Cornelius a Lapide
Index
CAPUT TERTIUM.
Synopsis Capitis.
Sponsa in lectulo quærens sponsum, nec inveniens, circuit vicos, ac tandem invenit, nec dimittit. Inde sponsus, vers. 5, vetat eam suscitari. Mox, vers. 6, inchoatur actus tertius dramatis, quo obviantes sponsæ eam laudant, comparantque myrrha, thuri et aromatibus. Sponsum vero, vers. 7, a robore stipatorum, ac vers. 8, a ferculo cedrino, argenteo et purpureo. Denique, vers. ultimo, jubentur filiæ Sion oculos a ferculo ad sponsum coronatum, qui ferculo vehebatur, convertere. Primis ergo quinque versibus Salomon pergit describere et finire adolescentiam crescentis Ecclesiæ; a versu vero 6 et deinceps describit Ecclesiæ quasi virilem ætatem et perfectionem, uti dixi in Proœmio.
Textus Vulgatae: Canticum 3:1-11
1. In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea: quaesivi illum, et non inveni. 2. Surgam, et circuibo civitatem: per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea: quaesivi illum, et non inveni. 3. Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem: Num quem diligit anima mea, vidistis? 4. Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea: tenui eum: nec dimittam, donec introducam illum in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae. 5. Adjuro vos, filiae Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit. 6. Quae est ista, quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae, et thuris, et universi pulveris pigmentarii? 7. En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel: 8. omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi: uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos. 9. Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani: 10. columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum: media charitate constravit propter filias Jerusalem. 11. Egredimini et videte, filiae Sion, regem Salomonem in diademate, quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius, et in die laetitiae cordis ejus.
VERS. 1. IN LECTULO MEO PER NOCTES QUÆSIVI QUEM DILIGIT ANIMA MEA: QUÆSIVI ILLUM, ET NON INVENI. Vers. 2. SURGAM, ET CIRCUIBO CIVITATEM: PER VICOS ET PLATEAS QUÆRAM QUEM DILIGIT ANIMA MEA: QUÆSIVI ILLUM, ET NON INVENI. VERS. 3. INVENERUNT ME VIGILES, QUI CUSTODIUNT CIVITATEM: NUM QUEM DILIGIT ANIMA MEA VIDISTIS? VERS. 4. PAULULUM CUM PERTRANSISSEM EOS, INVENI QUEM DILIGIT ANIMA MEA: TENUI EUM; NEC DIMITTAM, DONEC INTRODUCAM ILLUM IN DOMUM MATRIS MEÆ, ET IN CUBICULUM GENITRICIS MEÆ.
SURGAM, ET CIRCUIBO (Arabicus, perlustrabo) CIVITATEM: PER VICOS ET PLATEAS, QUÆRAM QUEM DILIGIT ANIMA MEA: QUÆSIVI ILLUM, ET NON INVENI: (addit Arabicus, vocavi eum, et non obedivit mihi). INVENERUNT ME VIGILES, QUI CUSTODIUNT (Syrus, qui circuibant) CIVITATEM: (addit Arabicus, et dixi): NUM QUEM DILIGIT ANIMA MEA VIDISTIS? Syrus, an essentiam amoris, quam diligit anima mea, vidistis?). PAULULUM CUM PERTRANSISSEM EOS, INVENI QUEM DILIGIT ANIMA MEA: TENUI EUM; NEC DIMITTAM, DONEC INTRODUCAM ILLUM IN DOMUM MATRIS MEÆ, ET IN CUBICULUM GENITRICIS MEÆ. Arabicus, illius quæ me concepit.
Difficilis est hic connexio; qua ratione scilicet hæc nectantur præcedentibus ut servetur decorum dramatis. Primo, noster Sanchez: In capite primo, inquit, Scriptor sacer desiderium sponsæ, quo in absentem sponsum ferebatur, luculenter descripsit; in secundo, sponsi in dilectam blandimenta atque officia complexus est; in tertio, jam propius accedit ad nuptias; componit enim conjuges in curru, quo de more cum plausu atque symphonia domum reducebantur. Apud Hebræos enim sponsus non accedebat ad sponsam, nisi post traductionem ejus in domum sponsi. Sensus ergo hujus versus est, q. d. Dolui abesse sponsum a lecto: quia esse in eo non poterat, nisi peractis nuptiarum sacris. Vel desideravi lecti socium habere, id est nuptias inire: quia ante illas non sperabat fore ut secum unquam in noctibus haberet quem amabat. In hanc sententiam Bernardus, serm. 75, dicit sponsam, cum esset in lecto, quæsiisse sponsum, non quidem in lecto cubantem, sed cum absentem desideraret, de illo investigando secum deliberasse. Et consonat valde huic explicationi translatio Septuaginta qui vertunt, ἐπὶ κοίτην, id est in lectulum, q. d. Desideravi ad lectum, seu ad connubium. Hæc Sanchez.
Secundo, Genebrardus censet hic novum esse drama, vel potius novum, scilicet secundum actum dramatis: quare nullam hic quærendam esse connexionem, quod alio tempore, scilicet noctu gesta sint, quæ hic narrantur; cætera vero per diem. Melius Gislerius censet novum hic quidem esse actum, novamque narrationem, sed cum prioribus connexam: sponsam enim post discessum sponsi narrare quid a se factum sit aliquando, cum dilectum suum a se abscessisse animadvertit, quo studio illum quæsierit, quomodo inreperit ac tenuerit, ne rursum abscederet.
Tertio, Joannes Carmelita censet hæc sponsæ verba produci, ut dent causam, cur sponsus ei dixerit, cap. II, vers. 10: «Surge, propera, amica mea;» quia scilicet invenit eam in lectulo cubantem vel desidem; hinc ab eo illam evocat dicendo: «Surge, propera.»
Quarto, Gilbertus abbas, qui continuavit Sermones S. Bernardi in Cant., hicque inchoat, sic nectit, serm. 1: «De montibus, inquit, se raptim contulerat ad lectulum sponsæ, ubi illa excitata et deficiens ubertate delectationis, obdormivit exhausta inter amplexus dilecti. Oblectata obdormivit somnum dulcem, sed expergefacta non invenit illum hæc mulier deliciarum in manibus suis. Gaudia itaque illa, gaudia ineffabilia silentio transiens, in hanc tamen vocem erupit: In lectulo meo per noctes quæsivi quem diligit anima mea.»
Quinto, magis apposite Luysius Legionensis censet sponsam ex amore deliquium passam in somnum incidisse, ac in somnis vel semisomnem dixisse adolescentulis sociabus suis: «Vox dilecti mei,» et cætera, quæ a cap. II, vers. 8, usque ad finem capitis narrantur; nunc vero, inquit, soluta somno sponsa atque experrecta, sponsum, quocumque modo loqui sibi per quietem visa est, una secum jacere arbitrata, ipsum quæsivisse, atque eo non invento e lecto exsilivisse, domoque egressa, urbis loca omnia illum quæritando obiisse dicitur. In quo, non quid reipsa gestum sit, commemorasse intelligendus est Salomon, sed quid rei, de qua agitur, natura fieri postulet, accommodate ad ipsam rem exposuisse. Itaque quia intellexit, aut decorum a se negligi, aut bonam hujus carminis partem omitti debere, idcirco personam sumpsit de medio, rurique educatam feminam induxit, quo decore servato exprimeret in ea omnem amoris vim. Quare sponsa, partim amoris, partim timoris (ne quid sponso absenti per noctem mali accidat) stimulis excita, imperare sibi non potuit, ut, quoad luceret, domi maneret; sed exsilivit statim, neque tenebris deterrita, neque nocturnos casus metuens, neque sui rationem ullam habens, unumque amorem ducem secuta, virum suum pervestigavit. Nam nuptias jam ante a sponso cum sponsa initas fuisse, ac sponsum ad sponsam accessisse satis liquet ex præcedentibus, præsertim ex cap. I, vers. 3, ubi ait sponsa: «Introduxit me rex in cellaria sua;» et vers. 11: «Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum;» et cap. II, vers. 4: «Introduxit me rex in cellam vinariam, ordinavit in me charitatem,» etc.
Ex adverso Aben-Ezra censet sponsam hic narrare ea quæ somnians videbat, idque probat ex eo quod ipsa ait: «In lectulo meo per noctes quæsivi quem diligit anima mea;» noctu enim dormitur et somniatur: quis enim quærat eum quem scit sibi præsentem, vel absentem in lectulo? et ex eo quod, vers. 5, jubet sponsus, ne quis eam a somno excitet; jam ergo dormiebat sponsa et somniabat, quod sane probabile est, præsertim ob vers. 5 jam dictum. Hoc si sequi placet, dicito novum hic esse sponsæ somnium, priori partim simile, partim dissimile, quo scilicet somniet sponsa, se dilectum suum per vicos et plateas anxie quæsiisse, ac tandem post longos circuitus invenisse, inventum tenuisse, nec dimisisse. Quæ enim quis amat et valde desiderat, de his crebro et varie somniat. Unde et amantes sibi somnia fingunt, ac desideria amantium sunt somnia vigilantium. Hinc S. Anselmus notat non esse mirum sponsam in lecto dormire et simul ascendere, ut virgulam fumi; quia quo magis a terrenis abstrahitur, iisque quasi indormit, eo altius ad cœlestia elevatur.
PRIMUS SENSUS ADÆQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Primo, Chaldæus hæc exponit de Judæis, qui adorantes vitulum aureum perdiderunt Dei gratiam et sanctitatem; sic enim ait: «Et quando vidit populus Domini Israel, quod sublatæ essent nubes gloriæ ab eis, et corona sanctitatis, quæ data fuit ei in Sinai, ablata esset ab eis, remanserunt contenebrati sicut nox, et quæsierunt coronam sanctitatis, quæ sublata fuerat ab eis, et non invenerunt illam.»
Secundo, Titelmannus et alii hæc accipiunt de statu veteris Synagogæ, aut generalius de statu humanæ naturæ ante Christi adventum, ac deinde novæ Ecclesiæ post ejus adventum. Nam genus humanum ante Christum ex lapsu Adæ miserum, jacensque in lectulo infirmitatis suæ pigrum et ægrum ad omne bonum, idque in nocte infidelitatis et ignorantiæ, quærebat in lege naturæ a suis sophis, sophistis et philosophis tanti mali remedium, scilicet summum bonum, sive in quo sita esset felicitas hominis, modumque ad eam perveniendi; sed nihil solidi et veri ab eis, utpote cæco mentis suæ ingenio præfidentibus hausit, cum debuisset lectulum suum exire, et ad lucem transire divinæ gratiæ, sine qua frustra quæritur, nec invenitur sponsus, qui solus animam se quærentem et diligentem beat: sic et synagoga jacuit pigra et infirma in lectulo legis mosaicæ, et in nocte umbrarum, hoc est cæremoniarum figuralium, et quæsivit sponsum per vicos et plateas, quando in legis littera confidens, et ad patrum Abrahæ, Isaac, Jacob, etc., merita exemplaque attendens, per lustrales cæremonias, sacrificiaque animalium, et judicia illa umbratilia, se justificare, Deumque promereri contendebat. At ibi eum non inveniens adiit vigiles civitates, scilicet scribas et pharisæos, ab iisque eum perquisivit; sed nullum ab eis conveniens responsum tulit. Postquam ergo vanis eorum traditionibus contemptis, et falsa doctrina repudiata ad novam e cœlo cum Christo venientem Evangelicæ gratiæ doctrinam aures animumque transtulit, invenit tandem Synagoga quem tantopere quæsierat et tot sæculis exspectaverat, suum dilectum verum mundi Salvatorem, patribus ab initio repromissum, et variis cæremoniarum ænigmatibus præsignatum: quem usque tunc ipsa, licet occulte, quæsierat per typica sua sacrificia et cæremoniales observantias, quæ omnia ad Christum mundi Salvatorem quasi ad finem universæ legis respiciebant, juxta quod Apostolus ait, Christum finem esse legis «ad justitiam omni credenti,» Rom. X, 4.
Verum, quia Canticum hoc est epithalamium, non Synagogæ et Moysis, nec status legis naturæ et Dei, sed Christi et Ecclesiæ, uti docent S. Hieronymus, Cassiodorus, Beda, Origenes, Theodoretus et cæteri passim; hinc de Christo et Ecclesia hæc exponenda sunt. Jam, quia, ut dixi in Proœmio in Cantico, ortus, progressus et perfectio Ecclesiæ describitur, ortus autem sive infantia Ecclesiæ descripta sit a cap. I, vers. 1, usque ad cap. II, vers. 8; inde autem usque ad cap. III, vers. 6, describatur Ecclesiæ progressus, sive adolescentia; sequitur pariter hæc, quæ cap. III, vers. 1 et seq. usque ad vers. 6 continentur, ad ejusdem adolescentiam referenda esse, hic eam terminari.
Infantia autem Ecclesiæ fuit ab ortu Christi usque ad ejus ascensum in cœlum et missionem Spiritus Sancti, quæ continet gesta Christi a nativitate usque ad mortem, resurrectionem, ascensionem et Pentecosten: inde vero incipit adolescentia et propagatio Ecclesiæ, quam prædicando fecerunt apostoli. Quare infantia Ecclesiæ describitur in Evangeliis, adolescentia autem in Actis apostolorum.
Lectulus ergo hic sponsæ, sive Ecclesiæ primitivæ, fuit quies ejusdem, qua post ascensum Christi in cœlum, quievit cum B. Virgine et apostolis in Sion usque ad Pentecosten et adventum Spiritus Sancti, ac post eum quievit in Sion et Judæa per plures annos, quibus solis Judæis prædicarunt apostoli (Baronius numerat annos decem, ego vero quatuor duntaxat, uti ostendi, Actor. XII, 1); imo putabat se ibi perpetuo quieturam cum suo sponso Christo; sed ibi Christum non invenit, quia pauci e Judæis fidem amplexi sunt, cæteri cum scribis et pontificibus Christum et Ecclesiam spreverunt, imo persecuti sunt. Quocirca Ecclesia, puta S. Petrus et apostoli edocti a Christo, susceperunt laboriosum iter et onus evangelizandi per omnes gentes, ibique Christum invenerunt in fide, religione et obedientia omnium gentium, ut patet ex Actis apostolorum, et ex Historia ecclesiastica. Concatenatio ergo Cantici, ejusque expositio petenda est ex successu Christi et Ecclesiæ, qui in Evangeliis, Actis et Historia ecclesiastica describitur.
Sensus ergo est, q. d. Ego Ecclesia suaviter quiescens in Sion et Judæa, ibique vacans orationi, verbo Dei, et frequenti communioni, sanctitati omnique virtuti et perfectioni christianæ, ut patet, Actor. I, 13 et sequent., ibi quæsivi Christum, sed non inveni, quia plerique Judæorum inhærentes legi mosaicæ Christi fidem respuerunt: Christus autem residet et invenitur in Ecclesia, ac in multitudine et universitate credentium totius mundi. Novit enim sponsa Christum per fidem habitare in cordibus fidelium, ut notat S. Bernardus. Dixi itaque: «Surgam, et circuibo civitatem» Jerusalem, relinquamque Judæam illi subjectam; per «vicos et plateas,» evangelizando «quæram quem diligit anima mea,» Christum scilicet, Christique fidem et cultum: «quæsivi illum, et non inveni,» quia Judæi Christo et evangelio restiterunt.
«Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem,» scilicet pontifices, principes sacerdotum, scribæ, Herodes Agrippa, et cæteri Judææ præsides; interrogavi illos: «Num quem diligit anima mea vidistis?» Agnoscitisne Messiam patribus vestris promissum? Creditisne in Jesum Christum crucifixum? At illi obticuerunt, ac suo silentio se nescire Christum testati sunt. Quocirca «paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea,» cum scilicet post persecutionem pontificum, ac necem S. Stephani, scilicet anno secundo a passione Christi, Christus S. Paulum convertit, ac doctorem gentium auctoravit dicens: «Vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum coram gentibus et regibus,» Actor. IX, 15. Et cum, Act. X, 11, S. Petro vas e cœlo missum ostendit, non solos Judæos, sed et Gentes vocandas esse ad Christum et Ecclesiam, ideoque jussit S. Petro ut Cornelium centurionem, quasi primitias Gentium converteret, et Christo adjungeret. Unde paulo post, scilicet anno Christi 37, qui fuit quartus ab ejus passione et resurrectione, apostoli, divisis inter se gentium provinciis, quisque ad suam profectus, eamdem pariter convertit et Christo adjunxit. Ibi ergo in fide gentium apostoli invenerunt Christum, quasi in Ecclesia universali residentem et dominantem. Tunc ergo dixit Ecclesia: «Tenui eum, nec dimittam;» quia fundabo ubique gentium ecclesias, itaque sacerdotes, diaconos, episcopis, sacramentis, doctoribus, prædicatoribus, miraculis, etc., eas in fide Christi stabiliam, ut illi nunquam illam abjiciant, sed vel simul, vel alternatim et successive arcte eam retineant, ita ut semper magna pars orbis Christum colat et adoret: «Donec introducam illum in domum matris meæ, et in cubiculum genitricis meæ,» hoc est Synagogæ. Synagoga enim vetus Judæorum fuit mater, et genitrix Ecclesiæ christianorum. Primi enim christiani, puta apostoli, fuere oriundi a Judæis. Sensus ergo est, q. d. Transferam Christique fidem et cultum a Judæis ad gentes, ibique illum firmabo et stabiliam, donec in fine mundi per Eliam et Enoch convertam Judæos: sic enim Christum, Christique fidem «introducam in domum matris meæ,» id est in Synagogam Judæorum, ut omnis Israel salvus fiat, atque ex Judæis et gentibus fiat unum ovile et unus pastor. Hoc est, quod ait Apostolus: «Cæcitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet ex Sion, qui eripiat et avertat impietatem a Jacob,» id est a Judæis ex Jacob prognatis, Rom. XI, 25. Ita S. Gregorius: «In domum matris, inquit, dilectum introducet, quando in fine mundi Ecclesia per prædicationem, in plebem judaicam, christiana sacramenta immittet; in cubiculum autem, quasi in secretiorem partem domus eum introducet, quia ex eadem plebe ita plurimos convertet, ut omnes mundi sarcinas abjiciant, et in intimis cogitationibus soli Deo placere concupiscant. Hujuscemodi homines cubiculum facient sponso: quia dum a se omnes sordes cupiditatis abjicient, quasi secretum locum in mente, in quo delectetur, component:» sic et Cassiodorus, Beda, Aponius, Philo Carpathius, Justus Orgelitanus, S. Anselmus, Rupertus, S. Bernardus et cæteri passim, qui eodem modo, quo S. Gregorius hunc quartum versum: «Donec introducam,» etc., exponunt. Unde colligas præcedentes quoque tres versus eodem modo, quo exposui, esse exponendos. Hoc enim exigit ipsa historiæ acoluthia et connexio.
Nota, quod ait sponsa, se sponsum Christum quæsiisse per noctes, intellige per tenebras, cum scilicet Jerusalem et Judæam, totumque orbem occuparent tenebræ infidelitatis et ignorantiæ Dei, Christi et salutis. Audi S. Bernardum, serm. 75: «Habet mundus iste noctes suas et non paucas. Quid dico, quia noctes habet mundus, cum pene totus ipse sit nox, et totus semper versetur in tenebris? Nox est Judaica perfidia, nox ignorantia Paganorum, nox hæretica pravitas, nox etiam Catholicorum carnalis animalisve conversatio? Annon nox, ubi non præcipiuntur ea quæ sunt spiritus Dei? Sed et apud hæreticos vel schismaticos: quot sectæ, tot noctes. Frustra per has noctes justitiæ solem et lumen quæritis veritatis, id est sponsum, quia nulla societas luci ad tenebras.»
Mystice, lectulus Christi fuit uterus B. Virginis, item præsepium, ac sepulcrum, ubi S. Magdalena et sociæ, æque ac SS. Petrus et Joannes quæsierunt Christum et non invenerunt, quia jam ex eo resurrexerat. Audi S. Bernardum, serm. 3: «Annon lectulus tumulus? annon lectulus præsepium? annon lectulus uterus virginis? etc. Merito proinde sponsa ponens lectulum, dicit suum: quia omne quod infirmum est Dei, non de proprio inesse illi manifestum est, sed de nostro. Ex nobis assumpsit quæ pro nobis sustinuit, nasci, lactari, mori, sepeliri. Mea est mortalitas nati, mea infirmitas parvuli, mea exspiratio crucifixi, mea sepulti dormitio. Quæ priora transierunt, et ecce nova sunt omnia. In lectulo meo quæsivi per noctes quem diligit anima mea. Quid? In tuo quærebas, qui se jam in sua receperat. Num videras Filium hominis ascendentem ubi erat prius? Jam cœlum tumulo commutavit, et stabulo, et tu illum in tuo adhuc lectulo quæris? Surrexit, non est hic. Quid quæris in lectulo fortem, in lectulo magnum, clarificatum in stabulo? Introivit in potentias Domini, decorem induit et fortitudinem; et ecce sedet super cherubim, qui sub lapide jacuit.» Et pluribus interjectis, sub finem sermonis urgens to surgam et circuibo: «Quidni, inquit, surgeret, cognito de resurrectione dilecti? Cæterum, o beata, si consurrexisti cum Christo, quæ sursum sunt sapias oportet; neque deorsum, sed sursum quæras Christum necesse est, ubi sedet in dextera Patris.»
Locicila dicitur civitas propter collectionem, sponsa propter dilectionem, oves propter mansuetudinem.» Unde concludit, hocque dat monitum pastoribus Ecclesiæ: «Propterea attendite vobis quicumque opus ministerii hujus sortiti estis; attendite, inquam, vobis et pretioso deposito, quod vobis creditum est. Civitas est, vigilate ad custodiam concordiamque. Sponsa est, studete ornatui: oves sunt, intendite pastui. Et hæc tria ad illam Domini trinam sciscitationem, forte non incongrue pertinere dicentur: Petre, amas me? pasce oves meas,» Joan. XXI, 17.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Primo, anima peccatrix quærit Deum, id est summum suum bonum et felicitatem in lectulo, id est in voluptatibus carnis per noctes ignorantiæ et tenebrarum peccati: lectulus enim avari est aurum; superbi, honor; gulosi, deliciæ; acedi, ignavia, juxta illud, Proverb. XXVI, 14: «Sicut ostium vertitur in cardine suo, ita piger in lectulo suo.» Hi quærunt eum in nocte, quæ causatur ex objectu terræ, id est terrenarum cupiditatum, quas ambiunt, quæque se inter ipsos et Deum interjiciunt, et obices objiciunt, ut ejus lucem haurire nequeant. Quare hi Deum non inveniunt, tum quia in tenebris quærunt, tum quia ibi non est locus et quies Dei: ita Cassiodorus, Philo Carpathius, Beda et alii. Quare anima peccatrix, sed pænitens cum S. Magdalena (cujus actio hic ad vivum depingitur, unde et hæc loco Epistolæ legit Ecclesia in Festo S. Magdalenæ) ex hoc lecto voluptatis et concupiscentiæ surgit, ac circuit vicos et plateas sollicite quærens Christum, quem tandem invenit in domo Simonis, id est obedientiæ, recumbentem in lectulo tempore prandii, ut convivas et hospites pascat divinis suis eloquiis. Ibi ergo a tergo Magdalena lacrymis suis lavans, capillis tergens, ore osculans, manibus ungens pedes Christi, veniam, gratiam et salutem a Christo accepit.
Simili modo anima sancta quærit Christum in lectulo suo: primo, cum quærit eum in sua commoditate; sed ibi non invenit, quia Christus non invenitur nisi in cruce, ut aiebat S. Martinus. Ita Cassiodorus: «Exsurgam, inquit, de strato corporis et carnalis delectationis, et circuibo civitatem hujus mundi, maria ac terras peragrando: per vicos et plateas quæram, etc., id est, per lata itinera gradientes hujus sæculi, et suis voluptatibus deditos aspiciam, si forte in illis dilecti mei vestigia inveniam.»
Secundo, cum quærit eum in propria voluntate; sed ibi non invenit, quia Christus non venit facere voluntatem suam, sed Patris; unde in horto instante passione oravit: «Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat,» Luc. XXII, 42. Exuat ergo propriam voluntatem, et divinam induat, sive a Deo, sive a superiore, qui Dei est vicarius et interpres, ipsi indicatam, qui Deum Deique gratiam invenire cupit.
Tertio, cum quærit eum in curiositate, curiose circumeundo et lustrando omnes hominum sectas, artes, status, studia et exercitia: sed ibi non invenit, quia iste circuitus facit hominem vagum, instabilem et erronem. Unde S. Justinus philosophus, Dialog. contra Tryph., narrat se obivisse omnes philosophorum scholas, puta Platonis, Aristotelis, Democriti, Epicuri, Stoicorum, etc., et nusquam invenisse sapientiam, sed monitum a viro gravi, qui ex improviso sibi apparuit, ut legeret prophetas; eos lectitando, reperiisse quod quærebat: unde conversus ad Christum, et doctor et martyr gloriosus evasit. Sic hodie, qui mutant status, officia et exercitia pietatis et virtutis, nunc unum, nunc aliud experiendo, nihil proficiunt, sed vagando tempus consumunt. Nihil enim profectui ita contrarium, ac crebra mutatio exercitiorum, uti docent Cassianus, Climachus, Dorotheus cæterique rerum spiritualium magistri.
Quarto, qui eum quærit in sua pace, otio et tranquillitate, cum Deus ipsum vocet ad bellum, ad negotium, ad labores pro salute animarum obeundos, in ea Deum non invenit; quia Deus cuique sua luce et gratia in eo statu, ad quem eum vocat, non in alio: unde quos vocat ad sortem Magdalenæ, iis apparet in solitudine et contemplatione; quos vocat ad sortem Marthæ, iis apparet in actione, cuique in ea quæ illi propria est et peculiaris, ad quam eum destinat. Hinc Theodoretus docet Deum non inveniri in lectulo prosperitatis, cum Deus adversa nobis immittat, ut iis nostram patientiam et virtutem exerceat et adaugeat. Audi S. Ambrosium, lib. De Isaac, cap. V: «Multi sunt, qui in otio quærunt Christum, et non inveniunt, et quærunt eum in persecutionibus et cito inveniunt, et ideo quasi post tentationes, quia in periculis suorum fidelium adest. Quam modicum, inquit, cum transivi ab eis, et inveni eum!»
Quinto, Deus animæ sanctæ et ferventi subinde suam præsentiam, ac gratiam illuminantem et consolationem subtrahit, ut ejus desiderium acuat et fervorem magis accendat. Ita S. Gregorius, V Moral. cap. IV: «Abscondit, ait, se sponsus, cum quæritur, ut non inventus ardentius quæratur; et differtur quærens sponsa ne inveniat, ut tarditate sua capacior reddita, multiplicius quandoque inveniat quod quærebat.» Nam, ut ait S. Bernardus, serm. 84: «Magnum bonum quærere Deum, ego hoc nulli in bonis animæ secundum existimo: primum in donis, ultimum in profectibus est. Virtutum nulli accedit, cedit nulli. Cui accedat, quam nulla præcedit? Cui cedat, quæ omnium magis consummatio est? Quæ enim virtus adscribi possit non quærenti Deum, aut quis terminus quærendi Deum? Quærite, ait, faciem ejus semper, Psalm. CIV, 4. Existimo, quia nec, cum inventus fuerit, cessabitur a quærendo. Non pedum passibus, sed desideriis quæritur Deus. Et utique non extundit desiderium sanctum felix inventio, sed extendit.» Idem ibidem docet animam non posse quærere Deum, nisi ejus gratia sit præventa: «quoniam Deus prior dilexit nos,» I Joan. IV, 10. «Minime prorsus, ait, nisi dilecta prius.» Unde S. Augustinus in Psalm. LXIX: «Quære, ait, eum qui prior quæsivit te, et reportavit in humeris suis,» quasi ovem errantem et perditam.
Rursum S. Gregorius, homil. 25 in Evangel.: «Dilectum, inquit, in lecto quærimus, quando in præsentis vitæ aliquantula requie Redemptoris nostri desiderio suspiramus. Per noctem quærimus: quia etsi jam in illo mens vigilat, tamen adhuc oculus caligat. Sed qui dilectum suum non invenit, restat ut surgat, et civitatem circumeat, id est sanctam electorum Ecclesiam mente et inquisitione percurrat: per vicos eum et plateas quærat, id est per angusta et lata gradientes aspiciat, ut si qua in eis valeat invenire ejus vestigia, exquirat: quia sunt nonnulli etiam vitæ sæcularis, qui imitandum aliquid habeant de actione virtutis. Quærentes autem nos inveniunt, qui custodiunt civitatem: quia sancti Patres, qui Ecclesiæ statum custodiunt, bonis nostris studiis occurrunt, ut suo vel verbo vel scripto nos doceant. Quos cum paululum pertransimus, invenimus quem diligimus; quia Redemptor noster etsi humilitate homo inter homines, divinitate tamen super homines fuit. Cum ergo transcuntur vigiles, dilectus invenitur; quia eum prophetas et apostolos infra ipsum esse conspicimus, illum qui naturæ Deus est, esse supra homines consideramus.» Causam deinde cur Christus quæri velit, subjicit: «Prius ergo non inveniendus quæritur, ut post inventus strictius teneatur. Sancta enim desideria, ut prædiximus, dilatione crescunt. Si autem dilatione deficiunt, desideria non fuerunt. Hoc amore arsit quisquis ad veritatem pertingere potuit. Hinc namque David ait: Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, quando veniam et apparebo ante faciem Dei?» Ps. XLI, 3.
