelestem thalamum inducenda, digna ejus nuptiis caelestibus inveniatur, talisque ei appareat, placeat et copuletur.
VOX SODALIUM Sponsi, id est discipulorum et assectarum Eliae.
VERS. 9. SI MURUS EST, AEDIFICEMUS SUPER EUM PROPUGNACULA ARGENTEA: SI OSTIUM EST, COMPINGAMUS ILLUD TABULIS CEDRINIS, — q. d. Pars Synagogae, id est plebis Judaeorum instar muri firmo et constanti est pectore: quare illam instruamus eloquiis S. Scripturae, ut instructa fidem Christi praedicare, propagare et propugnare queat: haec enim eloquia sunt id quod propugnacula argentea in muro, et quod ubera in pectore; nam ut propugnacula, propugnant; ut ubera, lactant. Pars altera Judaeorum instar ostii est pectore exili, debili, mobili et versatili: quare illam constringamus et roboremus sanctis christianorum exemplis, quasi tabulis cedrinis, id est incorruptibilibus, ut Judaei in Christi fide et charitate firmati, si non ut sponsae, certe ut adolescentulae comites sponsae, cum ea ad caelestes Christi nuptias jam imminentes admitti mereantur.
VOX SPONSAE Junioris, puta Synagogae.
VERS. 10. EGO MURUS: ET UBERA MEA SICUT TURRIS, EX QUO FACTA SUM CORAM EO QUASI PACEM REPERIENS, — q. d. Non est quod de me solliciti sitis, ego enim conversa ad Christum, adeo constanter et fervide ipsi adhaereo, ut videar esse murus inexpugnabilis; insuper, sicut muro incumbunt turres, sic pectori meo firmo instar muri insistunt ubera doctrinae et doctorum, adeo valida ut antichristianos, judaeos et quoslibet hostes sternere valeant; adeoque succulenta, ut suo lacte omnes meos in fide puellulos lactare queant; idque habeo non ex me, sed ex gratia sponsi mei Christi: ex quo enim ipse ut verus Salomon me sibi dignatus est reconciliare, imo me Sulamitem, id est suam sponsam, cui nomen pacifica, efficere, illico in hoc robur et hanc celsitudinem excrevi, ut illi si non par, certe suppar esse videar.
VOX SPONSAE Adultae, puta Ecclesiae.
VERS. 11 et 12. VINEA FUIT PACIFICO IN EA, QUAE HABET POPULOS. TRADIDIT EAM CUSTODIBUS, VIR AFFERT PRO FRUCTU EJUS MILLE ARGENTEOS. VINEA MEA CORAM ME EST. MILLE TUI PACIFICI, ET DUCENTI HIS, QUI CUSTODIUNT FRUCTUS EJUS. — Pacificus est Salomon, ut habent Hebraea, Septuaginta et Syrus; Salomon autem hic est Christus. Videtur Salomon Canticum tanto amorum ardore coeptum, frigido pacis fine concludere; sed Hebraei per pacem omnem salutem, omne decus, omnem voluptatem, omne gaudium, omneque bonum significant; vinum enim e vite vineae expressum, hanc pacem afferens, hominem vivificat, laetificat et voluptate sua inebriat: «vinum enim laetificat Deum et homines,» Judic. IX, 43.
Ecclesia resumens vocem Synagogae, quae dixit: «Ex quo fui coram eo quasi pacem reperiens,» eam confirmans, respondet dicitque: Vere id dixisti, o soror mea Synagoga, quia sicut Salomon rex pacificus habuit vineam insignem in Baalhamon, id est in urbe ita dicta a populi frequentia; insuper habuit vineam mysticam, puta Synagogam, quarum utraque dedit fructus egregios, qui mille argenteis, id est maximo pretio aestimabantur: sic pariter verus Salomon, id est Christus rex pacificus faciet te vineam suam in fine mundi, quae abundet et numero et virtute fidelium Judaeorum, ideoque fructus mille argenteis, id est maximi esse pretii censebitur.
Pari modo, «vinea coram me est,» id est ego Ecclesiam similem tui, o Synagoga, habeo vineam, quae mihi semper prae oculis et summae curae est; vinea tua est Judaea, mea vinea est totus orbis, puta omnes gentes, quas in fide et pietate christiana per meos praelatos et pastores sedulo excolo, ideoque pari modo ex illa mille argenteos, id est maximum fructum et pretium colligo, illumque Christo meo offero; «mille ergo tui pacifici,» hebraice, mille tui, o Salomon, id est hos mille argenteos tibi debitos, utpote ex tua gratia partos et productos; «et ducenti his qui custodiunt fructus ejus,» q. d. Praelatis, qui hanc vineam coluerunt, debetur et dabitur duplex praemium, scilicet gloria animae et corporis, ob decem praeceptorum Decalogi observationem in corde et opere tam in se quam in suis subditis, centies duplicatam, id est omni modo absolutam et perfectam: centum enim duplicata faciunt ducenta.
VOX SPONSI.
VERS. 13. QUAE HABITAS IN HORTIS, AMICI AUSCULTANT: FAC ME AUDIRE VOCEM TUAM. — Bucolice Christus sponsus hic inducitur quasi pastor, cujus sponsa castitatis et meditationis studiosa, velut nympha ruralis habitat in hortis et vineis, easque excolit. Sensus est, quasi dicat Christus: Audivi, o Ecclesia mea sponsa, tua in caelum anhelantis suspiria, sed tecta et obscura, quare velim ut ea clare enunties: amici enim mei et tui, id est angeli, avide ea audire desiderant; faciam ergo te votorum compotem: postula, et impetrabis: loquere, et exaudieris: suspira in caelum, et eo te ducam, jam enim imminet finis mundi, et dies judicii ac beatae resurrectionis.
VOX SPONSAE.
VERS. 14. FUGE, DILECTE MI, ET ASSIMILARE CAPREAE, HINNULOQUE CERVORUM SUPER MONTES AROMATUM, — qui cap. II, vers. 17, vocantur montes Bether, vel Bethel, id est domus Dei, puta caeli, q. d. Fuge, id est celerrime instar fugientium caprearum et hinnulorum ex terra hac putida et foetida, o Christe, te proripe in suaveolentes montes aromatum, id est in caelum, ac me, quaeso, tecum rape, ut ibi invicem fruamur in beata aeternitate: sicut capreae et hinnuli, dum fugiunt venatores, secum rapiunt suos catulos, nec sine iis fugam capessunt in montes aromatum, quales sunt in Judaea, Libano, Syria et Oriente. Unde vox fuge sumi potest pro fugere me fac, per hebraismum, quo Qal ponitur pro Hiphil.
«Fuge, tace, quiesce (S. Arsenius). Fuge ad montes aromatum, ad colles beatae AETERNITATIS. Quam felix, quae beata, AETERNITAS!» «Noctem unam (frigoris) cum sempiterno aevo commutabimus,» S. Basilius, homil. De 40 Mart. «Aevum angelos, tempus homines, Deum sua beat aeternitas.» Doctor Angelicus, I Quaest. X: «O regnum vere beatum, carens morte, vacans fine, cui nulla tempora succedunt per aevum, ubi continuus sine nocte dies nescit habere tempus; ubi victor miles illis hymnidicis angelorum sociatus choris, cantat Deo sine cessatione Canticum de canticis Sion, nobile perpetuo caput amplectente corona!» ait S. Augustinus in Meditationibus cap. XXII.