Cornelius a Lapide
Index
CAPUT SEPTIMUM. SYNOPSIS CAPITIS.
Page 3, sponsus Christus laudat novellam Ecclesiam Judæorum recens ad se conversorum, quasi choros castrorum: laudat, inquam, eam primo, ab incessu regio; secundo, a femoribus instar monilium; tertio, ab umbilico rotundo; quarto, a ventre simili tritico; quinto, ab uberibus quasi hinnulis; sexto, a collo simili turri eburneæ; septimo, ab oculis quasi piscinis; octavo, a naso turrito; nono, a capite instar carmeli et coma purpurea. Secundo, his auditis chorus adolescentularis Synagogæ congratulans vers. 5 succlamat: Quam pulchra es, etc., novaque ei elogia laudesque assignat, scilicet staturam similem palmæ, ubera botris, odorem oris malogranatis, et guttur vino optimo. Tertio, vers. 10, utrique sponsa novella Judæorum respondet, ac se totam sponsi amori resignat, eumque invitat ad villas et vineas, quarum omnia poma nova et vetera illi offert.
Caput hoc parallelum et antistrophon est capiti quarto: nam singulorum membrorum elogia, quæ ibi tribuit sponsæ Ecclesiæ gentium, hic tribuit sponsæ Synagogæ Judæorum partim conversæ, partim convertendæ ad Christum, præsertim in fine mundi, ut patet utrumque caput conferenti.
Textus Vulgatae: Canticum 7:1-13
1. Quid videbis in Sulamite, nisi choros castrorum? Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia principis! Juncturæ femorum tuorum, sicut monilia, quæ fabricata sunt manu artificis. 2. Umbilicus tuus crater tornatilis, nunquam indigens poculis. Venter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis. 3. Duo ubera tua, sicut duo hinnuli gemelli capreæ. 4. Collum tuum sicut turris eburnea. Oculi tui sicut piscinæ in Hesebon, quæ sunt in porta filiæ multitudinis. Nasus tuus sicut turris Libani, quæ respicit contra Damascum. 5. Caput tuum ut Carmelus: et comæ capitis tui, sicut purpura regis vincta canalibus. 6. Quam pulchra es, et quam decora charissima, in deliciis! 7. Statura tua assimilata est palmæ, et ubera tua botris. 8. Dixi: Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus: et erunt ubera tua sicut botri vineæ: et odor oris tui sicut malorum. 9. Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum.
10. Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus. 11. Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum, commoremur in villis. 12. Mane surgamus ad vineas, videamus si floruit vinea, si flores fructus parturiunt, si floruerunt mala punica: ibi dabo tibi ubera mea. 13. Mandragoræ dederunt odorem. In portis nostris omnia poma: nova et vetera, dilecte mi, servavi tibi.
VOX SPONSI. De sponsa nova, sive de Synagoga.
VERS. 1. QUID VIDEBIS IN SULAMITE, NISI CHOROS CASTRORUM? QUAM PULCHRI SUNT GRESSUS TUI IN CALCEAMENTIS, FILIA PRINCIPIS! JUNCTURÆ FEMORUM TUORUM, SICUT MONILIA QUÆ FABRICATA SUNT MANU ARTIFICIS.
Quid videbis (Hebræa et Septuaginta, quid videbitis) IN SULAMITE (male multi legunt, in Sunamite) NISI CHOROS CASTRORUM? — Septuaginta pro choros vertunt χλωρόν, id est herbam, sed legendum videtur χορόν, id est chorum, ut habent Hebræa, Chaldæa, Latina: quæ enim est herba castrorum? Unde Septuaginta Romæ correcti habent, quid videbitis in Sunamitide, quæ venit sicut chori castrorum? S. Ambrosius, De Obitu Valent., de qua venit sicut chori. Symmachus, spoliatam in vulnerationibus castrorum. Denique Aquila, quid quasi spectaculum intuebimini, inquit, in pacifica? Pagninus, quid videbitis in Sulamite? chorum castrorum. Chori sunt cœtus exsultantium et cantantium, ac choreæ tripudiantium præ gaudio. Quare minus recte Aben-Ezra et Luysius Legionensis sic vertunt et interpretantur, quid videbitis in Sulamite, o adolescentulæ, quæ ita dispositæ estis, tanquam duo chori castrorum? Hæc verba pertinent ad finem cap. præcedent.; unde in Hebræo illi junguntur: Hebræi enim cap. VII inchoant a sententia sequenti: «Quam pulchri sunt gressus tui!» etc.
Porro chori castrorum sunt choreæ, tripudia et saltationes militum triumphantium; Sulamitis ergo stipata armatis militibus, cum iis videtur evasse et saltitasse bellicam armorum saltationem, qualis fuit olim illa, quam pyrricham vocabant. Hic chorus dicitur in singulari collectio, sive cœtus cantantium et saltantium; et chori in plurali, distributive, quia in eo sunt multi canentium et saltantium ordines.
patet ex voce Sulamitis, id est hierosolymitana, vel salomonia; qua voce proinde notat Synagogam Judæorum, ut dixi cap. præced. vers. ultim.: videtur enim Salomon præter Pharaonis filiam, quæ repræsentabat Ecclesiam gentium, aliam habuisse uxorem Sulamitidem, id est hierosolymitanam, præ cæteris omnibus dilectam, et filiæ Pharaonis valde amore conjunctam, quæ repræsentabat Ecclesiam ex Judæis colligendam, ait Alcazar in Allus. Apocal., ad hæc Cantici verba. Salomon enim æque ac Christus, ut patet, Luc. cap. XIX, 41, magnam habebat curam suæ gentis judaicæ, ut illa jungeretur Christo et Ecclesiæ, itaque salvaretur. Sicut ergo ipse descripsit ortum, progressum et perfectionem Ecclesiæ in gentibus, sic hic eumdem describit in Judæis, qui ultimo convertentur, et sic consequenter pergit describere progressum et perfectionem Ecclesiæ: hanc enim consequetur Ecclesia, cum Judæi convertentur, tunc enim ipsa fiet toto orbe unum ovile et unus pastor.
Quare sicut S. Joannes describens in Apocalypsi decursum et progressum Ecclesiæ, cap. VI, post varios Ecclesiæ status symbolice in quatuor equis adumbratos, illico in sexto sigillo transit ad ultima Eliæ et Antichristi tempora, illaque deinde operose per 14 capita prosequitur, ac tandem, cap. XXI et cap. XXII, concludit describendo gloriam sanctorum in cœlesti Jerusalem: ibi enim erit Ecclesiæ consummatio, triumphus et glorificatio: sic quoque prorsus facit hic Salomon, ut ex sequentibus constabit.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Sponsum hic loqui censent S. Gregorius, Cassiodorus, Philo, Aponius, Honorius, Anselmus, Alcuinus, Haymo et alii; sunt ergo hæc verba sponsi Christi (vel, ut alii, sponsæ Ecclesiæ: hæc enim paulo ante Synagogæ dixit: «Revertere, revertere, Sulamitis») exsultantis de conversione Synagogæ, id est Judæorum, ad fidem christianam.
Igitur sponsus Christus, sicut cap. VI laudavit pulchritudinem Ecclesiæ ex gentibus collectæ, sic hic laudat decorem Ecclesiæ ex Judæis colligendæ, q. d. Quid videbis, o Ecclesia gentium, in Sulamite, id est in Synagoga Judæorum jam conversa ad suum Messiam veramque fidem, nisi choros præ gaudio tantæ conversionis cantantium et tripudiantium; sed choros castrorum, quæ scilicet ita exsultent, ut simul fortiter contra antichristianos cæterosque infideles et impios decertent: «castra quippe militantium sunt, ait S. Gregorius; castra ergo in Sunamite videbuntur, quia pro fide, quam modo impugnat (Synagoga) tunc robuste contra infideles præliabitur;» unde Syrus vertit, quid videbitis in Sunamite, quæ descendit sicut cumulus, vel sicut gaudium castrorum de perfidia velut de hoste devicto triumphantium? Arabicus, tanquam venientes choros (alii, choreas) castrorum. Judæi enim in fine mundi agnoscentes suum Eliam, et Christum ab eo prædicatum, suam perfidiam damnantes, zelum Eliæ induent, ac Christum acerrime propugnabunt
uti fecit S. Paulus ex judæo factus christianus. Ita de Synagogæ, id est Judæorum ad Christum conversione hæc exponunt Cassiodorus, S. Gregorius, Beda, Anselmus, Rupertus, Honorius, Guilielmus, Cosmas Damianus, Delrio, Alphonsus ab Orozco, Alcazar, lib. III Allusion. ad Apocal.; nonnulli tamen, ut Theodoretus, Justus et S. Ambrosius, De Obitu Valent., de Ecclesia in genere fortiter confligens cum mundo, carne et dæmone, eosque devincens, ac de iis victis triumphans, agit choros et choreas castrorum, id est, jubilat in spiritu, Deoque quasi victoriæ auctori, psallit et gratias agit.
«Quia, ut ait Theodoretus, ex castris fiunt chori, nam cum in castris vicerint milites, virtutis pæana canentes revertuntur, et choros ducentes victoriæ præconium laudibus concelebrant,» uti Israelitæ choros et choreas agebant, prostrato Goliath a Davide: unde ei ab illius cæde revertenti occurrerunt «mulieres de universis urbibus Israel, cantantes, chorosque ducentes, atque dicentes: Percussit Saul mille, et David decem millia,» I Reg. XVIII, 6. Multo major est chorus et exsultatio animæ pro virtute contra vitia decertantis, illaque debellantis et superantis. Audi ipsum Theodoretum: «Sponsa chorus exsistit, divinas laudes in ore gerens: quod quidem beatus ostendit David, Psalm. CXVII, 15: Vox, inquiens, exsultationis, et salutis in tabernaculis justorum; et rursus, vers. 27: Constituite diem solemnem in condensis, usque ad cornua altaris. Castra vero declarat beatus Paulus, II Corinth. X, 4: Arma, inquiens, militiæ nostræ non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi.»
Porro Philo et Justus Orgelitanus per choros accipiunt diversos sanctorum in Ecclesia ordines, cœlestibus angelorum ordinibus similes, qui jugiter in certamine constituti, Deo muniente, semper sunt invicti.
Anagogice S. Ambrosius, orat. De Obitu Valent., hæc accipit de anima victrice, victo mundo, in cœlis triumphante. Audi eum: «Quid videbitis in Sulamite, quæ venit sicut chori castrorum? hoc est, in ea, quæ multum et adversus plurimos in corpore præliata est: etenim pugnavit adversus extraneos hostes, pugnavit adversus lubricas sæculi mutationes, pugnavit adversus corporis fragilitates, adversus multiplices passiones.» Incolis ergo castra vertentur in choros tripudiantium, et exsultantium pro victoria.
Symbolice, noster Alcazar, lib. III Allusion. ad Apocalypsin, ad hunc Cantici locum, per choros castrorum accipit religiosos ordines, et cœtus præsertim, qui in Ecclesia propaganda, ac contra hæreticos aliosque infideles defendenda strenue laborant: hi enim velut milites et invictæ acies Christi cum Elia et Enoch in fine mundi convertent Judæos, ac certabunt fortissime contra Antichristum. Hos recte repræsentat Sulamitis, id est
Qui per quadrigas Aminadab accipiunt Turcas, per choros castrorum accipiunt ordines militares Turcis oppositos, uti sunt teutonici, hierosolymitani, templarii S. Joannis, S. Jacobi, etc., item Carolum Martellum, Carolum Magnum, S. Ludovicum, Godefridum Bullonium, Balduinum, Cavolum V et alios, qui Saracenos profligarunt; unde notat Genebrardus in Chronol., eodem fere anno, quo Ottomanus usurpavit imperium Turcarum, Deum creasse imperatorem christianorum Rodulphum Habsburgensem, a quo Austriaci descendunt, quasi eos Ottomanicis opposuisse videatur; sicut tradunt Hebræi, eo die quo Nabuchodonosor diruit templum, natum esse Cyrum, qui ejus posteros delevit.
Qui vero per quadrigas Aminadab accipiunt antipapas, et eorum schismata, per choros castrorum accipiunt veros pontifices, episcopos, reges et principes, qui eos pontificia sede, quam invaserant, deturbarunt. Qui autem per quadrigas accipiunt imperatores Ecclesiam divexantes, aliosque tyrannos, aut libertinos Ecclesiæ dogmata, leges et sanctiones profanantes, per choros castrorum accipiunt concilia œcumenica et nationalia, ad hæc academias apud christianos contra eos institutas, uti sunt Parisiensis, Oxoniensis, Coloniensis, Salmanticensis, Patavina, Lovaniensis, etc.; item ordines religiosos, quos Deus quolibet ævo ad reformandam fidei morumque sanctitatem excitavit; aut excitatos, sed senescentes renovavit, et ad primævum splendorem fervoremque revocavit. Sic hæresibus carnalium sectæ, quæ orbem occupavit ante sexcentos annos, ut plerique se darent gulæ et luxuriæ, opposuit S. Romualdum et camaldulenses, qui sua austeritate et exemplo luxum hunc castigarent; sic Abailardo opposuit S. Bernardum; albigensibus, SS. Dominicum et Franciscum; Luthero et Calvino, S. Ignatium et Societatem Jesu.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Anima sancta per invictum excelsi animi robur fortiter confligens cum mundo, carne et dæmone, eosque devincens, ac de iis victis triumphans, agit choros et choreas castrorum, id est, jubilat in spiritu, Deoque quasi victoriæ auctori, psallit et gratias agit.
pacifica, quia religiosi, pacatis animi motibus, pacem Christi omnibus annuntiant et conciliant, juxta illud Christi, Matth. V, 9: «Beati pacifici: quoniam filii Dei vocabuntur.» Hisce recte competi quod chorus cœlestis militiæ Christo nascenti occinuit, Luc. II, 14: «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis;» ideo enim religiosi quasi stipendiarii Christi bellum dæmonibus et vitiis inferunt, ut homines divina pace perfruantur. Adverto, inquit Alcazar, recte ab Honorio fuisse observatum, totam quidem universalem Ecclesiam unam esse sponsam Christi; verum in hoc Cantico considerari illam, ut quatuor Christi sponsas: quarum prima sit primitiæ Synagogæ; secunda, Ecclesia gentium; tertia, reliquiæ Judæorum; quarta, gentiles adhuc reliqui, et hæretici omnes superstites, partiarii Antichristi. Sed equidem in hoc Cantico sponsas tres tantum reperio matrem, filiam, neptem: mater est Ecclesia primogenita, quam pastrix femina repræsentavit; ægyptia, repræsentavit filiam, et hæc est romana Ecclesia; Ecclesia denique religiosa, quam Sulamitis repræsentat, est neptis.
Audi Honorium: «Hujus (qui relicto sæculo religionem moriturus ingreditur) subitam conversionem dum quisque sæcularis miratur, ei a spiritualibus dicitur, Cantic. VII, 1: Quid videbitis in Sulamite, nisi choros castrorum? in anima prius captiva vitiis, sed nunc ad virtutem conversa, non videbis amplius nisi laudes Dei, et pugnam contra insidias diaboli: conversi quippe semper Deum pro sua conversione laudant, jugiter contra vitia pugnant.»
Tropologice, S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinianum, per filios Aminadab, id est populi sponte offerentis, accipit virgines: hi enim sponte Christo dicant virginitatem, hæc enim consilii est, non præcepti: verba ejus citabo inferius: virgines enim sunt quasi chori castrorum, assidue contra carnem pugnantium, ideoque ipsi sunt velut quadrigæ Aminadab.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Primo, hæc verba quasi triumphi epinicion accinuerunt angeli B. Virgini in cœlum ascendenti: tunc enim eam stipabant omnes angelorum ordines, quasi acies et chori castrorum, juxta illud Jacob fratrem Esau fugientis, de angelis sibi in præsidium obviantibus, Genes. XXXII, 2: «Castra Dei sunt hæc.» Secundo, «in ipsa, ait Hailgrinus, videntur chori castrorum, adhærentes videlicet ipsi acies sanctorum, qui cum ipsa pro nobis militant contra hostem; unde ipsa vas castrorum appellatur in Ecclesiastico, cap. XLIII, vers. 9, ubi sub lumine lunæ de ipsa dicitur: Vas castrorum in excelsis, in firmamento cœli resplendens gloriose.» Tertio, Alanus: «In Virgine, ait, fuerunt
chori canentium, quantum ad consonantiam virtutum; castra vero pugnantium, secundum quod Virgo circumsepta et sanctis disciplinis instructa, vitiorum et dæmonum repellebat insultus.» Hinc quasi typus B. Virginis prælusit «Maria soror Mosis,» quæ, transito Mari Rubro, demersoque in eo Pharaone, «sumpsit tympanum in manu sua, egressæque sunt omnes mulieres post eam cum tympanis et choris, quibus præcinebat, dicens, Exodi XV, 20: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem ejus dejecit in mare.» Et Judith, cui post occisum Holofernem ejusque castra dispersa, in Bethuliam revertenti Joacim cum omnibus presbyteris accinuit, Judith. XV, 10: «Tu gloria Jerusalem, tu lætitia Israel, tu honorificentia populi nostri: quia fecisti viriliter et confortatum est cor tuum, eo quod castitatem amaveris, et post virum tuum, alterum nescieris: ideo et manus Domini confortavit te, et ideo eris benedicta in æternum.»
QUAM PULCHRI SUNT GRESSUS TUI IN CALCEAMENTIS, FILIA PRINCIPIS!
Hebraice, filia Nadib (perperam Philo legit, Arab); ita Septuaginta quasi Nadab sit nomen proprium patris sponsæ; unde S. Hieronymus, lib. I Contra Jovin., Nadib accipit quasi decurtatum Aminadab, sicut Emmanuel a Gallis decurtatur in Noel: speciosi, ait, gressus tui in calceamentis, filii Aminadab; Arabicus, in calceis filiarum Nadab; S. Ambrosius, De Obitu Valent., in calceamentis, filia Aminadab, hoc est filia principis. Hoc satis appositum est, ut filia Aminadab sit sponsa Salomonis, qui dictus est Aminadab, id est princeps populi, uti dixi cap. VI, 11: in Scriptura enim sponsus et maritus vocatur pater sponsæ suæ, quia eam ut filiam alit et protegit, juxta illud, Jerem. III, 4: «Voca me: Pater meus, dux virginitatis meæ tu es.»
Nonnulli to filia proprie accipientes, censent hanc sponsam vere fuisse filiam Salomonis: Salomonis enim filium fuisse Aminadab, cujus hic cum sua sponsa, quasi cum filia, id est nuru sua, epithalamium in toto hoc Cantico celebrat pater utriusque Salomon: ita ipsi nove. Cæteri Nadab accipiunt ut appellativum, vertuntque principis; Aquila, sponte dantis, munifici; Symmachus, ducis; Syrus, præparati; S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 17, voluntatis vel beneplaciti; Scholiastes Vaticani, liberalis, quia, ut ait S. Ambrosius, Deus voluntarius, et beneplacitus, ac liberalis Ecclesiam congregavit.
Cap. VI, sponsa laudans sponsum orditur a capite, finit in pedibus; hic ex adverso sponsus laudans sponsam orditur a pedibus, finit in capite: ratio disparitatis est, quod sponsus deorsum e cœlo in terram descenderit, ut sponsam sibi copularet; sponsa vero e terra in cœlum per sponsum evocata, sursum ascendat. Laus ergo sponsi est in descensu, laus sponsæ in ascensu; laus sponsi in dignatione evocandi sponsam, laus sponsæ in dignatione gratiæ et gloriæ, ad quam a sponso evocatur.
Aliam causam dat Theodoretus: Sponsi, ait, laus incipit ab oculis, id est a contemplatione, et desinit in pedibus, id est in actione, quia ejus actio oritur et dirigitur a contemplatione; sponsæ vero laus incipit a pedibus, id est ab actione, desinit vero in capite, id est in contemplatione: quia ipsa ab actione incipiat oportet, et ab ea pergat et proficiat usque ad contemplationem.
Per gressus tum ipsum incessum, tum pedes quibus gradimur accipe; unde Vatablus vertit, quam pulchri sunt pedes tui calceati, filia principis! q. d. Quam pulchros habes calceos et cothurnos! quam magnifice iis calceata et cothurnata incedis! olim enim feminæ nobiles calceos et cothurnos ornabant margaritis, gemmis et auro, teste Plinio, lib. IX, cap. XXXV, et Clemente Alexandrino, lib. II Pædagog. cap. XI. Sic oculi Holofernis dicuntur capti sandaliis Judith. cap. IX, vers. 13, et cap. XVI, vers. 11: «Sandalia ejus, inquit, rapuerunt oculos ejus, pulchritudo ejus captivam fecit animam ejus, amputavit pugione cervicem ejus;» et Isai. III, 18: «Auferet, inquit, Dominus ornamentum (hebraice, gloriam) calceamentorum.» Sic S. Catharinæ Lusitaniæ reginæ India pro calceis sive socculis magnum auri pondus pendebat, quod S. Franciscus Xaverius in neophytorum opem ab ea converti postulavit, dicens illam socculis hisce pauperum multo facilius, quam regiis scansuram in cœlum; quare idipsum ab ea libenter impetravit.
Tres Anonymi, R. Salomon, Genebrardus et Sanchez censent hæc esse verba adolescentularum celebrantium sponsæ pulchritudinem. S. Gregorius censet a sponso Christo laudari hic sponsam Ecclesiam, quod prædicatores miserit ad Synagogam Judæorum, eosque converterit. Melius alii censent Christum hic laudare Synagogam Judæorum recens conversam; de ea enim sermo præcessit.
Porro Chaldæus judaice vertit: «Dixit Salomon in spiritu prophetiæ a facie Domini: quam pulchri sunt pedes Israel quando ascendunt, ut appareant coram Domino tribus vicibus in anno cum calceamentis taxeis, et offerunt vota sua, et oblationes voluntarias suas!»
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Christus ait Synagogæ Judæorum, jam in se per prædicationem Eliæ aliorumque credenti: Quam pulchri sunt gressus tui, quibus ad me et Ecclesiam accessisti! quam celeri promptitudine ad fidem accurristi, nec tantum ad fidem, sed et fidei prædicationem! illico enim, ut fidelis facta es, cœpisti esse prædicatrix evangelii, ac instar Pauli per urbes et provincias magna alacritate et fervore discurrendo et prædicando contribules tuos Judæos, aliasque gentes ad Christum traducere sategisti. Facient hoc Judæi sub finem mundi conversi ab Elia; hoc est quod ait Isaias, cap. LII, vers. 7, et ex eo Paulus, Rom. X, 15: «Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona!» vide ibi dicta; et Ephes. VI, 15: «Calceati pedes in præparatione evangelii pacis:» ita S. Gregorius, Cassiodorus, Theodoretus, Beda, Philo, S. Anselmus, Honorius et alii, ac S. Ambrosius, serm. 17, qui et addit symbolice per calceamenta notari plebeios: hi enim æque ac principes convertentur ad Christum, ac sæpe illis sunt peritiores.
Alludit ad cap. VI, vers. 11: «Anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab,» quasi dicat Synagoga: Ego olim judaizans turbabar quadrigis Aminadab, id est cursu tam felici evangelii, quo gentiles toto orbe quasi Aminadab, id est populus spontaneus et liberalis, ultro se subdebat fidei et Christo: hoc enim videbam et invidebam, putans tantumdem detrahi legi et Moysi, quem sequebar; at nunc illuminata ab Elia exterius, et a Deo interius, credidi in Christum, meque associavi Ecclesiæ gentium, ac facta sum et ipsa Nadab, sive Aminadab, id est populus spontaneus et liberalis, ultro me subjiciens Christo et christianismo; in eoque gaudeo et exsulto, ideoque quadrigæ evangelii associata, ceu equa illam duco et protraho alacriter, ut Christi fidem et famam ubique propagem.
Aliam causam, cur Ecclesia vocatur filia Nadab, dat Theodoretus: Fuit, inquit, Nadab, qui, Levit. X, 1, cum ignem alienum in Dei tabernaculum intulisset, vitæ finem accepit. Invenimus igitur et Domini sponsam Ecclesiam divinum in tabernaculum non ignem legalem, sed quem ab ipso sponso susceperat, intulisse: Ignem enim, inquit, veni mittere in mundum, et quid volo si jam accensus est? Luc. XII, 49. Ignem hunc novum ex Novo Testamento in Dei tabernaculum intulit sponsa clamans, et dicens, Apocalyp. XXI, 5: Vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova. Merito igitur vocat eam filiam Nadab, quæ igne novo sacrificium hominum obtulerit: licet enim diverso consilio ignem immutarint, idem tamen ab utroque factum est. Hæc Theodoretus.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Primo, anima, quæ in via mandatorum Dei, et in semita exemplorum SS. Patrum vestigia sua figit, pulchre incedit, rectaque tendit in cœlum: calcat enim omnes res terrenas, omnesque animæ affectiones et concupiscentias calceo mortificationis: calceus enim, quia ex mortuorum animalium pellibus fit, notat mortificationem, quæ recta est via ad perfectionem et gloriam: ita S. Gregorius: «Filia principis, inquit, sancta Ecclesia (ac quælibet in ea anima) dicitur, quia
prædicatione Christi in vitam novam regeneratur, qui per divinitatis potentiam, omni creaturæ, quam condidit, principatur. Quid autem sunt calceamenta Ecclesiæ, nisi exempla præcedentium patrum, quibus in via mundi hujus munitur, ut per omnes tribulationes, quæ exsurgunt, confidenter calceata gradiatur? unde alibi prædicatoribus Paulus dicit, Ephes. VI, 15: Calceati pedes in præparationem evangelii pacis. Calceamenta quippe de mortuis animalibus fiunt, et nos pedes spiritualiter calceamus, quando a patribus sanctis carne mortuis exempla sumimus, ut ad eorum similitudinem mundi hujus tentationes expugnemus.»
Secundo et potius, hæc tribuas viris apostolicis et prædicatoribus: unde idem S. Gregorius: «Potest tamen, inquit, intelligi quod Ecclesia calceatur, quando in prædicatione sua ad perferenda insurgentia mala morte Christi munitur. Pulchri ergo sunt sponsæ gressus calceatæ, quæ filia est principis, quia coram divinis oculis placet officium cujuslibet electi, secundum exempla patrum prædicantis.» Ita quoque S. Ambrosius, in Psalm. CXVIII, serm. 17, vers. 5, quem vide.
Tertio et apposite, ad litteram hanc gnomen intelligas cum tribus Anonymis, Theodoreto et S. Ambrosio, de modestia, gravitate, et pietate incessus et actionum exteriorum, quæ ex interna affectionum compositione procedit: hæc enim in oculos intuentium incurrit, eosque mire recreat et ædificat, q. d. Quam bene calceata ingrederis, o fidelis anima! quæ uti interius affectus omnes habes compositos, ita exterius modeste, graviter, caste, decore et religiose incedis, loqueris, agis et operaris, ut omnes in tui amorem et admirationem rapias. Commendat ergo externam modestiam et pietatem, quæ animæ sanctæ summe debet esse cordi, tum quia index est internæ compositionis, eamque conservat; tum quia alios ad virtutem allicit. Cum enim homines internas virtutes intueri nequeant, externas intuentur, exque cisque ad illas imitandas accenduntur: hoc enim est to telmor, id est ad decorum, quod omnes spectant et desiderant. Vide ibi dicta Philipp. IV, 5, ad illa: «Modestia vestra nota sit omnibus hominibus.»