Porro S. Bernardus, qui in hæc verba decem sermones conscripsit, imo in illis sermones suos in Cantica concludit et terminat, docet primo, animam quærere Deum septem de causis; sic enim ait, serm. 85: «Quærit anima Verbum, cui consentiat ad correptionem, quo illuminetur ad cognitionem, cui innitatur ad virtutem, quo reformetur ad sapientiam, cui conformetur ad decorem, cui maritetur ad fecunditatem, quo fruatur ad jucunditatem.» Secundo, serm. 86, docet animam quærere debere Deum verecunde, caute et secrete, puta in arcano lectuli et noctis. Cum enim «nocturnus sopor inducit silentium, tunc plane liberior erit puriorque oratio.» Addit S. Bernardus quæri Deum in lectulo infirmitatis, ut eam sanet in noctibus, juxta illud: «Dominus opem ferat illi super lectum doloris ejus: universum stratum ejus versasti in infirmitate ejus,» Psalm. XL, 4. Et in nocte ignorantiæ, ut eam luce sua dispellat: «Et si placet sentire, inquit, lectuli quidem nomine humanam figurari infirmitatem, nocturnis autem tenebris ignorantiam æque humanam, consequens est et congruum satis ut Dei virtus, et Dei sapientia Verbum contra utrumque originale malum instantius requiratur. Nempe quid convenientius, quam ut infirmitati virtus, ignorantiæ sapientia opponatur.» Rursum S. Ambrosius, serm. 7 in Psalm. CXVIII: «Quæsivit, inquit, in noctibus, id est in persecutionibus et adversis. Nox enim est omnibus quibus non est perfecta securitas.»
Denique anima quærens Deum jam aliquo modo eum invenit, imo et habet et tenet: non enim quæreret, nisi eum cognosceret, desideraret et amaret. Invenit ergo eum per fidem et spem: quærit, ut possideat per charitatem; invenit per desiderium absentem, ut præsentem teneat per gaudium: invenit et tenet per patientiam, ut possideat per consolationem: tenet per pii affectus inchoationem, ut possideat et teneat per ejus profecturae et perfectionem: tenet per amorem, quærit, ut possideat per fervorem. Unde S. Bernardus, tract. De diligendo Deo: «Bonus es, Domine, inquit, quærenti te; quid ergo invenienti? Sed enim hoc est mirum, quod nemo te quærere valet, nisi qui prius invenerit: vis igitur inveniri ut quæraris; quæri, ut inveniaris.» Igitur Deus quæritur per fidei, spei, pænitentiæ, patientiæ, cæterarumque virtutum inchoationem; invenitur per earumdem virtutum incrementa, præsertim amoris et charitatis, uti docet Richardus de S. Victore, juxta illud: «Ibunt de virtute in virtutem; videbitur Deus deorum in Sion,» Psalm. LXXXIII, 8.
S. Augustinus in Psalm. CIV, ad illa: «Quærite Dominum, et confirmamini: quærite faciem ejus semper. Deus, ait, est sine fine quærendus, quia sine fine amandus.» Et paulo ante: «Sed si semper quæritur, quando invenitur? An semper dixi in tota vita ista, qua hic vivitur, ex quo nos id facere debere cognovimus, quando et inventus quærendus est? Jam quippe illum invenit fides, sed adhuc eum quærit spes: charitas autem et invenit eum per fidem, et eum quærit habere per speciem: ubi tunc sic invenietur ut sufficiat nobis, et ulterius non quæratur.»
Plenius pertractat idem S. Ambrosius, lib. III De Virginibus: «Si vis, inquit, et tu tenere Christum, quære jugiter nec pænam metuens: inter supplicia enim frequenter corporis, inter ipsas persecutorum manus Christus melius invenitur. Quam modicum, inquit, fuit, cum transivi ab ipsis, donec inveni eum. Exiguo enim spatio brevique momento cum persecutorum manus evaseris, nec succubueris potestatibus mundi, tibi Christus occurrit, nec te diu tentari patitur.»
Crebra repetitio profectui valde profuit.
VERS. 2. SURGAM, ET CIRCUIBO CIVITATEM: PER VICOS ET PLATEAS QUÆRAM QUEM DILIGIT ANIMA MEA: QUÆSIVI ILLUM, ET NON INVENI.
Pro vicos hebraice est שוקים scheuakim plurale, cujus singulare est שוק schok, id est tibia, sive pes, qui a coxendice excurrit ad talos, indeque per metaphoram vicus, sive angiportus, qui a platea aliorsum excurrit, sicut tibia excurrit ex corpore. Unde Septuaginta vertunt, ἐν ἀγοραῖς, id est in foris. S. Ambrosius, III De Virg., legit in foro: ἀγορὰ enim est forum, ubi res venales palam omnibus exponuntur, sive ubi fieri solet hominum conventus. Porro in urbe multa sunt fora: scilicet boarium, ubi boves vendentur; olitorium, ubi olera; suarium, ubi sues; frumentarium, ubi frumenta; vinarium, ubi vina, etc. Significat ergo sponsa se quæsisse sponsum in vineis et foris, ubi solet esse hominum turba: at in turba non invenitur sponsus, qui amat secretum et solitudinem, vel certe fidem et ordinem, qualis est in Ecclesia fidelium. Audi S. Ambrosium, lib. III De Virg.: «Non est Christus circumforaneus: Christus enim pax est, in foro lites; Christus justitia est, in foro iniquitas; Christus fides est, in foro fraus atque perfidia; Christus operator est, in foro inane otium; Christus charitas est, in foro obtrectatio. Denique forum subinde est furum; Christus in Ecclesia est, in foro idola. In Ecclesia vidua justificatur, in foro circumvenitur; fugiamus ergo forum, fugiamus plateas. Non enim injuria tantummodo est non invenire quem quæras, sed etiam plerumque ubi non oportet quæsisse, vulnus est: quæsisse in domibus virorum, qui sibi falso doctorum nomen assumunt, quæsisse procacius quam verecundius.» Circuit tamen sponsa, quia «domi consistere eam non sinebat amoris flamma,» ait Theodoretus. Ad litteram, ut dixi, loquitur de apostolis circumeuntibus vicos et plateas Jerusalem, evangelizando, ut Judæos ad Christum converterent: verum in iis non Christum, sed Mosen; non spiritum, sed carnem; non veritatem, sed umbram invenerunt. Unde Chaldæus more suo judaizans ita vertit: «Dixerunt filii Israel ad invicem: Surgamus, et eamus, circumdemus tabernaculum fœderis, quod extendit Moses extra castra, et quæramus doctrinam a facie Domini, et majestatem sanctam, quæ sublata est a nobis; et circuiverunt per civitates et plateas, et per vicos, et non invenerunt eam.»
Mystice, per vicos et plateas Theodoretus et Aponius accipiunt SS. Scripturas; S. Gregorius vero, Beda et Anselmus exempla sanctorum, qui vel arctiorem (quam notant vici) vel laxiorem (quam notant plateæ) vivendi rationem secuti sunt.
Anagogice, Nyssenus accipit ordines et status angelorum et sanctorum in cœlesti Jerusalem. Unde S. Bernardus, serm. 78, censet sponsam hic quærere Christum in vicis et plateis ubi paulo ante prædicaverat, et sanaverat infirmos; sed non invenit, quia Christus a morte resurgens a terrena Jerusalem ascenderat ad cœlestem.
Tropologice, tres Anonymi apud Theodoretum: Civitas, aiunt, est anima pia quæ in seipsa quærit sponsum per fora actionis, et per plateas contemplationis alternatim obambulando, et ab una in aliam vicissim circumeundo: ita Anonymi.
Philo vero Carpathius: «Per fora et plateas, hoc est, inquit, a præteritis vitæ meæ actionibus surgam, a malorum consuetudine discedam, discutiam conscientiam meam, et diligenter examinabo per circuitum actiones vitæ meæ; recogitabo annos vitæ transactæ, studiose quæram in civitate, hoc est in Ecclesia, in Scripturis sanctis, in sanctorum vitis et exemplis, quomodo ad Deum recte ambulare debeam, et quomodo hucusque vixerim et ambularim: per latas enim et apertas peccatorum vias incessi, communes mores et consuetudines aliorum imitata sum: ob idque per fora et per plateas dicit se disquisituram secundum illud: Cogitavi vias meas: et converti pedes meos in testimonia tua, Psalm. CXVIII, 59. In foris enim et plateis exponuntur, venduntur, tractantur omnia corporis voluptati solummodo idonea et grata, quibus animæ christianorum miserabiliter captantur et occiduntur. Ab iis se quoque vexatam profitetur, et ab iis se prohibitam ne quærendo Dominum inveniret: arcta est enim via, et angusta porta, quæ ducit ad vitam,» Matth. VII, 14.
Symbolice, circuit anima civitatem, cum cogitatione circuit mundum, contemplans cœlum, terram, et omnia quæ in eis sunt, ut philosophi fecerunt; sed non invenerunt Deum, tum quia cum Deum ex eis per umbram cognovissent, eum tamen ut Deum non glorificaverunt; tum quia luce fidei destituti in multos errores inciderunt, ac circumeundo in suam ignorantiam relapsi sunt, atque creaturæ potius quam Creatori servierunt, indulgendo suis voluptatibus, ambitioni et honoribus, uti docet Apostolus, Rom. I, 25: unde in circuitu contemplationis et experientiæ omnium mundi bonorum, magnam se vanitatem et afflictionem expertum esse docet Salomon, Eccle. II, 3 et sequent. Quocirca sapienter S. Augustinus in Psal. XXXIII, vers. 5, ad illa: «Exquisivi Dominum, et exaudivit me, inquit: Noli aliud a Domino extra illum quærere, sed ipsum Dominum quære, et exaudiet te, et adhuc te loquente dicet: Ecce adsum. Quid est: Ecce adsum, ecce præsens sum, quid vis? quid a me quæris? Quidquid tibi dedero, vilius est quam ego, meipsum habe, me fruere, me amplectere, nondum potes totum, ex fide continge me, et inhærebis mihi. Hoc tibi Deus dicit: Cætera onera tua ego a te depenam, ut totus mihi inhæreas, cum hoc mortale tuum ad immortalitatem convertero, ut sis æqualis angelis meis, et semper videas faciem meam, et gaudeas; et gaudium tuum nemo auferet a te, quia inquisisti Dominum et exaudivit te, et ex omnibus tribulationibus eruit te.»
Moraliter, nota hic amorem sponsæ parere in ea ardorem quærendi sponsum; unde licet eum non invenerit in lectulo, nec in vicis et plateis, nec apud vigiles; tandem tamen his omnibus peractis eum reperit. Quare Richardus de S. Victore docet sponsam, hoc suo sollicito circuitu, multum profecisse in amore et ardore quærendi: hic enim repulsam tertio passus magis accensus est, sicut ignis in stipula ventis adversis agitatus magis exardescit: «Frustratio enim rei amatæ, flagellum amoris est amanti.» Unde S. Bernardus, serm. De triplici cohærentia vinculorum: «Lætetur, inquit, cor quærentium Dominum; si gaudetis ad labores, si indefesso pede curritis viam mandatorum, si quotidie utriusque status recentior est ad proficiendum et perficiendum, quam ad incipiendum profecto quæritis faciem ejus semper.»
Symbolice, Richardus de S. Victore hic docet Deum inveniri in triplici creatura, velut in triplici Dei similitudine: primo, animalibus, cœlis, elementis, mixtis; secundo, in homine; tertio, in angelo, qui est signaculum similitudinis, et in quo ab initio signata perseverat similitudo Dei. Ipse ergo est speculum Dei: «Mundi enim sunt (angeli), inquit, sicut est sanctus Dominus Deus eorum, atque adeo de illis mundis transisse ipsam animam ad munditiæ auctorem, et de contemplationibus ad contemplandum, et statim invenisse: quoniam ii adeo vicini sunt, ut nil sit medium, et post hos non sit invenire, nisi illum; invento dilecto, et angelis congratulando, et consecutum per eos beneficium commemorando, dicit: Paululum cum pertransissem eos inveni, etc., id est illico ut hos pertransivi dilectum inveni; hos pertransivi ut venirem, et per hos transivi, ut invenirem: horum enim occursu et auxilio obtinui quod concupivi, qui et meum provocaverunt et accenderunt desiderium, et dilecti obtinuerunt occursum.»
Symbolice rursum Gilbertus abbas, successor S. Bernardi, in explicatione Cantici, serm. 1, ait apte Christum quæri in lectulo otii et tranquillitatis mentis, ac in nocte oblivionis curarum et rerum temporalium: «Bene collocaris, inquit, in lectulo, si otio quodam ab occupationibus mens tua libere feriatur. Libertate et otio quid accommodatius ad usum amoris? Et libertas illecebram parit: in otio expeditur affectus, et non parum impenditur illi.» Et post pauca: «E contra insensibilem pene reddit affectum frequens cura mundi, et quasi callum quemdam menti obducit. Animum cura implicat, quies explicat. Explicita desideria in quæ putas incrementa se dilatant? Vides quanta bona contineantur in lectulo? quies, libertas, illecebra. In lectulo enim quietis et vacuitatis vota magis inardescunt. Locus accommodatus oblectamento charitatis, sponsam ad quærendum urget ardentius. Illic enim ægrius caret dilecto, ubi poterat uberius frui. In lectulo, inquit, meo, et per noctes.» Et pluribus interjectis: «Bona ergo nox, quæ prudenti oblivione dissimulat omnia temporalia ad illum qui æternus est quærendum; tempus expediens et explicans occasiones; quæ mundi concupiscentiam abscondit, curam, cogitatum: hoc est enim mundum habere absconditum, vel mundo abscondi. Sic etiam abscondi poterimus in abscondito faciei tuæ, Domine.»
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Rupertus sic B. Virginem loquentem inducit: «Jam ex quo baptizatus est (Christus) a Joanne, fieri cœperat in lectulo, sive in cubiculo meo, in illo habitationis meæ secreto, ut non invenirem eum. Nam statim ductus est in desertum a Spiritu, et deinde regressus. Evangelium meis præposuit affectibus, ita ut diceret: Quid mihi et tibi est, mulier? Sed et alios docuit, ut similiter facerent, ut scilicet patrem et matrem propter Evangelium relinquerent. Ita desiderio quærebam, et non inveniebam eum, ut solitaria possiderem solitarium. Dixi ergo: Surgam, et circuibo civitatem per vicos et plateas; quæram quem diligit anima mea. Dixi et feci sic: cum enim circumiret per civitates et castella, prædicans Evangelium regni Dei, ego sequebar et quærebam eum. Quæsivi illum, et non inveni. Ille enim tanto intentus negotio, me matrem suam agnoscere quodam modo dissimulavit.» Et post nonnulla, quæ in hanc rem interjicit: «Posthæc juxta crucem ejus steti. Sed numquid hoc mihi fuit invenisse dilectum? imo fuit mihi invenisse gladium, qui et pertransivit animam meam. Sepultus est, clausum et signatum fuit monumentum; et ego quali mente quærebam eum? quali desiderio desiderabam eum, sciens eum esse a mortuis resurrecturum? Inde non inveni illum. Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem? Qui vigiles, vel, quam custodientes civitatem? Discipuli ejus qui ad hoc erant dispositi, ut custodirent, imo ut ædificarent civitatem veram Hierusalem. Et ego inquam: Num quem dilexit anima mea vidistis? etc. Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea, et non quomodocumque, sed in cœlum vidi ascendentem, et apostolos, misso de cœlis Spiritu Sancto, vidi prædicantes gloriam Domini.» Nunc singula ad incudem revocemus, et penitius secreta nonnulla quæ latent, per singulos versus indagemus.
VERS. 3. INVENERUNT ME VIGILES, QUI CUSTODIUNT CIVITATEM (quos interrogavi, dicens): NUM QUEM DILIGIT ANIMA MEA, VIDISTIS?
Hebræa, invenerunt me custodes (excubitores) qui circumeunt in civitate: sic et Septuaginta, Aquila et Symmachus. S. Bernardus, serm. 79, notat vehementiam amoris in sponsa confundere verba: «O amor præceps, inquit, vehemens, flagrans, impetuose, qui præter te aliud cogitare non sinis, fastidis cætera, contemnis omnia præter te, te contentus. Confundis ordines, dissimulas usum, modum ignoras; totum quod opportunitatis, quod rationis, quod pudoris, quod consilii judicive videtur, triumphas in temetipso, et redigis in captivitatem. En omne quod cogitat ista, et quod loquitur, te sonat, te redolet, et aliud nihil: ita tibi ipsius et cor vindicasti et linguam. Ait: Num quem diligit anima mea, vidistis? Quasi vero hi sciant quid cogitet ipsa. Quem diligit anima tua, de ipso sciscitaris? Et non habet nomen? Quænam vero tu, et ille quis?» Unde subjicit: «Amor ubique loquitur; et si quis horum, quæ leguntur, cupit adipisci notitiam, amet, etc. Quomodo enim græce loquentem non intelligit, qui græcum non novit, nec latine loquentem, qui latinus non est, et ita de cæteris: sic lingua amoris ei qui non amat, barbara erit, eritque sicut æs sonans aut cymbalum tinniens.»
Quæres, qui sint hi vigiles, sive custodes civitatis. Respondeo primo, ad litteram proprie et genuine, sunt legisperiti, pontifices et principes Hierosolymæ: horum enim erat officium populo indicare et Messiam, sive Christum advenientem. Hos ergo jure suo interrogarunt apostoli et fideles de Christo, quando eis Christi doctrinam, vitam et miracula prædicando exposuerunt, ut iis convicti responderent ipsum esse verum Messiam a prophetis prædictum, et patribus promissum. Verum ipsi Messiam exspectabant regem splendidum et gloriosum, quasi alterum Salomonem: quare cum viderunt Christum humilem, pauperem et crucifixum, eum despexerunt, nec crediderunt ipsum esse Messiam. Vide dicta vers. 1.
Tropologice, vigiles, id est custodes Ecclesiæ et animæ fidelis, primo sunt angeli, qui sponsum scilicet Deum clare cognoscunt, imo vident facie ad faciem, ejusque notitiam et amorem hominibus instillant; unde viri pii eos sæpe invocant, et de dubiis modoque Deum inveniendi, eique placendi consulunt: ita Theodoretus et tres Anonymi apud ipsum, Nyssenus, homil. 6, S. Ambrosius, lib. De Isaac, cap. V; S. Bernardus, Psellus et alii.
Secundo, vigiles sunt apostoli, pastores et prælati, qui sollicite invigilant gregi, id est fidelibus suæ curæ commissis; hi ergo pastorum suorum indicio et ductu inveniunt sponsum: ita S. Gregorius, Theodoretus, Cassiodorus, Beda, Philo et S. Anselmus, qui ait: «Invenerunt,» id est me quærentem invenerunt, meam affectionem cognoverunt sancti pastores, qui custodiunt Ecclesiam. Cum dixit se prius inventam, quam invenisse, notat nobis vigilantiam et diligentiam, quam debent habere pastores in Ecclesia, scilicet ut ex quo movetur aliquis compunctione, parati sint ut eum commoneant, et ad notitiam Dei pertrahant. Verba S. Gregorii citavi vers. 1. Nunc audi S. Bernardum, serm. 76: «Quam boni vigiles, qui nobis dormientibus ipsi pervigilant, quasi rationem reddituri pro animabus nostris! Quam boni custodes, qui vigilantes animo, atque in orationibus pernoctantes, hostium insidias sagaciter explorant, anticipant consilia malignantium, deprehendunt laqueos, eludunt tendiculas, retiacula dissipant, machinamenta frustrantur! Hi sunt fratrum amatores et populi christiani, qui multum orant pro populo et universa sancta civitate, II Mach. XV, 14. Hi sunt qui multum solliciti pro sibi commissis dominicis ovibus, cor suum tradunt ad vigilandum diluculo ad Dominum qui fecit illos, et in conspectu Altissimi deprecantur, Eccli. XXXIX, 6.»
Quocirca idem S. Bernardus, serm. 77, ex hoc sponsæ exemplo docet fideles in dubiis debere consulere suos superiores, iisque obedire; alioqui si sine eorum consilio suæ sapientiæ confidant, periculo lapsus se exponere: «Audiant hoc, inquit, qui sine duce et præceptore vias vitæ ingredi non formidant, ipsi sibi in arte spirituali exsistentes et discipuli pariter et magistri. Non sufficit hoc: etiam coacervant discipulos sibi, cæci duces cæcorum. Quam multi ex hoc tramite periculosissime aberrasse comperti sunt! Nimirum ignorantes astutias satanæ et cogitationes ipsius, factum est ut qui spiritu cœperant, carne consummaren- tur, abducti turpiter, lapsi damnabiliter.» Unde hoc monitum colligit: «Videant proinde qui ejusmodi sunt, quomodo caute ambulent, et de sponsa exemplum sumant, quæ non prius ad eum, quem desiderabat, ullo modo varant pervenire, quam si occurrerent, quorum magisterio uteretur ad cognoscendum de dilecto, certe ad discendum timorem Domini. Seductori dat manum, qui dare dissimulat præceptori. Et qui dimittit oves in pascua absque custode, pastor non est ovium, sed luporum.»
Huc facit versio Chaldæi, qui judaizans per vigiles Synagogæ accipit Moysem et Aaronem: sic enim habet: Dixit cœtus Israel: Invenerunt me Moyses et Aaron et levitæ observantes custodiam tabernaculi fœderis, qui circuibant per gyrum, et interrogavi eos de majestate gloriæ Domini, quæ sublata fuerat a me. Respondit Moyses scriba, princeps Israel, et eis ait: Ascendam ad cœlos excelsos et orabo coram Domino, si forte placabitur super peccata vestra, et habitare faciat majestatem suam inter vos sicut olim.»
Huc pertinet explicatio Aponii, qui per vigiles accipit Isaiam et prophetas: hi enim tam clare Christi incarnationem, passionem et resurrectionem prædicunt et prædicant, ut lector in iis et ex his facile Christum inveniat; et Philonis Carpathii qui per vigiles accipit justos, qui vigilanter legem et voluntatem Dei scrutantur et exsequuntur: horum enim exempla, consilia et monita nos ducunt ad Christum, puta ad sanctitatem et perfectionem.
Tertio, et alii per vigiles accipiunt philosophos, quos gentiles de Deo et summo bono interrogabant; sed nil nisi incertum et vanum audiebant. Ita Justus Orgelitanus, qui Ecclesiam ita loquentem inducit: Disputaverunt contra me sæculi sapientes, idolorumque cultores, multa inaniter perscrutantes, pluresque libros irritos laboribus conficientes, quibus dixi: Cur incassum superfluo conatu vexamini: «Num quem diligit anima mea, vidistis?» Quandoquidem falso nomine sapientiæ gloriamini; stultam fecit Deus sapientiam vestram, quia Christum invenire illic non valuistis.
Quarto, alii per vigiles accipiunt hæreticos, qui pervigilant ut hæreses suas spargant; ac circumeunt urbes et regna, ut fideles seducant: hos cum pertransit fidelis, pergitque ad orthodoxos doctores, invenit Christum Christique fidem, et veram religionem: ita Gislerius.
Quinto, Rupertus hæc attribuit B. Virgini quærenti Christum vel in Jerusalem perditum inventumque in templo, vel jam mortuum et sepultum: «Et ego quali mente, inquit, quærebam eum, quali desiderio desiderabam eum, sciens esse a mortuis resurrecturum! Inde non inveni illum. Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem. Qui vigiles, vel quam custodientes civitatem? Discipuli ejus, quia ad hoc erant dispositi, ut custodirent, imo ut ædificarent civitatem veram Jerusalem; de qua, vel ad quam ipse Dilectus per Isaiam dicit, Isai. LXII, 6: Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes, tota die et tota nocte in perpetuum non tacebunt laudare nomen Domini. Isti vigiles jam tunc vigilabant, quia lugentes et flentes somnum non capiebant: isti vigiles me invenerunt, et mulieres quæ tota nocte vigilantes venerunt ad monumentum, quæ et emerant aromata, ut venientes ungerent eum, invenerunt me bonum certatim afferendo nuntium, quod resurrexisset, et quod vidissent eum. Et ego inquam: Num quem dilexit anima mea, vidistis? Vidimus, aiunt, vidimus Dominum. Surrexit vere, et apparuit Simoni.»
VERS. 4. PAULULUM CUM PERTRANSISSEM EOS, INVENI QUEM DILIGIT ANIMA MEA.
Hebræa, quasi modicum, cum transivi ab eis, quoadusque inveni quem diligit anima mea: sic et Septuaginta. S. Ambrosius per interrogationem et admirationem legit, quam modicum fuit, cum transii ab ipsis, donec inveni quem diligit anima mea! q. d. Vehemens amor effecit ut omnis labor, omne iter, omne tempus, quod insumpsi ab interrogatione vigilum usque ad inventionem sponsi, mihi videretur modicum esse et exiguum; sicut de Jacob dicitur, Genes. XXIX, 20: «Servivit Jacob pro Rachel septem annis: et videbantur illi pauci dies præ amoris magnitudine.»
Porro Chaldæus refert hæc ad fabricam tabernaculi mosaici: «Quasi paululum, inquit, et modicum fecit, et reversus est Dominus ab ira furoris sui, et præcepit Dominus Moysi prophetæ, ut faceret tabernaculum fœderis, et arcam, et collocavit majestatem suam in medio ejus.» Sensus litteralis est, quem dedi vers. 1, scilicet Ecclesiam, id est S. Petrum, S. Paulum cæterosque apostolos, cum pertransissent pontifices, scribas et principes Jerusalem, utpote fidem Christi repellentes, ivisse ad gentes, ibique Christum invenisse in conversione omnium gentium, quæ audientes prædicationem evangelii, illico illud et in illo Christum amplexi sunt.
Tropologice, primo, anima a vigilibus, id est ab angelis erudita ascendit ad Creatorem: qui angeli Deo sunt proximi, ut si illos pertranseas, illico reperias Deum, uti docet S. Ambrosius, serm. 7 in Psal. CXVIII. Idem, lib. De Isaac, cap. V, docet angelos nonnulla ignorare, ideoque ab iis transeundum ad Deum, ut plene illuminemur: «Anima, inquit, quæ Deum quærit, etiam custodes transit: sunt enim mysteria, quæ etiam angeli concupiscunt videre. Unde et Petrus ait: Nuntiata sunt vobis per eos qui evangelizaverunt vobis, Spiritu Sancto misso de cœlo, in quem desiderant angeli prospicere, I Petr. I, 12.» Sic et Nyssenus hic, hom. 6, docet contemplanti transeundos esse angelos et creaturam universam, ut per fidem mentis aciem figat in uno summoque Deo.
Secundo, anima a vigilibus, id est ab apostolis, pastoribus et doctoribus erudita illisque obediens invenit Christum, sed ita ut illos pertranseat, id est in illis non hæreat, nec in alios spem suam figat quam in Christo: ita S. Gregorius, lib. XVIII Moral. cap. XXVII: «Cum redemptorem suum, inquit, Ecclesia quæreret, in antiquis prædicatoribus spem figere noluit, quæ dicit: Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea. Illum quippe invenire non posset, si istos transire noluisset.» Idem S. Gregorius hoc loco: «Paululum, inquit, vigiles transit et dilectum invenit anima: quia dum sanctos doctores puros homines fuisse cogitat, ad divinitatem mentem erigit, ibique sponsum suum supra homines Patris æqualem cognoscit, quem tunc invenisse se dicit, cum sanctis laboribus adjuta, in ejus divinitatis claritatem oculum fidei, tanquam speculum contemplando aliquantulum figit.» Sic et Cassiodorus, Beda, Philo et alii. Addit Cassiodorus: «Pertransire, ait, vigiles, est eorum dicta et doctrinam diligenter perscrutari.» Adjungit S. Anselmus: «Paululum ideo dicit, quia sine magno labore cognitio Dei habetur: ex quo enim Deus percipit affectionem quærentis, ipse seipsum offert et sponte ingerit.» Verum est tamen illud S. Augustini in Psalm. CIV, concl. 2: «Quod difficilius quæritur, solet dulcius inveniri:» uti hic sponsæ contigit, quæ proinde subjungit: «Tenui eum, nec dimittam.»
Tertio, Justus Orgelitanus per vigiles accipiens philosophos sic exponit: Cum pertransissem sapientes mundi, intelligens eorum sapientiam esse stultitiam (nam «stultam fecit Deus ejus sapientiam,» I Corinth. I, 20), perveni ad Christum, qui est Dei virtus et sapientia.
Quarto, S. Ambrosius, lib. De Isaac et anima, cap. V, urget to paululum, q. d. Paulo post tentationes et tribulationes, adest Christus roborans et consolans: «Multi, ait, in otio quærunt Christum et non inveniunt, et quærunt eum in persecutionibus et cito inveniunt; et ideo quasi post tentationes, quia in periculis fidelium suorum adest. Quam modicum, inquit, cum transivi ab eis! inveni eum, tenui eum, et non dimisi eum. Omnis enim, qui quærit, invenit; et qui invenerit, adhærere debet, ne possit amittere.»
Allegorice, S. Bernardus, serm. 79, docet Christum transisse in resurrectione, pertransisse in ascensione, ac proinde sponsam per fidem utrobique illum sequi debere, ut inveniat eum sedentem ad dexteram Dei. «Nunc, inquit, quoniam jam resurgendo transierat, et adjecerat pertransire utique ascendendo, merito se etiam ista non transisse, sed pertransisse perhibuit, quæ hunc quidem fide et devotione ad cœlos usque secuta est. Igitur credere resurrectionem transire est, credere etiam ascensionem pertransire.» Et paucis interjectis: «Ergo quod sibi deerat instructa ab illis, quia scilicet qui resurrexerat etiam ascendisset, ascendit et ipsa pariter, hoc est pertransiit et invenit: quidni invenerit pertingens mente, ubi ille corpore est?»
Denique vis invenire Christum? quære eum in præsepio humilitatis et paupertatis, in cruce patientiæ et martyrii, in vicis et castellis prædicationis et zeli animarum, denique in sinu B. Virginis, id est in puritate et invocatione B. Virginis, ibi eum invenies. Audi Philonem Carpathium: «O quam tenet illum, et (ut ita dicam) cogit fidelium anima, dum beneplacita illi et accepta facit. Delectatur enim sponsus quemadmodum sponsa justorum vita, moribus, societate atque consuetudine: teneturque operibus virtutis, non manibus armatorum, non divitum pompis, non opulentorum jactantia, non elatorum fastu, non gulæ, somni, luxuriæ, invidiæve morbo laborantium, sed operibus misericordiæ, pietatis, continentiæ, humilitatis, temperantiæ, benevolentiæ, castitatis, et precibus rectorum; tunc in domum matris nostræ volens libentissime introducitur sponsus.»
Potest quoque per domum matris et cubiculum genitricis intelligi romana Ecclesia, cui præsidet summus Pontifex, velut successor S. Petri et vicarius Christi; quæ proinde est mater et matrix omnium Ecclesiarum, quæ scilicet cæteras omnes, vel primitus ad Christi fidem convertit, vel conversas in ea lacte doctrinæ suæ, quasi mater alit, fovet, servat, firmat et promovet, q. d. Sponsa, id est Ecclesia gentium: Non dimittam Christique fidem, sed eam cum romano Pontifice et Ecclesia communicabo.