Unde S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinianum, hunc ingressum in calceis accipit de decore castitatis: «Sponsus, inquit, laudatur a sponsa, laudat vicissim virginem sponsam, et dicit ei: Speciosi facti sunt gressus tui in calceamentis, filia Aminadab, quod interpretatur populi sponte offerentis; virginitas enim voluntaria est, et ideo gressus Ecclesiæ in castitatis pulchritudine collaudantur.» Et S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 17: «Bonum, ait, animæ calceamentum est pudicitia: bonus gressus vestigium est castitatis, etc.; utamur ergo corpore tanquam calceamento ad inferiora opera virtutis: ad ministerium, non ad præcipitium: ad obsequium, non ad delectationem: ad obedientiam, non ad dissensionem; et in via sapientiæ vestigium collocemus, ne gressus nostros vis torrentis aliqua concludat.»
Porro additur to in calceamentis, ut significetur incessus et progressus in modestia, castitate, omnique virtute continuus, constans et fortis, qui omnes tentationum spinas et adversantium remoras, quasi calceis constantiæ munitus calcet et superet. Sic calceata et in omnibus composita erat B. Asella, de qua S. Hieronymus, epist. 15 ad Marcellam: «Nihil, ait, illius severitate jucundius, nihil jucunditate severius, nihil suavitate tristius, nihil tristitia suavius. Ita pallor in facie est, ut cum continentiam indicet, non redoleat ostentationem, sermo silens, et silentium loquens; nec citus, nec tardus incessus, idem semper habitus, neglecta mundities, et in culta veste, cultus ipse sine cultu.»
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Beata Virgo optime fuit calceata, quia summe in omnibus motibus tam animæ quam corporis fuit composita, ac quasi regina cœlorum angelice ubique processit, adeo ut angelis omnibus fuerit admirationi et stupori: præsertim cum eam tanta gloria et majestate tam corpore, quam anima in cœlum scandentem viderunt, eamque honoris causa quasi legiones et chori castrorum stiparunt et comitati sunt. Hinc per filiam principis Theodoretus et S. Ambrosius accipiunt filiam Spiritus Sancti, de quo dicitur, Psalm. L, 14: «Et spiritu principali confirma me;» quæ enim alia est filia Spiritus Sancti, nisi B. Virgo, cui nuntiavit Gabriel archangelus, Luc. I, 35: «Spiritus Sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi;» Honorius vero: Beata Virgo, inquit, fuit filia principis, id est Davidis regis, cui promissus erat Christus, quod ex ejus stirpe prodiret, ac consequenter et ejus mater Deipara.
Audi S. Ambrosium, De Institut. Virgin. cap. XIV: «In hoc calceamento (corporis) speciose processit Maria, quæ sine ulla commixtione corporem consuetudinis auctorem salutis virgo generavit; unde egregie Joannes ait cap. I, vers. 27: Non sum dignus solvere corrigiam calceamenti ejus, id est, non sum dignus incarnationis mysterium comprehendere angustiis mentis humanæ, atque inopis vilitate sermonis absolvere;» hinc et Isaias dixit, cap. LIII, vers. 8: «Generationem ejus quis enarrabit?»
Addit Rupertus nudipedes incedere servos, calceatos vero ingenuos et nobiles; unde ait: «Idcirco ancillæ (Evæ) calcaneum serpens momordit, tu autem, o filia principis, bene calceata caput serpentis contrivisti; tu maxime, o princeps et domina singularis dilecta, et sicut jam dixi, Cantic. V, 2: Una columba mea, una genitrici suæ videlicet generationi liberæ, generationi non carnis, sed fidei, quæ me virum non de carne viri, sed de Spiritu Dei concepisti, et peperisti patrem vel principem filiorum, non carnis, sed fidei vel repromissionis.»
Pressius Alanus: «Gressus tui, inquit, gloriosa Virgo, sunt nobilitas generis, integritas carnis et mentis, fœcunditas prolis. Calceamenta sunt affectus in meditationibus, effectus in operationibus, profectus in desideriis, excessus in gaudiis. Tu autem es principalis filia principis, Dei videlicet, qui est princeps principum et Dominus dominantium, qui te specialiter per gratiam genuit, specialiter informavit: ita tamen Dei filia, quod et mater intacta.»
«Vel per pedes et gressus intelliguntur mentales affectus, qui omnino purgati et decorati fuerunt incarnatione Christi, per calceamenta figuratur incarnatio divina.» Et Hailgrinus: «Cogitationes ejus (Virginis) et opera decora spiritualis devotionis et intentionis, velut pedes in calceamentis hyacinthinis resplendebant (juxta illud): Calceavi te hyacinthino,» Ezech. XVI, 10: vide ibi dicta.
Denique Guilielmus: «Non, inquit, pernicitate pedum, sed puritate affectuum ibat de virtute in virtutem, videns Deum deorum in Sion, Psalm. LXXXIII, vers. 8. Amplectebatur innocentiam Abel, obedientiam Abrahæ, mansuetudinem Moysis, humilitatem David, patientiam Job, continentiam Danielis. His ergo et hujusmodi patrum exemplis decentissime calceata, in attritis animi gressibus ibat de virtute in virtutem; et in æmulando virtutes patrum, ipsos etiam patres, quorum se æmulatricem esse gaudebat, præcipua puritate affectuum, et prærogativa actionum transcendebat. Juncturæ femorum tuorum sicut monilia (S. Ambrosius, torques) quæ fabricata sunt manu artificis.»
Sub juncturis femorum ipsa quoque femora, sive coxas per metonymiam accipe: quæ instar monilium pulchra sunt, torosa, rotunda et fortia. Rursum juncturas intellige tum inferiores, quibus femora inferne cum genibus junguntur; tum potius superiores, quibus eadem cum ossibus et costis ventris superne nectuntur.
Alludit ad tactum angeli, qui tangens Jacob in femore, luxansque ejus juncturam et nervum, fecit eum claudum, Genes. XXXII, 25 et 31; qua Jacob claudicatio præsignabat posteros ejus claudicaturos in fide et religione, ut nunc Deum nunc idola colerent; nunc Christo adversarentur nunc eum amplecterentur.
At primo in fine mundi Synagoga, conversa ad Christum, validis juncturis femorum fortiter adhærebit corpori Ecclesiæ, id est cæteris gentium fidelibus et capiti Christo: quare tunc amplius in fide non claudicabit, sed recta et fortiter in ea incedet ad eam sequendam, prædicandam et propagandam, idque agiliter et flexibiliter in omnes partes, quocumque spiritus Christi impulerit: hoc enim significant juncturæ, sive vertebræ femorum, quæ agiles et flexiles sunt in omnem partem ad nutum hominis.
Hinc secundo symbolice duæ juncturæ femorum, ait Cosmas Damianus, significant veritatem et charitatem, earumque nexum et unionem, prout eas adjungent Judæi in fine mundi convertendi. Hinc rursum per femora notantur tertio membra generationis femoribus vicina, ipsaque generatio, q. d. Valida habebit femora Synagoga, ideoque validos generabit filios Christo: ita Cassiodorus, Philo, Justus, S. Gregorius, quem audi: «Per duo femora sponsæ, duo populi Ecclesiæ, per juncturam femorum concordia designatur prædicatorum, quibus populi uniuntur, dum ad fidem catholicam circumcisio et præputium per eos erudiuntur. Qui ut monilia exsistunt, quia dum in sapientia, qua refulgent, sancta opera faciunt, quasi in auro lapides gerunt, de quibus sequitur: Quæ fabricata sunt manu artificis. Manu artificis monilia fabricantur, quia opere Christi prædicatores pulchri et utiles efficiuntur.»
Huc accedit Chaldæus: «Et filii eorum, qui egressi sunt de femore eorum, pulchri sunt sicut lapides pretiosi, qui fixi sunt in corona sancta, quam fecit Beseleel artifex Aaron sacerdoti.» Addit S. Anselmus, Judæos et gentes credentes comparari monilibus, quia se invicem monent ut constanter adhæreant Christo, ac muniunt contra insidias diaboli.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Pendent hæc a sententia præcedenti et a choris castrorum (unde omnes hasce tres sententias sub eodem vers. 1 comprehendunt Biblia), eorumque dant causam, quasi dicat Christus: Ideo, o Synagoga, jam ad me conversa procedis ut chori castrorum, id est pulchri, recti et validi sunt gressus tui, quia pulchræ sunt, rectæ et validæ juncturæ, sive vertebræ femorum tuorum: ab hisce enim pendet pulchritudo, æque ac rectitudo et robur incessus, ut scilicet quis non claudicet, non cespitet, sed rectis validisque femoribus recte valideque incedat.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Juncturæ femorum significant, primo prudentiam et modestiam in accessu omnique actione externa, unde pro juncturæ Septuaginta vertunt ῥυθμοί, id est rhythmi, numeri, moduli, concinnitates carminum, q. d. Quam concinne et numerose suis numeris, pedibus et modulis progreditur carmen, tam concinnus et compositus sit tuus incessus, sermo omnisque actus externus. Audi S. Ambrosium, in Psalm. CXVIII, serm. 17, vers. 4: «Tantus ergo processus Ecclesiæ (et animæ sanctæ) significatur, ut ornamentis pretiosissimis
comparatus sit, et torquibus triumphantium: hæc enim ornamenta sunt bellatorum. Sive ergo generatio Christi ex virgine, sive Ecclesiæ propagatio specie quidem tanquam manu artificis torquibus adornatæ, vere autem virtutis insigniis spiritualibus, cervices filiorum coronavit.» Secundo, juncturæ femorum significant castitatem animæ sanctæ: in actu enim generationis panduntur femora; in continentia vero junguntur et stringuntur. Hinc noster Sanchez per juncturas femorum accipit fascias vel fibulas femoralium, vel tunicarum, quibus femora teguntur et vestiuntur: casti enim femoralia confibulant, incesti ea dissolvunt. Hinc illud Ezech. XVI, 25: «Divisisti pedes tuos omni transeunti, et multiplicasti fornicationem tuam.» Castitas ergo femora ornat sicut monile pulcherrimum et pretiosissimum, factum manu summi artificis Dei: hanc amplectuntur religiosi, et amplectentur Judæi in fine mundi, ut efficacius Christum verbo et exemplo prædicent; unde S. Joannes vidit 144 millia virginum, qui in fine mundi sequentur Agnum in virginitate, Apocal. cap. XIV, 1: ita Philo Carpathius, qui et addit castitatem esse opus summi artificis Dei simile illi quod in ventre Virginis fabricavit.
Symbolice, duo femora eorumque junctura significant primo omnium fidelium concordiam, nexum et juncturam in gemina charitate Dei et proximi; sicut ergo femora per vertebras cæteris membris cohærent, sic fidelis quisque cum aliis fidelibus vera charitate conjungatur oportet: ita S. Gregorius, Beda et alii; unde Joannes Carmelita sic explicat, q. d. Societas in charitate filiorum spiritualium, qui a tuo velut femore propagantur, et mutuo amoris nexu vinciuntur, similis est monilibus, seu catenulis, quarum orbiculi mutuo conserti sunt.
Rursum juncturæ femorum significant secundo consonantiam virtutum: ita Philo: «Per consonantias femorum, inquit, vitæ temperantiam et morum sanctitatem, veluti cœlestem quamdam divinæ sapientiæ harmoniam explicat: cum hic enim sancta Scriptura consonantias femorum similes torquibus manu, vel opera artificis elaboratis esse dicit, conspirationem unam et voluntatem bene convenientium populorum ad fidem unam et gloriam opera illius summi artificis complanatam esse demonstrat, qui cœlum ac terras fabricatus est.» Sic et S. Ambrosius, De Obitu Valent. Imper.: «Moduli, inquit, femorum tuorum similes torquibus, hoc est, consonans sibi in omnibus factis tuis gratia atque moderatio, magnorum æquavit insignia triumphorum.»
Hoc est ergo monile, hic torques virtutum, quem S. Petrus fidelibus commendat dicens, II Epist. I, 5: «Vos autem curam omnem subinferentes, ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis,
in amore autem fraternitatis charitatem.» Insuper tertio, tres Anonymi apud Theodoretum per juncturas duorum femorum accipiunt compositionem motuum utriusque appetitus, scilicet irascibilis et concupiscibilis, sive iræ et concupiscentiæ; hi enim compositi ab artifice ratione vel mente, pulchri sunt, sicut monilia ex auro varia arte et flexu fabrefacta. Quarto denique Honorius censet hic in choris castrorum Ecclesiæ notari secundam eorum aciem vel ordinem, qui est conjugatorum, ut junctura femorum sit amor et concordia conjugum, quæ est opus et donum artificis Dei.
Tropologice, idem Honorius: «Femora, inquit, animæ sunt timor et amor, per quæ gignit bonum opus, quod est spiritualis proles, quæ erit regni hæres; per timorem quippe declinat a malo, per amorem facit bonum; horum junctura fides est, qua credit supplicium, quod timet; et credit gaudium, quod amat. Hæc junctura est sicut monilia; quia sicut monile pectus ornat et munit, ita fides animam ornat et munit. Hæc manu artificis est facta, quia fides per Christum est data.»
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Duæ juncturæ femorum B. Virginis sunt maternitas et virginitas, in harum enim junctura coafibulantur, nectuntur et fundantur omnes ejus virtutes, dotes et prærogativæ. Rursum, quæ dicta sunt de anima sancta, præ omnibus conveniunt B. Virgini, ipsius enim incessus, omnisque actio summe erat modesta, concinna, pia, religiosa: ad hæc in ea fuit summa virtutum omnium harmonia et consonantia: insuper angelica castitas et virginitas in ea resplenduit, ob quam meruit eligi in matrem Dei: ita Philo, S. Ambrosius, De Instit. Virg. cap. XV, ac Rupertus qui sic explicat: Juncturæ femorum tuorum sicut monilia, id est virginitatis tuæ integritas perpesque pudicitiæ custodia, cœlestibus præsidiis est communita. Cujus est hoc opus? cujus virtus? nimirum Dei altissimi; et hoc ipsum, ait quidam sapiens, sapientia est, scire quod continentia donum Dei sit. Dico igitur non qualiacumque monilia, sed quæ fabricata sunt manu artificis, id est quæ solus Deus facere et dare potest vel potuit.»
Addit Guilielmus juxta femora esse sedem et motum concupiscentiæ, sed in Virgine hæc fuisse juncta, operta et ornata virginitatis monili, ut nullum in iis motum carnis sentiret: fomes enim in ea fuit exstinctus. Audi Alanum: «Femora solent esse generationis signa; junctura autem femorum nihil aliud intelligitur, quam concordia duarum fœcunditatum, quæ fuerunt in Virgine: una mentis, altera ventris. Et hæc junctura fuit sicut monile, id est habuit secum duplicem comitem, virginitatem carnis et virginitatem mentis.
Per monile solet notari castitas: monile enim solet apponi pectori ad ornandum, et in castitatis signum; unde dicitur monile, id est monens castitatem. Est ergo sensus: Juncturæ femorum tuorum sicut monilia, id est, sicut tu prædita es duplici fœcunditate, ita duplici virginitate.» Succincte, sed punctim Honorius in Sigillo: «Femora tua, inquit, felicia, de quibus processit pretiosa margarita Christus, ineffabile monile qui est ornatus totius creaturæ. Artifex est Deus Pater, manus ejus Filius per quem fecit omnia, per quem etiam incarnatio est disposita.» Denique 70 monilia urgens Hailgrinus: «Beata fuit, inquit, non sibi tantum, sed et nobis; non sibi tantum casta vel pulchra, sed nobis quoque castitatis monitoria; ideo comparatur monilibus, quæ dicuntur monilia quasi castitatem monentia: nam ad continentiæ munditiam ipsa per exemplum nos commonet et invitat.»
UMBILICUS TUUS CRATER TORNATILIS, NUNQUAM INDIGENS POCULIS, — id est potione, hebraice מזג mazag, id est mixto, puta vino aqua mixto et temperato, uti in Italia, Judæa aliisque regionibus calidis vina miscentur et diluuntur aqua; unde Syrus vertit, non deficit in eo mixtura, id est vinum de more aqua mixtum; Arabicus, nulla deficit temperatura; minus recte Tigurina vertit, nunquam indigens fœcunditate. Pro tornatilis hebraice est סחר sachar, quod Pagninus et alii vertunt rotunditatis, id est rotundus; Aben-Ezra et Vatablus, luna: umbilicus enim similis est lunæ semiplenæ, quæ superne concava est instar crateris, et inferne rotunda instar torni. Noster Sanchez per umbilicum metonymice accipit ornamentum umbilici, puta gemmam vel bullam e collo usque ad umbilicum pendentem, quam Isaias, cap. III, vers. 18, himlam vocat, quod speciem haberet lunæ: nam, ut ait S. Hieronymus: «Habent mulieres in similitudinem lunæ bullas dependentes.»
Melius Luysius et passim alii ipsum umbilicum accipiunt, hic enim est instar crateris tornati et rotundi: jam sub umbilico intellige totum ventrem et intestina, horum enim nodus, catena, nexus et vinculum est umbilicus. «Venarum in umbilico nodus ac coitus est,» ait Plinius, lib. XI, cap. XXXVII: sicut enim corpus nervis ac ossibus compingitur, sic venter umbilico quasi catena colligatur, unde ruptura illius lethalis est.
Umbilicus enim est corporis quasi centrum, quod si tollas, evanescunt omnes lineæ ab eo ad circumferentiam ductæ, totusque circulus: quare umbilicus plane rotundus, plenus et perfectus signum est bonæ sanitatis et vegetæ juventutis; umbilicus ergo est ligamentum intestinorum, quod mediam fere planitiem ventris obtinet, ad hoc factum, ut per eum fœtus, dum est in utero matris, nutriatur; hinc per catachresin umbilicus vocatur quidquid in aliqua re est medium: sic Reate urbs vocatur umbilicus Italiæ; et Cicero, VI Verrina, Ennensium nemus, ex quo rapta est Proserpina, vocat umbilicum Siciliæ; et Livius, lib. V Bell. Maced., Ætoliam nuncupat umbilicum Græciæ. Pari modo Jerusalem est umbilicus Judææ et totius orbis, ut mox dicam.
Audi Aristotelem, lib. I De Histor. animal. cap. XIII: «Venter infra pectus est parte priore, ejusque radix umbilicus est: cui radici pars subjecta in latus utrumque, ilia dicitur: quæ autem recte subjungitur, sumen est sive abdomen, cujus postremum aqualiculus; sed super umbilicum hypochondrium est a cartilagine quasi subcartilagium denominatum.» Idem, lib. II, cap. VIII, docet simias homini esse similes excepto umbilico, quo carent, sed ejus loco durum quiddam habere.
Jam umbilicus, id est venter sponsæ «non indiget poculis,» id est potione, sive liquore potabili et humore quasi lacteo, quia eo plenus est instar lunæ plenæ, ac instar crateris, qui semper vino refertus est, ut oculos aspicientium recreet, et gustum potantium pascat: nam alii crateres sæpe vino carent suntque vacui; ac luna sæpe deficit et lumine orbatur, uti patet in novilunio.
Aliter Sanchez et Delrio, q. d. Umbilicus tuus est similis crateri tornatili non egenti poculis, id est liquori potabili, quia nullo situ aut squalore scabet, vel sorde aliqua impurus et immundus est, sed plane castigatus et mundus, quia vino mixto recens foret ablutus et detersus. Porro, ut recte advertit Alcazar, pro umbilicus hebraice non est טבור tabbur, id est umbilicus, sed שרר sorer, quæ vox significat intestinum illud, quod infanti recens nato præciditur, et in umbilico illigatur; est autem id intestinum, quod in interna omnia vitalia, stomachum scilicet, jecur et præcordia penetrat. Hæc vero vitalia omnia, quo penetrat illud intestinum, comprehendi in sacra Scriptura voce sor aut sorer, quam Noster vertit umbilicum, manifestum est. Atque id quidem liquet vel ex loco Job, XL, 11: «Virtus illius in umbilico ventris ejus;» et ex illo Proverb. III, 8: «Sanitas erit umbilico tuo, et irrigatio ossium tuorum.» Umbilicus ergo omnia vitalia complectitur, q. d. Vitalia sponsæ plena sunt humore et succo, quo abunde irrigantur, aluntur, ac vegeta, vivida et succulenta conservantur.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Omnia hæc spectant ad Synagogæ, id est Judæorum in fine mundi per Eliam conversionem; Synagogæ ergo æque ac Judææ, imo totius orbis habitabilis umbilicus, id est medium et centrum est Jerusalem, juxta illud, Ezech. V, 4: «Ista est Jerusalem, in medio gentium posui eam, et in circuitu ejus terras;» ideoque in illa docere et crucifigi voluit Christus, ac in ea fundavit suam Ecclesiam, ut exinde ipsa quasi ex centro facile quaquaversum, ad cæterarum provinciarum peripheriam sese expanderet, juxta illud Psal. LXXIII, 12: «Deus autem rex noster ante sæcula, operatus est salutem in medio terræ.»
Rursum urbs Jerusalem, tempore Christi, speciem habebat umbilici et crateris tornatilis, id est rotundi, ut patet ex ejus effigie, quam exhibet Adrichomius in Descript. Terræ Sanctæ. Insuper ipsa quasi umbilicus connectebat totam Judæam omnesque Judæos, eorumque ventres, id est concupiscentias, per suos rabbinos, pontifices et principes restringebat et coercebat. Ipsa denique erat quasi crater tornatilis nunquam indigens poculis, quia instar crateris abundabat vino sapientiæ et doctrinæ, illudque in cæteros omnes dispertiebat, juxta illud, Isai. II, 3: «De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem;» unde Jeremias, Thren. II, 15: «Hæccine, ait, est urbs perfecti decoris, gaudium universæ terræ?»
Igitur significat hic Salomon, quod Jerusalem in fine mundi convertetur ad Christum per Eliam, qui in ea prædicabit contra Antichristum, ac in eadem ab eodem occidetur, sed tertio die gloriosus omnibus spectantibus resurget, ut patet Apocal. XI, 11, quod videntes Hierosolymitæ, in Christum ab Elia prædicatum credent, ac deinde cæteros Judæos ad Christi fidem traducent, eosque in christiana pietate nutrient, fovebunt et promovebunt, uti factum est primitus tempore Salomonis in lege veteri, cum scribæ Hierosolymis veram fidem docerent, et in novo tempore Christi, metropoli enim Judææ, puta Jerusalem conversa, convertetur tota Judæa, sicut Roma conversa per Constantinum, conversus est totus orbis; Jerusalem ergo tunc abundabit sanctis sacerdotibus, doctoribus, prædicatoribus et prophetis, qui cum Elia Antichristo resistent, ac Judæos orthodoxam Christi fidem docebunt, uti abundavit iisdem tempore apostolorum.
Sicut ergo infans in utero matris sugit alimentum a matre per umbilicum, quo cohæret et copulatur matri (nam, ut ait Aristoteles, lib. II De Generat. animal. cap. IV: «Incrementum fœtui per umbilicum contingit eodem modo, quo plantis per radices»): sic Judæi a matre Ecclesia in fide et pietate christiana nutrientur per Jerusalem et doctores ab ea submissos: ita Honorius, Delrio et alii; hinc per umbilicum intelligi prædicatores docent Cassiodorus, Beda, Aponius, Anselmus et S. Ambrosius, serm. 6 in Psalm. CXVIII.
Audi S. Gregorium: «Umbilicus sanctorum prædicatorum ordo est, qui bene crater esse dicitur; quia dum per eos populus eruditur, vino spiritali ipsorum officio inebriatur; qui bene tornatilis nuncupatur, quia juxta mores hominum universos necesse est ut lingua prædicatoris volvatur; qui poculis non indiget, quia quod aliis propinat, necesse est ut abundantius cæteris bibat, et plenius, quod dat, contineat.»
Huc facit versio Chaldæi: «Et princeps scholæ tuæ, per cujus meritum gubernantur omnia sæcula, sicut fœtus nutritur per umbilicum in utero matris suæ; splendidus est in lege sicut circulus lunæ, quando venit ad mundandum et contaminandum, et ad justificandum et condemnandum; et non deficiunt verba legis unquam ab ore ejus, sicut non deficient aquæ fluminis, quando egreditur de paradiso.»
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Umbilicus animæ piæ est mens fovens sanctas inspirationes, cogitationes atque affectiones: hæc enim ventrem, id est appetitum sensitivum, et ventris ilia, id est cupiditates, nodo temperantiæ et continentiæ astringit et coercet, instar umbilici: ita tres Anonymi apud Theodoretum. Hæc rursum quasi crater tornatilis abundat cœlesti vino sapientiæ, prudentiæ, doctrinæ, gratiæ, consolationis, lætitiæ, quod tam se quam alios potat et subinde inebriat, adeo ut fontem hujus aquæ cœlestis ventre mentis continere videatur, juxta illud Christi, Joan. VII, 38: «Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ;» et illud, cap. IV, vers. 14: «Aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam:» ita S. Ambrosius, De Obitu Valent.: «Bonus, ait, umbilicus animæ virtutum omnium capax, sicut crater ab ipso fidei auctore ornatus: sapientia enim in cratere miscuit vinum suum, dicens, Proverb. IX, 5: Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis.»
Hinc Ezechiel, cap. XVI, vers. 4, redarguit Synagogam, id est Judæos Olitanos, dicens: «Et quando nata es in die ortus tui, non est præcisus umbilicus tuus,» q. d. Adhærebas pristinis erroribus et idololatriæ matris tuæ: at hic umbilicus præciditur ab anima sancta, et præcidetur a Judæis in fine mundi. Vide ibi dicta.
Tropologice, primo, præcisio umbilici est præcisio cupiditatis, quæ hominem sanat, sanctificat et beat: vere Seneca: «Qui desiderium clausit, mehercle cum Jove de felicitate contendit;» hinc Joannes Carmelita sic explicat: Umbilicus et venter, id est intellectus tuus, o sponsa, Dei sapientia, ut fœtum continens, quia ejus potum propinat sitientibus, crater rotundus est ad potandum aptissimus.
Rursum Philo Carpathius per umbilicum accipit sacerdotes, et per craterem calicem Eucharistiæ, «quæ nunquam, inquit, caret vero corpore et sanguine Jesu Christi, qui populis per fidem charitatemque miscetur, id quod per aquam illam, quam sacerdos vino miscet in calice, apertissime docetur. Idemque sacerdotium recte umbilico non absimile, et tornatile esse dixit, ut aperte doceret sacerdotes mundos ac puros, et omni labe detersos, cunctisque virtutibus bene tornatos esse oportere, nec aliud quidquam in tota vita et in omni re gerenda, quam cœlestia sapere et meditari atque docere; nostis enim illud, Psalm. CXXXI, 9: Sacerdotes tui induantur justitiam: et sancti tui exsultent in vitæ rectitudine.»
Hinc iterum per umbilicum alii accipiunt tertio castitatem, quam parit Eucharistia, juxta illud, Zachar. IX, 17: «Quid enim bonum ejus est, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines?» ita Rupertus, Guilielmus et alii.
Honorius vero accipit sobrietatem, quæ mater est castitatis: «Umbilicus animæ, inquit, est temperantia, quia sicut umbilicus medius est inter superiora et inferiora membra, ita est temperantia inter virtutes et vitia media; quæ est crater tornatilis, plena poculis, quia est circumspectione rotunda et sapientia fœcunda; et sicut potus sitim temperat et cor lætificat, sic temperantia ardorem vitiorum restringit, atque immoderatum fervorem virtutum reprimit.
Audi Aponium: «In quo (umbilico) mihi videntur illi laudari, qui non solum a terrenis desideriis renascendo abscissi sunt a peccato, sed jam torno consuetudinis vel desiderii boni admirabiliter expoliti, lætitiæ poculis ultra non indigent, sed aliis indigentibus animæ absolutionem exemplo conversationis ministrant. Nullus enim animam sitientem Deum, post criminum ariditatem ad pinguedinem sanctitatis perducit, nisi qui exemplis laudabilibus poculum subministrat.»
Denique Honorius hæc referens ad choros castrorum Synagogæ ad Christum conversæ, de quibus initio capitis dictum est, tertiam eorum aciem hic assignat, scilicet, mollium et delicatorum, sed misericordium: «Quia umbilicus, inquit, est molle membrum et media pars hominis, quæ habet supra se sex partes, nempe caput, oculos, nasum, os, collum et pectus. Septima pars est umbilicus, infra se quoque sex partes habet, pedes, tibias, crus, coxam, femur, ventrem, et septima hic rursus est umbilicus, significans in Ecclesia eos, qui per septem opera misericordiæ consequentur septenarium requiei, quæ dabitur per septem dona Spiritus Sancti. Hi sunt velut crater tornatilis, nunquam indigens (id est, semper plenus) poculis, quia sunt charitate tornati, exercitio virtutis planati, poculis doctrinæ semper pleni, unde sitientes justitiam, possint abunde inebriare. Hoc ideo dicitur, quia si imperfecti tunc in Synagoga tales erunt, quales perfecti sunt credendi?»
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Primo, S. Ambrosius, De Instit. Virg. cap. XIV: «Vere, ait, alvus ille Mariæ crater tornatilis. In quo erat sapientia, quæ miscuit in cratere vinum suum, indeficientem cognitionis suæ gratiam divinitatis suæ plenitudine subministrans.» Secundo, Honorius: Umbilicus, inquit, tuus, subaudi beatus, in quo pependit Dei Filius (ut enim in clavo clypeus, sic pendet in umbilico infantulus); qui filius est crater tornatilis, nunquam indigens poculis, hoc est, omnibus se sitientibus præbet largiter. Tertio, Rupertus: «Viris, inquit, in lumbis, feminis autem in umbilico luxuria est, testante Domino, qui de diabolo loquitur ad B. Job: Fortitudo ejus in lumbis ejus, et potestas ejus in umbilico ventris ejus, Job. XL, 11; igitur umbilicus tuus crater tornatilis quid est, nisi ac si diceret: Perfecta est in te virtus castitatis, et liberata es ab omni carnalis appetitu voluptatis?»
Quarto, Alanus: «Umbilicus, inquit, est in medio ventris; per umbilicum igitur Virginis intelligitur vis intelligendi, qua Deum dilexit, scilicet charitas: hæc in Virgine fuit quasi crater, quia ea mediante, Virgo mundo lætitiæ vinum propinavit, de qua dicitur, Psalm. XXII, 5: Calix meus inebrians quam præclarus est! et alibi: Vinum lætificans cor hominis, Psalm. CIV, 15. Tornatilis dicitur, quia torno facilius operamur; et ipsa Virgo sine omni difficultate, sine omni illecebra, sine omni carnis angustia concepit et peperit. Nunquam indigens poculis: minus dicit et plus significat, id est plenus poculis, nempe mundo propinans vinum dilectionis, vinum salutis, vinum lætitiæ, poculum vitæ.»
Denique in umbilico illius, ait Guilielmus, salus hominum fuit eo ipso, quo ibi reconciliationis humanæ hostia fuit, atque inde nobis suo tempore, id est, quando «Verbum caro factum est,» salus manavit: nempe umbilicus ille virgineus Dei Filio carnis substantiam, in qua pro hominibus moreretur, per calorem Spiritus Sancti ministravit, atque eo ipso quasi crater tornatilis vitam mundo propinavit. Et post nonnulla: «Nunquam indigens poculis.» Quotlibet inde hauriant, et quantumlibet hauriant, nequit exhauriri: nam et si inde bibant omnes peccatores terræ, nihilominus abundat et redundat.
VENTER TUUS SICUT ACERVUS (Symmachus, cumulus) TRITICI, VALLATUS LILIIS.
Tigurina, circumseptus liliis; S. Ambrosius, De Instit. Virgin. cap. XIV, legit, sicut acervus tritici minuti inter lilia; sed videtur error typographi, ac pro minuti legendum muniti, uti legit idem S. Ambrosius, De Obitu Valent., sicque habent Hebræa, Septuaginta et Latina. Idem, vel quasi idem dicit cum eo quod dixit de umbilico (sub eo enim ventrem comprehendit, ut dixi), sed per aliam metaphoram et similitudinem: ibi enim ventrem comparavit crateri, qui vino est plenus; hic vero comparat eum acervo tritici, sed vallato liliis, ut significet eum refertum esse quolibet alimento (hoc enim tam potu, quam cibo, puta tritico constat), eumque tam esurientem abunde cibare, quam sitientem potare.
Acervus tritici fertilitatis et fœcunditatis est symbolum, lilia vero castitatis; significat ergo ventrem sponsæ ita esse fœcundum ad nutriendum cætera membra, ut tamen sit purus et castus.
Per triticum, vel grana tritici excussa et pura, quæ liliis vallentur, vel potius segetem tritici læte in aristis et culmis germinantem, turgentem et tumentem accipe: hæc enim in arvis nobilium, præsertim hortensibus, ad margines vallatur liliis, aliisque floribus pulchre succrescentibus, tum ad amœnitatem et delicias, tum ad odoris suavitatem et fragrantiam. Hæc sunt lilia agri, quæ nominat Christus, Matth. VI, 28: huic acervo assimilatur venter sponsæ, quia illius adinstar solido et succido cibi chilique tumore, omni ex parte pleno et æquato turgescit, ac ob ejus per vim caloris justam concoctionem suavem exhalat odorem, uti exhalabat venter Alexandri Magni, et similium.
Porro Sanchez et Alcazar ventrem hic non nudum accipiunt, sed talari vestitum, puta vestem ac tunicam ventris: hoc enim honestius et decentius videtur, q. d. Vestis, qua venter tuus operitur, est ex aurea tela, cum elevato in ea opere tritici cumulos imitante, ac limbo ex liliis graphice acu pictis. Significat ergo sponsus belle ei quadrare illam talarem vestem, quod speret ipse fœcunditatem suæ sponsæ (ventre nimirum significatam) fore tritici fœcunditati similem, sobole deinde copiosa ad gloriam et exaltationem, quam lilia repræsentant, eamdem evectum iri: lilia enim symbolum sunt evectionis ex humili loco ad eximiam dignitatem et gloriam; villiam vero fœcunditatis: nam, ut ait Plinius, lib. XVIII, cap. X: «Tritico nihil est fertilius; hoc ei natura tribuit, quoniam eo maxime alat hominem, utpote cum e modio, si sit aptum solum, centeni quinquagenarii modii reddantur.» Hinc illud, Luc. I, 42: «Benedictus fructus ventris tui.»
Denique Chaldæus vertit: «Et septuaginta sapientes circumdant eum sicut aream rotundam, et cellaria eorum plena sunt decimis sanctificatis, et votivis et spontaneis, quas constituerunt eis Esdras sacerdos et Zorobabel, et Josue et Nehemias et Belsan, viri ecclesiæ magnæ, qui comparantur rosis, ut sit eis virtus, ut laborent in lege die ac nocte.»
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Jerusalem convertenda ad Christum per Eliam in fine mundi similis erit acervo tritici, quia plena erit sacerdotibus et prædicatoribus, qui Verbo Dei et Eucharistia quasi tritico mystico fideles pascant, non ad luxuriam, sed ad castitatem; ideoque vallatur liliis, quia puritatis candorem, æque ac suavitatis odorem exspirat: hoc enim est «frumentum electorum, et vinum germinans virgines,» Zachar. IX, 17. Synagoga enim post mortem apostolorum et primorum fidelium quasi sterilis remanserat, cum cæteri Judæi nollent ad Christum converti; sed reliquiis in fine mundi per Eliam conversis Synagoga fiet quasi acervus tritici, quia multa grana, id est multos fideles in horreo Domini reponendos producet, quorum multitudo, ait ex S. Ambrosio Delrio, est cumulus in unum vinculo charitatis coacervatus, cylindro justitiæ æquatus et pudicitiæ, cæterarumque virtutum exemplis vallatus. Tali acervo plenus Synagogæ tunc venter erit, ut et ipsa queat gloriari factam se matrem filiorum lætantem. Certe sicut in catholica Ecclesia nunquam deficit vitalis ille potus, sic nec triticum ad dupliciter omnes cibandos.
Porro S. Gregorius per umbilicum prædicatores, per ventrem populum intelligit: «Per ventrem, inquit, populi latitudo designatur, qui bene sicut acervus tritici liliis vallatur, quia dum operibus sanctis intendens, in cœleste horreum præparatur, exemplis sanctorum, ut perseveret, undique munitur.» Populus a Deo electus comparatur tritico, Matth. XIII, 30: «Triticum, inquit, (id est electos) congregate in horreum meum» cœleste. Synagoga ergo, continens Judæos sanctos et electos, est quasi acervus tritici. Audi Philonem Carpathium: Acervus tritici est multitudo, sive cœtus Ecclesiæ; quia sicut ex multis granis unus cumulus coacervatur, ita et ex multis populis una omnium fidelium Ecclesia copulatur; unus et idem fide Christi populus, communione unius baptismatis, atque Sacramenti corporis et sanguinis Jesu Christi cogitur, etc. Sed hic primum liliis sepiri et constipari debet, id est in odoratissimis atque frugiferis virtutum actionibus castissimisque colloquiis exerceri, mox ad cœlestem illam patriam fructus aliquid incorrupti deferre secum, ut unicuique detur de fructibus manuum suarum, sinumque refertum virtutibus gerat.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Venter mysticus animæ sanctæ est mens in se continens triticum, id est sanctam doctrinam, qua se et alios enutriat in omni virtute; ideoque vallatur liliis puritatis et castitatis suave fragrantibus: ita Theodoretus et tres Anonymi. Audi Honorium: «Venter animæ est memoria, in qua recondit cibos sacræ Scripturæ, quæ similis est acervo tritici: quia sicut in acervo grana cumulantur, ita et in memoria multæ sententiæ, et imaginationes coacervantur, quæ liliis vallantur, quia mundis cogitationibus stipantur.» Denique venter, id est mens sanctorum est acervus tritici,
id est officina et congeries justitiæ, beneficentiæ, omnisque virtutis.
Symbolice, Honorius censet hic in choris castrorum Synagogæ per ventrem notari quartam aciem conjugatorum, qui ventre ad prolium generationem utuntur, sed tritico eleemosynarum abundant: hi vallantur liliis castitatis; hi ergo sunt conjugati fœcundi, æque ac sancti, de quibus Psaltes, Psalm. CXXVII, 3: «Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuæ. Filii tui sicut novellæ olivarum in circuitu mensæ tuæ.» Judæi enim fœcundi sunt, et fœcundi erunt in fine mundi, ut filios generent Christo inserendos cœlo; hinc tanta in tot regnis per totum orbem sparsa videmus Judæorum examina: quocirca Gislerius apposite censet hunc sensum ad litteram esse primum et primarium.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Venter B. Virginis fuit acervus tritici, id est Christi, qui cibus et panis est christianorum vallatus liliis, id est stipatus virginibus, ait Honorius; hinc primo, de ea dicitur, Luc. I, 42: «Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui;» et cap. XI, vers. 27: «Beatus venter, qui te portavit.» Hic ergo, ait Guilielmus, est «sicut acervus tritici, quia prole distentus et tumidus; sed tamen vallatus liliis, quia perpetuæ virginitatis inanitate, sed veritatis plenitudine tumidus.»
Audi S. Ambrosium, De Instit. Virgin. cap. XIV: «In virginis utero simul acervus tritici, et lilii floris gratia germinabat, quoniam et granum tritici generabat et lilium: granum tritici secundum quod scriptum est, Joan. XII, 24: Amen, amen, dico vobis, nisi granum tritici cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet; sed quia de uno grano tritici acervus est factus, completum est istud propheticum, Psalm. LXIV, 14: Et convalles abundabunt frumento: quia granum illud mortuum plurimum fructum attulit. Hoc itaque granum omnes homines perpetua cœlestium munerum esca saturavit. Consummatum est illud prophetici oris eloquium, dicente eodem David, Psalm. LXXX, 17: Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos. In hoc grano esse etiam lilium divina testantur oracula, quia scriptum est, Cantic. II, 1: Ego flos sum campi et lilium convallium, sicut lilium in medio spinarum. Christus erat lilium in medio spinarum, quando erat in medio Judæorum.»
Secundo, Rupertus: «Venter tuus, inquit, sicut acervus tritici, quod videlicet triticum prudenter congregasti meditando in Scripturis, sicut dictum est quodam loco, Luc. II, 19: Maria autem conservabat omnia verba hæc, conferens in corde suo. Hujusmodi acervus bene est vallatus liliis, quia profecto pulchritudo castitatis sicut claritudinem
sensus ad intelligendum Scripturas efficit, ita et auctoritatem parat omni homini ut dignus sit foris eloqui ea quæ intus reposuit vel contulit verba Dei quasi triticum Domini.»
Audi Christum apparentem S. Brigittæ, eique singula B. Virginis membra mystice describentem, lib. V Revel. ejus, in fine Interrogationis decimæ: «Venter tuus, o beata virgo, fuit mundissimus sicut ebur, et sicut locus ex virtuosis lapidibus splendidissimus: quia constantia conscientiæ tuæ nunquam tepuit, sed nec in tribulationibus potuit vitiari. Hujus itaque ventris, id est fidei tuæ parietes fuerunt quasi aurum fulgentissimum, in quibus notatur fortitudo virtutum tuarum, et prudentia tua, et justitia, et temperantia cum perfecta perseverantia, quia ipsæ omnes virtutes tuæ perfectæ fuerunt divina charitate.»
VERS. 3. DUO UBERA TUA, SICUT DUO HINNULI GEMELLI CAPREÆ.
DUO UBERA TUA, SICUT DUO HINNULI GEMELLI CAPREÆ. — Repetitur in Synagoga Judæorum, quod dictum est de Ecclesia gentium, cap. IV, vers. 5, Christi, ubi hæc explicui. Chaldæus vertit: «Salvatores tui, qui te redempturi sunt, similes sunt Moysi et Aaron filiis Jochabed, qui comparantur duobus hinnulis gemellis capreæ.» Honorius per ubera censet in choris castrorum Synagogæ quintam ejusdem aciem, scilicet doctorum, denotari: Idem tropologice: «Duo ubera animæ, inquit, sunt sapientia et scientia quibus lactat insipientes et inscios, quæ sunt sicut hinnuli capreæ, qui semper alta petunt, dum ad alta virtutum scandere nituntur; duo gemelli sunt, dum in gemina dilectione cœlestia petunt. Hinnulum caprea dixit, ad distinctionem hinnuli cervorum, qui velociter currit, sed non ut ista alta petit.» Philo per duo ubera accipit religiosos et laicos, et analogice duplicem beatitudinem sanctorum in cœlis, scilicet gloriam animæ et corporis.
VERS. 4. COLLUM TUUM SICUT TURRIS EBURNEA. OCULI TUI SICUT PISCINÆ IN HESEBON, QUÆ SUNT IN PORTA FILIÆ MULTITUDINIS. NASUS TUUS SICUT TURRIS LIBANI, QUÆ RESPICIT CONTRA DAMASCUM.
COLLUM TUUM SICUT TURRIS EBURNEA. — Fiunt a principibus subinde ad magnificentiam parvæ turres eburneæ affabre elaboratæ, sicut Salomon thronum suum augustum, ut dicitur II Paral. IX, 17, fecit ex ebore; imo Achab domum integram ex ebore ædificavit, ut habetur III Reg. XXII, 39: adeo enim magni vastique sunt dentes elephantis, ut nonnulli duodecim palmorum, imo decem pedum mensuram excedant: quocirca ex eis postes in domibus et stabulis fiunt, ait Plinius, qui proinde illos cornua potius quam dentes nuncupat. Atque hæc longævitatis elephanti est causa, quod scilicet vastis validisque dentibus cibum plane commolat et in farinam redigat, itaque eum optime digerat, digestumque in substantiam suam convertat; quodque diu, scilicet biennio, matris utero gestetur, ut fortis validusque nascatur. Vide Aldrovandum in Elephante, Part. XLII, III et seq.
Repetit in Synagoga Judæorum quod dixit in Ecclesia gentium, cap. IV, 4 (vide ibi dicta): utrique enim dat collum turritum, sed hic addit quod sit eburneum. Collum turritum significat invictum Synagogæ robur, quo se instar turris generose eriget contra omnes tentationes et persecutiones Antichristi: item pontifices, doctores et præsules, qui eidem heroice resistent.
Huic facit versio Chaldæi: «Judex quoque tuus, qui judicat judicium tuum, fortis est super populum, ut alliget eos, et ut trahat eos qui condemnantur in judicio ad carcerem; sicut Salomon rex qui fecit turrim eburneam, et subjecit populum domus Israel, et convertit eos ad Dominatorem sæculi.»
Ebur notat elephantinam (elephas enim ferarum et animalium castissimus est) castitatem, puritatem et munditiem, qua pollebunt Judæi in fine mundi, Apocal. XIV, 1 et sequentibus, præsertim doctores et præsules: ebur enim candidum est, politum, nitidum, teres, rectum, æquabile, firmum. Talis pariter erit virtus et fortitudo Judæorum.
Porro quam castus sit elephas, colligitur ex indiciis quæ dat Aristoteles, lib. V De Hist. animal. cap. XIV, ubi docet elephantem continuo per triennium manere cælibem, ac post triennium finito jam feminæ partu, illi obiter prolis duntaxat generandæ causa misceri: «Elephas, inquit, coitum, triennio interposito, repetit: quam gravidam reddit, eamdem præterea tangere nunquam patitur. Uterum biennio gerit: parit singulos, fœtum magnitudinis bimestris aut trimestris vituli edit.» Causam dat lib. IX, cap. XLIX: «Elephas, ait, omnium ferarum mitissimus et placidissimus est, quippe qui per multa officia et erudiatur et intelligat; quandoque etiam regem adorare condiscit; valet sensu, et reliqua sagacitate ingenii excellit; quam impleverit coitu, eam rursus non tanget. Vivere elephantes mares alii ducentos, alii centum et viginti annos aiunt; feminam etiam fere totidem, sed florere ætate circa sexagesimum narrant.»
Causa ergo cur elephas sit castus est ejus mansuetudo, sagacitas et amor longævæ vitæ, castitas enim vitam prolongat, quam libido abbreviat. Idem, lib. II, cap. I: «Elephas, inquit, testes non foris conspicuos, sed intus circa renes conditos habet, quocirca initum celerius agit;» idem, lib. V, cap. II: «Elephantes, ait, coituri solitudines petunt, sed præcipue secus flumina;» adeo pudet eos actus venerei, ut eum flumine abluant. Audi Plinium, lib. VIII, cap. V: «Elephantes, inquit, pudore nunquam nisi in abdito coeunt, mas quinquennis, femina decennis; initiches, nec amplius; sexto perfunduntur amne, non ante reduce ad agmen; nec adulteria novere, nullaque propter feminas inter se prælia, cæteris animalibus pernicialia.»
Atque ex tanta castitate tantum est robur elephanti, ut etiam turres et in illis militum acies dorso vectet. Addit ex Æliano Aldrovandus in Elephante, part. XLIV, II, elephantem adeo homines adulteros et adulteras odisse, ut de eis pœnas sumat, eosque occidat, cujus vindictæ plura ibidem recenset exempla.
Adjungit Angelomus, III Reg. X: «Elephas, ait, temperanter miscetur feminæ suæ, et secunda non utitur.» Et Beda in illud Psalm. XLIV, vers. 9: A domibus eburneis: Domus eburnea, inquit, est cor innocentissimum et castissimum. In ebore est candor, et per candorem designatur innocentia. Elephas enim, cujus est ebur, castissimus est, quia non cognoscit nisi unam uxorem, et illam temperatissime atque ea mortua nunquam aliam cognoscit.
Audi S. Gregorium: «Collum sponsæ sicut turris eburnea dicitur, quia prædicatores Ecclesiæ et alti per contemplationem, et fortes per sanctorum operum exercitationem, et pretiosi per divinam sapientiam habentur.» Similia habent Cassiodorus, Beda, Anselmus et alii. Et Angelomus in lib. III Reg. cap. X, ad illa: Deferebantur Salomoni dentes elephantorum: «Collum tuum sicut turris eburnea, hoc est, inquit, doctores tui fortes sunt propter nitorem sapientiæ.»
Philo Carpathius vero per collum accipit sacerdotes: «Ut enim collum, inquit, capiti proximum est atque conjunctum, sic viri ministri Dei sacratissimo corpori, ac sanguini Jesu Christi sanctissime ac proxime adhærent; suntque ipsius collum maxime eburneum, quoties pura conscientia, et sincera animæ charitate, divina ipsa mysteria immaculata celebrant, atque contrectant; quemadmodum supra pyxis eburnea dicebantur, qui sordes animi nullas admittunt, sed honestissima vita ac moribus divinissimis sacramentis immaculatissime ministrant:» sic ille. Aponius accipit martyres, qui collum pro fide subjecere gladio, et post mortem velut ebur refulserunt.
Symbolice, Honorius: «Sextus, inquit, ordo (in choris castrorum Synagogæ) est religiosorum, qui per collum exprimuntur, de quibus subditur: Collum tuum sicut, etc., hoc est, spiritales, qui Sunamitem Christo verbis et exemplis jungunt, ut collum caput et corpus conjungit, sunt sicut turris eburnea, id est sicut elephas, in virtutibus inexpugnabiles. Solent elephanti turres portare, de quibus pugnatur sicut in libro Machabæorum legitur: sic spirituales viri sacram Scripturam quasi firmam turrim portant, ex qua contra hostes regni Dei pugnant. Sed et per ebur castitas illorum intelligitur, sicut illud animal castæ esse naturæ perhibetur.»
Huc accedit Alcazar, qui hæc omnia tribuit religiosis, præsertim pro Christo autem biennio quinis (ut ferunt) cujusque tiches, nec amplius; sexto perfunduntur et fide certantibus, et in fine mundi certaturis contra Antichristum: hi enim collum erigunt
contra perfidiam, collum autem symbolum est libertatis christianæ: licet enim religiosi collum jugo Christi et obedientiæ submittant, tamen submissio hæc parit in eis ingentes animos ac libertatem, qua omnia mundana despiciant, nullos tyrannos timeant, sed solam Dei offensam: quare pro Deo libentes collum gladio, si opus sit, subjiciunt. Rursum Guilielmus: Caput, inquit, est ratio speculativa, quæ æternorum contemplationi intendit; membra capiti subjecta, sunt appetitus sensuales, qui a ratione reguntur; medium inter caput et membra, ac utraque conjungens est collum, id est, ratio practica quæ actioni rectæ intendit eamque dirigit: hæc similis est turri eburneæ, ex priscorum patrum exemplis per imitationem exstructæ: ebur enim os elephantorum est: et hi omnes ut Abraham, Moyses, David, etc., magni quidam, casti, fortesque elephanti fuerunt.
Denique Rupertus, hæc adaptans B. Virgini, per collum accipit ejus humilitatem, quæ ipsam fecit instar turris eburneæ, fortissimam æque ac pulcherrimam: «Quid, inquit, vel quale est collum tuum? utique non extensum, imo amabiliter demissum; et hæc est humilitas tua, fortitudo magna, fortitudo pulcherrima. Vere sicut turris eburnea, quæ et aspectu amabilis et statura sit fortis. Cui fortis? cui amabilis? Deo fortis, Deo amabilis; diabolo autem terribilis et inaccessibilis. Quomodo ipsi Deo fortis? nimirum sicut ex istis comprobatur exemplis: quia si contra Deum fortis fuisti (ait ipse, Gen. XXXII, 28, ad patrem suum fidelem Jacob), quanto magis contra homines prævalebis.»
Addit Guilielmus: «Si per eburneam turrim exempla sanctorum illorum, Abrahæ, Isaac, Jacob, Davidis, et cæterorum significantur, sane Deiparam verissime talem vocari, quæ multo sublimius cæteris, ex ebore illo antiquo turrim fortitudinis cunctis hostibus tremendam exstruxit: quippe quæ antiquorum virtutes in suis moribus non modo perfecte expressit, verum etiam in eisdem virtutibus superexcellenti gratia modum antiquorum longe excessit, vicitque singulos, non tantum in aliis, sed et in præcipuis eorum: Abraham in obedientia, Moysem in mansuetudine, David in humilitate,» etc.
Subtilius Hailgrinus: B. Virgo, inquit, est turris, ad quam in omni periculo confugiunt miseri; eburnea, ob candorem castitatis et firmitatis constantiam, et quia ebur est dens elephantis, cui juge est bellum cum dracone: sicut B. Virgo vetus ab origine mundi bellum serpenti antiquo ex Dei prædestinatione indixit, Genes. III, vers. 15.
Audi Christum Dominum, collum B. Virginis mystice describentem S. Brigittæ, lib. V Revelat., in fine Interrog. 810: «Collum tuum est nobiliter erectum et pulcherrime elevatum, quia justitia animæ tuæ plene est erecta ad me, et secundum velle meum mobilis, quia nunquam inclinata fuit ad aliquod malum superbiæ: sicut enim collum curvatur in capite, sic omnis intentio et operatio tua flectebatur ad voluntatem meam.»
OCULI TUI SICUT PISCINÆ (S. Ambrosius, stagna, scilicet ex aquis scaturientibus et vivis) IN HESEBON, QUÆ SUNT IN PORTA FILIÆ MULTITUDINIS.
Pagninus, filiæ nobilium: רבים rabbim enim et multos, et nobiles, principesque significat; Syrus, ad portam multorum. Perperam Lyranus et rabbini per Hesebon accipiunt Jerusalem: hanc enim dici Hesebon, id est æstimationem, quod urbs esset summæ dignitatis et æstimationis: «Hesebon, inquit Adrichomius in Descript. Terræ Sanctæ, pag. 127, num. 31, fuit urbs gloriosa et insignis et munita valde, sita in montibus, cincta muris cocti lateris, cui tanquam dominæ maximus pagorum numerus serviebat: quæ cum fuisset ante Moabitarum, ab Amorrhæis belli jure possessa est, inque ea Seon habitabat rex Amorrhæorum, quo cum populo suo ab Israeliticis occiso, urbs hæc a filiis Ruben est reædificata et data levitis, contra quam prophetaverunt Isaias et Jeremias in visione Moab: ætate S. Hieronymi vocabatur Esbus, distans a Jordane viginti milliaribus.»
Addit Adrichomius, num. 32, juxta portam Hesebon fuisse insignes piscinas, seu stagna et fontes aquarum, ad quos alludit hebræum עינים enaim; hæc enim vox et oculos et fontes significat, quod enim sunt oculi in capite, hoc sunt fontes in terra. Rursum sicut piscinarum sive stagnorum laus est, ait Delrio, si liquido humore abundent, si pelluceant, si speculorum more reddant imaginem intuentis: in oculis prima laudi respondet copiosus humor aqueus, secundæ vitreus, tertiæ crystallinus; in his tribus tres illas dotes licet reperire: nam et oculi copiose humidi sunt, et visionem transmittunt, et imaginem repræsentant. Sensus ergo est, q. d. Oculi tui, o Synagoga, sunt quasi gemini, placidissimi, et purissimi, serenissimi, limpidissimique fontes.
Rursum sicut piscinæ cinguntur arboribus, iisque amœne obumbrantur, sic et oculi cinguntur pupillis et capillis, atque inter eos emicant vibrantque jucundum lumen, perinde ac rami arborum piscinis imminentes crystallini aquarum liquores interlucent. Adde, humor crystallinus oculi similis est piscinæ, quia utriusque origo subtus latenter scaturit, extrema vero superficies quieta, stabilis et serena permanet, adeo ut instar speculi res objectas repræsentet. Hoc verius est in sponsa, cujus oculi modesti sunt, graves, compositi, constantes: nam oculi inconstantes et gyrovagi indicant animum vel pavidum, vel levem, vel vafrum; piscinæ ergo sive stagna, in quibus aquæ non fluunt, sed consistunt, notant laudantque quietem et serenitatem oculorum: nam stabilitas ista lumen et splendorem adauget, et indicium est internæ gravitatis, simplicitatis constantiæ; sicut crebra nictatio palpebrarum, aut velox orbium huc illuc motitatio vel organi male affecti, vel animi levis, timidi, fallacis nota reputatur: ita Delrio.