TENUI EUM; NEC DIMITTAM, DONEC INTRODUCAM ILLUM IN DOMUM MATRIS MEÆ, ET IN CUBICULUM GENITRICIS MEÆ.
Septuaginta, donec introduxi eum in domum matris meæ, et εἰς ταμιεῖον, id est in cellam; S. Ambrosius, in secretum: hebraice est אל חדר el cheder, id est in penetrale (scilicet in penitissima et intima domus) ejus quæ concepit me.
In cubiculo et cella servantur chara et pretiosa quæque: ibi quoque amantes secreta quæque dicunt et transigunt; unde ibi conceptam et genitam se asserit sponsa, q. d. Mox ut inveni sponsum unice dilectum et tanto studio quæsitum, apprehendi (hoc enim est hebræum אחזתיו achaztiw) eum tenui et strinxi, nec dimittam, sed introducam eum in cubiculum genitricis meæ, ut ibi eum quasi rem pretiosissimam concludam, ne amplius a me recedat, sed jugiter cum eo verser, ore ad os colloquar, secrete transigam, totumque amori ejus sacro me impendam, illoque fruar: in cubiculo enim est thalamus nuptialis. Ita Theodoretus.
PRIMUS SENSUS ADÆQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Ad litteram significat, ut dixi vers. 1, quod Ecclesia gentium, ubi Christum per fidem et cultum recepit, nunquam illum sit dimissura, sed semper in ejus fide et amore permansura, donec eumdem introducat in Synagogam, puta in cor et cubile Judæorum (hæc enim est mater Ecclesiæ christianorum) eamque ceu sponsam Christo despondeat: in cubiculo enim degit sponsus cum sponsa. Ita S. Gregorius, Cassiodorus, Philo, Alcuinus, Beda, Justus, Aponius, Anselmus, Honorius, Rupertus, S. Bernardus, et passim alii. Audi S. Bernardum, serm. 79: «Qui ingreditur thalamum, sponsus est. Magna amoris potentia! Salvator indignabundus exierat de domo et hæreditate sua, et nunc ad hujus gratiam mitigatus inflectitur ita, ut redeat non modo salvator, sed et sponsus. Benedicta tu a Domino filia, quæ et indignationem compescis, et hæreditatem restituis. Benedicta tu matri tuæ, cujus beneficio avertitur ira, revertitur salus, revertitur qui dicat illi: Salus tua ego sum. Psalm. XXXIV, 3. Non sufficit hoc: addat, et dicat: Et sponsabo te mihi in sempiternum: et sponsabo mihi in justitia, et judicio: et in misericordia, et in miserationibus. Et sponsabo te mihi in fide, Ose. II, 19. Sed memento, quia quæ has conciliat amicitias, sponsa est. Quomodo ergo sponsum, et hunc sponsum alteri cedit, ne dicam, cupit? Non est ita. Cupit quidem illum matri filia bona, non tamen ut cedat illi, sed ut communicet. Sufficit unus duabus, nisi quod jam non erunt duæ, sed una in ipso. Ipse est enim pax nostra, qui facit utramque unam, ut sit una sponsa, et sponsus unus Jesus,» etc.
Symbolice, per domum matris et cubiculum genitricis accipi potest S. Scriptura, quæ magna ex parte a matre Ecclesiæ, puta a Synagoga est accepta, q. d. Solidabo me meosque fideles, quin et Judæos convertam per S. Scripturam, introducendo eos in illorum dicta et sensa: hæc enim plane veræ fidei dogmata continent et legentibus exhibent: ita Justus Orgelitanus. Hinc Chaldæus more suo judaizans vertit: «Et populus domus Israel offerebat oblationes suas, et navabant operam verbis in cœnaculo domus doctrinæ Moysis magistri eorum, et in cubiculo Josue filii Nun ministri ejus.»
Anagogice, sensus est, q. d. Ecclesia et anima sancta: Non dimittam meum Christum, donec ipse me introducat in cœlum, quasi in thalamum nuptialem, ut ibi unus cum eo efficiar spiritus: Ecclesia enim cœlestis Dei, angelorum et beatorum, est mater Ecclesiæ terrestris, sive in terra militantis, uti docet Apostolus, Galat. IV, 26: «Illa, inquit, quæ sursum est Jerusalem, libera est, quæ est mater nostra:» ita Theodoretus et Justus Orgelitanus.
Porro non ait sponsa: Donec ipse sponsus me introducat in cœlum, sed donec ego introducam illum, ex confidentia amoris, q. d. Ita sponsum per amorem mihi astringam et uniam, ut non tam ipse me, quam ego eum introducam in cœlum; tum quia amor audax est et imperiosus; amans enim amore imperat amato licet digniori, eumque sibi æquat, imo subjicit. Amans enim obediens amico, eum vicissim sibi obedientem efficit, sicut Jacob angelum, et in eo Deum sibi obedire, seque benedicere coegit, ideoque vocatus est Israel, id est dominans Deo, Genes. XXXII, 28. Hæc est vis amoris et obedientiæ. Unde et de Josue, cap. X, 13, jussu suo sistente solem dicitur: «Obediente Domino voci hominis;» tum quia anima sancta est sedes et vehiculum Christi in se manentis, quare eum vehit quocumque libet, adeoque in cœlum, juxta illud: «Glorificate et portate Deum in corpore vestro,» I Corinth. VI, 20.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Tropologice, anima sancta apprehendit Christum fide et spe, tenet devotione, stringit charitate, nec dimittit, sed introducit eum in domum matris et cubiculum genitricis, id est in mentem suam, quæ quasi est mater, altrix et nutrix omnium animæ virtutum, sensuum et potentiarum, ut jugiter de eo cogitet et meditetur, cum eoque colloquatur et dissuavietur: ita Nyssenus, Philo, tres Anonymi apud Theodoretum, et alii. Audi Nyssenum: «Non dimittam amplius Deum ansa fidei apprehensum, donec fuerit intra meum conclave, quod conclave est ipsum cor meum. Tunc vero id fit, quando redierit ad illum statum, in quo fuit ab initio, quando fuit effectus ab ea quæ concepit.» Subjungit «eum a vero aberraturum, qui matris nomine intelligat significatam primam matrem nostræ constitutionis, quæ sane haud alia est, quam Deus ipse.» Et Richardus de S. Victore gratiam docet esse piæ animæ matrem, quæ eam spiritualiter regenerat, ac in mente quasi in domo habitat. Anima ergo sancta dicit: Introducam Christum in mentem meam, ut ipse plene et plane illam possideat, ac mens mea a seipsa deficiat, et tota in Christum per amorem quasi transeat.
«Tenetur, inquit Richardus, Deus devotione, desiderio, importunitate, memoria, prece, fide et exspectatione exauditionis; nec dimittitur, si ab intentione non cesset, nec vultus amplius in diversa mutentur. Tenet itaque dilectum, quamvis aurora sit; nec dimittit donec benedixerit. Luctata est cum eo tota nocte, qua dormivit, sed cor ejus vigilavit; quia scilicet ab exteriori occupatione cessavit, et in quærendo dilectum laboravit: etiam quamvis per noctem ad auroram pervenerit, non cessat a lucta, id est ab orationis instantia, nec dimittit dilectum, nisi benedictionem det, ut eat de virtute in virtutem, et videat Deum deorum in Sion, id est in speculatione per speculum, et in ænigmate benedictionem hanc quærit et nominis mutationem, ut non jam Jacob, sed Israel dici possit, nec opus sit ut amplius vitia supplantet, sed ut expugnatis vitiis puritate fruatur virtutum, et Deum contempletur: Beati enim mundo corde: quoniam ipsi Deum videbunt, Matth. V, 8.»
Hinc S. Anselmus per cubiculum genitricis accipit fideles, qui mentem suam faciunt per sanctitatem lectulum, in quo Christus suaviter quiescat. Huc accedit Hugo de S. Victore, lib. VI Exposit. in Hierarchiam cœlestem S. Dionysii, qui sic animam sanctam compellat: «Ergo Deus intrabit ad te, ut tu ingrediaris ad ipsum; tunc enim tu intras ad ipsum, quando ipse ad te ingreditur. Quando amor illius cor tuum intrat et penetrat, et ad intimum cordis tui dilectio illius pertingit, tunc intrat in teipso, et tu quoque intras teipsum, ut ingrediaris ad ipsum. Necesse est autem ut usque ad thalamum perveniat et cubiculum ingrediatur, et usque ad intima tua is penetret, ibique requiescat. Quin et cubiculum genitoris forte non amat, nisi in cubiculum genitricis introducatur, ubi dilectio magis tenera est et blandimenta dulciora, ut nihil apud te durum et rigidum inveniat virilis truculentia, sed totum liquefiat et mollescat igne dilectionis.» Aponius vero: «Cum legem divinam, inquit, mundo legeris corde, et quæ præcepit facienda docueris, exsultantem Christum in domum matris inducis. Cum autem ejus mirabilia mysteria disserere fueris dignus, et cæco judæo et gentili gratiæ donum, veram humani generis redemptionem annuntiando, Christum renascentem in cubiculum nutricis introduces.»
Denique S. Bernardus, serm. 83, docet sponsum teneri charitate. Amor enim est conformitas, connubii contractus, et complexus sponsi et sponsæ: «Talis conformitas, ait, maritat animam Verbo, cum cui videlicet similis est per naturam, similem nihilominus ipsi se exhibet per voluntatem, diligens sicut dilecta est. Ergo si perfecte diligit, nupsit. Quid hac conformitate jucundius? quid optabilius charitate? qua fit ut humano magisterio non contenta, per temet, o anima, fiducialiter accedas ad Verbum, Verbo constanter inhæreas, Verbum familiariter percuncteris, consultesque de omni re, quantum intellectu capax, tantum audax desiderio? Vere spiritualis, sanctique connubii contractus est iste. Parum dixi contractus: complexus est. Complexus plane, ubi idem velle, et nolle idem, unum facit spiritum de duobus.»
Et paucis interjectis subjicit: «Amor sibi abundat, amor, ubi venerit, cæteros in se omnes traducit, et captivat affectus. Propterea quæ amat, amat, et aliud novit nihil. Ipse qui honori merito, merito stupori et miraculo est; amari tamen plus amat. Sponsus et sponsa sunt. Quam quæris aliam inter sponsos necessitudinem vel connexionem, præter amari et amare?» Et mox: «Exigit Deus timeri ut dominus, honorari ut pater, ut sponsus amari, etc. Ipse (amor) meritum, ipse præmium est sibi. Amor præter se non requirit causam, non fructum. Fructus ejus, usus ejus. Amo, quia amo; amo ut amem. Magna res amor, si tamen ad suum recurrat principium, si suæ origini redditus, si refusus suo fonti semper ex eo sumat, unde jugiter fluat. Solus est amor ex omnibus animæ motibus, sensibus atque affectibus, in quo potest creatura, etsi non ex æquo, respondere auctori, vel de simili mutuam rependere vicem.»
Ex quibus omnibus demum concludit S. Bernardus: «Esto quod honor regis judicium diligat, sed sponsi amor, imo sponsus amor solam amoris vicem requirit et fidem. Liceat proinde redamare dilectam, quidni amet sponsa, et sponsa amoris? Quidni ametur amor? Merito cunctis renuntians affectionibus aliis, soli et tota incumbit amori, quæ ipsi respondere amori habet in redhibendo amore. Nam et cum se totam effuderit in amorem, quantum est hoc ad illius fontis perenne profluvium?» Denique Richardus de S. Victore, tract. De gradibus charitatis, cap. 1: «Charitas, inquit, est vita fidei, spei robur, et omnium intima vis et medulla virtutum. Hæc vitam ordinat, affectus inflammat, actus informat, excessus corrigit, mores componit, valens ad omnia et omnibus prævalens, quæ ipsam quoque omnipotentiam quodam modo reddit impotentem.» Exemplum dat Moysem, qui ex charitate orans pro populo adorante vitulum, ligavit quasi manus Dei, ut diceret: «Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos,» Exod. XXXII, 10; et post nonnulla: «Sola quæ Deum tenere possit vis amoris est, quæ non solum teneri se patitur, sed quod non teneatur pie conqueritur in Propheta: Quæsivi de eis virum, qui interponeret sepem, et staret oppositus contra me pro terra, ne dissiparem eam: et non inveni,» Ezech. XXII, 30. Denique ita concludit: «In adversis fortis, sed fortior in prosperis: solus enim Christi amor est, qui ridentis et irridentis fortunæ pure blanditias spernit et conspuit, sapore dulciori delectatus, cujus respectu omnis dulcedo amara est, omnis jucunditas mæror est, omne pulchrum fædum, omne suave molestum.» Porro Beda et S. Ambrosius, lib. De Isaac, cap. V, hæc adaptant S. Magdalenæ, Christi post resurrectionem pedes tenenti.
Symbolice, Philo Carpathius et tres Anonymi apud Theodoretum censent mentem vocari domum matris, id est Dei sapientiæ, quæ omnium rerum est causa et mater: mens enim sapientiæ capax, est quasi domicilium Verbi ob similitudinem: eadem est cubile, propter arcanos virtutum ejus thesauros, quos velut imago in se reconditos servat; unde Philo: «Per domum matris, inquit, cor cœlestis sapientiæ ipsius Verbi arbitror intelligi, et per cubiculum genitricis hoc ipsum cor. Nam domum quidem propter illud puto dictum, quod legitur: Inhabitabo in illis et inambulabo, inter eos, II Cor. VI, 16. Per cubiculum vero (quoniam in cubiculo quæque optima collocantur et pretiosa) fides, spes, charitas, justitia, fortitudo, temperantia, patientia, virtus; hæc quidem non corporis, sed animi sunt ornamenta.»
Exempla hujus sententiæ sunt, David, dicens Psal. LXXII, 28: «Mihi autem adhærere Deo bonum est;» S. Paulus, dicens Rom. VIII, 35: «Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia? an fames? an nuditas? an periculum? an persecutio? an gladius? etc. Certus sum enim quia neque mors, neque vita,» etc. Præclare S. Bernardus, serm. 79: «Glutino bonum est, ait Isaias, cap. XII, 7. Quid hoc tenacius glutino, quod nec aquis eluitur, nec ventis dissolvitur, nec scinditur gladiis? Denique aquæ multæ non potuerunt exstinguere charitatem. Tenui eum, nec dimittam.» Et S. Patriarcha, Genes. XXXII, 26: «Non dimittam te, inquit, nisi benedixeris mihi. Ita ista non vult eum dimittere, et forte magis quam Patriarcha id non vult, quia nec pro benedictione quidem, siquidem ille benedictione accepta dimisit eum, hæc autem non sic. Nolo, inquit, benedictionem tuam, sed te. Quid enim mihi est in cœlo? et a te quid volui super terram?» Psal. LXXII, 25. «Non dimittam.» Subjicit deinde Christum magis tenere animam sanctam, quam ab ea teneatur: «Nec minus forsitan ille teneri vult, cum perhibeat dicens, Prov. VIII, 31: Deliciæ meæ esse cum filiis hominum. Quodque pollicens ait, Matth. XXVIII, 20. Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi;» «Quid hac copula fortius, quæ una duorum tam vehementi voluntate firmata est?» Subdit S. Bernardus Christi introductionem in domum afferre salutem, ingressum vero in cubiculum afferre peculiarem gratiam: «Sufficiebat, inquit, ad salutem, si domum intraret; at secretum cubiculi signat gratiam. Hodie, ait, huic domui salus facta est, Luc. XIX, 9. Quidni sit domesticis salus, Salvatore ingresso domum? Sed quæ in cubiculum meretur recipere, seorsum habet secretum suum sibi. Salus domui fit: thalamo deliciæ reconduntur.»
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Beata Virgo, anxie quærens Christum perditum, eum inter doctores in templo reperit, tenuit eum nec dimisit, donec introduceret eum in domum matris suæ, id est in Judæam, permittens Christo, orbansque se ejus dulcissima præsentia, ut ipse prædicando obiret vices et castella, omnesque sibi per fidem et gratiam copularet. Unde et ipsa fuit causa primi miraculi Christi, scilicet conversionis aquæ in vinum ad nuptias in Cana Galilææ, propter quod discipuli Christo crediderunt, ut docet S. Joannes, cap. II, 11. Eadem erit causa, cur Synagoga Judæorum in fine mundi per Eliam convertatur ad Christum, perinde ac ipsa causa est, cur plerique peccatores pœniteant et convertantur ad Christum, uti patet ex historiis et vitis sanctorum. Denique ipsa a Christo introducta in cœlum eodem animas sibi devotas introducit, uti docent S. Bernardus, S. Anselmus, S. Germanus, S. Bonaventura et cæteri, qui de laudibus Virginis scripserunt.
VOX SPONSI.
VERS. 5. ADJURO VOS, FILIÆ JERUSALEM, PER CAPREAS CERVOSQUE CAMPORUM, NE SUSCITETIS, NEQUE EVIGILARE FACIATIS DILECTAM, DONEC IPSA VELIT.
Hæc verba hic iterantur, jam enim audivimus ea, cap. II, vers. 7: quare videtur sponsa iterato hic in somnum et exstasin incidisse. Primo, in exstasin eam incidit, cap. II, vers. 5, dicens: «Fulcite me floribus, stipate me malis: quia amore langueo:» amor enim vehemens parit exstasin, imo exstasis est sublimissimus et perfectissimus amoris actus. «Est enim exstasin faciens divinus amor,» ait S. Dionysius, De Divin. nom. Ab exstasi hac videtur excitata sponsa, hoc cap. III, vers. 1 et 2, dicens: «Surgam, et circuibo civitatem: per vicos et plateas quæram quem diligit anima mea;» sed partim ex labore et circuitu quærendi sponsum, partim ex inventione et præsentia sponsi, de quo mox subdit: «Inveni quem diligit anima mea: tenui eum; nec dimittam,» rursus ex vehementi amore et gaudio quo perfundebatur, et quasi liquescebat fruens sponso unice dilecto in ejus sinu corruens et indormiens, incidit in animi deliquium et exstasin, a qua sponsus vetat eam excitari: quia ipse ut sponsam amat ardentissime, sic vicissim ab ea se amari, et amando teneri ardentissime cupit. Multa enim in dramate hoc, uti et in aliis subtacentur; sed ex adjunctis intelliguntur, et interpreti supplenda sunt.
Parabolice, significat Ecclesiam primitivam, id est, apostolos post laborem et distractionem aliquot annorum, quos convertendæ Judææ impenderunt, recepisse se per aliquod tempus ad quietem orationis et otium contemplationis, ut vires mentis restaurarent, ac se ardentius ad novos majoresque labores, puta ad conversionem omnium gentium compararent. Ad hoc enim opus erat ingenti spiritu, quem orando excitare et a Deo postulare par erat; unde Christus vetat eos ab hoc somno et quiete tam pia excitari. Apostolos imitentur viri apostolici, ut post labores actionis, subinde ad otium contemplationis se recipiant, ut vires animi restaurent, et novos ardores evangelizandi concipiant.
Cæterum versum hunc explicui, cap. II, vers. 4; quare nil aliud hic addendum occurrit.
Hic finitur secunda pars libri, sive secundus actus hujus dramatis; sequitur tertius.
TERTIA PARS CANTICI, SIVE TERTIUS ACTUS DRAMATIS.
Sicut actu secundo, qui fuit a cap. 2, vers. 8, hucusque, Salomon descripsit Ecclesiae adolescentiam, sive incrementa et propagationem: sic hoc actu tertio, qui hic incipit, et protenditur usque ad cap. V, vers. 2, describit ejusdem virilem aetatem sive perfectionem, qua ad summum quasi fastigium, suumque culmen provecta et exaltata est. In hoc carmine, ait Titelmannus, quod ad finem usque capitis perdurat, Spiritus Sanctus loquitur, mirificeque commendat Ecclesiae pulchritudinem sub diversis comparationibus. Primo quidem, sub similitudine mulieris speciosae, cum magna gloria sursum ascendentis in magna odoramentorum fragrantia. Secundo, sub similitudine pretiosi lectuli regis Salomonis, fortissimorum virorum semper muniti praesidio. Tertio, sub comparatione pulcherrimi, aspectuque jucundissimi ferculi, sive vehiculi regii. Post quae deinde Spiritus idem filias Jerusalem, puta fideles animas, ad sponsi debitum cultum concludendo exhortatur, dicens: Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem. Vide dicta in Prooemio, cap. III.
VOX SYNAGOGAE PRIMITUS AD CHRISTUM CONVERSAE, De ecclesia gentium.
VERS. 6. QUAE EST ISTA, QUAE ASCENDIT PER DESERTUM, SICUT VIRGULA FUMI, EX AROMATIBUS MYRRHAE, ET THURIS, ET UNIVERSI PULVERIS PIGMENTARII?
QUAE EST ISTA, QUAE ASCENDIT PER DESERTUM (Syrus et Arabicus, ex deserto), SICUT VIRGULA FUMI EX AROMATIBUS MYRRHAE, ET THURIS, ET UNIVERSI PULVERIS PIGMENTARII? puta aromatarii sive apothecarii, qui aromata in pulverem redigit, commiscet, componit, etc.
Quoad speciem dramatis, introducitur hic Sulamitis, sive sponsa Salomonis statura procera, decore ac magnifice incedens, atque ex deserto, id est, ex rure et agro suburbano ascendens ad sponsum Salomonem, residentem in Jerusalem et monte Sion; ibi enim erant templum et regia Salomonis, q. d. Quae est ista virgo rusticana, quae evecta ad thalamum regium ita splendide incedit? Hinc ipsa comparatur virgulae fumi aromatum, qui recta ascendit in altum, et suavem exspirat odorem; quare illam videntes, illique obviantes, decorum et magnificum ejus incessum admirantes, inter se quaerunt et exclamant: "Quae est ista quae ascendit," etc. q. d. Undenam tantae in deserto deliciae? unde tantus in rustica et alienigena puella decor et majestas? qui crescit ut virgula fumi; quia quo magis in altum vapor fumi aromatum ascendit, eo magis eorum fragrantia percipitur.
Pro virgula, hebraice est תמירות temiroth (quae vox tantum hic reperitur, et Joelis cap. II, 30, ubi Noster et Septuaginta vertunt, vaporem), id est palmae, sed artificiales, uti sunt similitudinariae et expictae. Fumus enim recta ascendens similis est palmae, quae ex variis ramis coalescens et compacta, arborum omnium est rectissima, densissima et pulcherrima; superne enim ramos circumquaque late diffundit, iisque quasi coma cingitur et coronatur: simili autem modo fumus ex variis aromatibus exhalans coalescit, et in altum scandit rectissime, densissime et pulcherrime, ac superne in varias partes quasi ramos se secans, et in plures quasi vaporum globos sese agglomerans, iis quasi coma variegata ornatur et circumvolvitur.
Unde rabbini et Pagninus vertunt, quae est ista quae ascendit sicut columnae fumi sursum ascendentes sicut palma? Aquila apud Theodoretum, sicut similitudo fumi; Symmachus, tanquam incensi vaporatio; Septuaginta ως στέλεχος καπνού, id est sicut truncus, vel stipes, aut virgula fumi. Mirum est ergo S. Ambrosium, epist. 62, legere, sicut vitis propago. Noster apte vertit, virgula, quia hebraeum temiroth est diminutivum a תמר thamar, id est palma; temiroth ergo est palmula, sive parva palma, aut virgula similis palmulae. Syrus, sicut incensum fumi; Arabicus, quasi thurificata ramis thuris.
Rursum pro ex aromatibus, Noster cum Symmacho legit מקטורת miketoret, id est ex incenso, ex suffimento, vel suffitu et thymiamate, quod fit ex aromatibus; jam aliis punctis legunt מקוטרת mecuttereth, id est suffita, vel suffumigata; sed eodem redit sensus. Quocirca Septuaginta vertunt, quae est ista quae ascendit e deserto tanquam truncus fumi evaporans myrrham et thus, ex omnibus pulveribus unguentarii? Aquila, sicut similitudo fumi ex suffimento myrrhae et thuris, etc. S. Ambrosius, epist. 62, sicut vitis propago fumo incensa, odorificata myrrha et thure ab omnibus pulveribus unguenti.
Grammaticalis ergo corticis littera sensus est, q. d. Obviantes sponsae, eamque admirantes dixerunt: Quae est ista sponsa procera et decora, tam magnifice per agrum incedens versus Jerusalem, ac suavissimum odorem exspirans? quo enim magis incedendo ascendit, eo procerior apparet, ac suaviorem myrrhae, thuris caeterorumque aromatum exhalat odorem, adeoque persimilis videtur virgulae, sive columellis fumi, quae instar palmae recta ascendunt in altum, ac gratissimum myrrhae, thuris et aromatum (ex quibus in pulverem redactis commistae et conflatae sunt) igne incensorum halitum exspirant, et obviis quibusque aspirant.
Chaldaeus de more haec de Synagoga accipit typice; nam Synagoga typus fuit Ecclesiae: "Quando, inquit, ascenderunt filii Israel de deserto, et transierunt Jordanem cum Josue filio Nun, dixerunt populi terrae: Quae est ista gens electa, quae ascendit de deserto, suffumigata ab incenso aromatum, et adjuta propter meritum Abrahae, qui servivit et oravit coram Domino in monte Moriah, et extersa oleo unctionis propter justitiam Isaac, qui ligatus fuit in domo Sanctuarii, qui vocatus est mons thuris, et fiunt ei mirabilia propter misericordiam Jacob, cum quo luctatus est usque ad ascensum aurorae, et praevaluit illi, et liberatus est ipse, et duodecim tribus ejus."
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Primitiva Ecclesia ex apostolis caeterisque Judaeis in Sion et Jerusalem collecta, audita S. Cornelii per S. Petrum, ac gentium per S. Paulum et Barnabam conversione, admirans exclamat: "Quae est ista" nova et bella Ecclesia, ex deserto gentilismi tenuiter et graciliter ascendens sicut virgula fumi, sed ex continua fumi ascensione sursum agglomerans sese in magnam crescit amplitudinem, atque suavissimum virtutum exspirat odorem? Spirat enim thura, id est Christi deitatem: credit enim Christum esse Deum, illique thura, id est sacrificia et divinos offert honores; ac myrrham humanitatis et passionis Christi: credit enim Christum Deum pro nobis assumpsisse humanam naturam, in eaque passum, crucifixum, mortuum et sepultum; ac universum pulverem pigmentarium, id est reliquam doctrinam evangelicae praedicationis exhalat, et quaquaversum diffundit.
Ita Philo Carpathius, Justus Orgelitanus, Theodoretus, Aponius, Beda et Anselmus qui censent haec esse verba fidelium primitivae Ecclesiae, licet Rupertus censeat haec esse verba sponsi Christi, Cassiodorus vero esse sodalium sponsi.
Audi Theodoretum: "Non immerito anima pia similis dicitur fumo suffimenti, quae, ut Apostolus ait, membra sua constituit hostiam viventem, sanctam, Deo placentem; dicitur autem redolere myrrham, thus, ex universis pulveribus pigmentarii, quia Christi humanitatem per myrrham designatam, et divinitatem significatam per thus adorat, sponsique tum mortem credit, tum essentiam sempiternam confitetur, sicque ex universis pulveribus pigmentarii myrrham et thus ipsius admirari angelos sanctos; quoniam etsi ea habeat alias virtutes, ex divina Scriptura tanquam ex pigmentarii officina depromptas, in ipsa tamen excellit myrrha et thus, id est sponsi divinitatis, et humanitatis cognitio."
Rursum Ecclesia spirat thura, quia orationi est dedita; et myrrham, quia studet mortificationi affectuum, ut veterem Adam exuat, et novum induat, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis, Ephes. IV, 24; ac universum pulverem pigmentarium, id est humilitatem, obedientiam, eleemosynam, ceterasque virtutes, quae comites, imo filiae sunt orationis et mortificationis. Sicut enim aromata contrita et in pulverem contusa igneum, quem in se concludebant, halitum exhalantes, suaviorem exspirant odorem: sic et virtutes per humilitatem quasi comminutae et contritae suavius Deo et hominibus olent. Ita S. Gregorius, Beda, Aponius et ceteri, ac S. Ambrosius, lib. De Isaac, cap. V.
Hic sensus liquet ex eventu quem historice narrat S. Lucas, Actor. X, 43 et seq., ubi fideles Judaei audientes gentium conversionem, admirantes exclamaverunt: "Quia et in nationes gratia Spiritus Sancti effusa est." Ergo et gentibus dedit Deus poenitentiam ad vitam. Item ex eo quod de hac conversione gentium praedixit Isaias, cap. XXXV, vers. 1: "Laetabitur deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium. Germinans germinabit, et exsultabit laetabunda et laudans: gloria Libani data est ei: decor Carmeli et Saron: ipsi videbunt gloriam Domini, et decorem Dei nostri."
Et cap. XLI, vers. 18: "Aperiam in supinis collibus flumina, et in medio camporum fontes: ponam desertum in stagna aquarum, et terram inviam in rivos aquarum. Dabo in solitudine cedrum, et spinam, et myrtum, et lignum olivae: ponam in deserto abietem, ulmum, et buxum simul." Et cap. XLIII, vers. 19: "Ecce ego facio nova, et nunc orientur, utique cognoscetis ea: ponam in deserto viam, et in invio flumina. Glorificabit me bestia agri, dracones et struthiones: quia dedi in deserto aquas, flumina in invio, ut darem potum populo meo, electo meo." Vide ibi dicta. Hoc est quod admiratur Apostolus, Ephes. II, 11: "Quod aliquando, inquit, vos gentes in carne, etc. Quia eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo Jesu vos, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi."
Imo cadentibus a fide Judaeis, in Ecclesiam subrogatae sunt gentes: quod obstupescens Apostolus exclamat, Rom. XI, 33: "O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus!"
Porro, conversio gentium fuit admirabilis respectu omnium causarum: primo materialis, quia conversi fuere homines superbi, carnales, feri, barbari, et inepti ad disciplinam Christi; secundo formalis, quia conversio et sanctitas christiana consistit in mortificatione passionum, in humilitate, in castitate, in patientia, in amore inimicorum, et similibus, quae naturae corruptae repugnant; tertio efficientis, quia facta est ab apostolis, qui erant piscatores, pauperes, viles, rudes, illitterati, infacundi, uti docet Apostolus, I Cor. I, 21; quarto finalis, quia finem habet gloriam, non terrenam, sed coelestem: unde contra naturam quasi in coelum conscendere debet.
Hinc dicit ascendit, primo, quia sicut vapor fumi terrestris, vel palustris radiis solis excitatus de deserto ascendit in altum, sic e deserta gentilitate, radiis gratiae Christi excitatus ascendit suavissimus vapor et odor contritionis, orationis et ceterarum virtutum. Secundo, quia Christus ascendens in coelum post se trahit Ecclesiam, ut mentem et cor transferat ad superna, ac per coelestem gloriam; unde ait Apostolus: Nos "consedere fecit in coelestibus in Christo Jesu," Ephes. cap. II, vers. 6. Quocirca Ecclesia non tantum triumphans, sed et militans vocatur coelestis, imo coelum, quia e coelo a Deo vocatur ad vitam coelestem, ipsumque coelum, juxta illud, Apocal. cap. XXI, vers. 2: "Vidi sanctam civitatem Jerusalem novam descendentem de coelo, a Deo paratam, sicut sponsam ornatam viro suo." Qua de causa coetus gentium hic de deserto idololatriae et gentilismi ascendere dicitur ad Ecclesiam militantem Christi, utpote vocatione altam, et doctrina vitaque coelestem.
Tertio, quia alludit ad ascensum et iter Hebraeorum ex deserto Arabiae, duce Moyse in Sion et Jerusalem, praevia columna ignis et nubis; hic enim erat typus Ecclesiae gentium ex deserto infidelitatis ascensurae ad primitivam Ecclesiam apostolorum, et fidelium ex Judaeis conversorum in Jerusalem et Judaea.
Sensus ergo est, quem pathetice exprimit Cosmas Hortolanus, q. d. Primitiva Ecclesia, id est primi fideles a Judaeis conversi, Paulo et Barnaba convertentibus gentes ad Christum, Actor. XIII, 48: Quid est, o Paule et Barnaba, quod ego de deserto gentium surgere video? quae est ista nova sponsa, quam vos pronubi ex desertis gentibus ascitam in sponsi mei thalamum inducitis tantopere suffumigatam, myrrhae et thuris omniumque aromatum unguentarii arte contritorum ac commistorum suffitum spirantem, ut qui ex ea exhalat vapor, virgulam primum, deinde in altum se agglomerans altissimas palmas et columnas referre videatur? nimirum propter assiduas orationes et omnis generis pia opera, quae ex fide et charitate qua ipsa tota ardet, cum prodeant, velut suavissimi holocausti nidores, usque in Dei conspectum in coelum continenti caligine sese attollunt, ac sponsum meum vehementer oblectant.
Quis unquam credidisset tantam gentium multitudinem olim Christi ignaram, a republica israelitica alienam, testamentorum promissionis extraneam, omni spe et vel ipso Deo carentem, nunc civitatis Dei jure esse donatam, quin et repudiata Synagoga matre mea, Christi sponsi mei conjugio nobilitatam? Admirabantur olim, et stupebant plane gentes chananaeas, cum viderent majores nostros de deserto Arabiae ascendere, et praecedente eos columna fumea, interdum et ignea de nocte in suas invadere possessiones. Jam nunc vicissim miramur Judaei, gentes e deserto infidelitatis ascendere, et fidei ac charitatis suae caliginosum, suavissimeque olentem fumum instar palmarum et columnarum aromaticarum sursum spirantes, in regnum evangelicum genti nostrae haereditarium irrumpere.
Sed quas vobis doctoribus, intelligo cohaeredes mihi, et corporales, ac comparticipes sum promissionis, a Deo electas, civitatem nostram, omnesque fortunas cum ipsis lubens communico. Quas video virgines animas fide, charitate, et consummata justitia mihi proximas vobis paranymphis Christo meo desponsatas, et ad ipsum (ut Regium vatem memini praedicere) adductas esse, in communem thalamum laetabunda et prae gaudio gestiens admitto.
Symbolice, tres Anonymi apud Theodoretum sic explicant: "Quaenam est ista quae ex habitu a perturbationibus remoto per virtutem et scientiam ad Deum sublata conscendit, velut surculus fumi, qui ab igne sylvam depascente levis in aera tollitur. Sic enim anima spiritu succensa, per actionem quidem carnis crassitudinem, per contemplationem autem rerum species extenuans, probis tum moribus, tum sermonibus levis ad Deum fertur, nec terreno pondere deprimitur. Hac ratione myrrham et thus ex aromatibus, atque universo pulvere pigmentarii redolens, ad coelestem sponsum provehitur."
Singula deinde singulis ita adaptant: "Virtute igitur quasi myrrha, cum carnis sensum mortificat, fragrat; scientia vero quasi thure, tanquam veritatis notis, seipsam divinam imaginem ostendit. Ita rerum naturas pertransiens, suaviter olet ad earumque tendit auctorem; ex quibus instar pulveris earum rationes et modi excitantur ei, attenuante his veritatis semitis exploratricibus accurato sermone, qui totum hoc tanquam in igne spiritus excoquit."
Subtilissimae considerationis eventilandae, ne quid forte in illis durum resideat. Porro S. Ambrosius, pro sicut virgula fumi, legit sicut vitis propago, quod licet ab Hebraeo et Graeco dissonet, commodum tamen habet sensum. Ecclesia enim gentium quasi palmes inserta est viti, puta Christo, quia ab eo omnem fidem, gratiam, sanctitatem, sapientiam, spiritum haurit, sicut palmes omnem suam vim et succum haurit a vite. Rursum etsi palmes aliquid e terra necessario capit, illud tamen non sugit vastum atque immundum, quale terrenum est, sed per vitis radices extenuatum prius atque purgatum, et in aliam quamdam puriorem naturam ante conversum.
Ambrosius, pro sicut virgula fumi, legit sicut vitis propago, quod licet ab Hebraeo et Graeco dissonet, commodum tamen habet sensum. Ecclesia enim gentium quasi palmes inserta est viti, puta Christo, quia ab eo omnem fidem, gratiam, sanctitatem, sapientiam, spiritum haurit, sicut palmes omnem suam vim et succum haurit a vite. Rursum etsi palmes aliquid e terra necessario capit, illud tamen non sugit vastum atque immundum, quale terrenum est, sed per vitis radices extenuatum prius atque purgatum, et in aliam quamdam puriorem naturam ante conversum.
Sic Ecclesia omnem cibi, potus, vestis et rerum terrenarum usum per gratiam Christi emundat, expolit et perficit, ut ab iis non polluatur, sed sanctificetur, nec terrestris, sed coelestis evadat; quia omnibus iis utitur non ad gustum, sed ad Dei gloriam, et suam aliorumque salutem juxta legem et voluntatem Dei. Hoc est quod ait Christus: "Sicut palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit in vite, sic nec vos nisi in me manseritis. Ego sum vitis, vos palmites: qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum; quia sine me nihil potestis facere," Joan. XV, 4.
Audi S. Ambrosium, lib. De Isaac, cap. V: "Quae est ista quae, cum ante in inferno derelinquebatur, nunc inhaeret Dei Verbo; quae per desertum, nimirum per hunc terrae locum incultum sentibus, et spinis nostrorum obsitum delictorum, ascendit sicut vitis propago in superiora se subrigens, velut fumus natus ex igne atque alta petens? tunc praeterea bonis operibus fragrat, odor autem ille orationis piae redolet suavitatem, quae tanquam suave piae precationis fragrat unguentum; quia de aeternorum et invisibilium, non de corporalium petitione compositum est; praecipue tamen myrrham redolet et thus, eo quod peccatis mortua sit et Deo vivat."
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima tendente ad perfectionem.
Angeli, inquit Nyssenus, Theodoretus, S. Ambrosius aliique, et homines talem animam cernentes, quasi admirantes dicunt: Quaenam est ista, quam strenua, quam fortis, quae cum descendere deberet, eo quod ex Adae terra compacta est, originisque pondere per ima scelerum praecipitem se dedit, nunc vi nova planeque mira in virtutis ardua conscendit? Ascendit, inquam, de deserto mundi, ubi solitudo est virtutis et sanctitatis, ubi inter homines animales et crassos, qui nil nisi terrena cogitant et sapiunt, ac inter dracones, id est daemones, periculose degit et vivit, quos omnes praetergressa, sola in altum perfectionis culmen animose scandit. Persimilis est virgulae fumi ex myrrhae thurisque aromate, igne adusto exsurgenti; nam mortificationis amarulentae myrrha, et orationis thus traditum divini amoris incendio, sursum fertur, et ut virga quaedam directionis, igneo charitatis motu in Deum extenditur: mortificatio enim carnis pondus, quod mentem degravat, extenuat; oratio vero quae sponte sua fertur sursum, est spiritualis levitas, qua mens hiat in superna: hisce ergo duabus quasi levitatis alis anima vehitur sursum.
Et universi pulveris pigmentarii, quia Deus velut scientissimus pigmentarius animam piam tentationibus, tribulationibus, morbis, persecutionibus, quasi malleis conterit, humiliat et quasi in pulveres redigit, ut ejus patientiam et virtutes probet, acuat et perficiat; hae enim tot aerumnis quasi attritae, dum ab igne charitatis corripiuntur et suavius fragrant, et rectius in Deum instar virgulae fumi feruntur: penetrat enim eas tritas ignis facilius, et in subtiliorem quamdam naturam concurrit, sicut odorati pastilli priusquam acerris vel thuribulis injiciantur, solent conteri, ac in pulverem redacti prunis injiciuntur, ut citius excitetur fumus, ocyusque exspiret suavis illa fragrantia, quae naribus hauriatur. Ita S. Gregorius, Cassiodorus, Beda, Philo, Joannes Carmelita et caeteri.
Audi S. Gregorium: "In deserto anima sancta vivit, dum regno exsul, inter bestias, daemones videlicet, degit. Hic enim etsi non omnino a sponso deseritur, tamen dum in carne est, nondum ad certam ejus visionem admittitur, dum ab eo per exsilia et tentationes peregrinatur; quia dum adhuc cum eo non regnat, deseri ab eo sibi videtur. Ob hoc semper laborat ut ascendat, ut quem valde diligit, magis ac magis sentiat; quatenus quoniam perfecte cum in deserto non tenet, vel ipso ejus desiderio se reficiat, ut sic in via roborata, quandoque ad hoc quod diu concupivit, perveniat."
Subdit deinde post nonnulla Gregorius: "Bene autem sicut virgula fumi ascendere dicantur, quia et odorem bonae famae et subtilitatem mentis habere dicuntur." Mox dat causam cur fumus hic myrrhae et thuris sit: "Myrrha quippe mortuorum corpora condiuntur ne putrescant, thura vero accenduntur ut redoleant. Per myrrham ergo carnis mortificatio designatur: per thus vero orationum munditia intelligitur. Sancta igitur anima, dum carnem suam a putredine vitiorum mortificat, dum omnes mundi voluptates per continentiam abnegat, quasi myrrham mortuo corpori adhibet, ut post judicium a corruptione aeterna sanum permaneat. Cum vero se ad coelestia majori desiderio accendit, et a cordis cubiculo omnes superfluas cogitationes ferventer abjicit, quasi thuribulum cor suum coram Deo facit, in quo dum per dilectionem virtutes congregat, quasi carbones in thuribulo coaptat, in quo seipsam mens in conspectu Dei igne charitatis accendat. Dumque ferventes et mundas orationes ad Deum immittit, quasi fumum aromatum ex thuribulo educit, ut coram dilecto suave redoleat, et proximos ad ejus amorem concitet."
Denique notat Gregorius dici pulverem pigmentarii, non pigmentum, causamque subjicit: "Pigmenta quippe facimus, quando virtutes congregamus in corde. Quando vero ipsas nostras virtutes per singula quaeque opera diligentius retractamus, ne quid in operibus nostris incultum remaneat, ne inter virtutes vitium lateat; tunc procul dubio unguenta virtutum quasi in pulverem tundimus, ut eo mundiora sint opera nostra, quo subtilius ea ab omni subreptione vitiorum discernere non cessamus. Hujuscemodi mentes dilecto suo delectabiles se per ejus gratiam faciunt, et dum ab omni mundano strepitu se dividunt, locum in quo sponsus requiescat in seipsis componunt."
Igitur anima sancta se in holocaustum offerens Deo per orationem quasi thus, et per mortificationem quasi myrrham, et per omnem pulverem pigmentarium, id est per eleemosynam et quamlibet aliam virtutem charitatis igne succensam, recta ascendit ad Deum, illique fragrantissimum thymiama exhalat in odorem suavitatis, quo oblectatur et pascitur Deus.
Porro per desertum, primo notat mundum et mundanos. Primo, quia, ut ait Richardus de S. Victore, mundus sterilis est et arescit, nec fructum habet; quia non novit Christum, nec Spiritum Sanctum potest accipere. Secundo, quia, ut idem addit, amatores ejus deserti sunt, quia deseruntur a Deo, et quia ipsum deserunt Deum. Sicque per desertum istud ascendit pia anima, quatenus a malorum consortio se segregat, et ad bonos dilectione transit, eosque imitatur, quatenus inter desertos a gratia, et inter descendentes proficit. Tertio, quia, ut idem addit, seipsum (et sui amatores) deserit et in se deficit; quotidie enim cum tempore gaudia temporis transcunt, et quot dies, tot gaudia dierum praetereunt. Unde cum gaudia ista anima perfecta contemnit, et ad supernum et verum gaudium tendit, per desertum ascendit.
Hugo vero de S. Victore: "Mundus, ait, est desertum propter copiam malorum et inopiam bonorum." Rursum cor pravum ait esse desertum, quia culturam non habet, et germinat noxia, et in eo bestiae habitant. Unde S. Bernardus, serm. 59 ex parvis: "Ascendit, inquit, anima poenitens per desertum, terram scilicet inviam et inaquosam, peccatorum suorum recordando."
Secundo, per desertum Rupertus accipit vitam solitariam, Beda, conversionem sanctam: "Quae a mundi illecebris separata, Dei tantum legi scrutandae, et coelestium praeceptorum sit observationi dedita, quae esuriens et sitiens justitiam manna solummodo verbi coelestis vescatur, et fonte vitae, qui de spiritali petra emanat, potetur, juxta illud: 'Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea. In terra deserta, et invia, et inaquosa: sic in sancto apparui tibi,' Psalm. LXII, 2. Qualis est vita religiosorum."
Tertio, Hugo Victorinus, lib. I Erudit. Theol. cap. III: "Desertum, inquit, est cor bonum, quia longe est a strepitu et tumultu, et non conculcatur frequentia terrenarum actionum et cogitationum, sed virens permanens, et floridum, germina virtutum producit, et canit ibi turtur Spiritus Sanctus; et non auditur vox hominis, neque ad hominem pertinentis."
Hae omnia designant Deum per humilia et humiles magna et praestantia operari, in operibus tum naturae, tum potius gratiae. Secundo, Cassiodorus: Anima sancta, ait, vocatur virgula fumi, quia gracilis est et delicata, disciplinis Spiritus Sancti attenuata, subtilis, non habens grossitudinem carnalium desideriorum. Sic et S. Gregorius. Ergo anima pia recta esse debet et subtilis, ut in coelum sese porrigat et extendat: "Sicut virgula recta est et gracilis, in longum porrecta, ait Hugo de S. Victore, lib. II Erudit. Theol. cap. CX: quia tantum sursum tendit, recta esse debet, et quia arcta est via, gracilis, et quia longa, porrecta. Item non est virgula ligni insensibilis et duri, sed fumi, qui speciem habet, substantiam non habet. Cum enim cernitur, aliquid esse videtur; cum manus apponitur, nihil invenitur. Sic bonus quisque hic esse videtur per carnis speciem, sed hic non est per dilectionem. Item fumus de igne ascendit, quia desiderium ex amore venit. Et qualis fumus? ex aromatibus myrrhae. Pigmentarius est Christus, pigmenta virtutes, myrrha mortificatio carnis, thus mentis devotio; universus pulvis pigmentarii, virtutum omnium multitudo."
Cassiodorus: Anima sancta, ait, vocatur virgula fumi, quia gracilis est et delicata, disciplinis Spiritus Sancti attenuata, subtilis, non habens grossitudinem carnalium desideriorum. Sic et S. Gregorius. Ergo anima pia recta esse debet et subtilis, ut in coelum sese porrigat et extendat: "Sicut virgula recta est et gracilis, in longum porrecta, ait Hugo de S. Victore, lib. II Erudit. Theol. cap. CX: quia tantum sursum tendit, recta esse debet, et quia arcta est via, gracilis, et quia longa, porrecta. Item non est virgula ligni insensibilis et duri, sed fumi, qui speciem habet, substantiam non habet. Cum enim cernitur, aliquid esse videtur; cum manus apponitur, nihil invenitur. Sic bonus quisque hic esse videtur per carnis speciem, sed hic non est per dilectionem. Item fumus de igne ascendit, quia desiderium ex amore venit. Et qualis fumus? ex aromatibus myrrhae. Pigmentarius est Christus, pigmenta virtutes, myrrha mortificatio carnis, thus mentis devotio; universus pulvis pigmentarii, virtutum omnium multitudo."
Tertio, S. Bernardus, serm. 59 inter parvos, haec accipit de ascensu animae peccatricis per poenitentiam: "Ascendit, inquit, anima poenitens per desertum, peccatorum suorum recordando. Ascendit sicut virgula eadem peccata humiliter confitendo. Quae confessio recte fieri sicut virgula fumi dicitur, quia per plures peccatorum species, tanquam fumus de thuribulo per plura foramina derivatur. Et notandum quod, cum fumus nunquam habeat splendorem, nonnunquam tamen habere possit odorem. Quod hic fumus confessionis odorem quemdam pietatis habeat, innuitur ex his quae subjunguntur: Ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii. Confessionem debet semper comitari myrrha et thus, id est mortificatio carnis, et oratio cordis: alterum enim sine altero aut parum, aut nihil prodest. Nam, qui carnem mortificat et orare dissimulat, superbus est." Et paucis interjectis subjicit: "Et universi pulveris pigmentarii. Post recordationem et confessionem peccatorum, post mortificationem et orationem exhibendus est fructus eleemosynarum. Quae bene pulvis dicuntur, quia de terrena substantia fiunt; pigmentarius vero, quia suavissimum odorem emittunt."
Quaeres quid symbolice significet virgula fumi ex aromatibus myrrhae, thuris, etc. Primo, Richardus de S. Victore per virgulam fumi accipit humilitatem, quae ascendit, quia sola sui cultores exaltat. Sponsus ergo non virgae, sed virgulae tenui assimilatur, ut velocitas ascendendi notetur: "Virgulae enim, inquit, quae crescendo grossantur, non nimis in altum ducuntur, sed virgulae, quae velocius et sursum crescunt, subtiliores et minores sunt." Huc facit, quod balsamum, qui est odoratissimus liquor et praestantissimus (sicut ex certa nobis relatione illorum constat, inquit Titelmannus, qui insignem illum balsami hortum, unicum in toto orbe apud Cayrum in Matharaea viderunt) non ex arboribus colligitur, sed quasi virgultis quibusdam sive viminibus, ad eum fere modum, quo apud nos illa crescunt vimina, in quibus uvae crescunt, quas S. Joannis appellamus. In eodem quoque horto alia plurima aromata colliguntur potius ex herbis aut viminibus, quae annuam requirunt culturam, quam ex amplis latisque arboribus.
Victore per virgulam fumi accipit humilitatem, quae ascendit, quia sola sui cultores exaltat. Sponsus ergo non virgae, sed virgulae tenui assimilatur, ut velocitas ascendendi notetur: "Virgulae enim, inquit, quae crescendo grossantur, non nimis in altum ducuntur, sed virgulae, quae velocius et sursum crescunt, subtiliores et minores sunt." Huc facit, quod balsamum, qui est odoratissimus liquor et praestantissimus (sicut ex certa nobis relatione illorum constat, inquit Titelmannus, qui insignem illum balsami hortum, unicum in toto orbe apud Cayrum in Matharaea viderunt) non ex arboribus colligitur, sed quasi virgultis quibusdam sive viminibus, ad eum fere modum, quo apud nos illa crescunt vimina, in quibus uvae crescunt, quas S. Joannis appellamus. In eodem quoque horto alia plurima aromata colliguntur potius ex herbis aut viminibus, quae annuam requirunt culturam, quam ex amplis latisque arboribus.
Unde S. Anselmus notat sponsam in lecto dormire, ut liquet ex versu praeced., et simul dormiendo ascendere: quia, inquit, uno eodemque tempore et soporatur et ascendit, cum ab exterioribus curis desideriisque carnalibus anima se, quantum valet, alienat, et bonae operationis seu cogitationis profectibus ad visionem sui Conditoris appropriat. Ita ipse: sed verius est alium hic esse actum scenae, quo sponsa vigilans inducitur quasi ascendens, uti dixi.
Quarto, Rupertus et S. Bernardus, lib. Sententiarum, per desertum accipiunt simplicitatem et humilitatem Christianam, quia ipsa a multis deseritur: "Quia nullus fere est imitator Christi, qui studeat bonum istud operari. Per hoc desertum necesse est ut ascendamus sicut virgula fumi ex aromatibus, cum virtutum studio et disciplina excitati, proximos nostros ad bene agendi similitudinem incitamus." Haec illi.
Anagogice, S. Ambrosius in Exodi cap. XVI, sic legit sicque explicat: "Quae est ista quae ascendit a deserto sicut vitis propago, fumo incensa, odorificata myrrha et thure ab omnibus pulveribus unguenti? Emole, inquit, et tu fidem tuam, ut sis sicut illa anima, quae Christi in se charitatem excitat, quam mirantur ascendentem virtutes coelorum, quod sine offensione ascendat cum laetitia et jucunditate, sicut vitis propago, et sicut fumus se ad superna subrigat, fragrans odorem resurrectionis piae, et suavitatem fidei. Pulchre autem subtilitatem ejus expressit pulveris comparatione et unguenti commemoratione, quia in Exodo subtile legimus ex multis compositum thymiama, Exod. XXX, 35: illud vero est incensum propheticum, quod est sanctorum oratio, ut dirigatur in conspectu Domini, sicut et David dicit: 'Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo,' Psalm. CXL, 2."
ET UNIVERSI PULVERIS PIGMENTARII.
Id est omnium virtutum, quae in singulis fidelibus resplendent: "quia sicut multa, inquit Aponius, suavissimi odoris aromata in unum pulverem redacta, ad delicias regum a pigmentariis aromata praeparantur; et dum sunt multa in unum corpus collecta, una magni odoris virgula, vaporata ignibus redditur: ita unanimitate multorum populorum confessio rectae fidei et rationum unum suavitatis odorem in conspectu Dei reddere demonstratur, velut pigmentarius rationalis, congregat sensus coelestia aromata."
Quocirca primo, Ecclesia omnibus se spectandam vel noscendam exhibens, suo splendore omnes gentes ad se invitavit et attraxit; hinc comparatur fumo aromatum odoratorum: fumus enim ascendens in omnium, qui oculos habent apertos, aspectum incurrit; odor vero in nares eorum qui caeci sunt, vel oculos habent clausos. Secundo, varietas haec odoris, id est famae omnium virtutum, omnes sibi conciliavit. Alius enim trahitur odore castitatis, alius alterius virtutis. Audi Bedam: "Ecclesia ascendit sicut virgula fumi ex aromatibus, etc., quia una ex multis personis fidelibus construitur: quia diversis floridae virtutibus quaedam instar myrrhae amplius mortificandis carnis voluptatibus insistunt; quaedam ad figuram thuris peculiarius crebris orationibus vacant; aliae aliis bonorum operum fructibus desudant, uno tamen omnes igne spiritus inflammatae, quasi una fumi virgula indiscreto per omnia studio, ac devotione communi vitae coelestis alta requirunt."
Tertio, S. Anselmus per pigmentum accipit virtutes; per pulverem humilitatem, quia ut virtutes Deo et hominibus placeant, debent humilitate ornari, ut homo seipsum quasi in pulverem redigat, seque nihil esse nihilque posse reputet.
Quarto, S. Gregorius, hom. 22 in Ezech., et Cassiodorus per pulverem et pulverisationem aromatum accipiunt subtile examen operum: quia, inquit Cassiodorus, sanctorum actiones magna discretione considerandae sunt, et tanquam cribro subtilissimae considerationis eventilandae, ne quid forte in illis durum resideat.
Quarto et aptissime, S. Gregorius, Justus, Philo, Aponius, Beda et alii per virgulam fumi accipiunt animam ad coelestia anhelantem. Verba S. Gregorii in hunc locum superius recitavi. Audi nunc eumdem, homil. 22 in Ezech. sub finem: "Transcendemus per desiderium omnia, ut mente colligamur in unum. Non jam timore poenarum, non memoria vitiorum, sed amoris flamma succensi, ardeamus in lacrymis cum odore virtutum." Causam subdit: "Sancta quippe electorum Ecclesia, cum ab hoc mundo in sanctis precibus ardenti amore se erigit, per desertum, quod deserit, ascendit; qualiter vero ascendat, adjungit: Sicut virgula fumi ex aromatibus. Fumus de incenso nascitur, quod orationem designat: fumus excutere lacrymas solet. Itaque fumus ex aromatibus, compunctio orationis concepta ex virtutibus amoris, quae tamen oratio fumi virgula dicitur; quia dum sola coelestia postulat, sic recta progreditur, ut ad terrena ac temporalia appetenda pro terreno studio minime reflectatur. Virgula autem et non virga nuncupatur, quia interdum in compunctionis ardore tantae subtilitatis aestuat vis amoris, ut hanc nec ipse animus possit comprehendere, qui illuminatus meruit habere. Bene vero additur myrrhae et thuris: myrrhae enim et thuris sacrificium offerunt, qui et carnem mortificant, et redolentem in conspectu Domini amoris sui hostiam incendunt; myrrham, quia se cruciant, et cruciando a vitiis conservant; thus vero, quia Dei visionem diligunt, ad quam pervenire medullitus exardescunt, seque ipsos ei in sanctis virtutibus exhibent."
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Rupertus censet haec esse verba Christi, humilitatem B. Virginis admirantis et celebrantis, q. d. Tu dicis (sicut Abraham): Pulvis sum terrae, qualem ventus dispergit, aura tollit; et ille dicit: Non, sed pulvis pigmentarius, sive pulvis pigmentarii, pulvis myrrhae et thuris, qualem pigmentarius Spiritus Sanctus conficit ex optimo thure, quod est suavitas mentis; et ex myrrha probatissima, quod est mortificatio sive incorruptio carnis.
Tu dicis: Fumus ego sum teter coram divinis oculis, qualis de camino sive de fumario deficiens ascendit, ascendens deficit; et ille dicit: Non, sed fumus ex aromatibus myrrhae et thuris, qualem decet ascendere de aureo thuribulo ante altare aureum, usque ad os et olfactum Domini. Talis fumus, imo talis fumi virgula, tu, o beata Maria, suavem odorem spirasti Altissimo, coelestibus disciplinis erudita atque extenuata; talis ascendisti per desertum, id est animam habens valde solitariam. Haec pene ad verbum Rupertus.
Porro B. Virgo ascendit sicut virgula fumi myrrhae, thuris et universi pulveris pigmentarii: quia quotidie per actus plurimos, habitibus suae gratiae et virtutum adaequatos (ipsa enim ex aequo cooperabatur gratiae divinae, ut cum haberet gratiae gradus intensos ut centum, eliciebat actus intensos ut centum, itaque merebatur alios centum gradus, idque assidue semper duplicando), mirifice crescebat et proficiebat in mortificatione, in oratione, caeterisque virtutibus, praesertim in humilitate, quam repraesentat pulvis pigmentarii, ita ut in fine vitae gratia et meritis longe superarit omnes homines et angelos, etiam cherubinos et seraphinos collectos et simul sumptos, uti docent Franciscus Suarez et alii.
Rursum S. Hieronymus, tom. IX, epist. 10 ad Paulam et Eustochium, de Assumptione B. Virginis, haec eisdem adaptat: "Quae profecto festivitas, ait, sicuti B. Maria incomparabilis est virginibus caeteris, ita incomparabilis est omnium sanctorum festivitatibus; et admiranda est etiam angelicis virtutibus. Propter quod ex persona supernorum civium, in ejus ascensione admirans Spiritus Sanctus ait in Canticis: Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus? Et bene quasi virgula fumi, quia gracilis et delicata, quia divinis extenuata disciplinis, et concremata intus in holocaustum incendio pii amoris, et desiderio charitatis. Ut virgula, inquit, fumi ex aromatibus, nimirum, quia multis repleta est virtutum odoribus, manans ex ea fragrabat suavissimus odor, etiam spiritibus angelicis. Ascendebat autem Dei genitrix de deserto praesentis saeculi virga de radice Jesse olim exorta; sed mirabantur electorum animae prae gaudio quaenam esset, quae etiam meritorum virtutibus angelorum vinceret dignitatem."
Adverte hanc epistolam non esse S. Hieronymi; nonnulli putant esse Sophronii. Baronius, tom. I, anno Christi 48, cap. X, asserit neutrius esse, praesertim quia scripta videtur post tempora Nestorii, quia dubitat auctor an B. Virgo tam corpore quam anima in coelum sit assumpta, cum id ipsum certum sit.
Denique omnia jam dicta prae omnibus attribue sacratissimae humanitati Christi; haec enim prima et primaria est sponsa Verbi, uti dixi in Prooemio, cap. II.
VERS. 7. EN LECTULUM SALOMONIS SEXAGINTA FORTES AMBIUNT EX FORTISSIMIS ISRAEL.