Porro hæc porta Hesebon vocatur filiæ multitudinis, id est porta spectans regionem, in qua erat magna hominum multitudo: regiones enim delicatæ et elegantes ab Hebræis metaphorice vocantur filiæ. Regio hæc erat vel forum, in foro enim magna est hominum multitudo; vel suburbia, et copia pagorum multorum urbi Hesebon subjectorum, uti paulo ante ex Adrichomio dixi. Porta hæc notat cavitates capitis, in quibus quasi in portis siti sunt orbes oculorum; dicunturque filiæ multitudinis, quia intra cavitates hasce capitis multæ sunt cellæ omnium sensuum, tam interiorum, quam exteriorum: multi item spiritus vitales et animales, qui sensibus singulis subserviunt: multæ denique arteriæ, venæ, musculi, nervi, etc. Rursum oculi ipsi hic tacite comparantur portis, quia instar portarum ampli erant et decore aperti: sic Juno ab Homero vocatur Boopis, id est bovinos magnosque oculos habens.
Per symbolum piscinæ ergo significatur triplex oculorum pulchritudo, ait Luysius: primo, eorum amplitudo, id est justa et decens magnitudo; deinde, serenitas, ex quo exsistit lumen et splendor; postremo, quies tanquam stabilitas, quæ cum ipsa in oculis gravitatis est et decoris plena, tam certe constantis animi æque simplicis est indicium: nam quorum crebro palpebræ atque oculi magna celeritate moventur, aut timidi sunt, aut omnino vafri atque fallaces.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Oculi Synagogæ conversæ ad Christum sunt ejus sapientia et prudentia, sive sincera fides et cognitio, purusque et clarus intellectus tam speculativus, quam practicus; item sanctæ cogitationes, aiunt Theodoretus et S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 16, ac pura intentio soli Deo placendi; hinc Hesebon hebraice idem est quod cogitatio, ut vertit Aquila, vel, ut Pagninus, idem est quod festinatio intelligendi, a חוש chus, id est festinavit, et בין ban, id est intellexit, vide dicta cap. IV, vers. 1, et cap. I, vers. 15: sicut enim ibi oculos Ecclesiæ comparavit columbis, sic hic oculos Synagogæ comparat piscinis; unde R. Salomon asserit Hebræos et thalmudicos ברכות berechot, quod Noster vertit, piscinas, usurpare pro oculis.
Rursum oculi Synagogæ in fine mundi erant episcopi, prophetæ et rabbini sive doctores, ait Cassiodorus, Justus et Anselmus, qui filiam multitudinis, id est congregationem populi judaici, Christi fidem et viam docebunt, regent et dirigent in viam salutis: sapientia enim instar fontis et oculi resplendet in doctore, ipsa enim «candor est lucis æternæ, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius,» Sapient. VII, 26. Hinc Honorius per oculos accipit in choris castrorum Synagogæ septimum ordinem,
sive aciem, quæ, inquit, est prælatorum. Huc facit versio Chaldæi: «Scribæ (doctores) tui pleni sunt sapientia sicut piscinæ aquarum, et sciunt constituere rationes embolismorum, et annos intercalant, et signant principia annorum et mensium in porta domus Concilii magni.»
Hinc Cosmas Damianus per oculos accipit episcopos, eorumque perspicaciam ad contemplanda divina, ac providentiam ad gubernandum oves sibi creditas: hi enim gemini mentis oculi sunt quasi geminæ piscinæ quæ juxta portam Hesebon urbis olim populosissimæ, quasi in facie ejus sitæ, ingentem saluberrimarum aquarum vim, ex montibus Galaad perpetuo manandam, continentes, innumeratæ multitudini magno erant usui, et admirandas præstabant utilitates.
Porro in «filiæ multitudinis,» pro quo hebraice est בת רבים bath rabbim, id est filia, hoc est urbs multorum incolarum, videtur aliud latere mysterium et oraculum conversionis Arabum: nam bath rabbim, sive Rabba, erat urbs magna, potens et populosa, ideoque metropolis Ammonitarum, quam primo expugnavit Og rex Bazan, deinde David per Joab ducem, II Reg. XI, 12; denique Ptolemæus Philadelphus, post Alexandrum secundus Ægypti rex, a quo Philadelphia est nuncupata, eratque vicina urbi Hesebon; unde Jeremias in clade Chaldæorum utramque conjungit dicens, cap. XLIX, 3: «Ulula, Hesebon, quoniam vastata est Hai: clamate, filiæ Rabbath, accingite vos ciliciis: plangite et circuite per sepes: quoniam Melchom in transmigrationem ducetur, sacerdotes ejus et principes ejus simul.»
Sensus ergo est, quasi dicat: Oculi tui, o Synagoga, similes sunt piscinis sitis ad portam Hesebon, quæ respicit Philadelphiam, sive per quam itur Philadelphiam, ita Delrio et Vatablus: sic Romæ porta una vocatur Tiburtina, qua itur Tibur; alia Tusculana, qua itur Tusculum; alia Prænestina, qua itur Præneste, etc. Indicat ergo Salomon oculos, id est episcopos Jerusalem et Judææ in fine mundi respecturos ad vicinam Arabiam Felicem, cujus primaria urbs est Philadelphia, ut eam ad Christum convertant, sicut olim eamdem converterunt; unde Ecclesia Philadelphensis olim suberat patriarchæ Hierosolymitano. Idem fiet in fine mundi, cum Elias et Judææ episcopi ibunt, vel mittent prædicatores in Arabiam cæterasque vicinas regiones, ut eas a Mahometo (Mahomet enim fuit Arabs, et dux Arabum) et ab Antichristo ad Christum traducant. Hoc videtur innuere hic Spiritus Sanctus per τὸ bath rabbim, sive Rabba, id est Philadelphia, quæ perinde ut piscinæ Hesebon dicta est urbs aquarum, II Reg. XI et seq., eo quod torrens Jacob eam circumfluat, ait Adrichomius.
Arabiæ Felicis ergo præ aliis meminit hic Salomon, tum quia ipsa contermina est Judææ, tum quia thuris, quod Deo adoletur, myrrhæ, aloes, casiæ, amomi, cinnamomi, nardi, cardamomi, piperis, ac omnis generis aromatum
Quarto, sicut piscinae hae erant juxta portam filiae multitudinis, sic meditatio et contemplatio sunt juxta portas paradisi, ubi est innumera multitudo filiorum Dei, puta sanctorum et beatorum. Quinto, sicut in piscinis aqua est stagnans, ideoque quieta et stabilis, sic meditatio animae motus componit, facitque stabiles et quietos. Hae sunt aquae Siloe, quae vadunt cum silentio, Isaia cap. VIII, 5.
Sexto, sicut piscinae copiosam fundunt aquam, sic meditatio copiosos dat conceptus et affectus, quos in multitudinem quantumvis amplam effundamus.
Septimo, hae piscinae sunt in Hesebon; Hesebon hebraice idem est quod cogitatio, ruminatio, computatio, supputatio, aestimatio, quia vis et fructus meditationis consistit in profunda et seria ruminatione, aestimatione et ponderatione mysteriorum fidei: ideo enim multi fideles, licet credant caeli praemia et gehennae tormenta, iis tamen non moventur ad abstinendum a peccatis, et ad observandum Dei leges, quia illa pro sui gravitate non expendunt, non ruminant, non ponderant. Quis enim auderet furari, fornicari, occidere, si serio et profunde perpenderet et ponderaret aeterna gehennae incendia, quae certissime sibi accersit? Vide Bernardum in lib. De Considerat.; hinc Hebraei opus machascebat, quod idem est radicaliter cum chesbon sive hesebon, id est cogitationis, vocant opus artificiosum, arduum et ingeniosum, quod multa cogitatione et meditatione indiget, quale est opus phrygionicum: sic opera bona, quae ex meditatione profunda proficiscuntur, sunt elaborata, exacta, eximia, heroica.
Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit contra Damascum est feracissima, adeo ut ibi non alia ligni genera in usu sint, quam odorata, ait Plinius; abundat quoque auro, argento, adamantibus, gemmis, margaritis; nutrit leones, pardos, equos, mulos, camelorum et elephantorum greges; fertur denique sola Arabia Felix phoenicem avium reginam alere. Tum quia tres Magi et reges, primi ex omnibus provinciis, ex hac Arabia ad Christum adorandum, duce stella, venere Jerusalem, juxta illud, Psalm. LXXI, 10: Reges Arabum et Saba dona adducent, scilicet aurum, thus, et myrrham, quae puero Jesu obtulerunt, Matth. II, 11. Denique S. Paulus ad Christum conversus illico in hanc Arabiam abiit, ibique per triennium praedicavit tanto fructu, ut unica illius urbs Beccara, quae archiepiscopalis sedes erat, episcopatus sub se habuerit 35, teste Wilhelmo Tyrio in Bello Sacro, et ex eo Adrichomius in Arabia.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Animae sanctae bini oculi sunt meditatio et contemplatio: hae similes sunt piscinis, primo, quia sicut in piscinis aluntur pisces, sic in meditatione nutriuntur piae mentis affectiones et desideria. Secundo, sicut piscinae sunt limpidae, redduntque imaginem intuentis, sic anima in meditatione fit speculum recipiens Dei similitudinem, ejusque imaginem in se repraesentans.
Tertio, sicut piscinae largas emittunt aquas, sic oculi defluunt et depluunt lacrymas devotionis et compunctionis, uti patet in Davide dicente Psalm. VI, 7: Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum: lacrymis meis stratum meum rigabo, hebraice amse, id est liquescere et quasi natare faciam, q. d. Tam copiosas fundam lacrymas, ut iis quasi liquescat et innatet lectus. Et Jeremias, Thren. I, 46: Idcirco, ait, ego plorans, et oculus meus deducens aquas: quia longe factus est a me consolator, convertens animam meam. Audi S. Gregorium: Hesebon cingulum maeroris interpretatur; oculi ergo sponsae sicut piscinae in Hesebon dicuntur, quia dum de peregrinatione sua contristantur, et maerore corroborati contra spiritales hostes accinguuntur, lacrymis se lavant, ut per eos populi convenienter coram Deo mundentur. Sic et Rupertus, Beda et S. Thomas. Audi Aponium: In oculis Hesebon illi videntur ostensi, qui pro suis vel alienis criminibus fontes proferunt lacrymarum; et Hugo Victorinus, Annot. in Joelem: Piscina Hesebon, ait, sunt diversa genera compunctionis; oculi ergo sponsae sunt piscinae in Hesebon, quia inde magis magisque clarificantur, unde in piscinis hisce frequentibus lavantur. Sic Judaei in fine mundi de sua perfidia tam longa compuncti, imbres lacrymarum effundent quasi piscinae Hesebon.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Primo, Rupertus: B. Virginis oculi, inquit, erant velut piscinae ob compunctionem et lacrymas, quas pro Ecclesia et fidelium miseriis fundebat. Hinc anagogice idem Rupertus, per duos oculos similes duabus piscinis, accipit irriguum superius et inferius, quod Axa petiit a patre Caleb, Judic. I, 15: Irriguum enim superius, inquit, accipit anima, cum se in lacrymis coelestis regni desiderio affligit; irriguum vero inferius accipit, cum inferni supplicia flendo pertimescit. Igitur in his verbis: Oculi tui, etc., sensus mysticus est, ac si diceret: Oculi tui prae amore vel desiderio dilecti, quo langues et compungeris, fluunt lacrymis, et istae lacrymae piscinae sunt in Hesebon, id est aquae manantes cingulo maeroris: ista compunctio terra est irrigua aquis, principium quoddam aeternae dulcedinis et haereditatis: sicut illa Hesebon et terra trans Jordanem prima fuit possessio terrae promissionis illi filiae multitudinis, scilicet plebi israeliticae, cujus multitudine non pauciores
sunt, qui ascenderunt vel ascendunt, ut repromissionem accipiant aeternae haereditatis.
Secundo, Alanus: Oculi Virginis dicuntur vita contemplativa et activa: in activa videt quid agendum, in contemplativa quid diligendum; comparantur istae piscinis, quia Virginem spirituali refectione satiant, et a macula peccati liberant. Hae sunt in Hesebon, id est in cingulo maeroris, pro diuturnitate laboris et miseriae, et quantum ad contemplativam pro dilatione patriae; quae piscinae sunt in Ecclesia, hoc est in porta filiae multitudinis.
Tertio, Guilielmus: B. Virgo, ait, similis erat cherubinis, qui in circuitu et intus pleni sunt oculis, Ezech. I, 18: plena enim erat ipsa oculis providentiae, sine intermissione providendo bono, non tantum coram Deo, sed coram hominibus omnibus. Plane hos oculos ejus nullus unquam vel tenuis carnalis illecebrae pulvis fuscavit; nullus vel modicus aemulationis, sive iracundiae motus turbavit, sed ad instar aquae vivae puri semper atque perlucidi fuere, quia nihil in se turbulentum, sive pulverulentum habebant, sed quamdam aquae vivae, id est coelestis gratiae similitudinem exprimebant. Audi Christum oculos B. Virginis S. Brigittae depingentem, lib. V Revelat. in fine, Interrog. 9: Oculi tui fuerunt in conspectu Patris mei sic lucidi, quod se speculabatur in eis, quia in spirituali visu tuo et intellectu animae tuae videbat Pater omnem voluntatem tuam, quod nihil volebas nisi ipsum, et nihil desiderabas nisi secundum ipsum.
NASUS TUUS SICUT TURRIS LIBANI, QUAE RESPICIT CONTRA DAMASCUM.
Hebraice tsopha, id est, speculans faciem Damasci, ita Pagninus, Septuaginta, prospiciens faciem Damasci.
Turris Libani, ait Adrichomius in Descript. Terrae Sanctae, pag. 100, num. 90, erat turris quam Salomon in monte Libano (ibi enim eum aedificasse patet III Reg. IX, 19, et II Paralip. VIII, 6) prope Damascum construxit tanta celsitudine, ut inde domus Damasci numerari possent; tanta vero pulchritudine, ut nasus sponsae illi comparetur. Turris haec erat loco speculae, ut ex ea Syrorum, qui Judaeam crebris excursionibus infestabant, adventum, insidias et conatus prospicere, et Judaeis, dato ignis vel tubae signo, praenuntiare possent, ut vel fugam vel arma ad iis occurrendum pararent. Damascus enim erat caput Syriae, ut ait Isaias, cap. VII, vers. 8.
Pro nasus, hebraice est aph, quod tam faciem quam nasum significat; unde nonnulli cum Vatablo et Pagnino vertunt, facies tua sicut turris Libani, quia facies sponsae rotunda erat, alta et elevata instar turris, ut eminus sita prospiceret; Noster tamen, Septuaginta, Pagninus et Hebraei vertunt, nasus.
Quaeres, quomodo nasus sponsae comparetur turri? Videtur enim prima facie haec enormis, inconcinna et indecora hyperbole. Nonnulli per nasum accipiunt monile adinstar turris Libani efformatum, quod e fronte ad nares more orientalium dependebat, illasque ornabat: hoc enim ornamento priscos nasum decorasse docet S. Hieronymus in Ezech. XVI, 12, ad illa: Dedi inaaurem super os tuum. Rursum noster Sanchez censet nasum comparari turri Libani: quia, inquit, haec eminus spectata parva ob distantiam videbatur, ac habere speciem nasi. Sic rupes juxta Surrentum vocantur caprae, teste Plinio lib. III, cap. VI, quia eminus aspicientibus formam caprae repraesentant: et quae Scylla dicitur, saxum est in Sicilia; quae Niobe, saxum est in Sipylo: quia Scyllae et Niobes similitudinem intuentibus objiciunt. Verum hic nasus comparatur turri, non tantum quoad speciem et apparentiam, sed quoad veritatem et rem ipsam. Dico ergo Salomonem in Cantico hoc bucolico, sponsae membra more hebraeo assimilare rebus ruralibus: sic versu praecedenti oculos sponsae assimilavit piscinis Hesebon, et vers. 5, caput ejus assimilat Carmelo: sic hic nasum comparat turri Libani, non quoad magnitudinem, vel altitudinem: quis enim, licet gigas et Polyphemus, habeat nasum tam longum, quam alta est turris?
Sed primo, quoad proportionem, quia quantum e Libano monte eminet haec ejus turris, tantum proportionaliter nasus sponsae eminet e pectore, caeterisque membris illi subjectis. Rursum, sicut magna e Libano exsurgit turris, sic magnus proportionaliter e facie sponsae exsurgebat nasus. Indicat ergo sponsam magnum habere nasum, sed decentem et proportionatum faciei: magnus enim nasus signum est magnae crisis, prudentiae, judicii, discretionis, aeque ac celsi fortisque animi, unde illud Martialis:
Even boys have the nose of a rhinoceros, And: You may be as sharp-nosed as you please, even be nothing but nose. And Horace: You curl up your hooked nose in scorn.
Et pueri nasum rhinocerotis habent,
Et:
Nasutus sis usque licet, sis denique nasus.
Et Horatius:
Naso suspendis adunco.
Unde Plinius, lib. XI, cap. XXXIII, docet novos mores subdolae irrisioni nasum dicavisse, Graeci mycterismum vocant: mycter enim est nasus, sicque vertunt hic Septuaginta: hinc nasuti vox, ait Festus, sagacem notat, quod cujusque rei odorem statim exploret, et prius sentiat quam inspexit; unde S. Hieronymus, epist. 100, scribens ad Bonasum nimis nasatum, aeque ac nasutum, salse perstringens nimiam ejus crisim et dicacitatem: Dabo, ait, consilium, quibus absconditis possis pulchrior apparere: nasus non videatur in facie, sermo non sonet ad loquendum; atque ita et formosus et disertus videri poteris.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Nasus Synagogae in fine mundi convertendae ad Christum instar turris Libani erit ingens et exacta providentia, prospectio, discretio, qua longe odorabitur et prospiciet omnes Damasci, id est diaboli et Antichristi sanguinem animarum sitientis (Damascus enim hebraice idem est quod saccus vel praeda sanguinis) insidias et conatus, eosque ingenti fortitudinis et magnanimitatis spiritu eludet et superabit: magnus enim nasus magnum spiritum attrahit, ideoque magnanimitatis est index; unde hebraeum aph, id est nasus, significat quoque iram et excandescentiam, haec enim in naso rubente et fumante ostenditur, ac magnanimitatis est index; unde Luysius Legionensis per aph, sive nasum, accipit excandescentiam ac gravitatem oris, quia oritur ex animo magno et excelso; et R. Salomon per aph accipit totius faciei gravitatem, quae maxime relucet in fronte sponsae. Sicut ergo Judaei olim ex turri Libani Syrorum e Damasco venientium molimina deprehendebant, eorumque consilia et insidias antevertentes eludebant; sic prorsus Judaei in fine mundi ad Christum conversi, ac praesertim eorum episcopi et praelati omnes Antichristi, pseudoprophetarum, haereticorum et politicorum simulatos et adulterinos mores, et fictam fidem a veris et germanis christianorum moribus et fide orthodoxa sagacissime et certissime discernent; tanquam emunctae et acutae erunt naris, ut eorum secreta quae captant consilia, et subdola quae contra christianos moliuntur machinamenta, statim subolfaciant, praeoccupent, ac irrita reddant: ita Cosmas Damianus. Antichristus enim erit omnium hominum vaferrimus, eloquentissimus, scientissimus, potentissimus, nequissimus, adeoque erit os et organum diaboli: quare mille dolos, fraudes et artes concinnabit, quibus Judaeos a Christo avertat, et ad se pelliciat, ut dixi II Thessal. II, et Apocal. XI et sequent. Quare ingenti naso, id est sagacitate, fortitudine et animo tunc opus erit Eliae, praelatis et judaeis ab eo conversis, ut artes hasce detegant, discernant, declinent, confutent, dissipent.
Hinc rursum per nasum accipias Eliam et praelatos, praesertim Pontificem romanum et patriarcham Hierosolymitanum, qui pro suis judaeis acerrime se opponet Antichristo, ejusque fraudes solertissime olfaciet, illasque suis judaeis patefaciet, ac contra eas ipsos omni studio animabit et armabit: sic pontifices romani quasi nasi Ecclesiae, odorati sunt haereses et technas Arii, Nestorii, Eutychetis, Pelagii, Priscilliani, Wiclephi, Lutheri, Calvini, easque condemnarunt et dissiparunt.
Porro Cassiodorus, Beda, Philo, Anselmus, caeterique Patres more suo omnia haec symbola, ut superius dixi, assignant praedicatoribus. Audi S. Gregorium: In naso odoris discretio habetur; per nasum ergo discretio praedicatorum designatur, quia per eos nobis virtutum odores et vitiorum faetores demonstrantur. Sed nasus sicut turris Libani exsistit, quia dum semel praedicatores aqua baptismatis lavantur, et quotidianis lacrymis a peccatis quae contra Deum commiserunt, dealbantur, digni fiunt ut ad altiora magis ac magis per fortitudinem erigantur. Sed turris contra Damascum respicit, quia peccatoribus semper sanctus quilibet praedicator contradicit: Damascus quippe sanguineus interpretatur, et peccatrici genti dicitur, Isai. cap. I, 15: Manus tuae plenae sunt sanguine. Hinc Philo Carpathius per nasum Ecclesiae accipit S. Paulum praedicatorum principem, qui altissime odoratus est divina mysteria, eaque a faetoribus mundi sagacissime discrevit.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Nasus animae sanctae instar turris Libani, est ejus providentia, vigilantia, solertia et discretio, qua utilia et noxia eminus prospicit, ac virtutem a vitio, inspirationem Dei a suggestione diaboli, spiritum charitatis a spiritu carnis solerter discernit, ita Theodoretus: Sponsae nasus, ait, celsus est ac sublimis et coelestem suscipit odoris suavitatem, sponsique unguentum percipiens clamat, Cantic. I, 3: Post te in odorem unguentorum tuorum curremus: idcirco comparata est turri, quae in Libano sita est, et respicit Damasci faciem, nam quia diabolus, ut asserit beatus Paulus, II Corinth. XI, 13, in angelum lucis transfiguratur, unguentique spiritalis speciem sumit, necessario sponsae nasus erectus ac vigilans respicit faciem Damasci, ne decepta verum omittens unguentum, fallax et adulterinum sequatur. Et inferius: Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit faciem Damasci: prospicis enim ne diabolus sub specie rerum divinarum te decipiat, et pro veritate mendacium obtrudat. Haec Theodoretus.
Et S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 5, vers. 37: Nares tuae, inquit, sicut turris Libani prospiciens faciem Damasci, eo quod unguentum veri sacerdotis, quod descendit de capite in barbam, hoc est, odor ille divinus, odor gratiae spiritalis, qui de Patre in Christo erat, et sacramento incarnationis descendit in terras, ut omnia fuso replerentur unguento, emineat praecelsae potestate judicii, et nares repleat animae, ut bene olentia discernat et foetida: suavia sanctorum qui possunt dicere, II Corinth. II, 15: Christi enim bonus odor sumus Deo, a foetidis peccatorum. Nares deinde comparans turri Libani subjicit: Hae sunt nares sicut turris Libani, praecelsae supra mundum, sed ideo prospicit faciem Damasci, gentilem scilicet populum, odorans fidem ejus, cujus gratia delictorum suorum detergit faetorem. Facies igitur Damasci fides est gentium nullo obumbrata amictu, nullo adoperta vestitu, nuda ac libera, coelo magis intenta quam terris. Hanc speculantur et prospiciunt nares Ecclesiae, quod suave in ea et odorum est aspirationis et gratiae colligentes. Huc usque S. Ambrosius.
Quocirca S. Antonius in via perfectionis primas dabat discretioni: audi S. Bernardum, serm. 3 in Circumcis. Domini: Ne incurrat, inquit, qui currit, illuminari necesse est lumine discretionis, quae mater virtutum est, et consummatio perfectionis: haec nimirum docet, ne quid nimis: atque haec est octava dies, in qua circumciditur puer: quia discretio vere circumcidit, ut non plus, nec minus fiat: nam et qui nimius est fructum boni operis abscindit, non circumcidit: sicut qui tepidus est, si minus facit. Idem, serm. 49 in Cant.: Discretio, inquit, omni virtuti ordinem ponit, ordo modum tribuit, et decorem etiam et perpetuitatem. Denique ait: Ordinatione tua perseverat dies, diem, Psalm. CXVIII, 91, virtutem appellans. Est ergo discretio non tam virtus, quam quaedam moderatrix et auriga virtutum ordinatrixque affectuum, et morum doctrix: tolle hanc, et virtus vitium erit, ipsaque affectio naturalis in perturbationem magis convertetur, exterminiumque naturae. Idem in Resurrect. Domini, serm. 2: Sed cum uterque aderit, videlicet et compassionis affectus et zelus justitiae, necesse est ut adsit spiritus discretionis, ne forte cum oporteat hunc exhiberi, ille procedat, et indiscretio ipsa confundat universa. Habeat itaque mens nostra tertium, scilicet spiritum discretionis: ut miscens apte temporibus tempora, opportune aemulari, et nihilominus ignoscere sciat. Vide Cassianum tota Collat. II, ubi inter alia ait, cap. X: Vera discretio non nisi vera humilitate conquiritur; cujus humilitatis haec erit prima probatio, si universa, non solum quae agenda sunt, sed etiam quae cogitantur, seniorum reserventur examini, ut nihil quis suo judicio credens, illorum per omnia definitionibus acquiescat, et quid bonum vel malum debeat judicare, eorum traditione cognoscat, etc., nullatenus enim decipi poterit quisque, si non suo judicio, sed majorum vivat exemplo.
Porro analogiae nasi et turris, quas paulo ante recensui, optime competunt discretioni: haec enim primo, proportionaliter debet esse major omnibus hominis actibus, quia de iis judicare easque discernere et secernere debet, ut bonum e malo, et e bono id quod melius est, seligat. Secundo, comparative, quia discretio non tantum actibus hominis, sed et caeteris virtutibus emineat oportet, ut eas dijudicet, ut necessariam non necessariae, utiliorem minus utili, meliorem minus bonae anteferat. Haec respicit contra faciem Damasci, id est diaboli animarum sanguinem sitientis, ut ejus machinationes, illusiones et conatus odoret, eludat et irritos reddat. Tertio, in candore, quia necesse est ut pura ab omni affectu impuro, totaque candida sit: ita Justus Orgelitanus: Nasus Ecclesiae, inquit, illi sunt qui odorem justitiae (qui est in Christo) percipientes, ad cordis interna trajiciunt. Hi qui in magna virtute consistunt, sicut turris Libani disponuntur: Libanum autem candorem esse jam superius diximus; horum proceritatis candor respicit contra Damascum, quia sapientia eorum, quae ex Deo est, illuminat mundum. Quarto, in officio speculandi; discretio enim sagaciter odoratur latentia vitia vel virtutes: quocirca assidue respicit contra faciem Damasci, id est contra appetitum carnis et sanguinis, ut quidquid carnem et carnalia olet, illico respuat: omnis enim fere tentatio hominis oritur a carne et concupiscentia, nam Damascus hebraice idem est quod sanguinis saccus, vel potus, vel osculum, vel praeda. Discretionis ergo officium est solerter discernere an id, quod ipsi in mentem venit, suggeratur a carne, an a spiritu, ut illud refutet, hoc acceptet. Quinto, in rectitudine, discretio enim debet esse recta, utpote quae virtutes omnes dirigit et rectas efficit: quare rectissima ejus intentio sit oportet, ut non nisi Deum Deique legem, gratiam et gloriam aspectet.