Hebraea, ecce lectulus ipsius, qui est Salomonis (id est, ecce lectus Salomonis, ut vertunt Noster, Septuaginta, Chaldaeus et caeteri; ad significandam magnitudinem et excellentiam Salomonis, additur 'ipsius qui est'), circum quem sexaginta robusti ex robustis Israel; Septuaginta, sexaginta potentes ex potentibus Israel; Vatablus, sexaginta heroes ex heroibus Israel. Syrus vertit, gigantes; hi enim fuere fortissimi. Alludit ad stipatores Salomonis, qui eum tam incedentem, quam domi vel in lecto quiescentem custodiebant, uti Pontificem et principes stipant custodiuntque Helvetii. Numerat eos sexaginta, vel quia tot praecise erant, vel quia hic numerus perfectus est, ait Honorius: conflatur enim ex senario, qui ex tribus primis sui principiis, scilicet ex unitate, binario et ternario, sive ex duplici ternario conficitur, atque ex denario, qui primus est numerus compositus: primi enim novem numeri singulis constant notis, v. g. 1, 2, 3, 4, etc., unde digiti appellantur; denarius vero, puta 10, componitur ex unitate et cyphra 0, atque denarius primus fons est ceterorum denariorum, puta 20, 30, 40, ac centenariorum 100, 200, 300, etc., ac millenariorum 1000, 2000, 3000, etc. Si enim decem duplices, triplices vel quadruplices, efficies 20, 30, 40; sin decem multiplices per decem, efficies 100, 200, 300; si per centum, efficies mille, bis mille, ter mille.
, qui eum tam incedentem, quam domi vel in lecto quiescentem custodiebant, uti Pontificem et principes stipant custodiuntque Helvetii. Numerat eos sexaginta, vel quia tot praecise erant, vel quia hic numerus perfectus est, ait Honorius: conflatur enim ex senario, qui ex tribus primis sui principiis, scilicet ex unitate, binario et ternario, sive ex duplici ternario conficitur, atque ex denario, qui primus est numerus compositus: primi enim novem numeri singulis constant notis, v. g. 1, 2, 3, 4, etc., unde digiti appellantur; denarius vero, puta 10, componitur ex unitate et cyphra 0, atque denarius primus fons est ceterorum denariorum, puta 20, 30, 40, ac centenariorum 100, 200, 300, etc., ac millenariorum 1000, 2000, 3000, etc. Si enim decem duplices, triplices vel quadruplices, efficies 20, 30, 40; sin decem multiplices per decem, efficies 100, 200, 300; si per centum, efficies mille, bis mille, ter mille.
Alludit rursum ad 30 fortes Davidis, qui recensentur II Reg. XXIII, 24 in fine, quos Salomon videtur duplicasse, ut essent 60. Unde Hierosolymae juxta regiam, vel ipsa regia erat domus fortium. Vide Adrichomium in Descript. Jerusalem.
Aben-Ezra censet haec esse verba sponsi, qui arguat sponsam solam incedentem, q. d. Ego Salomon sponsus tuus incedo stipatus sexaginta fortibus, et tu audes sola per desertum incedere? Luysius Legionensis ex adverso censet haec esse verba sponsae, quae admirantibus suum incessum respondeat, ut oculos suos a se in sponsum se in lectica vectum convertant, ejusque magnificentiam et pompam sexaginta fortium admirentur. Verum Patres et interpretes passim, haec aeque ac illa versus praecedentis, accipiunt ut dicta ab obviantibus sponsae, ejusque pulchritudinem et magnificentiam celebrantibus; aut certe, ut Theodoretus et Nyssenus, hom. 6, ab amicis sponsi, ut sponsam in sponsi amorem accendant, q. d. Tanta est tui pulchritudo, o sponsa, ut sponsus tuus Salomon pro te lectulo custodes adhibeat sexaginta fortes, ne quis te ipsi eripiat, aut quo modo noceat vel affligat.
gionensis ex adverso censet haec esse verba sponsae, quae admirantibus suum incessum respondeat, ut oculos suos a se in sponsum se in lectica vectum convertant, ejusque magnificentiam et pompam sexaginta fortium admirentur.
erum Patres et interpretes passim, haec aeque ac illa versus praecedentis, accipiunt ut dicta ab obviantibus sponsae, ejusque pulchritudinem et magnificentiam celebrantibus; aut certe, ut Theodoretus et Nyssenus, hom. 6, ab amicis sponsi, ut sponsam in sponsi amorem accendant, q. d. Tanta est tui pulchritudo, o sponsa, ut sponsus tuus Salomon pro te lectulo custodes adhibeat sexaginta fortes, ne quis te ipsi eripiat, aut quo modo noceat vel affligat.
Chaldaeus per lectulum accipiens templum Salomonis, et per fortes Israel sacerdotes, sic judaice vertit: "Quando aedificavit Salomon rex Israel domum Sanctuarii Domini in Jerusalem, dixit Dominus in verbo suo: Quam pulchra est domus sanctuarii haec, quae aedificata est mihi per manus regis Salomonis filii David, et quam pulchri sunt sacerdotes in tempore, quo extendunt manus suas, et stant in suggestu suo, et benedicunt populum Israel; et benedictio circumdat eos, sicut murus excelsus et fortis, et in ea praevalent et prosperantur omnes fortes Israel."
S. Gregorius, Cassiodorus, Beda, Theodoretus, Philo et alii fere ad unum omnes per lectulum Salomonis accipiunt Ecclesiam, praesertim gentium, in qua velut in lectulo Christus, qui est verus Salomon, id est rex pacificus, requiescit. Verum quia Ecclesia est sponsa, sponsa autem non est lectulus, sed quiescit in lecto, hinc magis apposite per lectulum accipias urbem, primo antiochenam, deinde romanam: Antiochiae enim primo S. Petrus cathedram pontificiam collocavit, ibique resedit per septem annos; unde ibi primo fideles cognominati sunt christiani, Actor. XI, 26. Sed post septem annos cathedram Antiochia transtulit Romam, ibique deinceps vivendo et moriendo firmiter collocavit, ac successores sibi constituit S. Clementem, S. Linum, S. Cletum, etc.
Sensus ergo est, q. d. Lectulus, id est locus, in quo resident et quiescunt Christus et Ecclesia, olim fuit Antiochia, deinde Roma; ibi enim resedit S. Petrus romanus Pontifex, et Christi vicarius cum suis sacerdotibus et clericis, ibique moriendo cathedram pontificiam et apostolicam stabilivit, et firmiter collocavit: quare romana Ecclesia est mater, doctrix et nutrix caeterarum omnium Ecclesiarum toto orbe diffusarum. Hac de causa Christus ei sexaginta fortes, id est plurimos insignes pastores, doctores et sanctos eximios assignavit et assignat, qui ejus illibatam fidem tueantur et propugnent, ne quis in Ecclesia error irrepat; sicut primitivae Ecclesiae Antiochenae assignavit apostolos aliosque doctores, qui irrepentem errorem judaizantium de servandis legis mosaicae caeremoniis damnarunt et confutarunt, Actor. XV, 28. Romanae vero Ecclesiae primitus dedit fortissimos pontifices, cardinales, sacerdotes et fideles, qui contra Neronem, Trajanum, Decium, Diocletianum, etc., pro Christi fide fortissime decertarunt per 300 annos, ac illius veritatem sanguine suo et martyrio obsignarunt.
Nam S. Petro, qui pontificatum Romae constituit, ejusque successoribus dixit et promisit Christus: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam," Matth. XVI, 18. Hinc mirabile robur Christus dedit omnibus pene romanis pontificibus ad tuendam fidem et propugnandam Ecclesiam, uti liquet ex historiis ecclesiasticis et vitis pontificum; quare hi vocantur merito fortissimi Israel, quia sicut Jacob fortiter luctans cum angelo, illique praevalens ab eo vocatus est Israel, id est dominans Deo, Genes. XXXII, 28: sic quisque pontifex sanctus roboratus a Christo dominatur tyrannis, inferno et daemonibus, ac subinde per ardentes preces et vota ipsi Deo, ut jure Israel vocari possit. Exemplo sint tot Leones et Gregorii, virtute invicti et sanctitate eximii.
Hinc apte Roma dicitur quasi ρωμη, id est robur et fortitudo; unde et Roma olim dicta est Valentia, teste Solino initio Polyhist. Hinc rursum Deus Ecclesiam constituit Romae, ut esset munitior: quia urbs Romana, si situm spectes, est munitissima; una enim ex parte duplici mari infero et supero, altera Apennino et Alpibus quasi vallo pene insuperabili munitur et cingitur. Tutissima ergo sedes Ecclesiae est Roma, ut in ea quasi in lecto Christo tutante conquiescat. Vide Bosium De signis Ecclesiae.
Sicut igitur, vers. 1, Jerusalem et Ecclesiam hierosolymitanam vocavit lectulum, in quo quis secreto dormit (hunc enim significat hebraeum משכב mischab), sic hic Antiochiam et antiochenam Ecclesiam ac romanam, inchoantem ac quasi adhuc infantem, vocat מטח mitta, id est lectum extensum et expansum (nam נטח nata est extendere, expandere), quia scilicet in ea sedens Petrus fidem Christi et Ecclesiam per Asiam, Cappadociam, Bithyniam, Pontum, etc., extendit: Ecclesiam vero romanam jam ampliorem et magnificam versu sequenti vocat ferculum. Utramque autem stipant sexaginta fortes.
Antiochia ergo prima, deinde Roma, id est Ecclesia romana est lectulus, in quo requiescit Christus et Ecclesia universalis omnium gentium, quia in ejus fide, doctrina et regimine secure obdormit. Et sic exponendi sunt Patres, ut S. Gregorius, Philo, S. Thomas, etc., cum per lectulum accipiunt Ecclesiam, ut scilicet intelligant primam et fundamentalem, puta antiochenam et romanam, quam tutantur fortissimi tum angeli, imo archangeli ejus custodes, tum pontifices, praelati et doctores, tum sancti coelestes et terrestres.
Nunc audi Cassiodorum: "Lectulus Salomonis dicitur Ecclesia sancta, quia in illa sancti Dei sopitis tumultibus vitiosis, amplexu veri Pacifici delectantur. Sexaginta fortes sunt doctores, qui vel praedicando Ecclesiam muniunt, vel contemplando ad supernam beatitudinem pervenire desiderant. Sexagenarius numerus ex senario et denario constat: senarius vero perfectionem significat operis, quia sex diebus perfecit Deus opera sua: denarius vero remunerationem et praemium, quod in fine electis dabitur; unde et hi qui in vineam venerunt, denarium accepisse dicuntur. Doctores autem isti qui Ecclesiam custodiunt, non modo fortes dicuntur, sed ex fortissimis Israel, omnium videlicet in Christo credentium, eumque diligentium, qui Israel, id est videns Deum, appellatur."
Moraliter hic nota in pontificibus, praelatis et principibus maxime requiri fortitudinem: primo, qua suas passiones doment, ne vel metu, vel amore, vel avaritia a recto abduci se sinant; secundo, qua infidelibus et impiis generose resistant, juxta illud, Eccli. VII, 6: "Noli quaerere fieri judex, nisi valeas virtute (virili animo et robore) irrumpere iniquitates;" tertio, qua errores et vitia populi severe castigent et evellant.
Unde hoc consilium Jethro dedit Moysi, Exod. XVIII, 21: "Provide de omni plebe viros potentes, et timentes Deum, in quibus sit veritas, et qui oderint avaritiam, et constitue ex eis tribunos, et centuriones et quinquagenarios, et decanos, qui judicent populum omni tempore."
Symbolice, S. Ambrosius, lib. De Isaac, cap. V, per lectulum accipit Christum; in Christo enim Ecclesia et anima sancta conquiescit: "Eo quod ei vera requies, inquit S. Ambrosius, in Christo debeatur; lectus enim sanctorum Christus est, in quo universorum fessa saecularibus praeliis corda requiescunt." Hinc Apoc. XIV, 13 dicitur: "Beati mortui, qui in Domino moriuntur." Et de S. Stephano dicitur, Actor. VII, 59: "Obdormivit in Domino." Et Psalm. IV, 9: "In pace in idipsum (id est in Domino, ait S. Augustinus) dormiam et requiescam."
Philo vero Carpathius per lectulum Christi intelligit sepulcrum, quod custodierunt fortes Israel, id est milites custodes sepulcri.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima tendente ad perfectionem.
Lectulus Christi est mens sancta, quam proinde ambiunt et custodiunt sexaginta, id est plurimi fortes, tum angeli, ut Aponius; tum doctores et superiores, ut S. Gregorius et Cassiodorus; tum sancti, ut Philo; sancti, inquam, tam viventes, quam vita functi, id est beati in coelo: hi enim suis meritis, verbis et exemplis tutantur nos. Maxime vero lectus Christi, qui est Salomon, id est, Rex pacificus, ait Beda, est anima quieta segregata a mundi tumultibus, quae edomitis passionum fluctibus tranquillitatem aeternae pacis imitatur.
Sic et Philo Carpathius: "Quaecumque, inquit, sponsa cor suum sollicitudinibus mundi purgat ac vacuat, divinoque amore replet, cubiculum sponso suo parat Christo Jesu, et cum eo ab omni perturbatione rerum humanarum requiescit." Per sexaginta fortes, intelligit apostolos atque martyres.
Audi S. Gregorium: "Salomon, inquit, id est pacificus, est Christus, de quo scriptum est, Ephes. II, 14: 'Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum.' Salomoni ergo lectulum facimus, quando a mundi sollicitudinibus omnino cessamus, dum in solo desiderio Christi libenter pausamus, eique ut nobiscum pauset, cor ab omni terrena cupiditate mundamus. Denarius autem numerus, si per senarium numerum multiplicatur, nimirum sexaginta complentur. Per denarium itaque Decalogum legis accipimus; per senarium hoc totum tempus intelligimus, quod sex diebus operatoriis volvi videmus. Per sexaginta igitur fortes, omnes perfectos, qui fuerunt ante nos in Ecclesia, intelligimus; qui dum decem praecepta legis, quo spiritalius, eo fortius in sex diebus compleverunt, quasi sexagenarium numerum compleverent. Hi lectulum Salomonis ambiunt, quia mentem sanctam, in qua Christus pausat, verbis et exemplis muniunt, quibus ab aditu mentis venientes hostes repellunt." Vide eumdem S. Gregorium, lib. VII Moral. cap. VIII.
Allegorice, lectulus Christi, ait Aponius, fuit crux, in illa enim ipse moriens quievit et obdormivit, ac sponsam, id est animam sanctam in eadem secum quietem capere, et velut in lectulo conquiescere cupit, ut ipsi sit similis et conjux, id est ejusdem jugis socia: quis enim timeat crucem, cum in ea socium secum cubantem, seque defendentem et confirmantem habeat Christum? Crux ergo est lectulus, ob unionem cum Christo, certamque confidentiam in ejus ope et gratia defixam. Denique in cruce et crucis amore est sanctorum requies.
Fortes, qui eam custodiunt, sunt angeli, hi enim patientibus adsunt, ut eos corroborent, imo plura patiendi sitim suggerant. Hi sunt ex fortissimis Israel, id est ex primariis angelis, quos Deus martyribus et tribulatis submittit, ut ingentes eis vires, animosque ad timores, quos daemon ingerit, et ad acerba quaeque superandum subministrent, sicut Tobiae afflicto submisit Raphaelem, qui ait se esse unum e septem, qui astant ante Dominum, Tob. XII, 15. Sic Elisaeus, circumdatus ab exercitu Syrorum, vidit castra angelorum venientium ad sui tutelam; unde ait famulo suo Giezi timore perculso: "Noli timere: plures enim nobiscum sunt, quam cum illis," IV Reg. VI, 16. Sic Jacob, timens Esau cum armatis sibi obvium, vidit castra angelorum se propugnantium; unde locum vocavit Mahanaim, id est castra Dei, Genes. XXXII, 2. Sic angeli pro Moyse et Hebraeis pugnaverunt contra Pharaonem et Aegyptios persequentes, eosque merserunt in Mari Rubro; unde Moyses Hebraeis trepidantibus ait: "Nolite timere: state, et videte magnalia Domini quae facturus est hodie," Exod. XIV, 13. Hoc est quod canit David, Psalm. XXXIII, 8: "Immittet (hebraice חונה chone, id est castrametatur) angelus Domini in circuitu timentium eum: et eripiet eos."
Tropologice, lectulus in quo anima placide quiescit est oratio, ibi enim fruitur sponso suo, ac a se deficiens illi toto copulatur affectu; ibi vicissim Christus pacem, robur, gratiam, omniaque dona animae immittit. Quocirca daemones omni studio orantes interturbare, et ab oratione avocare conantur; sed angeli orantibus assistunt, qui vim daemonum infringunt et orantes in oratione conservant, uti docet S. Nilus, tract. De Oratione, cap. XLIV et seq., ac cap. LXIX et LXXV.
Rursum lectulus Christi est charitas, quam defendunt fortes Israel, id est virtutes omnes, praesertim mortificatio, quae gladium admovet femori, id est concupiscentias carnis resecat et jugulat. Rursum sexaginta fortes sunt bonae cogitationes, quas qui sibi jugiter accersit, omnes malas cogitationes arcet, ac charitatem propugnat. Ita tres Anonymi apud Theodoretum: "Sexaginta fortes, aiunt, sunt cogitationes efficaces, quae divina virtute undique tuentur animam ad Dei quietem praeparatam, adversus fallacias spirituum improborum: ratio enim quae quinque sensibus praeest, simul cum ipsis sensibus accepta, senarium conficit numerum. At cum divina praecepta, quae sunt decem numero, is qui sensibus ratione imperat, perficit, numerum absolvit sexagenarium ex virtute vivens, ut dictum est. Ex fortissimis Israel hi sunt, omnino verae mentis Deum videntis notiones, ex quibus constant efficaces illae cogitationes ad bonum peragendum."
Porro "non est mediocris animi fortitudo, ait S. Ambrosius lib. I Offic. cap. XXXIX, quae inexpiabili praelio adversus omnia vitia decertat, invicta ad labores, fortis ad pericula, rigidior adversus voluptates, dura adversus illecebras, quibus aurem deferre nesciat, nec (ut dicitur) ave dicat, pecuniam negligat, avaritiam fugiat tanquam labem quamdam, quae virtutem effeminet: nihil enim tam contrarium fortitudini, quam lucro vinci, etc. Nec tentetur cupiditatibus, ne frangatur metu; quia virtus sibi constat, ut fortiter omnia persequatur vitia tanquam virtutis venena."
Insuper, lectulus Christi est obedientia et obediens anima, qualis prae omnibus fuit B. Virginis; unde Aponius: "Salomon, inquit, pacificus interpretatur, Israel mente videns Deum. Et quis alius pacificus nisi Christus? Hic sibi lectum fabricavit in Virgine Maria, quia etiam super animam sibi obedientem requiescere comprobatur. Sexaginta vero angelorum ministeria demonstrantur, de quibus dicitur: 'Tunc reliquit eum diabolus, et ecce angeli accesserunt et ministrabant ei,' Matth. IV, 11: quod per singulos sensus corporeos, visus, auditus, odoratus, gustus, tactusque quinquies duodecim (hoc est sacrato sexaginta numero) in ea gloriosa mysteria implentur. Fortissimi vero, quod dixit, ostendit plus sanctos posse quam daemones. Tenentes gladios praeceptum eos ejusdem creatoris semper tenere edocuit. Ad bella doctissimos, ait, quo per sanctitatis bonum amplius doctores posse daemonum praevidere malorum insidias ob custodiam animarum, quam illos nocendi artes excogitare, monstraret. Ex fortissimis Israel, quod ostendit ministeria ista de illo exercitu esse, qui semper faciem Patris vident in coelis. Et quod ait, uniuscujusque ensis super femur, edocuit angelos sanctos contra singulos principes vitiorum, qui supradictos obsident sensus spiritualibus armis accinctos propter insidias eorum nocturnas et occultas."
Ex quibus liquet Aponium per fortes Israel, qui animam custodiunt, accipere sanctos, tum angelos, tum doctores.
Symbolice, lectulus Christi est sacra Scriptura, ait Theodoretus, in qua Deus cum anima mysticum init somnum, ibi enim, inquit, doctrinae divinae semina suscipiens concipit et parturit pia desideria, quae tandem parit et in opus confert: qui enim devote sacram Scripturam legunt, sentiunt sibi per eam aspirari Dei lucem sanctosque impulsus, ut terrena fastidiant et ad coelestia toto corde anhelent. Hunc lectum oppugnant haeretici, sed tutantur eum fortes Israel, puta doctores scientia, et sancti virtute praestantes, qui gladio verbi Dei illos profligant.
Anagogice, Beda: Lectulus animae beatae, ait, est coelestis gloria et beatitudo, in qua felicissime quiescit et quiescet in omnem aeternitatem: ita Nyssenus, hom. 6, et ex ea Psellus ac Richardus de S. Victore, qui addit: "Fortissimi ex Israel, id est ex his qui Deum mente contemplantur et quaerunt, et quorum ferventiora fuerunt desideria spiritalia, hunc lectulum ambiunt: vehementibus enim desideriis accensi undique circumeunt et aditum quaerunt, ut quietem hanc degustent et ad illam aliquatenus intrent; hicque est eorum ambitus, et circa lectum hunc desiderii cursus." Psellus vero: Sexaginta fortes Israel, inquit, ambiunt lectulum, id est gloriam Christi, hoc est, sancti quique, qui vere ex Israel sunt, et videre valent Deum: hi vero dicuntur sexaginta, quia israeliticus populus dividitur in duodecim tribus et partes; cum autem unicuique parti earum, quae unum faciunt Israel, quinque assignentur fortes, quinque nimirum sensus armati ad praelium per mortificationem et temperantiam, tunc plane apparet esse sexaginta fortissimos ex uno Israel.
Lectulus, in quo Christus Christique deitas humanitatem sibi desponsans, novem mensibus requievit, est uterus B. Virginis, ita Aponius: sic et sinus B. Virginis Christi fuit lectulus, in quo ipse jam natus infans saepe quievit, et placide dormivit; quem proinde stipabant sexaginta fortes, id est angeli plurimi Christum Deum suum adorantes et matrem ejus venerantes, ac utrumque contra daemonum, Herodis, scribarum, etc., insidias tutantes et custodientes. Rupertus vero per sexaginta fortes accipit sexaginta patriarchas et duces, qui Israelem ex quo nata est B. Virgo et Christus, contra hostes quoslibet propugnarent, quos ipse sigillatim enumerat.
Huc facit illud, Psalm. XVIII, 6: "In sole posuit tabernaculum suum: et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo;" et illud, Eccli. XXIV, 11: "In omnibus requiem quaesivi, et in haereditate Domini morabor. Tunc praecepit, et dixit mihi Creator omnium: et qui creavit me, requievit in tabernaculo meo."
VERS. 8. OMNES TENENTES GLADIOS, ET AD BELLA DOCTISSIMI: UNIUSCUJUSQUE ENSIS SUPER FEMUR SUUM PROPTER TIMORES NOCTURNOS.
OMNES TENENTES GLADIOS, ET AD BELLA DOCTISSIMI: UNIUSCUJUSQUE ENSIS SUPER FEMUR SUUM PROPTER TIMORES (Arabicus, horrores) NOCTURNOS. Septuaginta, omnes tenentes gladium, docti bellum, vir romphaea ejus super femur ejus, a pavore in noctibus: legerunt אחזי ocheze, id est tenentes, apprehendentes; jam aliis punctis legunt אחוזי achuze, id est apprehensi gladio, q. d. Ita arcte et scite tenent stringuntque gladium, ut ab eo apprehensi videantur; unde Vatablus, qui universi apti sunt gladio et bello assuefacti, quisque habens ad femur suum gladium ob metum, qui in noctibus oritur.
Porro Chaldaeus vertit, et paraphrastice sic explicat de sacerdotibus legis veteris: "Porro sacerdotes et levitae, et omnes tribus Israel universi apprehendunt verba legis, quae comparantur gladio, et ponderant et agitant ea sicut fortes docti in bello, et super unoquoque eorum signata est circumcisio in carne ipsorum, sicut signata fuit in carne Abrahae, et praevalent, et confortantur in ea sicut fortis, qui accinctus est gladio super femur suum, et ideo non timent a spiritibus nocivis et daemonibus, qui ambulant in nocte."
Exaggerat fortitudinem sexaginta fortium, qui ambiunt lectulum Salomonis, dicendo quod sint accincti gladiis, optimeque digladiari et praeliari sciant, utpote longo bellandi usu in armis exercitati, q. d. Ut sponsus et sponsa in lectulo secure quiescant, excubant circa eum continue sexaginta fortes bellatores gladiis armati, ut ad minimum hostium metum vel motum, imo ad quemlibet strepitum, qui noctu facile exoritur, eos vibrent et stringant.
Gladius, quo angeli Ecclesiam tutantur, est eorum mira vis et fortitudo; unde Aponius: "Edocuit, ait, angelos sanctos contra singulos principes vitiorum, qui supradictos obsident sensus, spiritualibus armis accinctos propter insidias eorum nocturnas et occultas." Gladius, quo apostoli virique apostolici, pontifices et doctores tutantur lectulum Christi, id est Ecclesiam romanam, est verbum Dei, ait Paulus, Hebr. IV, 12: "Vivus est enim sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae et spiritus," etc., ut idem ait, Ephes. VI, 13. Hoc ergo dispellunt timores nocturnos, quos in nocte, id est in tenebris infidelitatis, ignorantiae et impietatis excitant haeretici rudesque christiani et impii, qui maxime episcopis et praelatis Ecclesiae insidiantur: his enim devictis, facile fideles caeteros superant, ita Cassiodorus, Philo, Justus, et S. Gregorius, lib. X Moral. cap. III et IV, quem audi: "Nocturni, ait, timores sunt insidiae tentationum occultae, ensis vero super femur est custodia vigilans carnis illecebram premens. Ne ergo occulta et repentina tentatio subrepat, necesse est ut femur nostrum superpositus custodiae ensis premat: sancti enim viri sic de spe certi sunt, ut tamen semper sint de tentatione suspecti, quippe quibus dicitur Psalm. 11: 'Servite Domino in timore: et exsultate ei cum tremore,' ut de spe exsultatio, et de suspicione nascatur tremor."
Tropologice, gladius super femur est primo, mortificatio et continentia, sive pudicitia, quae resecat motus carnis et libidinis, quae residet in lumbis inter femora: quocirca significat episcopos et pastores utraque pollere debere. Unde S. Ambrosius, lib. X in Luc. cap. XXII: "Est gladius passionis, ait, ut exuas corpus, et immolatae carnis exuviis ematur tibi sacra corona martyrii;" et S. Gregorius: "Quid, inquit, per ensem nisi rigorem conversationis, et quid per femur nisi carnis appetitum accipimus? electi ergo quique, qui jam ad perfectionem vitae provecti sunt, semper ensem super femur suum ferunt, quia rigore conversationis appetitum carnis assidue frangunt, ne hostis, quem in nocte hujus mundi timent, repente veniens mollem aditum inveniat, et per voluptatis mollitiem eo facilius, quo voluptuosiores invenerit, ad graviora peccata perducat." Vide eumdem, lib. III Pastor. cap. XXXIII. Idem, lib. XIX Moral. cap. XXIX: "Non dicitur, inquit, omnes habentes, sed tenentes gladios, quia videlicet verbum Dei non est mirabile solummodo scire, sed facere: habet quippe, sed non tenet gladium, qui divinum quidem eloquium novit, sed secundum illud vivere negligit; et doctus esse ad bella jam non valet, qui spiritalem, quem habet gladium, minime exercet: nam resistere tentationibus non sufficit."
Denique S. Hieronymus, tom. III, epist. 140 ad Principiam: "Istum, inquit, arbitror te locum optime intelligere, et accinctam Christi gladio militare. Ut autem scias semper virginitatem gladium habere pudicitiae, per quem truncat opera carnis, et superat voluptates, gentilis quoque error deas virgines finxit armatas. Accinxit et Petrus lumbos suos, et ardentem lucernam habuit in manibus suis." Unde concludens de Christo hoc subjicit: "Gloria ergo et decore suo, sive specie et pulchritudine divinitatis suae carnis opera mortificans, et natus ex virgine futuris virginibus virginitatis princeps fuit."
Insuper, secundo, gladius est oratio qua fugantur timores nocturni, quos per tribulationes, scrupulos, angores, pressuras fidelibus immittit daemon; unde Jeremias, Thren. II, 19: "Consurge, ait, lauda in nocte, in principio vigiliarum: effunde sicut aquam cor tuum ante conspectum Domini." Tertio, gladius fidelium est amor Dei; unde Richardus de S. Victore: "Super femur, ait, delectationum, sive voluptatum carnalium habent gladium amoris propter timores nocturnos, id est propter occultos peccandi lapsus: quia si non amant, propter caecitatem et ignorantiam in multis delinquunt: amor enim notitiam generat et peccata caveas quem amas."
Symbolice, Psellus per gladium accipit signum crucis; hoc enim percellitur et fugatur diabolus, sicut gladio fugantur hostes. Denique Rupertus haec applicans B. Virgini, per fortes Israel accipit Davidem, Josue, Judam Machabaeum et caeteros principes, qui Israelem fortissime defenderunt et propugnaverunt. Causam subdit, videlicet: "Quia radicem sive arborem bonam, quod erat genus Abrahae, ad quem primum beati seminis repromissio facta fuerat, diabolus per barbaricos gentium vel regum impiorum gladios excidere, atque exstirpare volebat: unde sacrae historiae plenae sunt. Idcirco tempus belli tunc erat, idcirco materialibus gladiis tunc opus erat, ut defensaretur genus Abrahae, ut defensaretur radix Jesse, defensaretur, inquam, et propugnaretur genus et radix David, donec tu, B. Virgo, nascereris, lectulus, ut jam dictum est, veri Salomonis."
Virgini, per fortes Israel accipit Davidem, Josue, Judam Machabaeum et caeteros principes, qui Israelem fortissime defenderunt et propugnaverunt. Causam subdit, videlicet: "Quia radicem sive arborem bonam, quod erat genus Abrahae, ad quem primum beati seminis repromissio facta fuerat, diabolus per barbaricos gentium vel regum impiorum gladios excidere, atque exstirpare volebat: unde sacrae historiae plenae sunt. Idcirco tempus belli tunc erat, idcirco materialibus gladiis tunc opus erat, ut defensaretur genus Abrahae, ut defensaretur radix Jesse, defensaretur, inquam, et propugnaretur genus et radix David, donec tu, B. Virgo, nascereris, lectulus, ut jam dictum est, veri Salomonis."
Moraliter, nota ad bella doctissimi, significat enim praelatos Ecclesiae debere esse in sapientia, prudentia, omnique virtute, qua cum haereticis, daemonibus et vitiis confligimus, non tyrones, sed exercitatos et perfectos; unde S. Cyprianus, lib. IV, epist. 2 ad Antonianum, laudat S. Cornelium pontificem, quod gradatim per singulos ordinum gradus ad apicem pontificatus conscenderit: "Non, inquit, ad episcopatum subito pervenit, sed per omnia Ecclesiastica officia promotus, et in divinis administrationibus Dominum saepe promeritus, ad sacerdotii sublime fastigium cunctis religionis gradibus ascendit." Hac de causa Concilium Tridentinum, sess. XXIII, cap. XI, sancit ut clericis ordines per temporum interstitia conferantur: "Ut eo accuratius, inquit, quantum sit hujus disciplinae pondus, possint edoceri, ac in unoquoque munere, juxta praescriptum episcopi, se exerceant, idque in ea, cui adscripti erunt, Ecclesia, nisi forte ex causa studiorum absint; atque ita de gradu in gradum ascendant, ut in eis cum aetate vitae meritum, et doctrina major accrescat; quod et honorum morum exemplum, et assiduum in Ecclesia ministerium, atque major erga presbyteros et superiores ordines reverentia, et crebrior quam antea corporis Christi communio maxime comprobabunt."
Quocirca S. Gregorius, lib. IV, epist. 53, graviter hac de re admonet Childebertum regem Francorum, et transultus subiti vitium castigat: "Pervenit, inquit, ad nos obeuntibus episcopis quosdam ex laicis tonsurari, atque ad episcopatum praecipiti saltu conscendere. Et qui discipulus non fuit, inconsiderata ambitione magister efficitur. Et quoniam quod possit docere non didicit, sacerdotium tantummodo gerit in nomine: nam laicus in sermone pristino perseverat et opere. Quomodo ergo pro aliorum peccatis intercessurus est, qui sua primitus non deflevit? Talis enim pastor non munit gregem, sed decipit, quia dum contradicente verecundia non potest aliis hoc, quod ipse non facit, suadere, quid est aliud, nisi ut plebs dominica praedonibus depopulanda remaneat, et inde sumat interitum, unde salutiferae protectionis magnum debuit habere subsidium?" Hoc autem quam pravum sit et perversum demonstrat exemplo militari: "Certum namque est, non vos ante exercitui ducem praeponere, nisi vobis labor, ejusque fides probata constiterit, nisi eum anteactae vitae virtus et sollicitudo aptum esse demonstraverit. Si vero non aliis nisi hujusmodi viris committitur gubernandus exercitus, qualis dux esse debeat animarum ex istius rei consideratione, seu comparatione bene colligitur. Sed verecundum nobis est, et dicere pudet, quia ducatum sibi sacerdotes arripiunt, qui exordium religiosae militiae non viderunt."
VERS. 9 ET 10. FERCULUM FECIT SIBI REX SALOMON DE LIGNIS LIBANI: COLUMNAS EJUS FECIT ARGENTEAS, RECLINATORIUM AUREUM, ASCENSUM PURPUREUM: MEDIA CHARITATE CONSTRAVIT PROPTER FILIAS JERUSALEM.
Chaldaeus per ferculum accipit templum Salomonis, quod fuit typus Ecclesiae: sic enim vertit: "Templum sanctuarii aedificavit sibi rex Salomon de lignis cedrinis, et arceuthinis, et pinis quae adducuntur de Libano; et operuit illud auro purissimo. Et postquam consummavit illud, posuit in medio ejus arcam testimonii quae erat columna saeculi; et in medio ejus erant duae tabulae lapidem, quas reposuit ibi Moyses in Horeb, quae erant pretiosiores argento purgato, et auro optimo, et extendit et obumbravit super eam velum hyacinthinum et purpureum."
Pro ferculum hebraice est אפריון appirion, quod Septuaginta voce consona reddunt φορεῖον a φέρων vel φέρειν, id est gestare: sic ferculum a ferendo dicitur; ferculum ergo est gestamen, quo persona aliqua aut bajulis succollantibus fertur et portatur, aut equis mulisve vehitur. Appirion Hebraei vertunt torum, sive lectulum genialem, in quo sponsus et sponsa commorantur; ita dici volunt a foecunditate, quod in eo proles generentur: פרה para enim est fructificare; inde appirion est lectulus fructificans. Hinc codices Septuaginta Vaticani et S. Ambrosius, lib. III De Virgin. legunt, lectum fecit sibi rex Salomon; R. David vertit, lectum quo deferuntur sponsae; R. Salomon, thalamum honorificum; Syrus, thronum; Arabicus, aedificium.
Quare hic per lectum accipe lecti vehiculum, sive lecticam, aiunt Luysius Legionensis, Sanchez et alii, in qua pulvinar molle instar lecti sternitur, quae et mollitiem habet lecti, et simul throni majestatem, ait Genebrardus. Hoc enim significat φορεῖον, id est ferculum: ferculum enim tria significat: primo, gestatorium vehiculum, sive lecticam; secundo, currum et thronum triumphalem, uti hic accipiunt Nyssenus, Theodoretus graecique caeteri; tertio, gestamen ad pompam compositum. Tria haec huic loco apposita sunt, ac ferculum hoc tria haec, id est trium horum officia, in se complexum esse videtur.
Porro nonnulli, ut Sanchez, Gislerius, lectum de quo vers. 7, censent esse ferculum; melius alii lectum, in quo noctu cubat sponsus, sexaginta fortibus stipatus propter timores nocturnos, distinguunt a ferculo, quo per diem ad pompam vehebatur: lectus enim spectat ad nocturnam quietem, ferculum ad diurnam pompam. Salomon igitur, sicut versu praecedenti explicuit lectulum cubilis sui domestici ad quietem nocturnam: sic hic explicat lecticam regiam sive currum triumphalem, quo in die vehebatur per urbem, suamque magnificentiam et gloriam populo ostentabat.
Minus recte ergo Aben-Ezra appirion interpretatur palatium magnificum; et alii (quibus favent S. Gregorius, Rupertus et Richardus de S. Victore) ferculum quo dapes mensae inferuntur: nam hebraeum appirion, graece phoreion, latine ferculum proprie est gestamen, quo pompa fieri solet; unde Suetonius in Vita Caesaris: "Pontico triumpho, inquit, inter pompae fercula trium verborum praetulit titulum: Veni, vidi, vici:" hoc est inter pompae triumphalis gestamina, quo nomine continentur idola, spolia hostium, coronae, machinae, et caetera, quae in pompa triumphali ferri solent; sicut Titus in triumpho de Jerusalem et Judaeis devictis, circumtulit candelabrum aureum, septem aureis calamis distinctum, uti Romae in Arcu Titi expressum cernimus.
Et Livius, lib. I: "Ipse, ait, cum verbis vir magnificus, tum sanctorum ostentator haud minor spolia ducis hostium caesi suspensa fabricato ad id apte ferculo gerens, in Capitolium ascendit."
Hinc vocantur fercula sacrorum, quibus deorum simulacra, vel sanctorum imagines, ac praesertim S. Eucharistia, magnifice gestatur et circumfertur.
Pro reclinatorium hebraice est רפידה rephide, quod Syrus, Vatablus et alii vertunt stratum vel pavimentum, melius Noster reclinatorium, et Septuaginta ανάκλιτον, id est acclinatorium, puta posterior pars in lectica, vel curru, ubi dorso suo acclinati sponsus et sponsa decore et placide recumbunt. Pro ascensum hebraice est מרכב merchab, id est vehiculum, sella, quadriga: Septuaginta et Noster hic vertunt ascensum, sed, Levit. cap. XV, vers. 9, vertunt stragulum, et, Habac. cap. III, 7, equitatum.
sum hebraice est מרכב merchab, id est vehiculum, sella, quadriga: Septuaginta et Noster hic vertunt ascensum, sed, Levit. cap. XV, vers. 9, vertunt stragulum, et, Habac. cap. III, 7, equitatum.
Unde primo, nonnulli, ut S. Gregorius, Philo, Hortolanus per merchab, sive ascensum, accipiunt gradus per quos ad ferculum sive vehiculum ascenditur; atque per eos purpureos censent mystice significari passiones et martyria, sive labores et sanguinem, quibus ad aeternam gloriam fit ascensus. Secundo, Genebrardus, Sanchez et alii accipiunt vehiculi integumentum, sive coelum, quod supra columnas argenteas ascendit, sive extensum est; unde Syrus et Arabicus vertunt, integumentum, vel velamen purpurae: sic Theocritus, idyll. 15, Arsinoes ferculum ejusque velum describens:
"Supraque tapetes purpurei." Tertio, proprie per ascensum accipias sellam sive sedem, in quam ascendebat et sedebat sponsus et sponsa: haec enim proprie vocatur merchab, et haec solet esse purpurea: purpura enim mollis mollem praebet sessionem, atque ipsa est vestis, stratumque regum et principum. Sensus ergo grammaticalis est, q. d. Ferculum, id est lecticam speciosam, sive currum magnificum ad pompam sibi et sponsae suae fecit Salomon, cujus materia erant cedri Libani, latera ornabant columnae argenteae, reclinatorium erat ex auro, sella ex purpura.
Ferculum significat Ecclesiam romanam jam amplam et magnificam, caeterisque Ecclesiis toto orbe sparsis per romanum Pontificem praesidentem, et instar Salomonis dominantem. Sicut enim vers. 1, Ecclesiam in Jerusalem et Judaea conclusam, et quasi dormientem vocavit mischab, id est lectulum, deinde vers. 7, Ecclesiam Antiochiae ex Judaeis et gentibus collectam, ac romanam sub S. Petro Romae nascentem, et in tenebris infidelitatis latentem vocavit מטח mitta, id est lectum sese extendentem, et expandentem in vicinas gentes, sed noctu, id est secreto et clanculum, "propter timorem nocturnos" Judaeorum et gentium eam persequentium: sic hic Ecclesiam romanam jam clara die quasi lucentem et splendentem, imo praesidentem, ac de infidelitate et tyrannis triumphantem vocat ferculum, ob ejus magnitudinem et magnificentiam, quam maxime adepta est sub tempora Decii et Diocletiani per martyria, sanctitatem, et miracula tot illustrium pontificum, cardinalium et fidelium, ut S. Cornelii, Sixti, Urbani, Marcelli, Laurentii, Sebastiani, Caeciliae, Agnetis, etc., perque conversionem tot romanorum senatorum et principum, ac tandem ipsius Constantini Magni, qui primus christianus imperator Romam totam reddidit christianam, atque in ea Basilicas regias, quales sunt Lateranensis, S. Petri, S. Pauli, S. Laurentii, S. Crucis, etc., quasi regia fercula exaedificavit: quin et illi quasi totum orbem subjecit, dum eum suo exemplo et jussu christianum effecit.
Ferculum etiam dici potest gestamen magnificum, quo romanus Pontifex in Festo Corporis Christi bajulorum humeris vectus ab omnibus cardinalibus, episcopis, praelatis, totoque clero et populo stipatus, solemni supplicatione sacram Eucharistiam circumfert. Hic enim honor non tam Pontifici, quam Christo, cujus Pontifex est vicarius, quemque in Eucharistia circumfert, et populo venerandum adorandumque proponit, tribuitur.
Hoc ergo ferculo depingitur magnificentia Ecclesiae romanae, simul quoque voce ferculi innuitur Cathedram pontificiam et Ecclesiam romanam non esse alligatam urbi Romae, sed mobilem esse, ac instar ferculi posse alio transferri, uti ante ducentos annos translata est Avenionem, ibique haesit per 60 annos, atque sub finem mundi cum Roma ad gentilismum revertens expellet Pontificem, is tunc alio sedem coetumque fidelium suorum transferet, uti dixi in Apocal. cap. XVIII.
Cathedra ergo et Ecclesia romana est ferculum, in quo in suo vicario Pontifice romano residet Christus: unde factum dicitur ex cedris Libani, id est firmissimum et incorruptibile: cedrus enim non sentit cariem, et "cedrum commendat aeternitas," ait Plinius. Hinc cum in Cathedra constantinopolitana, alexandrina, antiochena sederint episcopi haeretici, qui fidem et Ecclesiam corruperant, ut Nestorius, Eutyches, Petrus Gnaphaus, Macedonius, etc., in Cathedra tamen romana a Christo hucusque per mille sexcentos annos nullus sedit pontifex haereticus, Christo ita providente ad illibatam Ecclesiae fidem.
Columnae argenteae notant doctores et praelatos, praesertim cardinales, qui quasi cardines et columnae sedem et Ecclesiam romanam suffulciunt aeque ac ornant, dum candore sapientiae aeque ac puritate vitae instar argenti effulgent, verboque et exemplo per urbem et orbem resonant.
Reclinatorium aureum est fidelis piusque Romanorum populus auro, id est aurea pietate et religione conspicuus, in qua suaviter quiescit et reclinat se Christus: mira enim est populi romani ad pietatem et devotionem propensio. Ego sane nullam gentem magis ad religionis officia proclivem vidi. Unde vix est dies per annum, in quo Romae alicubi non agatur solemne festum alicujus sancti cum amplis indulgentiis, ornamentis, musicorum concentu, magnoque populi concursu.
Ascensus id est sella purpurea, ait Justus Orgelitanus est ingens et quasi immensa multitudo (numerat Bozius trecenta millia) martyrum fortissimorum, qui Romae pro fide et Ecclesia, a S. Petro usque ad Constantinum, sanguinem suum profuderunt, in qua jucundissime in sede sociorum et filiorum suorum (Christus enim est pater et princeps martyrum) recumbit Christus. Unde et B. Virgo Christi mater Romae locum sibi delegit inter martyres, cum sub Liberio Pontifice Joanni Patricio apparens jussit sibi in Exquiliis basilicam, quae hodie a magnificentia Sanctae Mariae Majoris nuncupatur, exaedificari: in Exquiliis enim erat carnificina martyrum; unde juxta eas erat Ursus pileatus, ubi plurimos martyrum, vel occisos, vel sepultos in Martyrologio legimus, atque in hujus rei memoriam ibidem ecclesia in honorem S. Bibianae olim aedificata, nunc ab Urbano VIII, belle restaurata, visitur.
Si per ascensum mavis accipere velum, sive coelum ferculi, vel currum triumphalem Christi, optime hoc repraesentat martyres, qui suo sanguine Romam et romanam Ecclesiam velant, obtegunt et ornant, atque de tyrannis infidelibus triumphantes gloriose in coelum ascenderunt, indeque Ecclesiam romanam tuentur et propugnant: ita S. Gregorius, Cassiodorus, Nyssenus, Philo, Justus, Aponius, Beda et caeteri, qui per ferculum accipiunt Ecclesiam, puta primariam sive romanam, in qua velut in ferculo magnifico residet et triumphat Christus et Ecclesia universalis, ceu sponsa Christi.
Audi S. Gregorium: "Ligna Libani imputribilia esse asseruntur; ferculum ergo fecit sibi rex Salomon de lignis Libani, quia secundum praescientiae suae gratiam, Christus sanctam Ecclesiam de sanctis in aeternum permansuris construxit. Columnas ejus fecit argenteas, quia eidem Ecclesiae praedicatores dedit, qui et ut eam exemplis sustentarent, magna justitiae rectitudine roboravit, et ut praedicationibus erudirent, nitore eloquii quasi splendore argenti decoravit. Reclinatorium aureum fecit, quia dum in cordibus perfectorum resplenduit, eis divinitatis suae potentiam per contemplationem ostendit. In qua contemplatione dum eis pulchritudinem coelestium gaudiorum monstravit, quasi reclinatorium ex auro eis composuit, quia locum in quo refocillantes requiescant, apposuit. Quod reclinatorium bene aureum esse dicitur, quia melior est sapientia cunctis opibus, et omnia quae desiderantur, ei non possunt comparari."
Ascensum purpureum deinde sic interpretatur: "Ad hoc reclinatorium multis laboribus pervenitur, multis tribulationibus ascenditur, ita ut si necesse fuerit etiam sanguis effundi permittatur. Ideo ascensus recte purpureus esse dicitur: dum enim sancti quique martyres propter vitam aeternam corpora sua ad supplicia tradiderunt, dum flagella, aculeos, ignes, gladios et alia innumerabilia tormenta patienter pertulerunt, nonne ad reclinatorium istud, ad beatam scilicet vitam per ascensum purpureum ascenderunt?"
Symbolice, ferculum divinitatis est humanitas Christi: haec enim est quasi lectica in qua recumbit et quiescit deitas Verbi, ait Philo Carpathius; utriusque vero ferculum est sacra Eucharistia, in qua tota Christi deitas et humanitas continetur, ac in supplicationibus circumfertur ad Christi gloriam, et fidelium devotionem, ut Deo gratias agant, ac imminentia pericula propulsent, omnemque a Deo gratiam et benedictionem impetrent.
Ferculum hoc factum est de lignis Libani, id est de purissimo sanguine B. Virginis omnis corruptionis experte: Libanus enim hebraice idem est quod candor, et candida puritas. Columnae argenteae sunt Christi sapientia, eloquentia, vis dicendi et praedicandi, instar argenti sonora et efficax. Reclinatorium aureum sunt septem dona Spiritus Sancti, quae super Christum requievisse docet Isaias, cap. XI, vers. 2, ac vicissim in iis quasi reclinatus requievit Christus.
rium aureum sunt septem dona Spiritus Sancti, quae super Christum requievisse docet Isaias, cap. XI, vers. 2, ac vicissim in iis quasi reclinatus requievit Christus.
Ascensus purpureus est sanguineus Christi sudor, passio, mors et martyrium: ita Beda, qui per hoc significari ait, quod nullus Ecclesiam ingreditur, nisi sacramentis dominicae passionis imbutus.
Rursus ferculum, id est lectica, et quasi currus triumphalis Christi fuit crux, ait Aponius: haec enim facta fuit ex lignis Libani imputribilibus; unde etiamnum in suis reliquiis, quae passim asservantur, perdurat. In cruce enim Christus de peccato, morte, diabolo et inferno triumphavit juxta illud Apostoli, Coloss. II, 14: "Delens quod adversum nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci: et exspolians principatus, et potestates, traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso."
Columnae crucis fuere humilitas et obedientia, juxta illud: "Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis," Philipp. II, 8. Reclinatorium aureum fuit invicta ejus patientia et magnanimitas, cui incumbens, omnes plagas, injurias, dolores placide tulit et superavit. Ascensus purpureus fuit chlamys purpurea, qua Judaei eum quasi regem Judaeorum per ludibrium vestiverunt, aut potius sanguinis totius effusio, quae totum ejus corpus cruentavit et purpuravit, juxta illud, Isai. LXIII, 1: "Quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? iste formosus in stola sua, etc. Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari? Torcular calcavi solus."
II, 8. Reclinatorium aureum fuit invicta ejus patientia et magnanimitas, cui incumbens, omnes plagas, injurias, dolores placide tulit et superavit.
scensus purpureus fuit chlamys purpurea, qua Judaei eum quasi regem Judaeorum per ludibrium vestiverunt, aut potius sanguinis totius effusio, quae totum ejus corpus cruentavit et purpuravit, juxta illud, Isai. LXIII, 1: "Quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? iste formosus in stola sua, etc. Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari? Torcular calcavi solus."
MEDIA CHARITATE CONSTRAVIT.
Hebraea, medium ejus incensum charitate, quia nimirum currus hic crucis Christi igneus est, et ardens charitate: nil enim nisi amorem in Deum et homines spirat, et ejaculatur; unde hoc curru igneo ipse quasi verus Elias non tantum se, sed et electos suos vehit, imo rapit in coelum.
Paulo aliter haec cruci adaptat Aponius. Sic enim ait: "Ferculum crucis de lignis cedrinis factum, in cujus columnis argenteis verum, immaculatumque a contagio peccati corpus candeseit, et gloriosae animae auri rutilat fulgor, in qua usque nunc Dei sermo reclinatorium habere probatur et corporeus regalisque deitatis coruscat sensus."
Tropologice, Nyssenus et alii per columnas argenteas accipiunt doctores, nitore coelestis eloquii refulgentes; per ascensum purpureum, praelatos et principes, horum enim decus est purpura; per reclinatorium aureum, mentem cui omnes animae vires innituntur et incumbunt. Cassiodorus vero et S. Gregorius hic per reclinatorium aureum accipiunt coelestem gloriam, in qua aeterna sanctorum requies. Idem vero S. Gregorius, hom. 15 in Ezech., accipit charitatem, in qua sancti in hac vita conquiescunt: "Cum columnis argenteis, inquit, est reclinatorium aureum, quia per hoc, quod a sanctis praedicatoribus lucide dicitur, mentes audientium fulgorem charitatis intimae, in qua requiescant, accipiunt."
Hebraea, medium ejus incensum (aut stratum) charitate, id est tota vita et persona Christi nihil spirat nisi charitatem; uti enim non vixit sibi, sed nobis; sic omnia fecit et passus est ex charitate: ita S. Gregorius, Cassiodorus, Beda, Theodoretus, Nyssenus, Philo, Carpathius et alii. Propter filias Jerusalem, quia eam qua in fide, per fidem visum Christi et Ecclesiae decorem admirantur et concelebrant, sive quae sponso Christo placere, et una cum eo reclumbere et convivere student. Prosequitur hic ad alia Sapientis expositionem alibi dant.
pter filias Jerusalem, quia eam qua in fide, per fidem visum Christi et Ecclesiae decorem admirantur et concelebrant, sive quae sponso Christo placere, et una cum eo reclumbere et convivere student.
Prosequitur hic ad alia Sapientis expositionem alibi dant.
ritu apostolico flagrans, et prædicans Christum crucifixum, vocatur ferculum Christi: Christi enim nomen, fidem et cultum circumfert per omnes gentes; unde ferculum Christi fuit S. Paulus et apostoli, inquit Theodoretus, et Hortolanus, et Gislerius, imo Christus ipse, Actor. IX, 15: «Vas electionis, inquit, est mihi iste, ut portet nomen meum coram gentibus, et regibus, et filiis Israel:» fuit enim ipse cedrus Libani alta et superba, dum judæus exsistens persequebatur Ecclesiam, at vero inde succisa et dolata, facta est incorruptibile ferculum et currus triumphalis Christi, juxta id quod ipse ait, II Corinth. II, 14: «Deo autem gratias, qui semper triumphat (id est triumphare facit) nos in Christo Jesu, et odorem notitiæ suæ manifestat per nos in omni loco: quia Christi bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt.» Columnæ argenteæ ejus fuere sapientia et efficacia prædicandi Christum crucifixum, juxta illud: «Nos autem prædicamus Christum crucifixum: Judæis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis autem vocatis Judæis, atque Græcis, Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam,» I Corinth. I, 23. Reclinatorium aureum fuit invicta animi constantia, modestia, mansuetudo, cui incumbens omnes labores, difficultates et adversa fortiter et placide sustinuit et superavit. Ascensus purpureus fuit continua ejus passio, plagæ et ærumnæ, in quibus gloriabatur: «Mihi, inquit, absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi: per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo,» Galat. VI, 14. Lege totum caput II Corinth. XI, ubi suas plagas et passiones, velut trophæa et triumphos enumerat. Media charitate constravit, quia nil nisi amoris ignes spirabat et eructabat, etiam in Judæos sibi infensissimos. Vide Rom. cap. IX, 1.
Quocirca S. Chrysostomus, homil. 22 ad Popul. sub initium, hæc Paulo dat elogia: «Paulus terrestris angelus, cœlestis homo, Spiritus Sancti receptaculum, zelo incomparabilis, charitate magnus, ecclesiarum Dei curator sollicitus, pietatis orator, imbecillium deductor, credentium pronubus, Judæorum redargutio, sagena omnium nostrorum, post mortificationem doctor, et post mortem præco, qui nobis demonstrat quomodo in cœlos ascendere oporteat.» Idem, lib. II De Orat.: «Paulus ille insatiabilis Dei cultor, communis parens et progenitor servorum Christi, illo custos orbis terrarum, qui ex hominibus facit templa Christi.» Vide quæ de laudibus S. Pauli dixi Proœmio in ejus Epistolas, et in Idea S. Pauli, quam præfixi Actibus Apostolorum.
Apposite Nyssenus, hom. 7, notat Deum variis modis esse in justis, scilicet ut in loco, ut in domo, ut in solio, ut in scabello, ut in curru, et ut in equo frenum recipiente: hic vero describi in pia anima esse ut in lectica, materia et opere præstantissima, utpote quæ jam haud sibi vivat, sed Deum deserat in ipsa viventem, juxta illud
Symbolice, Hugo de S. Victore, ex Miscellan. II, lib. I, cap. CXX:
«Ferculum, inquit, est quælibet sanctorum congregatio ad æternum convivium animas ferens; columnæ argenteæ, qui fortissime operis exemplo alios portant, et luce prædicationis illuminant; reclinatorium aureum, æternæ felicitatis fulgor, in qua reclinatur et ab omni labore quiescitur; ascensus purpureus est, quia ad claritatem illius quietis, non nisi per tribulationem venitur.»
Anagogice, ferculum hoc significat Ecclesiam sanctorum triumphantem in cœlis, cujus fundamentales columnas, portas, mensuras et gemmas graphice depingit S. Joannes, Apoc. XXI, 12. Hanc fecit Deus propter filias Jerusalem, id est beatos tam angelos, quam homines: propter angelos, ut eorum ruinas restauret; propter homines, quia pro eis passus et mortuus est Christus.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Primo, mens pia, præsertim mortificationi studens et crucem Christi ferens, est ferculum Christi juxta illud: «Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes, ut et vita Jesu manifestetur in corporibus nostris,» II Corinth. IV, 10; et: «Ego stigmata Domini Jesu in corpore meo porto,» Galat. VI, 17; et: «Empti estis pretio magno. Glorificate et portate Deum in corpore vestro,» I Corinth. VI, 20. Hinc S. Ignatius Martyr vocatus est θεοφόρος, et χριστοφόρος, id est deifer et christifer; itaque ipse se vocat in titulo Epistolarum suarum.
Secundo, Hugo de S. Victore, Erudit. Theol. ex Miscell. I, LX: «Ferculum Salomonis, inquit, cor exercitatum in studio virtutis: ferculum, sapientiæ verbum; inde portatur ab ore ad aurem. Lectulus, mens contemplativa: ferculum hoc primum de lignis Libani esse debet per puritatem, et incorruptionem veritatis; de argento in præceptis et promissis: in candore argenti munda conversatio, in sonoritate dulcis promissio. Habet aurum per sapientiam cœlestem, quod non æruginat in æternitate, sed rubet in charitate. Habet purpuram, quando prædicat passionem. Ascensum ad glorificationem. In medio charitas sternitur propter filias Jerusalem, quæ teneris et infirmis proposita est ad obtinendam salutem: quis tam tener, ut amare non possit? nam si cætera non potes, amare tamen potes, ut ad ferculum Salomonis pertineas.»
Tertio, mens charitate, zelo animarum et spi-
Apostoli: «Vivo autem, jam non ego: vivit vero in me Christus,» Galat. II, 20.
Symbolice, primo, S. Ambrosius, lib. III De Virgin. post initium, ex Septuaginta sic legit, sicque explicat: «Lectum fecit sibi rex Salomon ex lignis Libani, columnas ejus argenteas: reclinatorium aureum, dorsum ejus gemmarum stratum. Quis est iste, inquit, lectus, nisi corporis nostri species? namque in gemmis aer specie fulgoris ostenditur; in auro, ignis; aqua, in argento: terra, per lignum: ex quibus corpus humanum quatuor constat elementis, in quo nostra recubat anima, si non aspero montium, non humi arido expers quietis exsistat, sed sublimis a vitiis ligno fulta requiescat.»
Secundo, tres Anonymi apud Theodoretum per ferculum hoc accipiunt doctores, quibus quasi curru vehitur Christus ad docendos et perficiendos homines; per columnas argenteas accipiunt eloquia Domini; per reclinatorium aureum, mentis pacificam tranquillitatem; per ascensum purpureum, cœlestem patriam, in qua rex Christus, quasi Salomon pacificus, omnes sanctos efficit purpuratos, hoc est reges. Huc pertinet expositio Ruperti, qui per ferculum accipiens instrumentum, quo dapes inferuntur in mensam, per illud accipit S. Scripturam, quæ omnis generis epulas animæ subministrat.
Tertio, S. Anselmus per ferculum accipit judices, qui ex cedris Libani sunt, quia incorrupti; et columnæ argenteæ, quia fortiter verum judicium resonant; et reclinatorium aureum, quia radiant charitate et sapientia; et ascensus purpureus, quia Christo in eis ascendente parati sunt ad quaslibet persecutiones.
Tropologice, primo, noster Sanchez per ferculum Christi accipit mortificationem, qua omnis amor sæculi resecatur ab anima, ut fiat sponsa Christi, eique totum suum amorem resignet: unde in ea jucunde requiescit Christus: quocirca S. Basilius, in Regul. 6, inter. fus., abnegationem docet esse vitæ spiritalis basin et fundamentum: «Quia ipsa, inquit, est summa rerum omnium vitæ superioris oblivio, atque a sui ipsius voluptatibus recessio.» Columnæ ejus duæ sunt, odium sui, et amor Dei; reclinatorium est patientia; ascensus purpureus est profectus in omni virtute.
Secundo, Hugo Victorinus, lib. I Erudit. theol. cap. IX et IXI, tria fercula distinguit: «Ponamus, inquit, tria, id est lectulum Salomonis, et ferculum Salomonis, et currum Pharaonis; et intelligamus per lectulum Salomonis cor dulcedine contemplationis requiescens; per ferculum Salomonis, cor in exercitatione bonorum operum se circumferens; per currum Pharaonis, cor in cupiditate carnalium requiescens.»