Symbolice Aponius: Turris Libani, id est thuris, inquit, est humanitas Christi, quae suavissimos virtutum odores, quibus vitiorum faetores repellamus, naribus mentis nostrae aspirat. Damascus, ait Aponius, idem est, quod osculum sanguinis vel potus sanguinis. Cum vero diabolus deceptis hominibus cruenta amicitiarum tuarum oscula sanguinis propinaret, vel pocula, fecit sibi Deus omnipotens turrim suavissimi odoris, ubi nullus peccati reperitur foetor, per carnem absumptam de Virgine Maria, unde respiciendo destrueret diaboli regnum. Unde mihi videntur nasus Ecclesiae intelligi illi, quibus major zelus et ardentior fides in destructionem idololatriae inest.
Talem nasum, instar turris Libani, habuit S. Magdalena, id est turrita (magdal enim, sive migdal hebraice est turris), quae futura prospiciens poenituit, praesentia calcavit, Christo se consecravit: ideoque ob sedulitatem et ardorem fidei, turritae nomen accepit, et prima ante apostolos Christum videre meruit resurgentem, ait S. Hieronymus, epist. 46 ad Principiam. Idem, epist. 149 ad eamdem, sub initium: Maria Magdalena, ait, plorat ad crucem, unguenta parat: quaerit in tumulo, hortulanum interrogat, Dominum recognoscit, pergit ad apostolos, repertum nuntiat; illi dubitant, ista confidit. Vere pyrgites, vere turris candoris et Libani, quae prospicit faciem Damasci, sanguinem videlicet Salvatoris (quasi mesec, id est procuratoris nostrae salutis ad sacci poenitentiam provocantem).
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Physice B. Virgo naso fuit majore: audi S. Epiphanium apud Nicephorum, lib. III Histor. cap. XXIII, formam et figuram Virginis depingentem: Nasus longior, labia florida et verborum suavitate plena, facies non rotunda et acuta, sed aliquanto longior: manus simul et digiti longiores.
Ethice B. Virgo nasum habuit instar turris, quia summa pollebat prospectione et discretione: rursum B. Virgo prospiciebat futura in coelis sanctorum gaudia, et in gehenna impiorum tormenta; ideoque omnia prospera et adversa hujus mundi spe futurorum bonorum contemnebat, aliosque contemnere docebat. Audi Hailgrinum: Nasus iste est discretio Deiparae, qua et praesentit diaboli malitiam, et a longe quasi de speculo praevidet, ut sicut turris pro nobis se fortiter opponat, et dicitur sita in Libano, ut ostendatur, quod candore virginitatis suae, tanquam pede valeat serpentis caput conterere. Fortis, ait Rupertus, est iste nasus discretionis sicut turris Libani, dum rite spernendo visibilia fortiter resistit, neque frangitur visibilium incommodis, juxta illud, Psalm. LX, 4: Deduxisti me, quia factus es spes mea; turris fortitudinis a facie inimici. Quomodo turris ista respicit contra Damascum? Nimirum sensui ejus sensum habendo contrarium, juxta illud, Rom. VIII, 5: Qui enim secundum carnem sunt, quae carnis sunt sapiunt: qui vero secundum spiritum, quae sunt spiritus sentiunt. Addit Rupertus Damascum repraesentare servum captum et naso mutilatum, sicut Judaea privata est urbe Hierosolyma et templo, quasi naso suo a Romanis; ac proinde illi similem esse hominem, qui caret discretione, hic enim adeo deformis est, ac est homo, cui nasus praecisus est. Hoc opprobrium Damasci respiciens anima sapiens, nasum, id est discretionem in omnibus conservat.
Symbolice S. Bernardus, serm. 4 super Salve Regina: Tu, inquit, Domina, nasus es speciosus, ad quam dicit sponsus, Cantic. VII, 4: Nasus tuus sicut turris Libani. Nasus duo habet foramina, per quae spiritum a capite emittit: ita tu, Domina, virginitate et humilitate tua de coelo eduxisti Filium Dei, spiritus oris nostri, dicente Propheta, Thren. IV, 20: Christus Dominus, quippe, qui ut spiritus oris nostri charitate calefacit, cupiditatem nostram refrigerat, ad bonam nos voluntatem movet, fide justificat; tu ergo nasus Ecclesiae similis es turri, celsa videlicet dignitate, firma gravitate; turris es Libani: Libanus mons, qui dicitur dealbatio, altam prae omnibus significat innocentiam tuam.
VERS. 5. CAPUT TUUM UT CARMELUS: ET COMAE CAPITIS TUI, SICUT PURPURA REGIS VINCTA CANALIBUS.
CAPUT TUUM (Hebraea et Septuaginta addunt super te) ut Carmelus, - Arabicus, caput tuum pingue, vel crassum sicut mons Carmeli; Aben-Ezra et Pagninus, caput tuum rubrum est, e capillis rufis sicut coccinum: sic enim Carmelus a Septuaginta et Nostro vertitur coccinum, II Paral. II, 7. Melius Luysius Legionensis, q. d. Sicut Carmelus eminet caeteris Judaeae montibus, sic caput tuum, o sponsa, tuque ipsa emines caeteris feminis. Carmelus mons est in Phoenicia, vinearum et fructuum omnium fertilitate nobilissimus: ita Theodoretus. Alcazar et Gislerius per Carmelum accipiunt coronam ex floribus Carmeli, qua sponsae caput coronabatur; sic, cap. V, 11, Christi caput vocavit aurum optimum, id est corona ex auro optimo redimitum. Sic sensus est, q. d. Caput tuum ut Carmelus, id est, belle in caput tuum quadrat ex floribus Carmeli contexta corona, ad repraesentandum scilicet hoc caput Carmelo monti eleganter comparari.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Per caput Synagogae multi accipiunt Christum, qui instar Carmeli per gratiam altissimus est, amoenissimus et fertilissimus: ita Cassiodorus, Beda, Anselmus et alii. Addit S. Gregorius (quem alii sequuntur): In Carmelo quippe Elias orans obtinuit pluviam, et nos in Carmelo orantes, pluviam impetramus, quando in Christum credentes, Christum desideramus, et a Patre irrigationem gratiae suscipimus, quam rogamus. Addit Justus Orgelitanus: in Christo quasi Carmelo justi habitaculum et sapientiae percipiunt alimentum. Addit et Pagninus, Carmel idem esse quod agnus circumcisus et occisus, qualis est Christus.
Verum Christus generale est caput et commune tam Ecclesiae quam Synagogae; particulare vero caput Synagogae ad Christum in fine mundi convertendae erit Elias, qui uti olim in monte Carmeli mira sanctitate, orationis efficacia, familiaritate cum Deo et miraculorum gloria resplenduit, ibique religiosam familiam virorum Deo servientium, qui in libris Regum filii prophetarum vocantur, instituit; unde ab hoc monte religiosi Carmelitae, quasi Eliae posteri nomen acceperunt, sic pariter idem Elias in fine mundi eadem et majora ibidem faciet, ac religiosos omnis generis in aciem contra Antichristum producet: ita Alcazar.
Elias ergo comparatur Carmelo, primo, quia in eo orationi vacans versabatur cum Deo. Secundo, quia illum montem incolebat, ibique monasteria fundabat, ut Carmelum occupasse et possedisse videretur; unde S. Hieronymus, epist. ad Paulinum, de Monachis agens: Noster, ait, princeps est Elias, noster dux est Elisaeus, nostri duces filii prophetarum. Tertio, quia Elias hirsutus, comatus et coma quasi coronatus incedebat, ut patet IV Reg. I, 8, sicut mons Carmelus frondibus et ramis arborum comatur et coronatur. Quarto, quia Elias eminebat caeteris prophetis, sicut Carmelus eminet caeteris Judaeae montibus, unde Judaei etiamnum licet perfidi, hoc habent axioma: Elias veniet, ille nobis omnia legis dubia resolvet; ille ostendet nobis Messiam: quare illo sub finem mundi redeunte, ac ostendente Christum a Judaeis occisum fuisse verum Messiam, Judaei poenitentiam agent et in Christum credent. Quinto, quia sicut Carmelus est amoenissimus et fertilissimus, unde abiit in proverbium, ut ager valde fertilis, hebraice vocetur Carmel: sic Elias gratia et zelo plenus, ferax erit virtutum et bonorum operum, omnesque Judaeos ad Christum convertet, ut Synagogae competat illud, Isai. XXXV, 2: Gloria Libani data est ei, decor Carmeli et Saron: vide ibi dicta.
Sexto, mons Carmeli erat quasi arx et asylum contra irruentes hostes: sic et Elias fidelibus asylum fuit contra Achab, Jezabel et idololatras, talisque erit contra Antichristum et antichristianos in fine mundi; unde Elisaeus ei, dum raperetur in coelum, succlamabat, IV Reg. II, 12: Pater mi, pater mi, (tu es) currus Israel, et auriga ejus. Septimo, Elias in monte Carmeli certans cum quadringentis sacerdotibus Baal, eosque vincens, per ignem e coelo elicitum, qui suum sacrificium consumpsit, ad unum omnes occidit, ac avitam unius Dei fidem cultumque restituit, III Reg. XVIII, 19 et seq.: idem prorsus faciet in fine mundi, ut patet Apoc. XI, 5: Et si quis, inquit, voluerit eos (eos, scilicet Eliam et Enoch) nocere, ignis exiet de ore eorum, et devorabit inimicos eorum: et si quis voluerit eos laedere, sic oportet eum occidi; unde Eccli. XLVIII, 1, inter multa amplaque Eliae elogia, hoc primum assignat: Et surrexit Elias propheta, quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat. Et concludens, vers. 9, subjicit: Qui receptus es in turbine ignis, in curru equorum igneorum. Qui scriptus es in judiciis temporum (sub finem mundi) lenire iracundiam Domini: conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Jacob. Beati sunt, qui te viderunt, et in amicitia tua decorati sunt. Ob has ergo analogias et rationes Elias in fine mundi rediturus et Judaeos conversurus, hic caput Synagogae vocatur, et Carmelo comparatur; unde Chaldaeus vertit: Rex qui constitutus est super te in principem, justus est sicut Elias propheta, qui zelo zelatus est pro Domino coeli, et occidit prophetas falsos in monte Carmelo, et convertit populos domus Israel ad timorem Domini.
Porro Aponius per caput instar Carmeli accipit reges Romanorum Christo subjectos. Rursum Honorius in choris castrorum Synagogae per acies et ordines distribuendis insistens: Nonus, inquit, ordo est summorum pontificum, de quibus dicitur: Caput tuum ut Carmelus, quia habent scientiam circumcisionis (hoc enim significat Carmel) scilicet ut spiritualem et christianam, quae in resecandis vitiis consistit, a carnali et judaica, quae in amputanda praeputii carne sita erit, secernant et separent.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Animae sanctae caput est mens sancta et bonis omnibus referta, ait Theodoretus, quae scilicet virtutibus amoena, et oratione et conversatione excelsa, et bonorum operum ferax est ut Carmelus. Audi S. Gregorium: Quia sicut a capite membra, sic a mente omnes cogitatus nostri disponuntur; Carmelus autem scientia circumcisionis interpretatur; caput ergo sponsae ut Carmelus esse perhibetur, quia quaelibet sancta mens novit qualiter digne circumcidatur; novit quia nihil est quidquid in corpore agitur, si mens immunda fuerit; quae templum Christi si efficitur, ab ipso inhabitatur.
Apte mens comparatur capiti et Carmelo, quia sicut caput sensum et motum, ac spiritus animales influit in subjecta sibi membra; ac sicut Carmelus suam amoenitatem, frondes, flores et fructus communicat subjectae sibi regioni, sic et mens suum vigorem, virtutem et gratiam inspirat omnibus animae potentiis, sensibus et viribus sibi subditis; ideoque hebraice est, caput tuum super te sicut Carmelus, q. d. Sicut caput est super membra et Carmelus super terram, quam irrigat et ditat, sic et mens tua est super omnes animae vires, easque regit, imo irrigat, et bonis omnibus beat.
Symbolice Guilielmus haec refert ad mysterium circumcisionis Christi: Carmel enim idem est quod scientia circumcisionis, q. d. Caput tuum ut Carmelus, id est, mens tua, o B. Virgo, habebat scientiam circumcisionis, ut Christum circumcideres, etsi ex lege ad id non obligareris: Bene sciebas, inquit, o pia mater, cur populo Dei datum esset remedium circumcisionis, et tamen me, quem sine concupiscentia, ac per hoc non in peccatis, singulariter concepisti, carnali circumcisioni, quasi ab originali labe purgandum, subdidisti; neque hoc insipienter faciebas, sed divinae inspirationi per spiritum edocta serviebas: quippe oportuit me datorem legis, factum ex muliere fieri quoque sub lege, et hoc dispensatorie, ut eos qui sub lege erant, redimerem.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Beata Virgo per Christum et post Christum est caput fidelium Ecclesiae, eos irrorans, nutriens, recreans, protegens ut Carmelus; unde carmelitae primi post Christum asseclae Eliae, B. Virginem patronam sibi asciverunt, ac in ejus honorem ecclesiam in monte Carmelo aedificarunt, indeque Fratres B. Virginis de monte Carmelo nuncupati sunt, uti testatur Trithemius, lib. De Laudibus Carmelitani Ordinis, capite VII. Addit Thomas Waldensis gravis theologus, lib. De Sacram. tit. I, cap. resser, et alii, carmelitarum ordinem inchoatum jam tum a tempore apostolorum in monte Carmelo (et argumento est nomen ipsum) in ecclesia, quae prima omnium B. Virgini in terrarum orbe dicata sit, deinceps vero, numero et hominum et domiciliorum per totam Palaestinam multiplicato, irruentibus Saracenis dispersum esse, ac dissipatum; sed iis rursum ejectis, anno salutis humanae millesimo ferme et centesimo refloruisse. Videatur Paulus Maurigia, lib. De Origine religionum, cap. XXX, qui inter caetera ait, Honorium IV pontificem hoc nomine carmelitarum a Carmelo inditum, eis confirmasse sub anno Domini 1217. Insuper B. Virginem apparuisse P. Simoni generali ordinis, viro sancto, eique oranti habitum candidum dedisse, dixisseque: Accipe hoc scapulare a me tibi, tuoque ordini datum in signum congregationis meae.
Audi Christum Dominum, B. Virginis caput mystice describentem S. Brigidae, lib. V Revelat. in fine, Interrog. 9: Caput tuum fuit quasi aurum fulgens et capilli quasi radii solis: quia tu mundissima virginitas, quae est in te quasi caput omnium virtutum et continentia omnium illicitorum motuum, placuerunt et fulserunt in conspectu meo, cum omni humilitate; ideo merito vocaris coronata regina super omnia quae creata sunt: regina, propter munditiam; coronata, propter excellentem dignitatem. Frons tua fuit incomparabilis albedinis, significans verecundiam conscientiae tuae, in qua plenitudo est humanae scientiae, et dulcedo divinae sapientiae lucet in ea super omnes.
Porro censent nonnulli Salomonem hic uti comparationibus in speciem tam disparibus et enormibus, quibus oculos sponsae comparat piscinis, nasum turri, caput Carmelo, ut significet enormitatem excessus B. Virginis supra omnes feminas, q. d. Quantum piscinae superant oculos hominis vulgaris, quantum turris est major naso et Carmelus capite, tantum B. Virgo, ejusque oculi, nasus et caput in dignitate, gratia et gloria excedunt omnes feminas, imo omnes homines et angelos, adeoque creaturas universas, omniumque oculos, nares et caput. Hinc ipsa ab Isaia, cap. II, vers. 2, vocatur mons in vertice montium.
ET COMAE CAPITIS TUI, SICUT PURPURA REGIS VINCTA CANALIBUS.
Hebraea, et tenuitas capitis tui ut purpura: tenuitas, id est tenues capilli et cincinni; Tigurina, et subtilis evaporatio (id est crines subtiles qui e capite oriuntur et evaporantur) capitis tui regiae purpurae similis est, quae in canalibus (infectorum) ligata est; Arabicus, ligata in amphitheatris; Septuaginta, plexus (S. Ambrosius, in Psal. CXVIII, serm. 11, ornatus) capitis tui sicut purpura. Rex ligatus in transcursibus, id est in canalibus, per quos aqua transcurrit; sic et Pagninus; Isidorus clarius, rex ligatus crinibus. Hebraeum rehatim, et canales significat et trabes, quae transcurrunt ab uno pariete ad alterum, sicut canales ab uno loco ad alterum; unde Cosmas Damianus vertit, rex ligatus in laquearibus, id est, inquit, Christus alligatus trabibus crucis; Vatablus, coma capitis tui est ut purpura, et est velut rex stipatus canalibus, id est habitans juxta canales, ubi sunt aquae; quod maxime commendabile erat in Terra Sancta: in ea enim utpote sicca, summo in pretio erat terra irrigua: ita Vatablus; sed hoc alienum et longe petitum videtur, ut et illud aliorum, qui vertunt, rex stipatus circumcurrentibus, scilicet militibus.
Coma sponsae comparatur purpurae, quae vincta sive ligata est in canalibus, ut si quid sordium ex tinctura illi adhaesescat, aqua continuo per canales decurrente abluatur, aut potius ut jam tincta in vasis tinctoris rursus, magisque tingatur in canalibus, per quos liquor purpureus decurrit in concham, sive vas tinctorium; vasa haec Plinius, lib. IX, cap. XXXVIII, vocat cortinas: forte etiam vasa haec canales hic vocantur, quod cava essent et longa instar canalium.
Sensus ergo est, q. d. Coma sponsae rubicunda est, nitens et splendens instar purpurae regiae recens tinctae, imo dibaphae, id est bis tinctae, ideoque vividi et flagrantis ruboris: ita passim interpretes. Audi Genebrardum et Luysium: Comparat sponsae comas purpurae pretiosissimae, pulcherrimae, maximeque recenti, quam tinctores adhuc siccant regibus, in summis aedium canalibus, vel quas tingunt in suae officinae tubis, iisdemque tubis atque canalibus, in quibus purpureus continetur color illas alligatas tenentes, quo melius colorem suscipiant. Aliter Sanchez, qui per canales accipit fascias sive funiculos aureos vel argenteos, qui instar canalium et aquae per canales decurrentis candicant et candore argenteo collucent. Unde et in Thalmud, cap. III De Agno Paschali, argenteae fasciae vocantur rehate hakkeseph, id est canales argenti. Addit Gislerius vittas vocari canales, quia dum adstringunt et premunt fluitantes capillos, efficiunt ut quidam quasi rivulus et canalis defluentium comarum per caput decurrat.
Porro quod Septuaginta, Pagninus, Vatablus, Cosmas et alii vertunt, rex ligatus in transcursibus, Theodoretus et ex eo Titelmannus sic explicat, q. d. Coma sponsae similis est regi corona regia coronato, ac purpura induto, quae plicaturas habet et strias instar canalium, iisque quasi sulcis apte coaptata et distincta est. Coma sponsae belle crinibus intortis coronata est, plicata et striata; pulchra ergo est tum ex colore, quia purpurea; tum ex religatione et compositione, quia eleganter vittis vel fasciis aureis religata, flexa et plexa est. Denique purpurae color est color sanguinis; unde Plinius, lib. IX, cap. XXXVIII: Laus ei (purpurae), inquit, summa color sanguinis concreti suspectu refulgens; unde Homerus sanguinem vocat purpureum, et eum secutus Virgilius: Purpuream vomit ille animam: anima enim, id est vita, in Scriptura dicitur esse in sanguine, imo nonnulli philosophi censuerunt animam non esse aliud quam sanguinem, teste Aristotele, lib. I De Anima.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia, sive Synagoga.
Caput Synagogae ad Christum convertendae erit Christus et post Christum Elias, ut dixi; comae ergo hujus capitis erunt viri religiosi et zelosi, discipuli et asseclae Eliae: sicut enim capilli oriuntur ex capite, illudque ornant et protegunt, sic hi ex Eliae disciplina et spiritu prodeuntes, eumdem decorabunt, defendent, adjuvabunt et propugnabunt contra Antichristum et antichristianos; ideoque ab eo occidentur, et sanguine suo quasi martyrii purpura tingentur et decorabuntur. Haec autem sanguinis purpura similis erit sanguini, quo in passione sua purpuratus est Christus, imo ex eo omnem suam vim, colorem et decorem hauriet, perinde ac si quinque Christi vulneribus velut canalibus alligata, iisdem rubricata et purpurata foret. Egregii ergo fortissimique martyres futuri in fine mundi Christo regi, ceu coma capiti, per fidem et charitatem juncti, ejusque sacris vulneribus velut canalibus per affectum et meditationem alligati, ex eis purpuram, id est robur et decorem martyrii sugent et imbibent: ita Alcazar, Cosmas Damianus, Honorius, Delrio et caeteri initio capitis citati.
Sic et per comam purpuream S. Gregorius accipit desiderium martyrii; sic et Justus Orgelitanus et Aponius, qui et addit canales significare exemplum virtutis martyrum, quod ad alios transmittunt. Huc facit versio Septuaginta, rex ligatus in transcursibus; Cosmas, in laquearibus, q. d. Christus ligatus trabibus crucis, ex iis quasi canalibus stillat in nos purpuram sanguinis sui, ac per illum nos roborat ad martyrium, ut eodem aeque ac ipse sanguine nostro purpuremur; Septuaginta ergo hic clare mysterium crucis Christi significant, dum dicunt comam sponsae concolorem purpurae, causamque subjiciunt, quod rex illigatus, imo clavis affixus sit supra comam Sulamitis, puta sponsae, et quod ex vulneribus illius per canales quinque cruor defluat, atque eorum fluxum totum Sulamitis supra crines excipiat. Rex ligatus in canalibus, seu cum canalibus, minirum rex cum quinque sanguinis canalibus promanantibus ex plagis suis, supra crucem est amoris vinculis adstrictus et clavis tribus confixus, erumpitque ex plagis omnibus purpura, qua Sulamitis caesaries ejusdem, id est religiosae Ecclesiae devotionem repraesentans, penitus imbuitur. Deservit huic considerationi mirabiliter pia quaedam sculptura, quae ponit D. Magdalenam ad crucis pedes, eam amplexantem detectam caput, atque ita ut Christi defluens sanguis ejus capillamentum inficiat, purpurae nimirum Tyriae colore: ita Alcazar.
His etiam congruit, quod vertunt Septuaginta, rex ligatus in trabibus, quia sicut Christus fuit rex in cruce vincendo et dominans peccato, gehennae et diabolo, sic pariter religiosus cum Christo crucifixus est rex dominans sibi, vitiis, affectibus, totique mundo, uti docet S. Chrysostomus, tract. De Comparat. regis et monachi, et ex eo noster Hieronymus Platus, lib. II De Bono status relig. cap. XVI.
Huc facit versio Chaldaei: Et pauperes populi, qui ambulabant apud principem, hinc et inde, eo quod egeni sunt, futurum est ut induantur purpura, sicut indutus est Daniel in civitate Babylonis, et Mardochaeus in Susis propter meritum Abrahae, quem regem constituit ab initio in bominatorem saeculi; et propter justitiam Isaac, quem ligavit pater ejus, ut offerret eum; et propter dignitatem Jacob, qui decorticavit virgas in canalibus.
Hinc et Cassiodorus ac Beda per purpuram in canalibus accipiunt sanctos in humilitate defixos, in qua aeterni regis purpura intingitur, cui sancti quique humilitatem sui Redemptoris imitando passionum illius conformes fieri satagunt, quatenus in purpurae dignitatem vertuntur et laborantes pro Christo, cum Christo coronari merentur. Vincta autem haec purpura esse dicitur, quia eorumdem corda fixa sunt et stabilita in timore et amore Redemptoris sui, nec unquam a charitate ejus separari possunt. Possent quoque haec aptari cardinalibus romanae Ecclesiae, hi enim velut coma purpurea ornant caput Pontificis, ideoque purpuram gestant, ut haec illos moneat sanguinem pro Christo profundere, si opus sit, atque in fine mundi cum Pontifice contra Antichristum certantes revere profundent, uti olim profudere S. Laurentius, S. Cyriacus aliique primi cardinales cum S. Sixto, Marcello, Cornelio, Urbano, caeterisque primis pontificibus.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Coma animae purpurea est copia piarum cogitationum et affectionum, ac praesertim desiderium mortificationis et martyrii, quae ipsa haurit ex guttis sanguinis a Christo in cruce stillantibus quas ipsa meditando assidue bibit et haurit; ipsa ergo ceu coma Christi purpurati, ab eoque tota velut a capite dependens, ejus vulnerum canalibus per contemplationem illigata, dilectionis Dei et proximi, ac martyrii dibapho refulget, nec sinitur ad alia cogitando divagari et diffluere.
Unde S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 17: Ipsa, ait, tanquam bene merita regina Christi sanguine coronatur, sicut scriptum est, Cantic. VII, 5: Et ornatus capitis tui sicut purpura. Sanguis Christi purpura est, quae inficit sanctorum animas, non solum colore splendens, sed etiam potestate quia reges facit et meliores reges, quibus regnum donet aeternum. Sic et Theodoretus, Honorius, Rupertus. Audi et tres Anonymos apud Theodoretum: Coma capitis tui sicut purpura, Christi doctrina videlicet rationum et morum nexu contexta, tanquam regis indumentum est animi tui amictus, in quo ille perturbationibus dominatur, et est rex vinctus in transcursibus, hoc est, nulli subjectus perturbationi, sed divinae illius quam diximus doctrinae funiculo ligatus in transcursibus praesentis vitae, ne rerum sensibilium et caducarum lubrico prolabatur.
Porro passioni Christi mens pia funiculo amoris se alligat, itaque vicissim Christus eodem illigatur; unde Sanchez, per canales accipiens funiculos, docet animam piam per sanctas de Christi passione cogitationes, et meditationes, eumdem Christum non invitum, sed volentem ita sibi illigare, ut aliud cogitare, velle, desiderare nequeat, ac vicissim Christus ab ejus cogitatione et amore separari se non sinat; quomodo enim mitissimum Christi sponsi animum non capiant, ac teneant desideria, quae ad ipsum unum aspirant? Quomodo non ligent illa vincula, quibus suas cogitationes sponsa fidelis ita continuit, ut omnem sibi nisi de sponso cogitandi facultatem praeciderit? O ergo felicia religiosorum, id est religatorum vincula, quibus animi motus atque studia ligarunt, ne a Deo dilapsa abeant in diversa! Sibi enim nisi rumpantur vincula, Christum ligant, tanquam sponsum, et regem omnino suum.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Physice coma capitis B. Virginis erat flava purpurascens, uti superius dixi ex S. Epiphanio et Nicephoro. Ethice comae, id est, cogitationes Virginis assidue tingebantur memoria et compassione purpurae regis, id est passionis Christi: qua de causa ipsa vere exstitit martyr. Sensus ergo est, ait Hailgrinus: Mens tua prudenter circumcisa, et cogitationes tuae tinctae in sanguine dominicae passionis, sic affectae semper fuere, quasi recentem viderent sanguinem de vulneribus profluentem. Fasciculus myrrhae morabatur inter ubera ejus, donec assumpta fuit ad gaudium, quod omnem dolorem absorpsit.