Tertio, Richardus de S. Victore ferculum quo inferuntur epulæ cum Ruperto accipiens, per illud intelligit animam sanctam, quæ Christum pascit et reficit: «Dum ille, inquit, bonis ejus operibus, studiis ac desideriis delectatur, sicut scriptum est: Populus meus saturavit me vocibus, implevit me odoribus; reficit quoque membra ejus exemplo, oratione, doctrina, consilio et colloquio.» Hoc factum est de lignis Libani, id est de electis, qui crescunt et fructificant per Christum et in Christo, qui dicitur Libanus, id est candidatio, ob puritatem. Columnæ quatuor sunt quatuor virtutes cardinales, quæ animam fulciunt, ac coram Deo et hominibus splendidam efficiunt, instar argenti. Reclinatorium est conscientia pura, in qua reclinat se et quiescit Christus. Dicitur aurea, quia igne tribulationis excocta. Ascensus purpureus est desiderium cœlestium, quo mens ad Deum Christum et sanctos ascendit. Hæc Richardus fuse, quæ ego in pauca contraxi.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Ferculum Christi fuit uterus et ulnæ B. Virginis, in quibus ipsa gestavit Christum; item præsepium et cunæ exstiterunt quasi ferculum mobile et gestatorium Christi; columnæ fuere duo brachia B. Virginis, quibus stringebat Christum; reclinatorium fuit ejus sinus et pectus, in quo se reclinabat Christus; ascensus purpureus fuere mens ejus, caput, flavique et purpurascentes capilli, qui Christum in sinu quiescentem cingebant, fovebant et velabant. Cætera, quæ de Ecclesia et anima sancta dixi, potiori jure applica B. Virgini, mutato duntaxat nomine.
MEDIA CHARITATE CONSTRAVIT PROPTER FILIAS JERUSALEM.
PROPTER FILIAS. — Refer, tum ad charitatem, quæ proxime præcessit, tum ad totum ferculum. Rursum to media non est ablativus singularis pertinens ad vi charitate, uti censuere S. Gregorius, S. Bernardus et Cassiodorus, sed est accusativus pluralis significans ea quæ erant media sive interna media ferculi: hebraice enim est תוכו tocho, id est medium ejus stratum, vel incensum, aut combustum dilectione ejus, scilicet tam ferculi quam ascensus purpurei, id est sedis sive throni, q. d. Thronus ferculi, in quo sedebat sponsus, circumdatus erat purpura; sed in medio, ubi erat locus sponsi, constratus erat lapidibus ignitis charitatem repræsentantibus, aut certe medium ejus, id est, medium pavimentum ferculi, stratum erat gemmis ardentibus.
Pro constravit hebraice est רצוף ratsuph, id est stratum, vel ardens amore: nam רצף ratsaph componitur ex צרף tsaraph, id est ardere (unde seraphim vocantur summi angeli, quia amore Dei ardent), et רבץ raphats, id est sterni; unde ratsaph significat sterni ad ardendum vel comburendum; hinc רצף retseph, id est pruna sive carbo ignitus; רצפה ritspa est carbo accensus super pavimento, indeque ipsum pavimentum stratum lapide, v. g. pario vel marmoreo. Quocirca Septuaginta hic et II Paral. VII, 3, et Esth. I, 6, vertunt λιθόστρωτον, id est lapide sectili, opere vario et tessellato stratum; unde vertunt hic, intimum ejus lapidibus tessellatis constratum; S. Ambrosius, lib. III De Virgin., dorsum ejus gemmarum stratum; quinta editio, medium ejus calculis composuit: quare
Primo, ex Hebræo sic vertas, medium ejus constravit lapidibus amoris, puta gemmis ardentibus, quales sunt pyropi et carbunculi, qui symbolum sunt amoris et charitatis sponsi et sponsæ, æque ac filiarum Jerusalem; unde Vatablus vertit, intimum ejus stratum, vel tectum amore; Syrus, medium ejus stratum amore præ filiis Jerusalem; Arabicus, et intrinsecum ejus incrustatum gemmis, et id amore filiarum Jerusalem.
Secundo, quia Hebræi carent casibus, quo fit ut idem nomen quolibet casu verti possit; hinc ex Hebræo sic transferas, et medium tenet ipse incensus amore, q. d. Medium ferculi tenet ardens amore, puta sponsus, hoc est Christus. Unde Glossa Hebræorum in illud, Gen. II, 5: Et germinare fecit Dominus de terra, sic habet: «In medio thalami Messias filius David, qui est diligens filios Israel, sicut dictum est Cantic. III, 10:» Medium charitate constravit propter filias Jerusalem. Cor enim Christi erat quasi fornax ardentissima charitatis: unde ipse magis nostri amore, quam dolore assus et tostus fuit in cruce; atque in cruce, quasi in ferculo in medio manuum, pedum et lateris, quinque plagis per clavos et lanceam transfixus et cruentatus, velut quinque purpureis et ardenti-
Constat enim ex Suida et Varrone olim sponsas noviter nuptas, ne erubescerent, noctu lectica vehi solitas in domum sponsi: quare honoris causa medio lecticæ sedebant, ita ut latus dextrum stiparet sponsus, sinistrum quispiam propinquus vel pronubus.
Quarto, alii cum Septuaginta vertunt in accusativo, medium ejus gemmis constravit ad amorem a filiabus Jerusalem, supple sibi conciliandum: hæ enim gaudent gemmis et curru gemmato. Sic exponi potest versio Septuaginta, interius vel intimum ejus lapidibus (gemmis) stratum, dilectionem a filiabus Jerusalem, supple, conciliat vel extorquet; aut sic, in medio ejus posuit amorem vel charitatem, hoc est effigiem amoris vel charitatis, ut significaret totum hoc ferculum a Christo compositum esse ex amore, sive causa amoris, ut charitatem suam omnibus manifestaret. Putant ergo nonnulli in medio hujus ferculi positam fuisse statuam vel imaginem charitatis.
Sic gentiles animales depingebant Cupidinem in suis thalamis; unde Pausanias initio Corinthiorum asserit Cupidinis imaginem in curru depictam, in cujus media basi, ait, imago amoris Dei (Cupidinis) emergebat, assistentibus utrinque nereidibus. Alcibiades quoque in suo clypeo aureo et eburneo gestabat Cupidinem incisum, qui fulmen incurvaret et inflecteret, quo significabat amorem quoque Jovi dominari, eique iras et fulmen extorquere.
Quinto, Noster optime vertit in ablativo, media charitate constravit: cum enim in Hebraico nulla hic exprimatur materia, qua medium ferculi sternatur, nisi charitas, utique charitate illud stratum sit, oportet.
Quæres, quis Vulgatæ versionis, media charitate constravit, sit sensus? Primo, noster Sanchez charitatem accipit pro rebus charis et amabilibus, puta pro gemmis, quæ animos intuentium pelliciunt ad sui amorem, q. d. Medium ferculi stratum erat gemmis pretiosissimis et charissimis: unde Septuaginta vertunt λιθόστρωτον, id est lapidibus tessellatis constratum; S. Ambrosius, gemmatum stratum; quinta editio, e calculis compositum. Sic cap. V, 16, ubi Vulgatus habet totus desiderabilis, hebraice est, totus est desiderium, et sic omnino vertunt Septuaginta. Sic S. Joannes, I Epist. II, 16, ait quidquid est in mundo esse concupiscentiam carnis vel oculorum, id est esse a carne, vel oculis concupiscibile: Hebræi enim sæpe sumunt abstracta pro concretis; et potentiam, habitum, vel actum pro ejus objecto.
Secundo, alii per charitatem accipiunt effigiem charitatis, q. d. Salomon in medio hujus ferculi collocavit statuam charitatis, quasi reginam sacri hujus connubii, quæ Christum cum Ecclesia summo et indissolubili amoris vinculo copulavit, quo tropologice significatur, ait Sanchez, charitatem virtutum omnium reginam, tanquam cor in corpore, quo cætera membra vivunt ac vigent, in medio tanquam in suo regno consedisse; a qua virtutes omnes, quas abnegatio mortificatioque inveniunt atque expoliunt, vitam habent et pulchritudinem. Hæc amabilem facit esse thalamum, hæc sua secum affert naturalia ornamenta, virtutes scilicet alias, quæ tanquam asseclæ et administræ ab ejus latere numquam discedunt: imo hæc una reliquarum virtutum partes obit. Quod optime docuit Augustinus in tract. De Laudibus charitatis, tom. IX, additque Salomonem virum sapientissimum hieroglyphicum hoc ferculum faciendum curasse, quo filiæ Jerusalem in nuptiis uterentur, ut in hanc sancti connubii formam intuentes, acribus amoris et fidei symbolis excitatæ, viros suos colerent et diligerent; idque significari illo, quod sequitur: «Propter filias Jerusalem.»
Tertio, alii per charitatem accipiunt sponsum, puta Christum, qui dicitur charitas, quia est summe amans et amabilis, q. d. In ferculo hoc nuptiali medius considebat Christus velut sponsus unice diligens sponsam Ecclesiam, adeo ut ipsissima charitas esse videatur; et sane si per ferculum accipias præsepium vel crucem, in ejus medio non erat nisi Christus nostri amore incarnatus, vagiens et crucifixus.
Quarto, simpliciter et plane per charitatem accipias imaginem, nomen, vel symbolum, aut emblema aliquod charitatis, uti sunt carbunculi, columbæ, turtures, flammæ, q. d. Medium hujus ferculi solium, aut certe pavimentum stratum erat effigie columbarum, vel carbunculorum, vel ignis et flammarum, quæ sunt insignia charitatis, ac forte ipsa charitatis imago et nomen, in ipso pavimento incisa erant, sicut in rationali pontificis intextum erat urim et tummim, id est doctrina et veritas, Exod. XXVIII, 30, ut significaretur totum hunc tam splendidi ferculi ornatum non alio spectare, quam ad ostendendum amorem, quo sponsus prosequitur sponsam et filias Jerusalem, sponsæ ancillas vel socias, ut eas vicissim ad illam magis redamandam et colendam alliceret, ut merito ferculum hoc amoris et charitatis, imo ipsa charitas nuncupari possit; unde multi vertunt, et medium ejus ardebat ardore, vel erat ardor amoris, vel ignitum erat charitate.
Videtur ergo vel sedes vel pavimentum hujus ferculi, vel utrumque stratum fuisse imagine Charitatis, aut rebus ignitis vel ignis speciem referentibus, uti sunt prunæ, flammæ, carbunculi, etc. Ignis enim symbolum est charitatis et ardoris, juxta illud, Cant. VIII, 6: «Lampades ejus lampades ignis atque flammarum.» Hinc et Spiritus Sanctus in Pentecoste specie ignis et linguarum ignearum in apostolos descendit, Actor. II, 3. Vide ibi dicta.
Porro pingitur Charitas hoc schemate: virgo facie rosea, sed ardenti cyclade coccinea amicta, alis instructa, in capite gestat coronam auream carbunculis distinctam et effulgurantem; digitus ornatur annulo, pyropis radiante; una manu gestat cor rubicundum flammas vibrans, altera arcum et sagittas ignitas; hæc est imago, hoc emblema charitatis: et forte sic expicta fuit in medio hujus ferculi. Hæc de sensu grammaticali corticis; nunc ad sensum parabolicum et genuinum sub eo contentum transeamus.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Salomon, id est Christus ferculum, id est romanam sedem et Ecclesiam mera charitate constravit, primo, quia tanta in illam exuberant Christi beneficia, ut omnia dilectione et charitate constrata esse videantur: in ea enim sedet Christi vicarius, qui habet plenitudinem potestatis ecclesiasticæ in omnes ecclesias et fideles, ac proinde peccatorum omnium remissionem, indulgentias, et gratias amplissimas concedere potest, et concedit præsertim Ecclesiæ romanæ: in ea est assistentia Christi et Spiritus Sancti, ut in fide et in religione errare nequeat; in eam majora e cœlo charismata depluit; in ea basilicæ et ecclesiæ plenæ sunt reliquiis SS. pontificum, sacerdotum, virginum, adeoque tota pene urbs romana madet sanguine martyrum. Unde Christus apparens S. Brigittæ (ut habet ejus Vita) jussit eam e Suecia proficisci Romam; ibi enim faciliorem esse viam in cœlum aiebat: paruit et profecta est, indeque in cœlum abiit.
Secundo, quia Christus mentibus pontificum et fidelium Ecclesiæ romanæ illustrem charitatem indidit, et etiamnum indit «propter filias Jerusalem,» ut scilicet animæ fideles et devotæ, velut cives cœlo adscripti, hac charitate romanæ Ecclesiæ illectæ eam ament, colant, sequantur, ac per eam ceu ferculum a terrestri Jerusalem ad cœlestem subvehantur: non enim est salus illi qui est extra Ecclesiam, cujus caput est Ecclesia romana. Unus S. Gregorius Magnus, ut cæteros præteream, tantæ charitatis fuit, ut omnes orphanos, monachos, pauperes Romæ aleret, ac plurimos per totam Italiam, imo et ultra Italiam, in ipsaque Palæstina degentes. In jubilæo omnes e toto orbe Romam convolantes (qui ad plura centena millia numerantur) per triduum Romanorum impensis aluntur, et liberaliter ut hospites tractantur.
Rursum profusa populi romani charitas patet tot xenodochiis, orphanotrophiis, hospitalibus, cæterisque locis piis, quibus abundat Roma, ut omittam quotidianas fidelium eleemosynas, quibus sustentantur omnes ordines mendicantes, monachæ plurimæ, pueri, puellæ, pauperesque innumeri. Omitto dotem, quæ quotannis permultis virginibus ad nubendum datur, Ecclesiarum fabricas et ornamenta, sodalitiorum impensas, etc., quæ sane mihi, aliisque tenuitatem romani populi considerantibus sæpe admirationem moverunt, ut non tam hominum, quam Dei romanæ Ecclesiæ benedicentis, hæc opera propria esse videantur. Exstant libri hac de re excusi, quibus idipsum clare demonstratur, ac præsertim liber cujus titulus: Thesauri Romæ absconditi; item libelli de jubilæis romanis conscripti. Ita Cassiodorus, S. Gregorius, Aponius, Beda et alii, qui per hæc significari aiunt Christum, cum pro nobis passus et crucifixus est, constravisse Ecclesiam charitate, quia in illa amorem sui et rerum divinarum accendit. Hæc sunt tapeta charitatis, ait Aponius, quæ media humanæ naturæ, et majestatis consternunt, propter sanctarum animarum salutem, et gaudia filiarum supernæ Jerusalem. Hæc est utique constrata charitas, quæ «omnia sustinet,» secundum Apostolum, I Corinth. XIII, 7, quæ calcata nunquam cedit, sed allisos erigit suæ humilitatis exemplo.
Symbolice, ferculum divinitatis Christi est humanitas: utriusque ferculum est crux æque ac Eucharistia; hæc tria enim charitate constrata sunt, juxta illud: «Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret: ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam æternam,» Joan. III, 16; et illud: «In hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum,» I Joan. IV, 9. Causam dat vers. 16: «Deus charitas est: et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo.» Et illud Christi: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur?» Luc. XII, 49. Et illud: «Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo,» Joan. VI, 57: Eucharistia enim repræsentat, imo reipsa exhibet nobis manducandam totam deitatem, et humanitatem Christi, amore nostri in cruce assam et tostam: quare Eucharistia mera est Christi charitas et amor, quo ad se rapit filias Jerusalem, id est animas devote communicantes; Eucharistiæ autem sacrificium et sacramentum maxime celebratur et iteratur Romæ, utpote ubi plura sunt sacerdotum millia, nec pauciora religiosorum et monachorum, a quibus ex instituto frequentatur sacra synaxis; atque hæc est romanæ charitatis, quam paulo ante commendavi, scatebra et causa: imo ordo et potestas sacerdotalis consecrandi sacram Eu-
charistiam derivatur a romano pontifice, velut a capite hierarchiæ ecclesiasticæ: ab ipso enim creantur episcopi, qui ordinant sacerdotes per totum orbem. Hac de causa cum Pontifex Romam egreditur, alioque proficiscitur, semper cum eo defertur sacramentum Eucharistiæ, atque olim episcopis Romam venientibus, illud ipsum obviam mittere solebat in signum mutuæ communionis fidei et charitatis, uti liquet ex epistola S. Irenæi ad Victorem papam, quam recitat Eusebius, lib. V Hist. cap. XXIV; ex qua colligit Baronius, anno Christi 198, tom. II, quod romanus Pontifex ad omnes coepiscopos catholicæ communicationis olim mittere soleret Eucharistiam, sed qui ea indigni ab ipso judicati essent, ab omnibus vitarentur quasi excommunicati, utpote qui non communicarent cum romanæ Ecclesiæ Pontifice. Christus ergo in cruce, æque ac in Eucharistia, est quasi divinum et immensum charitatis simulacrum, ut proinde verius quam Salomon vocetur Jedida, id est amabilis Domino, II Reg. XII, 25; atque eamdem pie communicantibus afflat et aspirat. Unde S. Chrysostomus, hom. 61 ad Popul.: «Tanquam leones, inquit, ignem spirantes ab illa mensa recedamus, facti diabolo terribiles, et caput nostrum mente revolventes, et charitatem, quam nobis exhibuit.» Hujus rei typus erat arca testamenti, cujus operculum erat propitiatorium aureum significans Christum, qui est propitiatio pro peccatis totius mundi: arca ergo erat instar ferculi hujus, in cujus medio erat manna, quod erat figura Eucharistiæ; unde Chaldæus vertit, et inter cherubim, qui erant super propitiatorium, residebat majestas Domini, qui habitare facit nomen suum in Jerusalem, magis quam in omnibus urbibus terræ Israel.
Anima mortificata, et apostolico spiritu prædicans Christum, est ferculum Christi; ac proinde medium, vel, ut Septuaginta, intimum ejus, puta cor et mens charitate constratum est: ardeat enim amore Dei et zelo animarum oportet, qui eas Christo lucrifacere satagit. Talis erat S. Paulus qui ait: «Charitas Christi urget nos, etc.; et pro omnibus mortuus est Christus: ut et, qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit,» II Corinth. V, 14. «Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia,» etc., Rom. VIII, 35. Et: «Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis,» Rom. IX, 3. Audi S. Chrysostomum, homil. 32 in Epist. ad Roman. in Morali: «Cor Christi erat cor Pauli, tabulaque Spiritus Sancti, atque charitatis volumen, etc., quod Christum adeo diligere meruit, ut illum nemo alius ita dilexerit; quod mortem et gehennam contempsit; quod ex lacrymis
illis fraternis conterebatur.» Vide eumdem in homiliis octo, quas in laudem S. Pauli conscripsit, ac præsertim in 2 (exstant sub finem tom. III) atque in sermone proxime sequenti, qui est in commemoratione S. Pauli de charitate, ubi inter cætera explicans illud I Cor. IX: «Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos,» exclamat: «Vidistine, quæso, animam terrena superantem? omnem enim prorsus hominem Deo exhibere cupiebat, et omnes quantum ad ipsum spectabat exhibuit. Quasi enim universum mundum ipse genuisset sic perturbabatur, sic curabat, sic omnes in regnum Dei festinabat inducere docendo, orando, etc., erigere labentes, stantes firmare, humi jacentes attollere, sanare contritos, torpentes oleo exhortationis animare, inimicis intonare terribile, hostes minaciter intueri, more optimi cujusdam ducis, et medici artis suæ instrumenta gestantis.» Mox causam subjicit: «Cum enim celsus consisteret in omnium arce virtutum, omnem tamen flammam præcipuo charitatis ardore vincebat: ut enim missum in ignem ferrum, totum profecto ignis efficitur; sic Paulus, charitate succensus, totus factus est charitas: qui quasi communis totius mundi esset pater, ita amore hominum ipsos eorum imitabatur parentes, imo cunctos non carnales modo, verum etiam spiritales patres sollicitudine ac pietate superabat, et pecunias et verba et animam pro his quos diligebat, impendens.»
Prædicatores ergo, qui instar Pauli, Christi fidem et amorem fidelibus imprimere satagunt, ardeant charitate Pauli, sic eadem alios incendent. Ita S. Dominicus fundator Ordinis Prædicatorum, et S. Pauli assecla, cum solum S. Matthæi evangelium per provincias concionaturus deferret secum, omnesque amore Dei inflammaret, rogatus e quo libro tam suavia et ardentia concionis eloquia depromeret, respondit: «E libro charitatis; huic uni et vos studete, ac simili ardore omnes succendetis:» verum enim est illud:
Ardeat orator, si vult incendere plebem.
Moraliter, charitas omnes virtutes perficit, sibique substernit et rite ordinat, ac omnia vitia prosternit: unde sine charitate nulla virtus prodest ad salutem, juxta illud, I Corinth. XIII, 4: «Charitas patiens est, benigna est: charitas non æmulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quærit quæ sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate: congaudet autem veritati: omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet:» ita S. Anselmus; unde et Nyssenus hic, homil. 7, docet charitatem ornari et coronari omnibus virtutibus, quarum pavimentum ait esse virginitatem; hanc enim virtutum puritate, quasi radiis quibusdam gemmarum splendescere.
Porro Richardus de S. Victore per media intelligens opera indifferentia, quæ sunt inter virtutem et vitium media, uti edere, bibere, studere, am-
bulare, etc.: «Ista, ait, debent esse constrata charitate, ut in charitate fiant et bona intentione, et ut cum charitate fraterna ita fiant ut infirmi in his non scandalizentur, vel infirmentur, sed ita strata sint, id est tanta æqualitate et discretione facta, ut incedat anima in his omnibus sine querela, et opportune noverit illa exercere, et iterum intermittere.»
Rursum S. Gregorius ex Cassiodoro to media adjective, quasi epithetum charitatis accipiens, censet illam mediam dici, quia illa mediante filiæ Jerusalem, id est imperfectiores animæ ad sponsi beatitudinem pervenient, si charitatem indefesse observent, etiamsi eis desit reclinatorium aureum contemplationis, et ascensus purpureus martyrii, et columnæ argenteæ prædicationis. Rationem dat Rupertus, qui per ferculum accipiens sacram Scripturam: «Media, inquit, charitate constravit,» id est in medio Scripturarum principatum charitatis posuit, quia ex ea pendent cætera omnia, juxta illud Christi: «In his duobus mandatis (diligendi Deum et proximum) universa lex pendet et prophetæ,» Matth. XXII, 40. Causam subdit, quod charitas alienum bonum faciat suum et proprium, v. g. inquit: «Non sunt carne virgines, sed bonum virginitatis in te, o beata Maria, diligendo suum faciunt. Non alia præter te genuit regem Salomonem, regem tam magnum, tam magnificum: sed illæ, diligendo in te hoc tam grande privilegium, regis ejusdem matres fiunt. Item non sunt martyres, neque sufficiunt inter fortes præliari, et pro amore regis Salomonis fundere sanguinem suum, sed martyres diligunt, et diligendo illos, gloriam eorum suam faciunt. Amplius dicam: Non sunt Dii, sed diligendo Deum, dii, vel filii Dei sunt, sicut scriptum est: Ego dixi: dii estis, et filii excelsi omnes.»
Denique S. Bernardus, De Gradibus humilitatis, sub initium, ferculum hoc epularum spiritualium, puta charitatis et virtutum accipiens, mediam charitatem interpretatur, quæ mediis, hoc est non incipientibus, nec perfectis, sed proficientibus, qui in medio amborum positi sunt, convenit: «Media, inquit, charitate constravit propter filias Jerusalem, propter imperfectas videlicet animas, quæ dum adhuc illum solidum cibum minus capere possunt, lacte interim charitatis pro pane, oleo pro vino nutriendæ sunt. Quæ recte media describitur, qua ejus suavitas nec incipientibus præsto est, prohibente timore; nec perfectis satis est, pro abundantiori contemplationis dulcedine. Hi adhuc a noxiis carnalium delectationum humoribus, timoris amarissima potione purgandi, nondum lactis dulcedinem experiuntur; illi jam avulsi a lacte, epulari ab introitu gloriæ gloriosius delectantur: solis mediis, id est proficientibus, ita jam melleas quasdam sorbitiunculas charitatis expertis, ut illis interim per sui teneritudine contenti sint. Primus ergo cibus est humilitatis, purgatorius cum amaritudine; secundus
charitatis, consolatorius cum dulcedine; tertius contemplationis, solidus cum fortitudine.» Et nonnullis interjectis pathetice subjicit: «Quis me invitabit ad illud vel medium ac dulce charitatis convivium, ubi justi epulantur in conspectu Dei, et delectantur in lætitia, ut jam non loquens in amaritudine animæ meæ dicam Deo: Noli me condemnare, Job. X, 2; sed epulando in azymis sinceritatis et veritatis lætus cantem in viis Domini: Quoniam magna est gloria Domini?» Psalm. CXXXVII, vers. 5. Verum hæc ingeniosa magis et pia, quam solida et genuina sunt: ferculum enim hoc non est epularum, sed est sedes, vel currus magnificus sponsi et sponsæ: atque to media non situm sedemque significat, uti dixi; potest tamen charitas denominari media hoc sensu, quod in medio ferculi sit posita et constrata.
Beatæ Virginis uterus et sinus fuit ferculum augustissimum, ferens et bajulans Verbum incarnatum, uti superius dixi, ideoque media charitate constratum propter filias Jerusalem: quia Christus, qui est ipsa charitas, maximam gratiam et charitatem B. Virgini aspiravit, ut ipsa filiabus Jerusalem, id est animabus devotis ad illam in quavis difficultate recurrentibus opem ferret: quare ipsa est mediatrix Dei et hominum, uti docet S. Bernardus, serm. 2 De Assumpt. B. Virginis: «Ipsa, inquit, mediatrix nostra; ipsa est, per quam suscipimus misericordiam tuam, Deus; ipsa per quam et nos Dominum Jesum in domos nostras excipimus.» Quocirca magno pietatis sensu Ecclesia quotidie eam invocat: «Salve, regina, mater misericordiæ; vita dulcedo et spes nostra, salve. Ad te clamamus exsules filii Evæ; ad te suspiramus gementes et flentes in hac lacrymarum valle. Eia ergo, advocata nostra, illos tuos misericordes oculos ad nos converte; et Jesum benedictum fructum ventris tui nobis, post hoc exsilium, ostende, o clemens! o pia! o dulcis virgo Maria!»
Audi S. Bernardum, serm. 1 De Assumpt.: «Dubitare quis potest, omnino in affectum charitatis transisse Mariæ viscera, in quibus ipsa, quæ ex Deo est, charitas novem mensibus corporaliter requievit?» Et paulo post: «Nec in terris locus dignior uteri virginalis templo, in quo Filium Dei Maria suscepit; nec in cœlis regali solio, in quo Mariam hodie Mariæ filius sublimavit.»
Hinc ex hebræo verti potest, et medium tenet ipse incensus amore, q. d. Christus, qui totus est amor et ardor, medium uteri et cordis B. Virginis occupat, in eaque quasi in throno et solio regali considet, suamque charitatem diffundit.
Rursum B. Virgo præsepium stravit charitate, cum Christum, qui est ipsa charitas, recens natum in eo quasi strato collocavit: quare præsepium fuit quasi tabernaculum charitatis. Sicut gentiles finxerunt Cupidinem deum amoris, quasi puerum alatum, gerentem arcum et sagittas, sic vere pingas charitatem quasi puerum alatum, jacentem in præsepio, flammas ardoris spargentem: Christus enim in cunis est hieroglyphicum et illicium amoris; ibi enim magnus Dominus et laudabilis nimis factus est puer parvulus et amabilis nimis: quid enim blandius blandiente omnibus parvulo de Bethlehem, uti Christum vocabat S. Franciscus ex suavissimis amoris deliciis? Porro fideles et Ecclesiæ omnes, sed maxime romana devota est B. Virgini: unde sola Roma magnificas basilicas et templa in B. Virginis honorem ad sexaginta tria (quot Salutationes angelicæ recitantur in corona, sive rosario B. Virginis) exædificavit, illaque studiose frequentat et devote colit: quare uti magna est ejus in B. Virginem pietas, sic vicissim ingens in eam est B. Virginis liberalitas ac charitatis et gratiarum effusio.
VERS. 11. EGREDIMINI ET VIDETE, FILIÆ SION, REGEM SALOMONEM IN DIADEMATE, QUO CORONAVIT ILLUM MATER SUA IN DIE DESPONSATIONIS ILLIUS, ET IN DIE LÆTITIÆ CORDIS EJUS.
EGREDIMINI ET VIDETE, FILIÆ SION, REGEM SALOMONEM IN DIADEMATE (Syrus et Arabicus, in corona), QUO CORONAVIT ILLUM MATER SUA IN DIE DESPONSATIONIS ILLIUS, ET IN DIE LÆTITIÆ CORDIS EJUS. — Solebant enim matres coronare filios, cum fierent sponsi in nuptiis; unde Clytemnestra uxor Agamemnonis apud Euripidem in Iphigenia in Aulide, Achilli objicit filiam a se coronatam esse ad nuptias: «Frustra quidem, inquit, verumtamen quasi tibi nuptura esset filia, illam adduxi, ubi prius illam coronassem.» Philo quoque de Antiquitatibus Biblicis, filiam Jephte a patre ex voto morti devotam, ita virginitatem suam deplorantem inducit: «O mater, inquit, mea, in vanum peperisti unigenitam tuam, quoniam factus est infernus thalamus meus; confectio omnis olei, quod præparasti mihi, effundetur; et alba quam nevit mater mea, tinea comedet eam; et corona, quam intexuit nutrix mea, in tempore marcescet.» S. Chrysostomus etiam, homil. 9 in I Timoth. in Moral., docet filios in nuptiis coronari solitos: causamque addit, ut ostendatur illorum animus omnis carnis illecebris altior atque superior: corona enim illa candorem indicat, et puritatem animi, qui nunquam libidini succubuit: «Idcirco quippe, inquit, coronæ imponuntur capiti, ut victoriæ signa sint, quod scilicet antea libidini fuerint impenetrabiles. Ita demum cubiculum ingrediuntur, quia scilicet a voluptate superati non sunt. Quod si libidine superatus quisquam se ipsum scortis addixerit, cujus jam rei gratia coronatus incedat, qui tam fœdæ libidini colla subdiderit?»
Est vox sponsæ, quæ evocat filias Sion, ut e domibus suis egrediantur ad spectandum spon-
sum, qui ferculo charitate constrato propter easdem filias Sion, sive Jerusalem, magnifice vectus, ac diademate a matre in die nuptiarum coronatus, exsultans et triumphans incedebat, ut novus rex et sponsus: sponsi enim, æque ac reges, corona vel florea, vel frondea, vel aurea, vel gemmea redimiri solebant, uti docet Tertullianus, lib. De Corona militis, Brissonius, De Ritu nuptiarum, Alexander ab Alexandro, lib. II Genialium, cap. V, et Carolus Paschalius, lib. I De Coronis, cap. XVI. Unde Claudianus in nuptiis Honorii imperatoris sic canit:
Tu festas, Hymenæe, faces; tu, gratia, flores Elige; tu geminas, concordia, necte coronas.
Et Tertullianus, De Corona militis: «Coronant, ait, et nuptiæ sponsos.» Alexander Magnus incessit coronatus, cum ipse sponsus unius, centum Macedonas cum totidem Persidibus legitimo matrimonio copulavit, teste Plutarcho, lib. De Fortuna Alexandri. Idem Paschalius, cap. XVII, ex Plutarcho et aliis, docet coronas has sponsorum contexi solitas ex asparago et sisymbrio, e verbenis, ex abiete et pino, illasque fuisse indices ac testes lubentiæ, hilaritatis, lætitiæ et gratulationis: denique moris fuisse, ut nova nupta januam viri lana coronaret, juxta illud Proverb. XXXI, 13: «Quæsivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum.» Coronas hasce nuptiales fuisse insignes, excelsas, et quasi turritas, indicat illud Lucani, lib. II De Bello:
Turritaque premens frontem matrona corona.
Talis utique fuit corona, qua Alexander Magnus sponsam suam Roxanem coronavit, uti indicat typus Ælii apud Lucianum.
Porro sponsa invitat filias Sion ad hoc sponsi sui spectaculum eo fine, ut eas in illius admirationem, amorem et cultum rapiat; unde eum Salomonem, id est pacificum nuncupat, eo quod ipse pacem, id est tranquillitatem, gaudium, opes, honores, salutem, felicitatem et omne bonum (hoc enim hebraice significat pax) illis ipsis sit allaturus.
Diadema olim fuit primum insigne regum, nec aliud erat quam fascia alba et tenuis cingens caput: διαδεῖν enim est obligare, circumligare, inde διάδημα est obligaculum, redimiculum; postea crescente regum potentia, opibus et splendore, fascia in coronam auream gemmatam commutata est. «Diadema, inquit Cælius Rhodiginus, lib. XXIV, cap. VI, erat fascia candida, quæ regum capitibus obligabatur.» Quod insigne regium invenit primus, auctore Plinio, Liber pater. Coronam lauream fascia preligatam, cum quidam Cæsaris statuæ imposuisset, tribuni plebis detrahi coronæ fasciam, et duci in vincula hominem jusserunt. Alexandrum Magnum legimus quandoque sibi diadema detraxisse, vulneri obligando quod in fronte acceperat Lysimachus. Quam rem portendisse illi regnum ferunt, quod et mox sit conse-
Tradit Ammianus Marcellinus invidiam Pompeio datam ab obtrectatoribus, quod fascia obligatum crus circumferret ulceris causa, veluti novarum rerum affectationis præsagium id foret. In gente Turcarum reliquias etiamnum antiqui moris servari palam est.
Porro Chaldæus judaice hæc referens ad ipsum Salomonem, sic paraphrastice interpretatur: «Quando venit Salomon rex, ut faceret dedicationem domus sanctuarii, præco egressus est in fortitudine, et sic ait: Egredimini et videte, habitatores provinciarum terræ Israel et populus Sion, diadema et coronam, qua coronaverunt populus Israel regem Salomonem in die dedicationis domus sanctuarii; et lætatus est in lætitia solemnitatis tabernaculorum, quam fecit Salomon rex in tempore illo quatuordecim diebus.»
Quintuplici diademate sive corona Christus Ecclesiæ rex et sponsus, redimitus est. Primo, stola humanæ naturæ, cum ea ceu corona deitatem suam vestivit in incarnatione: nam stola apud Syros regius habitus et regium diadema censebatur, teste Alexandro ab Alexandro, lib. I Genial. cap. XXVIII. Alludit Salomon ad epithalamium Christi et Ecclesiæ a Davide patre suo conscriptum, Psalm. XVIII, 6, ubi ipse Christum sponsum comparans soli: «In sole, inquit, posuit tabernaculum suum: et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo:» sol enim cum oritur in aurora, radiis suis in vaporibus nocturnis, et nube interjacente reflexis, speciem capitis coronati exhibet: unde belle coronatus decore procedit, quasi sponsus de thalamo suo. Rursum sæpe sub sole est ea aggestio vaporum et dispositio nubium, ut sol per eas tralucens, halonem, id est coronam efficiat, qua ipse cingatur, ornetur et coronetur: sic pariter Verbum æternum carnem assumens, per eam radios divinitatis suæ evibrans, illa quasi nube tralucente et coruscante, velut halone et corona belle redimitus et coronatus processit: Christus enim in incarnatione despondit sibi humanam naturam, quam assumpsit inseparabili unionis conjugio, ita ut in æternum illi adhæsurus, nec eam unquam relicturus sit; atque per carnem, quam assumpsit, consequenter sibi despondit, et univit totam humanam naturam, totamque Ecclesiam: hoc enim fine carnem assumpsit, et carnis diademate redimitus incessit.
Porro hac humanitatis stola et corona a matre, puta a B. Virgine vestitus et coronatus est: quia ipsa e purissimis suis sanguinibus, obumbrante Spiritu Sancto, corpus Christi in utero suo efformavit. Adde, quod Christus per B. Virginem, velut Davidis regis filiam et hæredem, regnum et coronam regiam Israel, quasi hæreditaria succes-
sione consecutus videatur; unde huc alludens angelus Christi incarnationis paranymphus, B. Virgini inter cætera de eo ait: «Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in æternum,» Luc. I, 32: Davidi enim hoc regnum Messiæ, sive Christi ex Davide nascituri, promiserat dicens: «De fructu ventris tui ponam super sedem tuam,» Psalm. CXXXI, 11. Ita per diadema humanam naturam, quam in incarnatione Christus assumpsit, hoc loco accipiunt S. Gregorius, Beda, Alcuinus, Honorius, Cassiodorus, Philo, et S. Athanasius in Synopsi, ac S. Ambrosius, De Institut. Virgin. cap. XVI, qui sic ait: «Beatus Mariæ uterus, qui tantum dominum coronavit, quando formavit; coronavit eum, quando generavit, quia etsi eum sine aliqua operatione sui formaverit (quia Spiritus Sanctus supervenit in Virginem, unde et ipse in Psalmo ait: Inoperatum meum viderunt oculi tui, Psalm. CXXXVIII, 16), tamen hoc ipso, quod ad omnium salutem eum concepit et peperit, coronam capiti ejus æternæ pietatis imposuit, ut per fidem credentium fieret omnis viri caput Christus.» Audi S. Gregorium: «Mater Christi beata Maria esse creditur, quæ coronavit eum diademate, quia humanitatem nostram ex ea ipse assumpsit, sicut in Evangelio recitatur, et hoc die desponsationis ejus, et in die lætitiæ cordis ejus factum esse dicitur; quia quando unigenitus Filius Dei divinitatem suam humanitati nostræ copulare voluit, quando per bonam voluntatem suam tempore opportuno Ecclesiam sponsam suam sibi assumere placuit, tunc charitatis exsultatione carnem nostram ex matre virgine suscipere voluit: in qua cum doloribus pro tempore vivens, de redemptione nostra vehementer exsultavit.» Objicit deinde S. Gregorius, simulque respondet: «Sed cum diadema pro gloria assumatur, in humanitatis autem susceptione, non gloria Verbi Dei, sed humilitas esse cognoscatur, quomodo humanitate nostra quasi diademate coronatus fuisse dicitur? Sed cum ipsa ejus incarnatio vere gloria nostra fuerit, quia membra ejus sumus propter communionem corporis, diadema membrorum bene capitis Scriptura prædixit: hic itaque quia a sponsa laudatur, et ipse vicissim sponsam laudare dignatur.» Hoc est quod 600 annis ante prævidens Isaias, spiritu exsultans cecinit cap. LXI, vers. 10: «Gaudens gaudebo in Domino, et exsultabit anima mea in Deo meo: quia induit me vestimentis salutis: et indumento justitiæ circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis.» Vide ibi dicta.
Dies ergo incarnationis fuit dies desponsationis et lætitiæ, tam Christi, quam hominum et angelorum: gavisus enim Christus de sua humanitate tam nobili, sancta et perfecta, quod per eam homines reconciliaturus esset Deo; unde angeli exsultantes tunc cecinerunt: «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis,» Luc. II, 13. Hoc est, quod præcinuit Sophonias cap. III, vers. 14: «Lauda, filia Sion: jubila, Israel: et lætare, et exsulta in omni corde, filia Jerusalem. Abstulit Dominus judicium tuum, avertit inimicos tuos: rex Israel Dominus in medio tui, non timebis malum ultra. In die illa dicetur Jerusalem: Noli timere: Sion, non dissolvantur manus tuæ. Dominus Deus tuus in medio tui fortis, ipse salvabit: gaudebit super te in lætitia, silebit in dilectione tua, exsultabit super te in laude;» Septuaginta: Et lætabitur in te in delectatione quasi in die solemni: vide ibi dicta: in Cantico enim hoc prima Verbi sponsa est humanitas ab eo assumpta, cujus conjugium hic celebratur.
Secundo, sicut Christus primo anno et die incarnationis suæ, coronatus est diademate humanitatis suæ die 25 martii, ita pariter 34 et ultimo vitæ suæ anno, redeunte eadem die 25 martii, coronatus est corona spinea a matre (verius noverca) sua Synagoga, puta a Judæis Christum crucifigentibus: eadem enim die passum et mortuum esse Christum, qua incarnatus est, puta 25 martii, docent S. Augustinus, lib. IV De Trinit. cap. IV, Epiphanius, hæres. 78 et 79, Franciscus Suarez, et alii permulti. In morte enim Christus solvens pretium redemptionis nostræ Ecclesiam, id est nos fideles, in actu quasi perfecto sibi coemit, despondit, et copulavit; unde quasi sponsus tunc coronatus est corona, sed spinea, quia patiens et pro spinis peccatorum nostrorum satisfaciens; unde Isidorus Pelusiota, lib. I, epist. 95: «Quia, inquit, exsecratione illius, qua terra post mandatum a nobis violatum mulctata est, seges spinea erat; Dominus autem ut omnem in seipso morbum curaret, advenerat, idcirco spinea corona ut victor redimitus est: quemadmodum scilicet clari ac celebres victores faciunt, qui hoc ipsum telum aut instrumentum, cujus ope victoriam consecuti sunt, in triumphum gestant. Confidite, inquit Dominus, ego vici mundum.» Christus ergo hac corona spinea quasi triumphali, velut rex Judæorum, id est confitentium et laudantium Deum, redimitus et diadematus, de passione, cruce, morte, peccato, dæmone, et inferno triumphavit. Hac de causa christiani olim nolebant coronari rosis, quia Christus coronatus erat spinis, uti docet Tertullianus, lib. De Corona militis. Et Clemens Alexandrinus, lib. II Pædag. cap. V: «A ratione, inquit, alienum est, ut qui audierimus Dominum spinis fuisse coronatum, ipsi venerabili Domini passioni per ludum insultantes habeamus capita redimita floribus.»
Quocirca Godefridus Bullonius, qui post receptam Terram Sanctam primus e christianis creatus est Hierosolymorum rex, noluit coronari corona aurea dicens: «Se nolle coronari auro in illa urbe in qua Christus coronatus est spinis,» uti refert Wilhelmus Tyrius De Bello sacro, et Paulus Æmilius, lib. IV De Rebus Francorum, sub finem. Ita diadema hoc de spinea Christi corona exponunt Theodoretus, Cassiodorus, Aponius, Anselmus, Philo,
Justus Orgelitanus, S. Bernardus et alii. Audi Theodoretum: «Matrem, inquit, appellat Judæam quantum pertinet ad Christi humanitatem, quæ charitatis coronam illi invita imposuit: spinis enim illum contemptus causa coronavit, ipse vero per spinas suscepit diadema charitatis: fronte enim ignominiam pertulit, atque ultro ad mortis cruciatus accessit: quamobrem dispensationis diem illam vocavit, et diem lætitiæ cordis ejus. Tunc quippe nuptiarum communio facta est,» scilicet in cæna ultima, quando paulo ante passionem nuptiale convivium, puta Eucharistiam instituit, uti subjicit Theodoretus.
Porro S. Athanasius, tract. De Passione et cruce, docet Christum duabus de causis spinis coronatum. Primo, ut maledictum illud terræ lueret et auferret: «Maledicta terra in opere tuo. Spinas et tribulos germinabit tibi,» Genes. cap. III, vers. 17. Secundo, ut nostrarum spinarum, id est curarum et sollicitudinum aculeos in se susciperet: «Ipse enim, inquit, in doloribus et curis erat, ut nos doloribus careremus, etc., ac pro spinis lignum vitæ daret.» Audi S. Bernardum, serm. 2 De Epiphania: «Egredimini, virtutes angelicæ, incolæ civitatis supernæ. Ecce rex vester, sed in corona nostra, in diademate, quo coronavit eum mater sua. Sed his deliciis usque modo caruistis, hanc hactenus dulcedinem non gustastis. Habetis sublimitatem ejus, sed humilitatem ejus non vidistis. Egredimini igitur et videte regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua, in corona paupertatis, in corona miseriæ. Siquidem coronatus est et a noverca corona spinea, corona miseriæ, coronandus a familia sua corona justitiæ; quando exibunt angeli et tollent de regno ejus omnia scandala, quando veniet ad judicium cum senioribus populi sui, cum pugnabit pro eo orbis terræ adversus insensatos. Coronat eum et pater corona gloriæ, sicut Psalmista ait: Gloria et honore coronasti eum,» Psalm. VIII, 6.
Tertia corona Christi fuit gloriæ, cum die tertio a morte ad vitam in corpore glorioso resurrexit, et die 40 ad cœlos ascendit, ac ad dexteram Dei Patris in throno gloriæ, quasi victor mortis, deque ea triumphans divino lumine diadematus consedit, juxta illud: «Gloria et honore coronasti eum,» Psalm. VIII, 6; et Hebr. II, 9 et seq.: «Videmus, ait, Jesum, propter passionem mortis, gloria et honore coronatum:» dies enim paschæ, sive resurrectionis, æque ac ascensionis, fuit dies lætitiæ et desponsationis Christi, quo scilicet Christus jam non mortalis et moriturus, ut ante, sed immortalis et gloriosus in perpetuum Ecclesiam tum præsentem, tum futuram sibi despondit, et similem ei resurrectionis gloriam spopondit, juxta illud, Psalm. XCII, 1: «Dominus regnavit, decorem induit.» Causam finalem dat Tertullianus, lib. De Corona militis, sub finem: «Ut, ait [tu, o christiane], illam Christi coronam æmuleris, quæ postea ei obvenit, quia et favos post fella
gustavit, nec ante rex gloriæ a cœlestibus salutatus est, quam rex Judæorum præscriptus in crucem; minoratus primo a Patre modicum quid citra angelos, et ita gloria et honore coronatus.»
Quarta corona fuit dominii et regni, qua coronatus est in die Pentecostes, cum, misso Spiritu Sancto in apostolos, per eos multa Judæorum millia convertit, sibique subjecit, ac paulo post per eosdem gentes omnes suæ fidei et obedientiæ subjugavit: tunc enim Ecclesiam tam e gentibus quam e Judæis collectam, quasi per verba de præsenti sibi despondit et conjugio copulavit. Sicut enim Deus in Sina dando legem Moysi et Hebræis in Pentecoste Synagogam sibi despondit: sic et Christus in Sion dando legem novam, eamque promulgando in Pentecoste per Apostolos, Ecclesiam sibi despondit. Hoc est, quod ait Jeremias, cap. II, 2: «Recordatus sum tui, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuæ, quando secuta es me in deserto;» sponsa autem est ornamentum et corona sponsi: nam, ut ait Sapiens: «Mulier (sponsa) diligens, corona est viro suo,» Proverb. XII, 4. Ecclesia ergo, quæ est sponsa Christi, ejusdem est corona, sicut fideles et sancti sunt corona Ecclesiæ, juxta illud, Isai. XLIX, 18: «Omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos quasi sponsa;» et cap. LXI, 10: «Quasi sponsum decoratum corona,» et cap. LXII, 3: «Eris corona gloriæ in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui. Non vocaberis ultra derelicta, sed vocaberis voluntas mea in ea: quia complacuit Domino in te, etc. Et gaudebit sponsus super sponsam, et gaudebit super te Deus tuus.» Hinc S. Paulus Thessalonicenses a se conversos vocat suam coronam, I epist. II, 19: «Quæ est enim nostra spes, aut gaudium, aut corona gloriæ? nonne vos ante Dominum? etc., vos enim estis gloria nostra et gaudium.» Et Philipp. IV, 1: «Fratres mei charissimi et desideratissimi, gaudium meum, et corona mea: sic state in Domino, charissimi.» Sic S. Ambrosius, serm. 15 in Psalm. CXVIII, ait omnes sanctos, omnesque eorum virtutes et coronas esse coronam Christi: «Quæ est, inquit, corona, qua coronatur Christus, nisi corona gloriæ? Joseph coronam habuit castitatis, Paulus justitiæ, Petrus fidei, singularum virtutum coronæ sunt: solus Christus habet coronam gloriæ, qua eum Ecclesia coronavit. In hac corona omnes coronæ sunt; quia gloria non portio unius coronæ, sed præmium omnium coronarum est.» Sic et Aponius ac Nyssenus, homil. 7. Quot ergo bona opera facis ex gratia Christi, tot Christi capiti et coronæ rosas innectis: sicut quot salutationes angelicas recitas B. Virgini, tot ejus vertici rosas implectis, ut fiat rosarium et corona Virginis.
Porro hæc corona tam triumphalis est, quam sponsalitia et regalis: nam Christus armis eloquentiæ et gratiæ suæ, per apostolos omnes gentes sibi subjecit; unde eum S. Joannes comparat
equiti, et equo albo, Apoc. VI, 2: «Et ecce, inquit, equus albus, et qui sedebat super illum, habebat arcum, et data est ei corona, et exivit vincens ut vinceret,» omnes gentes sagittis amoris configendo sibique subjiciendo; et cap. XIV, vers. 14: «Et vidi, et ecce nubem candidam: et super nubem sedentem similem Filio hominis, habentem in capite suo coronam auream, et in manu sua falcem acutam.»
Quinta corona Christi sponsalitia, æque ac triumphalis, erit beatorum in cœlo: ipse enim in die judicii reprobos hostes suos deturbans in tartara, fideles et electos suos ducet ad cælum: ibique perpetuo nuptialis amoris conjugio æterna gloria eis copulabitur, eisque ceu corona gloriæ coronabitur, juxta illud, Apoc. XIX, 6: «Alleluia: quoniam regnavit Dominus Deus noster omnipotens. Gaudeamus et exsultemus, et demus gloriam ei: quia venerunt nuptiæ Agni, et uxor ejus præparavit se, et datum est illi, ut cooperiat se byssino splendenti et candido. Byssinum enim justificationes sunt sanctorum. Et dixit mihi: Scribe: Beati qui ad cœnam nuptiarum agni vocati sunt;» et vers. 12: «Et in capite ejus diademata multa;» et vers. 16: «Habet in vestimento et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium.»
Porro hæ omnes coronæ Christi sunt in ejus ferculo, puta in Ecclesia romana: prima quidem, quia ecclesia romana maxime prædicat et celebrat mysterium incarnationis Christi, illudque contra omnes hæreses Nestorii, Eutychetis, Apollinaris, monothelitarum, etc., acerrime defendit, ut patet ex Epistola aurea S. Leonis hac de re conscripta ad concilium Chalcedonense. Hinc et Romæ in basilica S. Mariæ Majoris præsepium, in quo reclinatus, ac fasciis, quasi diademate, coronatus est Christus, reconditum est: quin et ædem, in qua B. Virgo nuntium incarnationis accepit, ac Verbum caro factum est, angeli ex Nazareth transtulerunt Lauretum non longe a Roma situm.
Secunda; quia S. Helena e Jerusalem S. crucem, clavos, et spinas coronæ spineæ Christi Romam transtulit, ac in basilica S. Crucis, quæ inde in Jerusalem cognominata est, reposuit; ubi ego cominus illa intuitus et veneratus sum, ac quotannis ex alto eminus populo ostenduntur, et veneranda proponuntur.
Tertia, quia romana Ecclesia resurrectionis fidem constanter prædicat, ac contra quoslibet sectarios propugnat, uti S. Gregorius fecit, qui Eutychium patriarcham Constantinopolitanum resurrectionem negantem coram imperatore convicit et convertit; ac multa martyrum millia Romæ resurrectionem non loquendo, sed ob ejus spem moriendo, reipsa constanter confessi et professi sunt.
Quarta et quinta, quia omnes gentes fideles, sicut corona sunt Christi, sic et corona sunt romanæ Ecclesiæ, tum quia ab apostolis et apostolicis viris S. Petro et romano Pontifici subditis, abque missis sunt conversæ; tum quia ipsi sunt subjectæ, ab eaque in fide et moribus instruuntur, et diriguntur ad Jerusalem cœlestem, puta ad æternam felicitatem et gloriam. Hac de causa romanus Pontifex triplici corona redimitur, ut plenum Christi in omnes gentes regnum, quod ipse quasi vicarius Christi administrat, repræsentet, nimirum, hoc est regnum sacerdotale, et sacerdotium regale, ut ait S. Petrus, I Epist. cap. II, vers. 9. Vide ibi dicta; vide et Carolum Paschalium, lib. IX De Coronis, cap. ultim.
Tropologice, S. Ambrosius, lib. De Isaac et anima, cap. V, per diadema accipit charitatem, qua Christum coronavit, id est, undique cinxit et replevit mater Christi, puta ipsa charitas: «Angeli, inquit, canunt epithalamium, perducta sponsa usque ad sponsi requiem nuptialem, et vocant cæteras cælestes potestates, vel animas, ut videant charitatem, quam circa filias Jerusalem habet Christus. Unde et meruit coronari a matre filius charitatis, juxta illud Apostoli: Deus nos eripuit de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suæ, Coloss. I, 13. Charitatis itaque Filius et ipse charitas est, non ex accidentibus habens charitatem, sed habens semper sua substantia, sicut et regnum, de quo dicit: Ego in hoc natus sum, Joan. XVIII, 37: ideoque dicunt: Egredimini, id est exite de sollicitudinibus et cogitationibus sæculi, exite de angustiis corporalibus, exite de vanitatibus mundi, et videte quam rex pacificus in die sponsalium suorum habeat charitatem, quam gloriosus sit, quia corporibus resurrectionem dedit, et animas sibi junxit. Hæc magni est corona certaminis. Hoc præclarum munus sponsalium Christi, sanguis ejus et passio ejus. Quis enim plus potuit dare, qui sibi etiam non pepercit?» Sic et Theodoretus ac Nyssenus, hom. 7, qui ait: «Hanc coronam dilectio contexuit.»
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima fideli.
Egreditur anima fidelis, ut Christum in carne humilitatis corona, et in cruce spineo patientiæ diademate coronatum admiretur, colat et imitetur, ab eoque discat spineam mortificationis, vel sponte susceptæ vel aliunde illatæ, coronam non refugere, sed optare, in eaque gloriari: quia hisce spinis configitur noxia voluptas, et concupiscentia ex Adæ peccato nobis innata, dolor enim spinarum exstinguit amorem et concupiscentiam epularum. Christus, inquit ille, sanguinem suum pro te fudit, jure ergo sanguinem tuum poscit. Pii ergo gaudent spinis dicentes: «Gloriamur in tribulationibus: scientes quod tribulatio patientiam operatur.» Rom. V, 3. Impii vero gaudent rosis dicentes: «Coronemus nos rosis antequam marcescant,» Sapient. II, 8; unde S. Petrus, I Epist. IV, 14: «Si exprobramini, ait, in nomine Christi, beati eritis: quoniam quod est honoris, gloriæ et
virtutis Dei, et qui est ejus Spiritus, super vos requiescit;» et Christus: «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam: quoniam ipsorum est regnum cœlorum,» Matth. V, 10. Talis fuit Moyses, qui «negavit se esse filium filiæ Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, majores divitias æstimans thesauro Ægyptiorum, improperium Christi: aspiciebat enim in remunerationem,» Hebr. XI, 24. «Pudeat, ait S. Bernardus, serm. 5, in Festo omnium sanctorum, sub spinato capite membrum fieri delicatum, quod omnis ei interim purpura non tam honoris sit, quam irrisionis.»
Porro spinæ hæ sunt corona gaudii et lætitiæ, quia illud pariunt, tum in hac vita, tum in futura; unde S. Jacobus initio epistolæ, cap. I, 2: «Omne gaudium, inquit, existimate fratres mei, cum in tentationes varias incideritis,» etc. Quocirca S. Catharina Senensis duabus sibi coronis a Christo oblatis, una spinea, altera aurea, ac, optione data, ut eligeret utram vellet, sed sciret alteram post mortem sibi dandam, illico spineam elegit, ut post mortem auream in cœlo acciperet; illamque tanti vi capiti infixit, ut graves per multos dies capitis dolores senserit.
Quot ergo injurias, morbos, inedias, ærumnas, dolores amore Christi patimur, tot capiti nostro coronæ Christi spinas innectimus. Unde angelus B. Lydwinæ (ut habet ejus Vita apud Surium), quæ per 30 annos et amplius gravissimis capitis et corporis morbis afflicta fuerat, sub finem vitæ apparens, ei nuntiavit coronam ejus spineam pene esse perfectam, modicum quid duntaxat restare, quare pararet se ad id patiendum: illo peracto perfectam fore patientiæ coronam, ideoque mox coronam gloriæ illi imponendam in cœlo. Uti dixit, ita factum est.
Quocirca Richardus de S. Victore hic cap. XIII, urgens to egredimini, docet tribulatos et tentatos debere aspicere coronam Christi spineam; sicut enim hæc peperit Christo coronam gloriæ, sic et ipsis paritura est: «Judæa, inquit, quando Christo intulit martyrium, fabricavit illi coronam et gloriam, etc. (sic et qui nos affligunt, sunt fabri coronæ nostræ, ideoque amandi, non odiendi). O filiæ Sion, cum adversa patimini, egredimini ab imperfectione vestra, et impatientia, ut leviter feratis illata vobis mala; videte regem vestrum præ vobis passum, et per passionem gloria et honore coronatum: lætitiam regis vestri considerate. Hoc exemplum vobis proponite.» Hæc Richardus.
Rursum anima pia Christum in Eucharistia diademate, id est speciebus panis quasi fascia candida velatum et coronatum intuetur, suscipit sibique unit et quasi despondet: in Eucharistia enim celebratur Christi et animæ nuptiale convivium, aiunt Theodoretus et Aponius.
Tropologice, filiæ Sion, id est speculæ, puta anima devote crebro in oratione mente contemplantur Christum natum, passum et spinis coronatum velut sponsum animæ suæ, deque mirifice in ejus amore accenduntur; quare prius illas egredi oportet de imaginatione et amore rerum carnalium et mundanarum. «Egredimini, ait S. Bernardus, serm. 2 De Epiphan., de sensu carnis ad intellectum mentis, de servitute carnalis concupiscentiæ ad libertatem spiritualis intelligentiæ: egredimini de terra vestra et de cognatione vestra.»
Beata Virgo quasi mater coronavit Christum diademate, sive stola, et fascia candidissima humanitatis, quæ vulnera nostra obligavit patiens in cruce, uti paulo ante dixi; unde ad eum in præsepio reclinatum intuendum, suspiciendum et adorandum B. Virgo invitat filias Sion, id est omnes angelos et homines. Audi Rupertum: «Quid, inquit, est diadema istud? clarissima propheticæ veritatis auctoritas, cujus quot sunt præconia, tot gemmarum est Christi diadema; in die desponsationis illius, quo de utero Mariæ tanquam sponsus præcessit de thalamo suo, et in die lætitiæ cordis ejus quo spinea coronatus corona laborem consummavit, et subsequenti lætificatus resurrectionis triumpho. Et in die lætitiæ illius, et in die desponsationis illius in illo diademate videndus, et ex illo est diademate quantus sit agnoscendus.»
Unde S. Augustinus, lib. IV Confess. cap. XII: «Venit, ait, ad nos primum in virginalem uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, nec semper mortalis, et inde velut sponsus procedens de thalamo suo exsultavit ut gigas ad currendam viam, Psalm. XVIII, 6: non enim tardavit, sed cucurrit clamans dictis, factis, morte, vita, descensu, ascensu, clamans ut redeamus ad eum, et discessit ab oculis ut redeamus ad cor, et inveniamus eum.»
Addit Hugo de S. Victore, II Miscellaneorum, lib. I, cap. XXX, B. Virginem coronasse Christum corona justitiæ, quæ consistit in ordinatione et adæquatione quatuor animi passionum, puta amoris et timoris, gaudii et tristitiæ: qui enim has quatuor habet ordinatas, hic justus, id est compositus est: qui inordinatas, injustus; Christus autem eas ordinatissimas assumpsit ex carne purissima B. Virginis, in qua summe erant ordinatæ et compositæ, ipsa enim caruit omni concupiscentia et perturbatione: «pueri enim ut plurimum matrizant,» ac matris potius quam patris indolem et mores induant, uti ex Galeno, Aristotele, Avicenna, Alberto Magno et aliis docet Tiraquellus, lib. II Connub. num. 73. Huc facit illud de Christo prædictum, Psalm. XLIV, vers. 5: «Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede, et regna. Propter veritatem et mansue-
tudinem, et justitiam.» Audi Hugonem: «Coronavit eum (Christum) noverca, pater, et mater: noverca Synagoga, mater virgo, Pater ejus Deus. Noverca coronavit eum corona spinea et miseriæ, mater corona justitiæ, pater corona gloriæ. Spinea corona materialiter punxit eum exterius, spiritualiter interius, non pro suis, sed pro nostris criminibus, ut nos pro spinis nostris ei non dedignemur compungi. Matris corona quatuor pretiosis lapidibus eum ornavit. Isti sunt principales quatuor animi affectiones, gaudium, amor, tristitia, timor. Istæ affectiones, sicut dicit B. Augustinus, ordinatæ, justitia sunt; inordinatæ, injustitia. Quia itaque sibi ordinatas neas Salomon noster assumpsit de Virgine, ipsa prædicta corona justitiæ eum coronavit. Ut autem ad plenariam cognitionem tertii diadematis, quo eum Deus Pater gloria et honore coronavit pervenire possitis, egredimini a vitiis, videte fide, et operatione, et imitatione eum coronatum corona, qua coronavit eum mater sua, ut ordinatas ejus exemplo prædictas affectiones habeatis ipso præstante. Qui,» etc.