Plenius Guilielmus: Purpura regis, inquit, est proprio rubens sanguine caro Redemptoris; caro illa sacrum Verbi indumentum erat, ex quo Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, Joan. I, 14; sed tempore passionis in regalem purpuram hominibus et angelis adorandam, in proprio sanguine tincta est; unde, Philipp. II, 9, Apostolus propter passionem mortis, ei dicit datum a Patre nomen, quod est super omne nomen; ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum. Dum autem sacra illa caro, quam sibi de Virgine propitia Veritas sumpserat, pro eliciendo pretio redemptionis humanae clavis et lancea foderetur, juxta veridici Simeonis prophetiam, piae matris animam pertransibat gladius, Luc. II, 35. Quot vulnera filius accipiebat in carne, tot pia mater accipiebat in corde; quod quatuor vel tres clavi et una lancea faciebant in carne filii, hoc unus ille gladius faciebat in anima matris. Rubebat caro filii sanguine passionis; rubebant maternae illae cogitationes, ut ita dicam, sanguine compassionis; bene ergo illi dicitur, Cant. VII, 3: Comae capitis tui sicut purpura regis. Quod autem additur, vincta canalibus, significat quod tincturam illam regalis indumenti, quae facta est passione, illico secuta est abundantia gratiae ejus, quae in sacris litteris per aquam signatur. Vide dicta cap. V, vers. 9, ad illa: Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa, in uno crine colli tui.
Denique Philo Carpathiorum episcopus ex Septuaginta nove vertens, rex tremendus in excursibus, explicat de Christi e coelis per B. Virginem in terram et infernum excursu, ac in coelos recursu: E coelo namque, inquit, excurrit in terram tanquam sponsus de thalamo virginali progressus in orbem; et usque ad inferos descendens, mortem destruxit, et praedam tulit inferni. Ipse solus omnino tremendus in progressibus suis ac gestis, quae pro salute nostra non ullius necessitatis vinculis coactus egit, sed immensae charitatis ardore victus et ineffabili magnitudine suae bonitatis ad haec mortalia progressus et dolorifica voluntarie accessit; utque nos sua immortalitate donaret, nostra est mortalitate vestitus, nusquam nos deserens, nullibi destituens, sed ubique fovens ac tuens: ait enim, Matth. XXVIII, 20: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi. O incomparabilem vim amoris! O summam bonitatem!
VOX ECCLESIAE Ad Synagogam jam in Christum credentem.
VERS. 6. QUAM PULCHRA ES, ET QUAM DECORA, CHARISSIMA, IN DELICIIS!
QUAM PULCHRA ES, ET QUAM DECORA, CHARISSIMA, IN DELICIIS! - Ex Hebraeo cum Pagnino vertas, o quam pulchruisti, et quam dulcuisti, amor in deliciis! sponsi scilicet, eum oblectando; aut ad verbum, quam pulchra facta es, et quam jucunda (vel suavis, grata et accepta), o charitas in deliciis! ita Septuaginta. Hebraice est battaanugim, quod per systolem significat in deliciis: per diastolem vero bath taanugim, idem est quod filia deliciarum, ut vertunt Aquila et Syrus, id est delicatissima et deliciosissima; unde Vatablus vertit, in deliciis primatum obtinens, quibus scilicet tum teipsam, tum sponsum, tum nos adolescentulas Sionides caeterosque omnes mirifice oblectas. Arabicus, quam pulchrum est decus tuum, quam delectabilis es, o amor in deliciis!
Multi censent haec esse verba sponsi, sponsam Synagogam laudare pergentis.
Melius alii censent haec esse verba chori adolescentularum Sionidarum, id est virginum et puellarum novae Jerusalem et Sionis christianae, quae auditis a sponso tantis sponsae per singula membra elogiis, ejus pulchritudinem admirantes exclamant: Quam pulchra es, etc., aut potius esse verba Ecclesiae gentium, quae Synagogae Judaeorum conversae ad Christum congaudens congratulatur, exsultansque illi jam in fide sorori applaudit (hoc enim sororem sorori facere decebat), dicens: Quam pulchra es, etc. Id ita esse patebit ex vers. 9, ubi dicitur: Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum. Quae verba non sponsi, sed chori adolescentularum esse constat; nec enim sponsa de se diceret, dignum dilecto meo, sed dignum me. Et ex vers. 7, 8: Statura tua (o sponsa) assimilata est palmae, et ubera tua botris vini. Dixi: Ascendam in palmam: nec enim Christus ascendit in palmam sponsae, sed potius descendit, cum ea longe sit altior.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Chorus adolescentularum, sive puellarum Jerusalem, id est animarum in fide novellarum et imperfectarum, Synagogae Judaeorum per Eliam convertendae applaudet, dicens: Quam pulchra es, o Domina mea, et quam decora in deliciis! quibus ipsa frueris, quibusque sponsum Christum, et nos adolescentulas tuas mire oblectas, eoque pulchrior appares quo ex tam longa et atra deformitate perfidiae et ignorantiae Christi salutisque tuae, ad tam ferventem fidem et zelum subito emersisti, adeo perfecte, ut martyres plurimos et fortissimos Christo dederis, qui, ut jam dixi, quasi comae capitis tui, sicut purpura regis vincta canalibus, illud mirifice comunt et exornant. Hoc est quod praecinuit Isaias exsultans in spiritu, cap. XXXV, vers. 1: Laetabitur deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium. Germinans germinabit, et exsultabit laetabunda et laudans: gloria Libani data est ei: decor Carmeli, et Saron, ipsi videbunt gloriam Domini, et decorem Dei nostri.
Audi S. Ambrosium in Psalm. CXVIII, serm. 17, vers. 5: Quam pulchra, inquit, et suavis facta es, charitas, in deliciis tuis! Pulchra decore virtutis, suavis jucunditate gratiae, remissione vitiorum, quam nulla vexat amaritudo peccati, et ipsa jam charitas, quae diligendo Deum et nomen ejus acceperit; quia Deus charitas est. Cassiodorus: Novella sponsa, inquit, est Synagoga Judaeorum, pulchra fide, decora operatione futura est. Honorius: Pulchra ob opera externa, decora ob virtutes internas. Tres Anonymi apud Theodoretum: Admirabili, inquiunt, circumdata es pulchritudine, ea nimirum, quae pervenit ad te ex similitudine et exemplari; nam sponso conjuncta, atque illo fruens referta es incredibili jucunditate spirituali.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Anima sancta per gratiam et opera heroica, praesertim patientiae in adversis ac martyrii, adeo fit pulchra, ut sit filia deliciarum, hoc est illicium et delicium Dei, angelorum et sanctorum omnium. Quocirca S. Jacobus, cap. I, vers. 2: Omne gaudium, inquit, existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis: scientes quod probatio fidei vestrae patientiam operatur. Patientia autem opus perfectum habet. Et Paulus, Rom. V, 3: Gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur. Hinc Chaldaeus vertit: Dixit rex Salomon: Quam pulcher es, coetus Israel, in tempore quo tu portas jugum regni mei, in tempore quo ego corripio te in infirmitatibus propter peccata tua, et tu suscipis in charitate, et videntur tibi deliciae.
Deliciae ergo animae sanctae, primo, sunt tribulationes et cruces; secundo, divinae dulcedines, inspirationes et consolationes spirituales, quas Deus fidelibus sibi devotis et praesertim tribulatis aspirat, ac praecipue spes gloriae coelestis: ita Cassiodorus. Tertio, Theodoretus ait has delicias esse amoris et charitatis: Diligis enim, inquit, amantem te sponsum, et in ejus amore tuas omnes delicias collocans reliqua omnia despexisti. Quarto, Rupertus: Quid est, inquit, in deliciis pulchram et decoram esse, nisi in abundantia gratiae mansuetudinem summamque cordis humilitatem habere? Quinto, hae deliciae sunt sanctae Scripturae: audi S. Gregorium: Notandum, inquit, quod charissima in deliciis dicitur, quia ad charitatem et familiaritatem Christi non pervenit, quisquis Scripturae sanctae deliciis abundare non contendit. Inde enim dicitur, Matth. cap. XIII, vers. 12: Omni habenti dabitur et abundabit; ei autem, qui non habet, et quod videtur habere, auferetur ab eo: his enim deliciis qui abundat, reficitur; his refectus, assidue ad majora percipienda praeparatur. Sexto, S. Augustinus, tract. 65 in Joannem, mortem, quam infligit charitas, docet esse suavissimam, hasque esse delicias charitatis, ac charitatem in deliciis: sic enim ait: O quam bene cantatur tibi in epithalamio tuo, Cant. VII, 6: Quia charitas in deliciis tuis! Ipsa non perdit cum impiis animam tuam, ipsa discernit causam tuam, et sicut mors valida est, et in deliciis tuis est. Quam mirandi generis mors, cui parum fuit non esse in poenis, nisi esset insuper et in deliciis.
Hac de causa sponsa hic vocatur ahaba, id est amor, dilectio, charitas in deliciis, id est deliciosissime et summe amabilis, dilecta, chara (Noster vertit, charissima), adeo ut ipsissimus amor, ipsa pulchritudo, ipsa suavitas, et decor, ipsissimae deliciae esse videatur: quia illi charitas in deliciis est, id est quia amat quae vere amabilia sunt; quia diligit quae charitate et dilectione digna sunt: ita Sanchez.
Sic tertia filia S. Sophiae, virgo et martyr, vocata est Charitas, quasi summe Deo et hominibus amabilis fuit. Sic S. Lieba, vel Lioba, in Anglia nobilibus parentibus per votum concepta, a prima aetate Deo a parentibus ex voto consecrata hoc nomen accepit, quod Deo et hominibus esset dilecta: Lieb enim germanice dilectam significat; quare in monasterio pie educata mirae sanctitatis evasit. Audi auctorem Vitae ejus: Erat aspectu angelica, sermone jucunda, ingenio clara, consilio magna, fide catholica, spe patientissima, charitate diffusa; et cum laetam semper faciem praeferret, nunquam hilaritate nimia resoluta est in risum. Quocirca in abbatissam electa, moniales sibi subditas eximia prudentia et sanctitate gubernavit: quare a Carolo Magno imperatore et uxore ejus Hildegarde saepius accersita, ab eis in honore habita, ac magna reverentia excepta fuit, adeo ut Hildegardis Aquisgrani oculos ejus abeuntis exosculans diceret: Vale in aeternum, domina et soror dilectissima, vale, animae meae portio pretiosa. Christus creator et redemptor noster tribuat ut nos in die judicii sine confusione videamus. Caeterum in hac luce mutuo nunquam ab hoc die conspectu fruemur. Pluribus miraculis claruit. Exstat ejus Vita a Rudolpho viro gravi scripta apud Surium, die 28 septembris.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Nil pulchrius, nil speciosius, nil jucundius, nil deliciosius in universa creatura, quam B. Virgo: quocirca Ecclesia in Officio hanc antiphonam hinc desumptam illi accinit: Speciosa facta es et suavis in deliciis tuis, sancta Dei genitrix. Quam pulchra, ait Hailgrinus, es in maternitate, quam decora in virginitate, quam admirabilis in utroque! Nam, ut recte explicat Guilielmus: In quantis agebat sanctae jucunditatis deliciis, cum Deum Verbum maternis amplexibus stringeret, et sacra illi oscula materni oris imprimeret; cum illum, qui in coelo de se pascebat angelos, maternis uberibus aleret, et caetera maternae pietatis officia pro tempore ministraret! Denique in his omnibus divini mysterii et sui privilegii non ignara, optime noverat se esse matrem majestatis, et hoc nosse, singulares et juges illi deliciae erant.
Porro quod ad rem praesentem spectat, beata Virgo pulchra et decora erit tot Judaeorum ad se et filium suum per Eliam conversione, quam ipsa procurabit, quasi charitas in deliciis, ut scilicet illis suam charitatem gustandam offerat, et vicissim illorum charitate sanctitateque delicietur, seseque oblectet. Hinc illa non tantum hominum in terra, sed et angelorum ac beatorum in coelo est delicium, desiderium et gaudium, ut omnes ei succinant: Sicut laetantium omnium habitatio est in te, sancta Dei genitrix.
Denique Philo legens (licet contra fidem Codicum Hebraei, Graeci et Latini), quam speciosus factus es et potens, id ad Christum sponsum refert, qua homo est: Charitas in deliciis tuis, id est, inquit, quod ait sapientia Christus, Proverb. VIII, 31: Et deliciae meae esse cum filiis hominum: tanta enim nos charitate complectitur, ut nihil aliud quam nos secum semper esse malit, hoc enim de nobis avet, hoc postulat, hoc efflagitat; unde subdit: Haec est magnitudo tua, assimilatus es palmae, q. d. Magnitudo immensae charitatis tuae assimilata est palmae: palma enim cordis internam charitatem et virtutem vimque fidei inexpugnabilis ostendit, etc., quae ad superna et sempiterna cor attollit, nec ullis adversis frangitur, sed inter omnia, imo super omnia invicta perdurat ac regnat.
VERS. 7. STATURA TUA ASSIMILATA EST PALMAE, ET UBERA TUA BOTRIS.
STATURA TUA ASSIMILATA EST PALMAE. - Hebraea, haec statura tua; Septuaginta, haec magnitudo tua, quod Complutenses referunt ad id quod praecessit, hoc modo, dilectio in deliciis tuis, haec magnitudo tua, q. d. Dilectio tua deliciosa est magnitudo tua; Aquila, haec suscitatio, vel resurrectio tua, qua scilicet, o Synagoga, a perfidia ad fidem, a morte ad vitam, a Moyse ad Christum resurrexisti; Symmachus, haec juventus, vel aetas tua praesertim florida, valida et militaris, quae incipiebat ab anno 17, teste Plutarcho in Graccho, notat Synagogae aetatem vegetam et validam in fide Christi, qua contra Antichristum usque ad mortem est decertatura. Syrus, haec statura tua, quam scilicet hucusque descripsi; Arabicus, magnificata est fama tua, vel natura et indoles, ut palma; palma enim recta crescit in altum, ac superne caput et comam habet similem humanae.
Sensus est, q. d. O sponsa novella, procera es, et alto collo ac corpore instar palmae: haec enim est ingens dos et laus, quam ambiunt feminae, ideo et collum erigunt, et turritos pileos capiti imponunt, et altos cothurnos pedibus subjiciunt, ut proceriores esse videantur. Hinc Ovidius de Galatea, lib. XIV Metamorphos.: Longa procerior alno.
Anagogice Honorius: Deliciae, ait, Ecclesiae cum Christo regnantis, sunt gaudia paradisi exsultationis: in his deliciis est ipsa pulchra et decora, quia fulget ut sol et luna, et Christo et angelis est charissima.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
STATURA TUA ASSIMILATA EST PALMAE. - Synagogae ad Christum conversae, et per Eliam convertendae, statura similis palmae notat ejus magnum et excelsum animum, quo contra Antichristi minas et blanditias generose sese eriget, illasque contemnendo transcendet et superabit, adeo ut pro Christo mortem oppetere desideret, uti paulo ante dixi. Hinc sicut palma, quo magis onere imposito deprimitur, eo magis sese erigit, sic pariter tunc ad Christum conversi, quo acerbiora ab Antichristo patientur, eo fortiores evadent. Rursum sicut palma, teste Plinio, lib. XIII, cap. IV, frugifera non est nisi in solo fervido, nitroso, aut salso, ideoque videtur proceritate sua terram despicere et coelum appetere, ac recta eo conscendere, vixque humi radicibus niti, quia ibi nihil invenit nisi insulsum: sic et viri sancti mentem habent defixam in coelo, ideoque terrena omnia illis desipiunt, ac crucem Christi adamant, in eaque radices agunt, nutriuntur et crescunt usque ad coelum, ad quod anhelant.
Plures analogias palmae et Ecclesiae, vel animae sanctae in perpetuo virore, rectitudine, robore, altitudine, fructu, coma, etc. recensui Eccli. XXIV, 18, ad illa: Quasi palma exaltata sum in Cades, inter quas illa prae caeteris convenit Synagogae, quam Nyssenus tribuit S. Gregorio Thaumaturgo Orat. de eo, scilicet, quod sola inter arbores palma, in radice perfecta crassitudine acuminis e terra exsurgat et crescat; cumque in altum recta progrediens proceritatis suscipiat augmentum, nihil ei in crassitudine accedit, sed aeque crassa fortis et inflexilis permanet: pari modo enim Synagoga in fine mundi convertenda ad Christum statim ab initio tantam fidei et virtutis crassitiem roburque accipiet, ut illico perfecta evadat, ac doctores martyresque progerminet, qui instar Pauli animam et vitam pro Christo profundant.
Hinc rursum symbolice per palmam accipias crucem Christi, a qua omnis gratia roburque illis obveniet, ut patebit ex sententia sequenti: Ascendam in palmam, etc. q. d. Statura tua, o Synagoga, similis est Christo in cruce exaltato, quia multos ei reddis martyres et crucifixos ab Antichristo. Hoc est, quod praedixit Christus, Joan. XII, 32: Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum.
ET UBERA TUA BOTRIS. - Per botros accipe alatas sive spatalia palmarum, in quibus multitudo dactylorum continetur: haec enim plane figuram habent uberum, aeque ac botri uvarum: ita Theodoretus, tres Anonymi, Gislerius et Sanchez, licet Aben-Ezra, quem sequuntur Luysius, Alcazar et Genebrardus, botros vitis et uvarum hic accipiant, quas in Judaea aiunt maritari cum palmis, sicut in Apulia maritantur cum altissimis arboribus: vites enim ibi adeo crassae et altae evadunt, ut altissimis arboribus aequari et copulari queant, adeo ut una tot uvas proferat, quot sufficiunt ad vas vini exprimendum. Unde et sequitur: Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus: et erunt ubera tua sicut botri vineae: hi enim non tantum figura, sed et succo similes sunt uberibus, dant enim vinum, sicut ubera dant lac. Unde, cap. I, vers. 1, et cap. IV, vers. 10, dixit: Meliora sunt ubera tua vino.
Porro ubera jungit staturae, quia cum femina statura et aetate grandescit, grandescunt pariter et intumescunt ubera, ut quasi sponsa prolem concipere, gignere et alere queat, juxta illud, Ezech. XVI, 7: Et grandis effecta et ingressa es, et pervenisti ad mundum muliebrem: ubera tua intumuerunt.
Et ubera tua botris, - q. d. Doctrinae tuae lac convenienter et abundanter omnibus tuis filiis suppeditas. Vide symbola uberum, quae recensui cap. IV, vers. 5, et cap. I, vers. 1. Porro Alcazar qui botros non palmae, puta dactylos, sed vitis puta uvas, accipit, sic explicat, q. d. Sicut in Judaea vites maritantur cum palmis, botrosque et vinum producunt: sic pariter Synagoga conversa ad Christum botrum vinumque cum palma et dactylis, id est sapientiam cum sanctitate conjunget, ideoque ubera ejus erunt similia botris vini, non lactis: quia discipulos suos alet vino perfectae sapientiae et virtutis, puta contemptus mundi, zeli, mortificationis, desiderii, martyrii, etc., quo aluntur novitii in bene ordinatis religionibus: nam et discipuli Eliae certaturi contra Antichristum erunt, aeque ac ipsi religiosi. Hi ergo velut botri, qui hausto e coelis alimento in altum creverunt, aestu persecutionum et tribulationum jam decocti et maturi, ac gravi pondere in torculari crucis compressi, vinum sponso Christo suave praebebunt, quod cor ejus laetificabit. Ubera ergo similia botris significant insignem Synagogae in docendo sedulitatem et constantiam, in lucrandis animis charitatem, in lactandis parvulis largitatem, aiunt Philo et Honorius.
Symbolice Honorius: Statura, inquit, Ecclesiae (et animae sanctae) est perseverantia certaminis, quae in Abel crescere coepit et ad ultimum electum perseverabit, sive in apostolis crescendi sumpsit exordium, et in Synagoga ultima conversione consummabitur. Palma est inferius aspera, et superius pulchra, et dicitur victoria, et intelligitur Christi vita, quae hic in terris fuit in asperitate passionum, et post victoriam crucis fuit in pulchritudine coelorum. Statura ergo sponsae assimilabitur Christi tolerantiae, quia Ecclesia hic fuit aspera in pressuris; sed victoria potita de vitiis, pulchra fulget in coelis; palma etiam conservat folia, et Ecclesia, variante statu saeculi, eadem tenet fidei mysteria. Ubera Ecclesiae sunt
duo Testamenta, de quibus sugunt praedicatores lac mysticae intelligentiae, qui praedicatores dicuntur ubera, quia rudibus praebent lac doctrinae; qui assimilati sunt botris, quia sicut botri pleni sunt vino, ita ipsi pleni sunt scientia; et sicut botri pressi inebriant, ita ipsi in mundo pressi lac doctrinae propinant.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Anima sancta similis est palmae, juxta illud, Psalm. XCI, 13: Justus ut palma florebit, primo, quia instar palmae recta est per justitiam. Secundo, quia alta per coelestem vitam et contemplationem, juxta illud, Philip. III, 20: Nostra conversatio in coelis est. Tertio, quia semper virens per animi vigorem; unde S. Ambrosius, lib. III Hexam. cap. XVII: Imitare, ait, homo, palmam, ut dicatur et tibi, Cantic. VII, 5: Statura tua similis facta est palmae. Serva viriditatem pueritiae tuae et illius innocentiae naturalis, quam a primordio recepisti, ut plantatus secus decursus aquarum fructum tuum in tempore tuo habeas praeparatum, et folium tuum non defluat, etc. Psalm. I, 3. Quarto, quia adversitatibus obluctatur, et altius exsurgit. Quinto, quia dactylos, id est fructus suavissimos eleemosynae aliarumque virtutum profert. Sexto, quia palma, licet in crassitie trunci non crescat, uti dixi ex Nysseno, crescit tamen in dilatatione ramorum et comae; unde S. Gregorius: Palma, ait, dum crescit, deorsum stringitur et sursum dilatatur, sic sancta anima ab imis ad minima incipit, et paulatim ad majora crescendo, usque ad amplitudinem perfectae charitatis pervenit. Nemo enim, sicut scriptum est, repente fit summus. In Psalmo autem de justo homine dicitur: Justus ut palma florebit, Psalm. XCI, 13. Ubera autem sponsae duo praecepta charitatis exsistunt, quae animam, quam possident, vino coelesti inebriant et nutriunt.
Potest tamen per palmam crux Christi intelligi: palma enim in sublime valde crescens dulcissimos fructus gignit, et crux Christi coelestem cibum nobis praeparavit, cui statura sponsae assimilatur, quia pro Christo mori non dubitat, quisquis Christum valde diligens imitatur. Septimo, palma symbolum est victoriae quam sancti pugnando contra carnem, diabolum et mundum obtinent, ejusque praemii quod obtinebunt, juxta illud, Apocalyp. VII, 9: Et palmae in manibus eorum: ita Cassiodorus: Palma, ait, victricem ornat manum. Octavo, palma spinosa est et aculeata, sic aculei et spinae in justis sunt increpationes in peccatores, ait Philo, quibus eorum vitia castigant.
Rursum palma inferius in trunco aspera est, superius vero amoena in ramis, et suavis in dactylis, sic et Sancta Ecclesia, ait Cassiodorus, animaque in inferioribus asperitatem laborum et passionum sustinet pro Christo; in superioribus vero, hoc est in coelestibus, pulchritudinem et suavitatem exspectat praemiorum. Porro anima sancta habet ubera doctrinae et beneficentiae quibus alios lactet et nutriat; unde Theodoretus: Cum, ait, excelsa sis, adeo ut coeli fastigia attingas, tamen submittas te infirmis discipulis tuis, quibus doctrina indigentibus ubera praebes doctrinae tuae: palma enim fructus pendentes habet.
Porro Cassiodorus, Beda et Justus per ubera accipiunt doctores; Aponius vero martyres: hi enim sanguinis sui exemplo, quasi lacte fideles minores in fide alunt et roborant. Huc facit versio Chaldaei: Et in tempore quo sacerdotes extendant manus suas in oratione, et benedicunt fratribus suis, domui Israel, similes sunt digiti manus eorum extensi ramis palmarum, et statura eorum est sicut palma. Et Ecclesia tua stat facie ad faciem contra sacerdotes, et facies eorum inclinatae sunt in terram sicut botri uvarum. Denique Philo Carpathius per staturam accipit magnitudinem charitatis, uti dixi in fine versus praecedentis; unde sic lege: Charitas in deliciis, hoc est magnitudo tua.
Symbolice, statura palmae sunt quatuor dimensiones crucis, quas recensui Ephes. III, 18, quibus se admetiri, quoad potest, et commensurare debet anima sancta. Anagogice Honorius: Animae gloriosae statura est aequalitas angelorum, qua palma est assimilata, quia in terris fuit angustata, in coelestibus autem dilatata. Ejus ubera sunt comparata botris, quia apostoli et alii doctores ejus sunt pleni aeternae dulcedinis.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Beata Virgo physice statura fuit procera, teste S. Epiphanio apud Nicephorum, lib. II, XXIII. Ethice statura ejus fuit celsitudo animi, praesertim in adversis et passione Christi; unde de ea ait Joannes, cap. XIX, vers. 25: Stabat juxta crucem Jesu mater ejus. Stabat, inquit Guilielmus, illa juxta crucem sui Jesu, atque eo ipso sibimet quodam modo erat in crucem erecta, stando juxta crucem filii, ipsa sibi quodam modo per affectum maternum facta erat crux. Sic ergo cum staret juxta insignem illam palmam, statura ejus assimilata est palmae; sed clarificato jam filio, a resurrectione ejus et deinceps, ubera ejus assimilata sunt botris; unde et sequitur: Ascendam, etc. Palma non longitudine, sed statura, id est statumine et firmitate superat caeteras arbores. Mystice talis est B. Virgo; unde de ea sic scribit S. Epiphanius, tom. III, haeresi 78: Cum Joannes in Asiam instituerit profectionem, et nusquam dicit Scriptura quod abduxerit secum sanctam Virginem, sed simpliciter siluit propter miraculi
LIKE CLUSTERS OF THE VINE: AND THE FRAGRANCE OF YOUR MOUTH (the Septuagint, Pagninus and Vatablus read "nose"; the Syriac, "face"; for the Hebrew אן aph signifies nose, face and mouth) LIKE APPLES. — The Septuagint reads, "like apples." For "fruits," the Hebrew is סנסנים sansinnim, which the Septuagint translates as "summits"; the Arabic as "heights"; Aquila as "lofty ones"; Symmachus as "branches"; Vatablus as "vine-shoots." All these amount to the same thing: for they signify the lofty parts, that is, the fruits of the date palms hanging from the tops of the palm branches, as well as the fruits of the vine married to the palm, namely grapes and clusters, as Aben-Ezra, Alcazar, and likewise Delrio and others hold. The breasts are rightly compared to clusters, because they are swelling, succulent, and round; hence the larger clusters are called humasti, that is, the udders of an ox or cow: so great are the breasts of mothers and well-endowed nurses, such as the Synagogue is here depicted. The fragrance of the mouth or nose is the breath or exhalation that is breathed out through the nose and mouth. "A sweet fragrance," says Theodoret, for it smells sweet like apples, both pomegranates, says St. Gregory (for these are frequently mentioned in the Song), and citrons, and any other kind: for the scent of fruits is sweet and sharp, and has something of a wine-like quality.
CUT BOTRI VINEÆ : ET ODOR ORIS (Septuaginta, Pagninus et Vatablus, nasi; Syrus, faciei; Hebræum enim אן aph nasum, faciem et os significat) TUI SICUT MALORUM. — Septuaginta, sicut pomorum. Pro fructus, hebraice est סנסנים sansinnim, quod Septuaginta vertunt cacumina; Arabicus, altitudines; Aquila, elatas; Symmachus, ramos; Vatablus, palmites. Omnia hæc eodem redeunt : significantur enim elatæ, sive fructus dactylorum a cacumine ramorum palmæ dependentes, item fructus vitis maritatæ cum palma, puta uvæ et racemi, ut vult Aben-Ezra, Alcazar, item Delrio et alii. Ubera recte comparantur botris, quia tumentia, succulenta, rotunda; hinc majores botri vocantur humasti, id est bovis sive vaccæ ubera : tam grandia sunt ubera matrum et nutricum mammosarum, qualis hic inducitur Synagoga.
Odor oris vel nasi est halitus sive anhelitus, qui naso et ore efflatur : Fragrantia, ait Theodoretus, nam suave olet uti mala, tum punica, ait S. Gregorius : horum enim in Canticis crebra est mentio; tum citria, et quævis alia : odor enim pomorum suavis est et acer, ac vinosum quid redolet.
VOX CHORI ADOLESCENTULARUM.
VERSE 8. I SAID: I WILL GO UP INTO THE PALM TREE, AND WILL TAKE HOLD OF ITS FRUIT: AND YOUR BREASTS SHALL BE LIKE CLUSTERS OF THE VINE: AND THE FRAGRANCE OF YOUR MOUTH LIKE APPLES. I SAID: I WILL GO UP INTO THE PALM TREE (the Syriac and Arabic read: "by the palm tree, to pluck its dates"), AND WILL TAKE HOLD OF ITS FRUIT: AND YOUR BREASTS SHALL BE LIKE—
VERS. 8. DIXI : ASCENDAM IN PALMAM, ET APPREHENDAM FRUCTUS EJUS : ET ERUNT UBERA TUA SICUT BOTRI VINEÆ : ET ODOR ORIS TUI SICUT MALORUM.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Persistit in similitudine palmæ, q. d. Sicut palma crebris corticum segmentis quasi gradibus intuentes allicit ad ascensum in cacumen, ut ibi botros tum palmæ, id est dactylos, tum vitis illi maritatæ, id est uvas decerpant : sic tu, o Synagoga, quæ in palmæ altitudinem et decorem excrevisti, me, puta chorum adolescentularum, id est imperfectarum in fide et pietate animarum allicis, ut ad tuam celsitudinem conscendam, et ad ubera botris tuis similia pertingam, ex iisque sugam lac, imo vinum doctrinæ sublimis, quod me ad perfectionem vitæ christianæ perducat, ac simul ex ore tuo hauriam spiritum suaveolentem pietatis et sanctitatis : ita Hortolanus, Sanchez et Delrio. Audi tres Anonymos apud Theodoretum : « Mecum ipsa deliberans dixi : Ascendam per virtutis imitationem ad perfectionem doctrinæ tuæ, et per contemplationem apprehendam ejus sublimitatem. Et disciplinæ tuæ ubera, quæ me naturaliter nutriunt, erunt omnino sicut botrus veræ vitis, qui Christus est, præbentes mihi gratiam divinitatis, quæ vini more a natura mentem dimovet, et supra naturam transfert. Unde etiam odor naris tuæ sicut poma, gratia scilicet Spiritus Sancti, mentem implens suavitate, quam tu a sponso susceptam in nos infundis. Sicut poma sunt tum aspectu pulchra, tum odoratu suavia, tum gustatu dulcia; sic ipsa nobis erit et virtutum moribus decora, et odorifera sermonum venustate, et dulcis experientiæ jucunditate. » Primo ergo per palmam accipe statu-
-ure, that is, the loftiness of the palms of the Synagogue: for the preceding discourse was about this; the loftiness, I say, not of body, but of spirit and virtue. Second, symbolically by the palm understand the cross of Christ; for the stature of the Synagogue was likened to a palm both naturally and symbolically, that is, to the cross of Christ, because she herself through the cross grew to the greatness of a palm in virtue and spirit. Hence by the palm, Cassiodorus, Justus, St. Gregory, Honorius, William here, and Tertullian, Book III Against Marcion, and St. Cyprian, sermon On the Passion, Peter Damian, sermon On the Finding of the Cross, understand the cross of Christ. On this account many hold that the cross of Christ was made from palm wood, and that this is signified here, about which more shortly.
ram, id est, celsitudinem palmarum Synagogæ: de hac enim sermo præcessit; celsitudinem, inquam, non corporis, sed spiritus et virtutis.
Secundo, symbolice per palmam accipe crucem Christi; statura enim Synagogæ assimilata fuit palmæ tum naturali, tum symbolicæ, hoc est cruci Christi, quia ipsa per crucem ad magnitudinem palmæ in virtute et spiritu excrevit. Unde per palmam crucem Christi intelligunt Cassiodorus, Justus, S. Gregorius, Honorius, Guilielmus hic, et Tertullianus, lib. III Contra Marcion., et S. Cyprianus, serm. De Passione, Petrus Damianus, serm. De Inventione Crucis. Quocirca multi censent crucem Christi confectam fuisse ex palma, idque hic significari, de quo mox.
without labor is compared to its fruit, which is at the top. Hence for "fruit" the Septuagint here translates "summits": on this account Rupert, Honorius and William hold that Christ's ascending the palm and taking hold of its fruit is the same as being lifted up from the earth and drawing all things to Himself, John XII, 32; because this ascent onto the cross through nails, lance and thorns was difficult for Christ, so that He might obtain its fruit and summit, that is, dominion over the world.
Hinc rursum Cassiodorus, Philo, Honorius, S. Gregorius, Aponius, Beda, Anselmus, Rupertus et alii plures hæc accipiunt de Christo ascensuro in crucem. Hinc S. Gregorius Nazianzenus, Tragœdia de Christo patiente, censet Christum crucifixum non in terra, sed cruci jam erectæ et firmatæ in terra, per scalas fuisse affixum : idem censet S. Bernardus, De Passione Domini (vel quisquis est Auctor), cap. V, et S. Bonaventura in Fasciculo myrrhæ, cap. III. Contrarium tamen communiter tenent alii, scilicet Christum in terra prostratum fuisse cruci affixum : id enim facilius et commodius erat : ita censent S. Anselmus, lib. De Passione, B. Laurentius Justinianus, serm. De Passione Domini, S. Antonius in Chronicis, part. I, Luysius, lib. II De Cruce, cap. VII, et alii, in eamque inclinat Franciscus Suarez; priorem tamen sententiam, quod Christus cruci erectæ sit affixus, confirmat, quod hoc erat majus supplicium, et major ignominia ad majorem terrorem, idque sibi in monte Calvariæ oranti a Christo revelatum esse asserit S. Brigitta, lib. VII Revelat. cap. XV; unde S. Ambrosius, lib. X in Lucam, docet Christum ascendisse in crucem; et S. Cyprianus, tract. De Passione : « Ascendisti, inquit, Domine, palmam, quia illud crucis tuæ lignum portendebat triumphum. » Idem diserte docent Nicephorus, lib. I, cap. XXX, Toletus in cap. XIX Joan. Annot. 14, Rutilius, Benzonius, Paleottus et alii, quos citat Daniel Mallonius, Annot. in cap. VI Alphonsi Paleotti De Stigmat. S. Sindonis, et Consalvus Durantus Annot. in lib. VII Revelat. S. Brigitta, cap. XV — Verum hac de re pluribus egendum Matth. XXVII, 33.
For this reason many hold that the cross of Christ was made at least in part from palm wood; hence the well-known verse, which the Gloss cites in Clement, On the Supreme Trinity: The woods of the cross: palm, cedar, cypress, olive. Indeed, many contend that the transverse beam of the cross, to which Christ's hands were nailed, was made of palm, and therefore it says: "I will take hold of (with my hands) its fruit"; hence the verse: The trunk is of cedar, the tall cypress holds the body: The palm holds the hands, the olive rejoices in the inscription. See Gretser, Book I On the Cross, Chapter V; Lipsius, Book III On the Cross, Chapter XII; Delrio, lecture 40 On the Passion of the Lord. To this purpose is that reading according to the Septuagint formerly found in Psalm XCV, 9: God reigned from the wood, whence also the crowd went out to meet Christ entering Jerusalem, as if the Messiah king about to be inaugurated on the cross, with palm branches singing, Matthew XXI, 15: "Hosanna to the son of David!" as if to say: Long live our Messiah king, the son and heir of David.
Audi Honorium : « Quod statura perseverantiæ tuæ assimilata est palmæ victoriæ meæ, hoc ideo est, quia ego ascendi in palmam, et traxi te post me ad victoriam : videlicet quia exaltatus sum in cruce, omnia traxi ad me, in quibus et te. Dixi enim, id est firmiter apud Patrem ante sæcula disposui, quia ascendam in palmam, id est crucem, et vincam tyrannum, et tunc apprehendam fructus ejus, scilicet omnes salvandos, quorum pars sunt ultimi Judæi, et victo tyranno fugitivos ad me retraham. » Et post nonnulla : « Vera Sunamitis
sine labore fructus ejus, qui in summo est, comparatur.
Hinc pro fructus Septuaginta hic vertunt, cacumina : quocirca Rupertus, Honorius et Guilielmus censent Christum ascendere in palmam et apprehendere fructus ejus, idem esse, quod exaltari a terra, et omnia ad se trahere, Joan. XII, 32; eo quod difficilis Christo fuerit hic in crucem ascensus per clavos, lanceam et spinas, ut ejus fructum et cacumen, id est orbis imperium obtineret.
Audi Rupertum : « Ascendit in palmam manibus militum, qui divinæ dignationi meæ nescientes militant. Quantum in ipsis fuit, crucifixerunt hominem misere moriturum; quod ad me attinebat, ascendi in palmam tanquam rex triumphaturus. De qua quidem Judæi divinæ dispensationis ignari descendere monuerunt dicentes, Matth. XXVII, 42: Si rex Israel est, descendat de cruce. Ascenderam in palmam, et ideo nolebam descendere, nondum formatis fructibus (adhuc enim florebat palma, cum ei talia dicerentur); cum autem gustato aceto dicerem, Joan. cap. XIX, 30 : Consummatum est, et inclinato capite traderem spiritum, jam redemptionis mundi fructus in palma erant. »
Hac de causa multi censent crucem Christi saltem ex parte factam esse ex palma; unde tritum carmen, quod citat Glossa in Clemente, De Summa Trinit.:
Ligna crucis palma, cedrus, cupressus, oliva.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Anima sancta perfectionis avida dicit cum S. Paulo, Philip. III, 12: « Ego me non arbitror comprehendisse, sequor autem, si quo modo comprehendam, in quo et comprehensus sum a Christo Jesu :» quare cum Davide ascensiones in corde suo disponit, ut eat de virtute in virtutem, ait Theodoretus, ac nominatim ascendit in palmam mortificationis et crucis Christi : ibi sugit ubera, non lactis, sed vini fortis, scilicet invictæ pa-
Rursum postquam Christus ascendit in palmam crucis, mox apprehendit fructus ejus; nam tertio die a morte gloriosus resurrexit, et die 40 triumphans in cœlum ascendit, ac die 50 misit in B. Virginem et in apostolos Spiritum Sanctum; tuncque ubera B. Virginis facta sunt sicut botri vineæ, quia tunc cœpit conceptionis, nativitatis, passionis, cæteraque vitæ Christi mysteria præsertim secreta, et sibi soli cognita, utpote in se vel per se peracta, fidelibus, ac præsertim S. Lucæ, qui ea in Evangelio conscripsit, revelare; tunc pariter palam cœpit peccatoribus et tribulatis ad se confugientibus vinum pœnitentiæ, consolationis, gratiæ et sanctæ exsultationis propinare.
« Et odor oris tui sicut malorum, » qui in verbis ejus erat non tantum sancta delectatio, suavi salubritate, sed et vitalis refectio, quæ nimirum ab ore ejus, et salubri suavitate pleno, Ecclesia primitiva excipiens, verbis simul et litteris transmisit ad posteros: odor hic ergo ejus sparsus est per omnes fines terræ, et per omnia temporum sæcula. Ita Guilielmus.
Addit Honorius: « Vinea, de qua allatus est botrus, fuit floridum corpus Mariæ; qui botrus in torculari crucis expressus : et inde fluxit fidelium potus. »
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Rupertus cum aliis censens hæc esse verba sponsi, ait Christum iturum ad passionem id matri significasse : sic enim Christum loquentem inducit: « Si enim ipsis amicis dixi, Matth. XX, 18: Ecce ascendimus Hierosolymam, et Filius hominis tradetur ad crucifigendum, et alia multa ad hunc sensum pertinentia: imo si et inimicis dixi, Joan.
cap. XII, 32: Et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum; quanto magis charissimæ matri dixi, aut dicere debui, Cantic. VII, 8 et 9 : Ascendam in palmam, et apprehendam fructum ejus, et erunt ubera tua sicut botri vineæ, et odores tui sicut malorum : guttur tuum sicut vinum optimum. Hoc erat dicere : Exaltabor in crucem victoriosam, et moriendo morte fructuosa operabor velociter salutem omnium credentium: et deinde doctrina tua, doctrina legalis atque evangelica tempore opportuno palam prædicabitur, sicut in autumno dulces botri comeduntur; et bonus ubique diffundetur odor bonorum operum tuorum, et dulcissimum atque delectabile mihi erit eloquium tuum. »
VERS. 9. GUTTUR TUUM SICUT VINUM OPTIMUM, DIGNUM DILECTO MEO AD POTANDUM, LABIISQUE ET DENTIBUS ILLIUS AD RUMINANDUM.
GUTTUR TUUM SICUT VINUM OPTIMUM (Tigurinæ, madens vino præstantissimo), DIGNUM DILECTO MEO AD POTANDUM, LABIISQUE ET DENTIBUS ILLIUS AD RUMINANDUM. — Hebræa, palatum tuum (o sponsa Synagoga, pronomen enim affixum in חכך chichech, significans tuum, est femininum) sicut vinum bonum (per eminentiam, id est optimum) quod vadit ad dilectum meum ad rectitudines (id est, recta blandeque ingreditur os ejus, ut vertit Noster, Prov. XXIII, 31. Pagninus vertit, propter bonitatem vini; Symmachus, conveniens dilecto meo in rectitudinem; Arabicus, quo dilectus meus vadit ad rectitudinem; Tigurina, quod meis amoribus reddit idoneum ad ea quæ rectissima sunt) loquens vel sonans labiis dormientium; vel ut Pagninus, loqui aut mussitare faciens labia dormientium. Agathius, loqui
the lips of old men to speak: for excellent wine, after drinking, returns to the mouth and lips, and makes them chew, murmur and speak, according to the saying: Whom have bountiful cups not made eloquent? So the Sicilians, says Nigidius the Sicilian here, call the finest wine "wine of the dead," because it seemingly raises the dead and makes them speak; hence our translator renders it, "for ruminating," according to that saying of drunkards: Good wine is not to be drunk, but chewed; the Septuagint: sufficient for the lips; Vatablus: and your palate is like wine which flows most sweetly for my beloved, speaking in the language of sleepers, that is, in stammering and imperfect speech, as if to say: Your speech is as sweet, O bride, as the finest wine is wont to be for my friend, after drinking which he does not usually speak very fluently. Thus Vatablus.
facere faciens labia senum : vinum enim præstans post potum ad os et labia redit, illaque ruminare, mussitare et loqui facit, juxta illud :
Fœcundi calices quem non fecere disertum?
Sic Siculi, ait Nigidius Siculus hic, vinum optimum vocant vinum mortuorum, quod scilicet mortuos quasi suscitet, et loqui faciat; hinc Noster vertit, ad ruminandum, juxta illud vinolentorum: Vinum bonum non bibendum, sed mandendum; Septuaginta, sufficiens labiis; Vatablus, et palatum tuum est velut vinum, quod dilecto meo defluit suavissime loquenti sermone dormientium, id est sermone balbutientium ac imperfecto, q. d. Sermo tuus tam suavis est, o sponsa, quam suave esse solet optimum vinum amico meo, quo epoto, non satis expedite loqui solet. Hæc Vatablus.
Noster, Septuaginta et Aquila addunt, et dentibus, quia pro ישנים iescenim vel iescanim, id est dormientium vel senum, legerunt ושנים vescinnaim, id est et dentium. Hoc secutus Syrus vertit, os tuum sicut vinum bonum, ut vadam ad patruelem meum in rectitudinem, qui movet labia mea et dentes meos; nam pro שפתי siphte, id est labia, Septuaginta et Syrus aliis punctis legerunt שפתי sephatai, id est labia mea.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
The Synagogue, converted to Christ, will breathe forth the finest wine from her throat, when, kindled by Elijah with the wine of Christian doctrine and charity, she will, as if intoxicated, pour it forth; when, that is, by her sermons and ardent preaching she will set ablaze all her neighbors with the love of Christ — which wine will be worthy, pleasing and delightful to Christ for ruminating and frequently commemorating; hence Cosmas Damianus introduces the chorus of daughters, or young women of the Synagogue, speaking thus to their mistress: We pray that it may be permitted to kiss you at some time, and to drink from your throat the most hidden secrets of divinity, which generous and excellent wine gladdens the heart of the spiritual person, inebriates without vice, and makes Christian virgin souls rich and most sober, so that now no one may reproach you (as formerly they did) that, while you give a kiss, you serve wine. And this wine, first poured into you by your bridegroom, now most dear to me, when you pour it forth from your throat as from a kind of channel while teaching others, returns to Christ my loves (whence it first flowed) as to their first origin: which He drinks again with the greatest pleasure and rolls about in His mouth. Indeed, this is the very wine which renders old men who are otherwise unlearned and ignorant eloquent and articulate, being kindled and refreshed by heavenly warmth.
Synagoga, ad Christum conversa, gutture vinum optimum exhalabit, cum per Eliam vino christianæ doctrinæ et charitatis accensa, et quasi ebria illud eructabit; cum scilicet sermonibus suis, et concionibus ardentibus proximos quosque amore Christi inflammabit, quod vinum Christo erit dignum, gratum et jucundum ad ruminandum et crebrius commemorandum; unde Cosmas Damianus chorum filiarum, sive adolescentularum Synagogæ, heræ suæ ita loquentem inducit : Liceat, oramus, te aliquando osculari, et abditissima divinitatis arcana ex tuo gutture ebibere, quod generosum et optimum vinum spiritualis hominis cor exhilarat, sine vitio inebriat, et virgines christianas animas succulentas reddit, ac maxime sobrias, ut jam tibi nemo vitio vertat (ut olim illi) quod, dum osculum das, vinum propines. Id vero vinum in te prius a sponso tuo, jam mihi charissimo, infusum ex tuo gutture quasi ex euripo quodam, quum in alios docendo refundis ad Christum amores meos (unde prius manavit) tanquam ad suam primam recurrit originem : quod ille summa cum voluptate repetitum bibit, perque os suum versat.
does not ruminate is held to be unclean; because whoever does not ponder the good things he hears or reads, being idle from holy thoughts, necessarily gathers unclean things." Theodoret and Justus of Urgel agree, who by "throat" understand the teaching of the Gospel, and by "lips and teeth" the preachers; Aponius, however, says that the throat of the Church is St. Peter. Cassiodorus, Bede, Rupert and others add any and all preachers. Furthermore, Cassiodorus distinguishes the throat of the finest wine from the fragrance of the mouth like apples, so that by throat he understands preaching that is done by voice, but by the fragrance of the mouth he understands that which is done by writing or reputation: for the living voice is more efficacious and more ardent than the scent of the mouth: hence the former is compared to excellent wine, the latter to apples and fruits.
Quin et hoc ipsum illud vinum est, quod senes alioqui infantes idiotas disertos reddit et eloquentes, cœlesti nimirum calore accensos et recreatos.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Cato, teste Plutarcho, osculari solebat uxorem, filias, neptes, ut ex ore earum et halitu vinoso olfaceret, an vinum bibissent, ac meribibulas castigaret, uti S. Monica junior exsistens ab ancillis meribibula cognominata et castigata vini appeti-
tum correxit et abscidit, teste S. Augustino, lib. IX Confess. At pii pendent ab ore sanctorum, qui spirituali musto divini amoris ebrii eructant magnalia Dei, ut similem spiritum doxologiæ Dei hauriant : uti contigit Judæis audientibus apostolos, Christum resonantes post acceptum Spiritum Sanctum, Actor. II, 15. Hoc enim mustum Christo est gratissimum ad hauriendum et ruminandum; unde Beda et Honorius : Guttur animæ, inquiunt, est vox laudis et confessionis ejus, quod est sicut vinum optimum, quia non inflat inebriando, sed lætificat cor recreando; et Guilielmus : « In gutture, inquit, vocis officium est; habet autem et homo interior guttur suum spirituale, quo plerumque intus in laudem Dei clamorosus est homo, nullo corporali sono foris perstrepente; unde Propheta de sanctis Deum laudantibus, Psalm. CXLIX, 6 : Exsultationes, inquit, Dei in gutture eorum. Porro vinum et in sapore jucundum, et in colore decorum est; cum ergo formam illam implemus, quam nobis Propheta præscribit, Psalm. CXLVI, 1 : Deo, inquiens, nostro sit jucunda decoraque laudatio, tunc guttur nostrum est sicut vinum. Sane jucunditas laudationis in hilaritate consistit devotionis. Qui ergo laudat Deum hilariter et devote, procul dubio laudat eum jucunde, etc.; qui vero cum munditia conversationis hilaritatem Deo exhibet sanctæ piæque devotionis, in gutture suo habet jucundam decoramque laudationem, qualis Deum sane decet. »
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Primo, guttur B. Virginis est sicut vinum optimum, quia non nisi laudes Dei eructat, ut cum cecinit, Luc. I, 46 : « Magnificat anima mea Dominum : et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo, » etc.; unde Guilielmus eam sic loquentem inducit : « Vere in laudibus dilecti guttur meum sicut vinum optimum : nam quantum diligo, tantum et laudo, et pro mensura dilectionis est modus laudationis; » idque tam in adversis, quam in prosperis, ac præsertim cum cruci Christi astitit : tunc enim resignata in manus Dei, immensum ejus in homines amorem, ac Christi obedientiam admirata laudavit. Secundo, Honorius : Guttur, inquit, est doctrina Virginis, qua docuit verbo et exemplo Deum humiles exaltare atque superbos humiliare, juxta illud quod ipsa ait, Luc. I, 51 : « Dispersit superbos mente cordis sui. Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles. » Doctrina hæc sane est optima et præstantissima. Tertio, Hailgrinus per guttur accipit preces B. Virginis, quæ sunt similes vino optimo, quia ipsa nil petit nisi pium, sanctum, et Deo dignum; unde ejus preces filius non tantum potat, id est avide haurit, sed et ruminat, id est iis immora-
tur, ilsque se oblectat. Audi Christum Dominum os et guttur B. Virginis mystice describentem S. Brigittæ, lib. IX Revelat. in fine interrog. 9: « Os tuum fuit quasi lampas intus ardens et lucens ab extra, quia verba et affectiones animæ tuæ fuerunt ardentes interius divina diligentia, et exterius splendentes ex dispositione laudabili tuorum motuum corporalium, et concordia pulcherrima tuarum virtutum. Vere, mater charissima, verbum oris tui traxit quodammodo Deitatem meam in te, et fervor divinæ dulcedinis tuæ nunquam separabit me a te, quia verba tua dulciora sunt super mel et favum, » Psalm. XVIII, 11.
VOX SPONSÆ NOVÆ, Puta Synagogæ ad Christum conversæ.
VERS. 10. EGO DILECTO MEO, ET AD ME CONVERSIO EJUS.
Pagninus, desiderium ejus, Vatablus, ego dilecti mei sum, et ad me desiderium ejus, q. d. Ego sponsum diligo, et ille vicissim unice me diligit : ego tota illius sum, ille vicissim totus meus est; ego me totam devovi illius obsequio, ille vicissim se suosque oculos, suam curam, amorem et officia in me convertit, ac aspicit quid ego velim vel optem, illudque illico perficit, ut meis votis et desideriis obsecundet : quare se totum meæ potestati et voluntati permisisse videtur. Hoc enim significat hebræum תשוקתו teschukatteh, Genes. III, 16, quod Noster vertit, potestatem, dicens, sub viri potestate eris, pro quo Aben-Ezra vertit, et ad virum tuum obedientia tua.
Porro Chaldæus vertit : « Dixit Jerusalem : in omni tempore, quo ego ambulabo in via Dominatoris sæculi, habitare facit majestatem suam in medio mei, et ad me est desiderium ejus, et in tempore, quo ego declino a viis ejus, aufert majestatem suam a me, et transfert me inter populos, et ipsi dominantur in me, sicut vir, qui dominatur uxori suæ. »
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Est vox Synagogæ conversæ ad Christum, quæ Christi sponsi amori, æque ac adolescentularum laudibus respondet, ac amorem amori rependit, atque se totam sponsi esse pronuntiat, q. d. Ego tota sum dilecti, sicut ille vicissim totus meus est; ego meos oculos, mentem actusque omnes ad ipsum converto, omnes cogitationes et intentiones ad ipsum dirigo, ipsi uni placere et satisfacere contendo; illum unum specto, ut illi per omnia serviam, sicut ille vicissim me unam spectat, ut meis commodis votisque obsequatur; ex illius ore nutuque pendeo, sicut ille vicissim meos nutus, os et vota observat. Rursum efficacius to et potest accipi causaliter pro quia, q. d. Ego totam me ad dilectum converto, et, id est quia ipse quoque totus ad me conversus est: quare omnes amoris remoras et impedimenta abjeci. Simile dat Aristoteles, Ethic. II : Sponsa, ait, ad sponsum respicit, ipsumque desiderat, sicut terra arida cœlum respicit, ejusque imbrem sitit; ac vicissim cœlum ad terram respicit, ipsique suam pluviam et influxum communicare appetit, ut ipsam gravidam, germinumque et fructuum feracem efficiat.
Audi Theodoretum : « Ego fraterno meo me ipsam consecravi, et alienam tum gentilium, tum Judæorum, tum hæreticorum consuetudinem contempsi; nam ipse quoque me cæteris antetulit, et ad me sese convertit. Cum enim prius ubi reclinaret caput, non haberet, jam reperit, ut illud reclinet; cumque multas habeat concubinas, et reginas, et adolescentulas, me omnibus anteponit. Neque vero patiar, ut ego sola sacra illius fruar consuetudine, ideo dico : Veni, etc.
Symbolice Cassiodorus per conversionem accipit incarnationem : in illa enim Verbum ad humanam naturam se convertit, ad eamque e summo cœlorum excurrit : hebræum enim תשוקה tescuka significat excursum; verum a littera hoc alienum et remotum est : initio enim Cantici egit de incarnatione, hic vero sub finem Cantici agit de fine et consummatione Ecclesiæ.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Anima, quæ se totam Christo devovet, qualis est religiosorum, vere dicit : « Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus, » q. d. ait S. Gregorius: « Quoniam fide ac dilectione soli Christo adhæreo, solum sequor, solum cum Patre et Spiritu Sancto unum Deum videre concupisco, et respectionis ejus suavitatem, visitationis benignitatem, ac conversationis dulcedinem gaudenter experiens proclamo. » Hujus rei symbolum est herba sive flos, qui dicitur heliotropium, id est ad solem conversio; sicut enim hic cum sole (etiam nubilo die) se circumagit, omnibusque horis cum eo vertitur, sic anima Christum amans in eum jugiter respicit, ut semper cum eo versetur, ac se per mysteria vitæ et passionis ejus, quæ toto anno vicissim repræsentat Ecclesia, circumagens, perpetim in eodem omnem suam cogitationem, voluntatem et amorem defigit. Porro, sicut sol radiis suis florem hunc circumagit, et ad se convertit, sic Christus animæ ad se unum conversionis primus est auctor : sua enim gratia animam ad se allicit, demulcet, inescat, ut jugiter ad ejus quasi matris uberibus pendere se gaudeat.
Notat S. Ambrosius, lib. De Isaac et Anima, cap. VIII, hanc gnomen in Cantico ter iterari, secundum tres gradus et status animæ : anima enim sancta primo est incipiens, secundo proficiens, tertio per-
fecta. Incipienti dicitur, cap. II, vers. 16 : « Dilectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur inter lilia, donec aspiret dies, et inclinentur umbræ.» Proficienti dicitur cap. VI, vers. 2 : « Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi, qui pascitur inter lilia. » Tertio, perfectæ dicitur hic : «Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus. » «In primo, ait S. Ambrosius, quasi in institutione adhuc umbras videt anima, necdum verbi appropinquantis revelatione commota, et ideo adhuc ei dies evangelii refulgebat. In secundo sine umbrarum confusione odores pios carpit. In tertio jam perfecta requiem in se verbo ministrat, ut convertatur super eam, et caput suum reclinet atque requiescat, meritoque jam tenens quem antea quæsitum invenire non poterat, invitat ad agrum suum dicens, Cantic. cap. VII, 11 : Veni, frater meus, exeamus in agrum, requiescamus in castellis. »
Addit Justus : « Ad me conversio ejus, » ut scilicet meas preces exaudiat, utque mea bona opera et merita remuneretur, præmietque in cœlo, ait Philo. Sic in Vita S. Brigittæ legimus Christum illi apparentem dixisse : « Esto sponsa mea : » cui illico ipsa acquiescens, a sæculo aversa, totaque ad Christum conversa habitum mutavit et vitam : atque ab eo tempore per annos 28, colloquiis cœlestibus fruita est, multasque profundorum Dei arcanorum revelationes habuit, quæ etiamnum exstant, et a pluribus insignibus theologis magna cum sapientiæ et pietatis laude approbatæ sunt. Sic et de B. Theresia scribit noster Franciscus Ribera, nobilis S. Scripturæ interpres, lib. V Vitæ ejus, cap. X, sæpius ei divinam majestatem magno amoris indicio dixisse : « Jam tu es mea, et ego sum tuus.» Et alia vice : «Ex nunc eris mihi sponsa, deinceps meum honorem respicies, non tantum ut tui creatoris, et tui regis, et tui Dei, sed ut tui veri sponsi. Deinceps honor meus erit tuus, et honor tuus erit meus. » Et rursum : « Quia mihi es desponsa, hinc quidquid habeo, tuum est, ideoque tibi dono omnes dolores et labores quos pertuli, ac per illos quasi per rem propriam, postula a Patre quod voles. »
Anagogice Philo conversionem Christi interpretatur ejus reditum ad judicium : «Ego, inquit, serviam Filio Dei, et ipse affatim me remunerabitur, cum in secundo illo adventu cœlitus descenderit judex sessurus omnium atque discussor, congregans mortales omnes a quatuor angulis terræ per lumen et officium angelorum. Sed illi primum convertamur oportet, et ille ad nos, sicut scriptum est, Psalm. CXIV, 7: Convertere ad me, filia, etc. Et alibi, Zachar. I, 3: Convertimini ad me, et ego ad vos convertar. Sed ipse primus nos attrahat necesse est, ipse se primum offerat nobis oportet: tunc enim convertemur ad illum et sanabimur, juxta illud, Jerem. XVII, 14: Sana me, Domine, et sanabor : salva me, et salvus ero, etc.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Primo, Honorius apposite ad genuinum litteræ sensum hæc verba tribuit B. Virgini oranti filium pro Judæorum conversione : «Ego, inquit, dilecto meo » pro vobis preces effudi, « et ad me conversio ejus, » hoc est, per me voluit vos ad misericordiam converti. Secundo, Guilielmus hæc adaptat B. Virgini astanti Christo crucifixo : « Plane, inquit, ego dilecto meo per maternum commoriebar affectum, ita ut ejus in me martyrium redundaret, et quasi commartyrem faceret. Ego tunc dilecto meo ad declarandam mei in ipsum amoris quantitatem, et ejus ad me tunc conversio facta est ad declarandam filialem ejus charitatem: quantum enim me diligeret in ipso passionis articulo præclare ostendit, cum videns me piam matrem et discipulum stantem, quem diligebat, ad me de cruce conversus dixit mihi, Joan. XIX, 26 : Mulier, ecce filius tuus; discipulo autem : Ecce mater tua. Plane illius ad me in tanta non falsorum acerbitate dolorum tam filialis conversio, quam filialem in me animum gereret, insigniter declarabat. » Vide dicta cap. II, vers. 16, et cap. VI, vers. 2.
VERS. 11. VENI, DILECTE MI, EGREDIAMUR IN AGRUM, COMMOREMUR IN VILLIS.
Hebræa et Syrus, pernoctemus in villis; Arabicus, egredieris et commoraberis in villis. Sulamitis, sive Synagoga novella Christi sponsa sponsum a se jam inventum, et ex agro tendentem in urbem revocat ad agrum, puta ad rus aliquod proprium, ut ibi secretius, familiarius atque plenius cum eo colloquatur et conversetur. Porro Chaldæus vertit : « Quando peccaverunt populus domus Israel, transmigrare eos fecit Dominus in terram Seir regionis Idumææ. Dixit cœtus Israel: Obsecro te, Dominator totius sæculi, suscipe orationem meam: ego coram te in urbibus transmigrationis meæ et provinciis populorum. »
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Synagoga in fine mundi convertenda ad Christum rogabit eum, ut secum in agros et villas prodeat, tum ut ab urbano strepitu et turba semota liberius orationi et colloquio ipsius vacet, tum ut agrestes et rusticanos homines aliosque extra Jerusalem in pagis et villis degentes, ad fidem Christi per ejus opem et gratiam convertat : ita Honorius, Delrio, Hortolanus et alii. Sic Christus, dum viveret, obibat vicos et castella, evangelizans regnum Dei : rusticani enim, utpote simplicis, rudis et innocentis vitæ, aptiores sunt evangelio; unde Christus ait, Matth. XI, 5 : « Pauperes evangelizantur. » Et Isaias, cap. XLIII, vers. 20 : «Glorificabit me bestia agri, dracones et struthiones : quia dedi in deserto aquas, flumina in invio, ut darem potum populo meo, electo meo. Populum istum formavi mihi, laudem meam narrabit. »
Docet ergo hic Spiritus Sanctus rusticos, viles, et plebeios non esse negligendos, sed catechistas et concionatores debere tam iis, quam civibus et nobilibus prædicare verbum Dei, imo iis, utpote rudioribus, erudiendis diutius oportere immorari, donec doctrinam et præcepta vitæ christianæ capiant et imbibant : hoc significat to commoremur. Ita Theodoretus et tres Anonymi, ac S. Ambrosius, De Isaac, cap. VIII, quem audi : « Supra ad hortum invitabat, hic ad agrum habentem non solum florum gratiam, sed etiam triticum et hordeum, hoc est solidarum frumenta virtutum, ut fructus ejus aspiciat. Qua ratione autem exire cum in agrum vellet, intellectus manifestus est, ut quasi bonus pastor pascat gregem suum, lassos allevet, revocet errantes. Ergo quasi perfecta anima non pro se, sed pro aliis intervenit, ut de sinu Patris exeat, ut procedat foras tanquam sponsus de thalamo suo egrediens currat viam, ut infirmos lucretur. » In libro autem III De Virginit.: « Audite, ait, quid dicat sacrosancta Ecclesia, Cantic. VII, 11: Veni, frater meus, exeamus in agrum, requiescamus in castellis. »
Audi et Hugonem Victorinum, Institut. monast., De Claustro animæ, VII: « Egreditur, inquit, animus a contemplatione ad sui circumspectionem; egreditur a cura sui ad agendam curam proximi, ut consoletur pusillanimes, corripiat inquietos, ut fiat ager virtutum, qui prius fuerat veprium et spinarum. Commoremur in villis, id est in illis qui sunt villani, id est rudes et tardi ad percipienda documenta curiæ Christi. » Eadem habet Rupertus.
Symbolice S. Gregorius per egressum Christi in villas, accipit ejus egressum e cœlo in terras per incarnationem: « Ager, inquit, teste veritate, Matth. XIII, 28, est hic mundus; in agrum vero sponsus cum sponsa egreditur, quando Verbum Dei carne suscepta in thalamo Virginis mundo monstratur. In villis commoratur, quando gentes per fidem visitat, quam recipientibus largitur. » Hac de causa Christus non in urbe, sed rure, puta suburbano bethlehemitico quasi puer rusticanus nasci voluit : cujus imitatione ibidem vitam agere et peragere voluit S. Hieronymus, S. Paula, S. Eustochius, magnaque pars nobilitatis romanæ. Unde S. Hieronymus: « Mihi, inquit, oppidum carcer est, solitudo paradisus. »
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Anima sancta amat agros, id est solitudinem, ut in ea liberius orationi et contemplationi vacet; ut ex ea ardorem et zelum prædicandi etiam rusticis, rudibus et pauperibus, quem Christus ostendit, concipiat : ita Honorius, Delrio et alii. Unde noster Alcazar per agros et villas accipit exteras regiones, ut Japoniam, Sinas, Cinaloam, in quas proficisci ambiunt religiosi apostolici, ut gentes derelictas et barbaros ad Christum convertant, eo quod hoc Christo gratissimum esse sciant.
Audi Cassiodorum : « Jam, inquit, mysterio ascensionis, assumptum hominem ad cœlos sublevasti; sed veni divinæ majestatis præsentia me sæpius visitando, egrediamur in agrum mundi hujus : prædicemus tuæ incarnationis fidem mundo : in villis ac pagis commoremur, ipsis quoque paganis fidem tuam annuntiantes. » Addit Cassiodorus : «Nemo nescit paganos a villa dictos, quia πάγος græce, villa dicitur latine; inde pagani dicti, quia longe sunt a civitate Dei: » licet alii aliud pagani dent etymon; hinc et symbolice Philo: Sponsus Christus, ait, pernoctavit in villis, cum in agrestibus Judæorum mentibus, duris et obstinatis animis, pervicacissimisque et sævis cordibus ad noctem usque mortis peregrinus, invisus, et perosus fuit. Melius hæc accipias de Judæis ad Christum jam conversis, et in fine mundi convertendis.
Anagogice S. Ambrosius, orat. De Obitu Valent. hæc accipit de egressu animæ e corpore, et migratione in cœlum : « Venisti, inquit, eo ubi diversarum virtutum fructus pro singulorum meritis deferuntur, ubi abundant meritorum præmia. Exeamus ergo in agrum, in quo non vacuus labor, sed fœcundus est proventus gratiarum. Quod in terris seminasti, hic mete: quod ibi sparsisti, hic collige. Aut certe veni in illum agrum, qui est odor Jacob, hoc est, veni in gremium Jacob, ut sicut Lazarus pauper in Abrahæ sinu, ita etiam tu in Jacob patriarchæ tranquillitate quiescas: sinus enim patriarcharum recessus quidam est quietis æternæ. Requiescamus in castellis, ubi requies est tutior, quæ septo cœlestis refugii munita atque vallata non exagitatur sæcularium incursibus bestiarum. » Sic et Honorius.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Jam dicta apprime competunt B. Virgini, quæ zelo animarum flagrantissima, omnium etiam agrestium et vilium hominum salutem impense desiderat et procurat, ideoque excitat viros apostolicos, qui eis prædicent, viamque salutis ostendant; Guilielmus tamen hæc accipit de B. Virgine suadente apostolis, ut occiso a Judæis Stephano, ab iis tanquam a perfidis et evangelio resistentibus egrediantur in villas gentium, illisque Christum annuntient. Idem habet Rupertus.
VOX SPONSÆ Veteris et novæ, hoc est Ecclesiæ et Synagogæ.
VERS. 12. MANE SURGAMUS AD VINEAS, VIDEAMUS SI FLORUIT VINEA, SI FLORES FRUCTUS PARTURIUNT, SI FLORUERUNT MALA PUNICA : IBI DABO TIBI UBERA MEA.
MANE SURGAMUS (ut eamus) AD VINEAS, VIDEAMUS SI FLORUIT VINEA, SI FLORES FRUCTUS PARTURIUNT, SI FLORUERUNT (Aquila, se aperuerunt: flores enim mali punici se pandunt) MALA PUNICA : IBI DABO TIBI UBERA MEA. — Vatablus, ibi meum amorem erga te profundam. Pro si flores fructus parturiunt, Septuaginta vertunt, si floruit propago; Philo, si floruit cyprus: ipse enim pro κυπρισμός, id est propago, legit κύπρος, id est cyprus; Pagninus, si aperuit se uva parva; Vatablus, uva recens aut parva : hebraice enim est סמדר semadar, de quo dixi cap. II, vers. 13 et 15. Pro mala punica, Arabicus vertit montes : alludit ad morem Salomonis, qui, ut a curis urbis et regni animum sevocaret, mane in rus et vineas proficiscebatur. « Curru, ait Josephus, lib. VIII Antiq. cap. VII, mane vectari delectabatur in prædium nomine Hetan, hortis et inductis fontibus amœnum : » mane enim horti et vineæ sunt amœnissimi.
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Est hæc vox sponsæ antiquæ, puta Ecclesiæ gentium, quæ novellæ sponsæ, puta Synagogæ Judæorum, recens conversæ (id est convertendæ ab Elia) congratulatur, ejusque consilium approbat : imo sponsum Christum adhortatur et invitat, ut novellæ sponsæ sororis suæ votis morem gerat. Aut potius Ecclesia vocem suam hic cum Synagoga conjungit, ac utraque simul jam adunata, unaque sponsa, puta Ecclesia, effecta, Christum sponsum obsecrat, ut secum in villas et vineas concedat, ut reliquias Judæorum et gentium ab Antichristo vel seductas, vel perculsas ad Christum unanimi consensu traducant, præsertim mortuo et occiso jam Antichristo : tunc enim ejus fraudes, et fallaciæ, vanæque spes detegentur; tunc pariter cessabit ejus metus et persecutio : quare facile tunc erit ab eo seductos, vel exterritos ad Christum revocare : ideoque Deus post Antichristi mortem concedet lapsis tempus aliquod pænitendi, differetque diem judicii, uti dixi Daniel. XII, 12. Ait ergo : Mane surgamus ad vineas, id est visitemus particulares Ecclesias. Videamus si floruit vinea, id est si Ecclesia hierosolymitana et judaica, quæ Synagogæ summe est cordi, in fide Christi floreat. Si flores fructus parturiunt, id est si bona Christi et salutis semina, quæ prædicatores mei Judæis et gentibus injecerunt, et in eorum mentibus quasi se-
minarunt, quæque in flores bonorum desideriorum eruperunt; si, inquam, hæc semina fructus bonæ et efficacis operationis parturiant. Si floruerunt mala punica, id est charitatis et martyrii, ait Angelomus, desideria, fructus et opera. Ibi dabo tibi ubera mea, ubera scilicet sanctæ doctrinæ dabo tibi, o dilecte mi, non sugenda ut a filio, sed ut a sponso amplexanda, dandaque tuis fidelibus, Judæis et gentibus, ut illa sugant, iisque nutriantur in fide et pietate christiana : ita S. Gregorius, Philo, Justus et alii hæc accipiunt de Ecclesia invitante Christum, ut particulares suas Ecclesias visitet. Rursum dabo tibi ubera, id est cor meum et amores meos, ut vertit Vatablus. Vide quæ de uberibus dixi, cap. I, vers. 1.
Particulatim vero de Ecclesiis Judæorum in fine mundi visitandis hæc accipit Honorius : « Nox, ait, fuit tempus persecutionis Antichristi : mane vero tempus pacis post mortem ejus; mane ergo sponsus et sponsa ad vineas surgunt, qui quasi in nocte dormierunt, dum se post necem Antichristi ad faciendas Ecclesias erigunt, vel sub eo destructas renovant, vel dispersas congregant, quas sub eo destrui viderunt, sed quasi dormientes non restiterunt. At nunc dicit : Videamus si floruit, etc. Per prædicatores faciamus eos videre, si vinea scilicet Synagoga in fide floruit, ut eam imitentur, si florentes in fide opera fidei exsequentur, ut illos imitentur; si imitatores martyrum in patientia florent, ut eos imitentur. In illo agro proferam ad honorem tui omnem doctrinam utriusque legis, quæ sunt ubera mea; ut rudes in fide sugant inde lac doctrinæ.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Mane, inquit Philo, est quando adest gratia præveniens, per quam anima a tenebris ignorantiæ Dei et cæcitatis mentis, ac a nocte delictorum vocatur in admirabile lumen religionis et pietatis; tunc vineæ et arbores, id est habitus virtutum, suos producunt flores et fructus sanctarum operationum. Angelomus per florem vineæ accipit fidem cordis, per fructus oris confessionem, per mala punica sanguinis pro fide profusionem.
Anagogice Honorius : « Mane, inquit, surgit Ecclesia ad vineas, dum se erigit ad supernas Ecclesias. Totum quippe tempus hujus sæculi est quasi nox ad comparationem futuri sæculi. Dies autem judicii est quasi mane æternæ diei, quæ melior est super millia annorum; vel vita cujusque hominis est quasi nox, mane autem vita futura : in quo mane quisque fidelis surgit ad vineas, dum post mortem pervenit ad cœlestes Ecclesias. Ibi videt flores vineæ, florum fructus, et flores malorum punicorum, id est præmia fidelium et donorum, quæ dabuntur bene operantibus, et mercedem, quæ recompensabitur
martyribus. Ibi dabit Ecclesia Christo sua ubera, quia doctores utriusque legis repræsentabit in æterna gloria.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Beata Virgo visitat Ecclesias et visitabit eas in fine mundi, ut fructus virtutum proferant: « Floret vinea, id est Ecclesia, ait Guilielmus, in inchoantibus : flores ejus fructus parturiunt in proficientibus. Tuum vero est utrumque videre, id est approbare in beneplacito tuo, sed multo magis flores malorum punicorum, id est decus et devotionem martyrum propter te proprio cruore rubentium. Ibi dabo tibi ubera mea, id est, in Ecclesia gentium dabo tibi, quæ et in Ecclesia Judæorum olim tibi dedi, ubera mea. Vere apud Judæos dedi tibi ubera corporalia ad pascendum te : porro in Ecclesia gentium dabo tibi ubera mea spiritualia ad pascendos tuos : spiritualiter enim pascam parvulos tuos lacte maternæ pietatis; olim pavi lacte corporali pro veritate carnis. Denique pro eo quod tibi sum mater corporalis, ero tui mater spiritualis, materna charitate quasi proprios parturiens filios, donec plenius formeris in eis, materna ibidem cura nutriens eos, donec usque in virum perfectum grandescas in eis. Totum autem hoc faciam, eos tibi assidue commendando, et augmenta gratiarum eis piis a te precibus impetrando. »
VERS. 13. MANDRAGORÆ DEDERUNT ODOREM. IN PORTIS NOSTRIS OMNIA POMA : NOVA ET VETERA, DILECTE MI, SERVAVI TIBI.
THE MANDRAKES HAVE GIVEN THEIR FRAGRANCE. AT OUR GATES ARE ALL MANNER OF FRUITS (the Septuagint: nuts; Philo: fruit-bearing shrubs; in Hebrew it is מגדים megadim, meaning delights, lovable things, delicacies, such as elegant fruits): NEW AND OLD, MY BELOVED, I HAVE KEPT FOR YOU. — The Hebrew reads: I have hidden for you: so Aquila and Symmachus. The phrase "at our gates" some refer to the mandrakes, but others better refer it to the fruits which follow; hence the Arabic: all the fruits of trees standing at our doors. For "mandrake," as our translator renders it, the Septuagint, Aquila, the Chaldean, Aben-Ezra, Vatablus, Pagninus and others — the Hebrew is דודאים dudaim, which word alludes to dodim and daddim, that is, breasts, because mandrakes have the appearance of breasts: hence Sixtus of Siena, Book V of the Library, Chapter CIX, incorrectly translates dudaim as lilies; Rabbi Solomon as jasmine; others as form; others as violet. Oleaster at Genesis XXX, 14 holds it to be a small flower called lily of the valley. There is an allusion here to Rachel, who, receiving from Leah the mandrakes that her son Reuben had found in the field, yielded to her the husband Jacob, Genesis XXX, 14: see what was said there. Hence the mandrake has the power of inducing love, and therefore it is called circæa [the plant of Circe]
MANDRAGORÆ DEDERUNT ODOREM. IN PORTIS NOSTRIS OMNIA POMA (Septuaginta, nuces; Philo, fructiferæ arbusculæ; Hebraice est מגדים megadim, id est delicias, amabilia, delicata, qualia sunt poma elegantia): NOVA ET VETERA, DILECTE MI, SERVAVI TIBI. — Hebræa, abscondi tibi : ita Aquila et Symmachus. To in portis multi referunt ad mandragoras, melius alii ad poma, quæ sequuntur; unde Arabicus, omnes fructus arborum stantes ad januas nostras.
Pro mandragora, ut vertit Noster, Septuaginta, Aquila, Chaldæus, Aben-Ezra, Vatablus, Pagninus et alii, hebraice est דודאים dudaim, quæ vox alludit ad dodim et daddim, id est ubera, quia mandragoræ speciem habent uberum : quare perperam dudaim Sixtus Senensis, lib. V Biblioth. cap. CIX, vertit lilia; R. Salomon, jeseminum; alii, formam; alii, violam : Oleaster in Genes. XXX, 14, censet esse flosculum, qui vocatur lilium convallium. Alludit hic ad Rachelem, quæ a Lia accipiens mandragoras, quas in agro invenerat ejus filius Ruben, concessit ei maritum Jacob, Genes. XXX, 14 : vide ibi dicta. Hinc mandragoram habere vim conciliandi amorem, ideoque circæam
PRIMUS SENSUS ADEQUATUS, De Christo et Ecclesia.
Mandragoræ cum suis pomis in vere aspectu pulchræ et raræ sunt, olfactui odoratæ, gustui insipidæ, ait S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. XXXVI; sed in Judæa, ut aiunt, sapidæ, capiti soporiferæ, vim habent refrigerandi, speciem quamdam habent in radice corporis humani, dempto capite; unde Pythagoras mandragoram vocabat anthropomorphon, id est homini similem : vide Dioscoridem, lib. IV, cap. LXXI, et Galenum, lib. VII Simplic. medicam. Mandragoræ ergo significant turbam Judæorum et gentium cujus caput fuerat Antichristus, quæ, eo mortuo, manebit acephala, id est sine capite, sed in perfidia et peccatis suis sopita; hæc ad vocem prædicatorum evigilabit, ac suavem fidei et pietatis odorem exhalabit. Sensus igitur est, q. d. En tibi, o Christe sponse, mandragorarum odor, quarum frigus hactenus noxium, et odor gravis fuit, quæ steriles ipsæ, et quasi expertes vitæ mortis somno consopitæ jacuerant, humani denique busti potius, quam veri hominis effigiem præbebant, et præter hanc mutilam speciem nihil hominis obtinebant. Legamus illas, maturuerunt: statui tibi soli eas colligere, et vesci tecum : interea vescere fructibus, quos tibi seposui in corde meo, et ad manum habeo omne genus fructuum hornorum et annosorum, deliciis tuis repositorum asservavi. Hæc in portis, id est in ipso domus ingressu et ipso aditu, in promptu et ad manum sunt.
Ita Delrio per nova et vetera significat utriusque populi, scilicet gentium et Judæorum bona opera; aut, ut Hortolanus, mysteria utriusque Testamenti Novi et Veteris, quæ Christo, id est Christi fidelibus offeruntur, cum per portam baptismi in ejus civitatem, puta Ecclesiam, ingrediuntur.
Symbolice vero, ut Cassiodorus, Aponius, Beda, quod per Christum et in Christo omnia illa
impleta sint, et in dies impleantur. Addit Theodoretus : « Veteris, inquit, Testamenti præcepta et Novi Testamenti mandata, quæ a matre mea Spiritus Sancti gratia accepi, servavi tibi, et depositum integrum custodivi. » Sic ait Christus, Matth. XIII, 52 : « Omnis scriba doctus in regno cœlorum, similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera, » puta mysteria, dona et opera legis evangelicæ et mosaicæ, uti explicant Patres : ita Aponius, Anselmus, Delrio hæc accipiunt de Judæis et gentibus convertendis in fine mundi. Audi Honorium : « Sunamitis (instar Ruben) de castris egressa invenit Mandragoram, regiam puellam sine capite in agro jacentem : cui nimium compassa et ad regem regressa obnixe supplicat, ut secum eat, miseræ subveniat. Per Mandragoram intelligitur multitudo infidelium, cujus caput erat Antichristus, qui est caput omnium malorum; sed caput amputabitur, quando Antichristus occidetur; hanc videns Ecclesia sine capite, optat eam sibi in fidem Christi sociari et capite Christo sublimari: O dilecte, inquit, quem præ omnibus diligo, qui ad me per gratiam venisti, et per præsentiam donorum visitasti, veni etiam nunc per gratiam ad multitudinem infidelium, et visita eam per præsentiam charismatum, et per prædicatores egrediamur in agrum mundi, et spargamus per populos semen verbi Dei, tu inspirando, ego prædicando et operando, et docendo; diu commoremur in villis, in pagorum conventiculis, mane surgamus ad vineas, hoc est mature faciamus Ecclesias. »
Huc accedit Chaldæus, qui hæc accipit de Judæis Messiam suum agnituris, scilicet per Eliam in fine mundi : hos enim longo ignorantiæ et perfidiæ sopore, imo lethargo per tot sæcula laborantes apposite repræsentant mandragoræ, quæ soporem conciliant, ideoque dantur iis, qui secandi vel urendi sunt, ut dolorem non sentiant, teste Dioscoride, lib. IV, cap. LXXI. Sic ergo vertit Chaldæus : « Et cum fuerit voluntas a facie Domini, ut redimat populum suum captivitate, dicetur Regi Messiæ: Jam completus est finis captivitatis, et meritum justorum suave est coram me, sicut odor balsami, et sapientes generationum constituti in portis gymnasii operam dant verbis scribarum et verbis legis; nunc surge, suscipe regnum quod reposui tibi. »
Aliam proprietatem mandragorarum assignat S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 19, vers. 4, quod aliæ sint mares, aliæ feminæ, et hæ gravis sint odoris, sic Judæi et gentes etiam corporaliter fœtent, sed fœtorem istum aqua baptismi abluti deponunt, uti experientia constat. Audi S. Ambrosium : « Plerique discernunt quemdam inter mandragoras sexum, ut et mares putent esse et feminas, sed feminas gravis odoris. Significat ergo gentes, quæ ante fœtebant, cum essent infirmiores, evirata quadam imbecillitate perfidiæ, boni odoris fructus ferre cæpisse, postquam in
adventum Domini crediderunt. » Denique mandragoræ, quia frigus, torporem, tarditatem et somnum inducunt, notant tardos, negligentes et somnolentos: hi enim vulgari sermone dicuntur bibisse mandragoram vel helleborum; quare dum hi per gratiam Dei somnum excutiunt, dicuntur mandragoræ quasi post somnum hyemis in vere experrectæ dedisse odorem suum. Apte ergo id hic tribuitur Judæis et gentibus tarde et sero, puta in fine mundi convertendis : hi enim longas suæ tarditatis et soporis moras abrumpent, et diligentiæ ac fervoris suavem acremque dabunt odorem et fragrantiam; unde subdit : « Omnia poma nova, et vetera servavi tibi : » vetera enim sunt veteres christiani, nova sunt novi, puta veteres Judæi per Eliam innovandi, et in fine mundi ad Christum convertendi. Denique nonnulli per nova opinantur hic notari novi orbis, puta Americæ, ab Americo Vesputio et Christophoro Columbo inventionem, et conversionem ad Christum: novus enim hic orbis continens Peruanos, Mexicanos, Brasilios, Chilenses, etc., est dimidium totius orbis, ut patet ex globo cosmographico: quare ipse est in portis, id est in limitibus et finibus terræ olim cognitæ : nam plane ante annos 140 fuit incognitus, nec quidquam de Christo eo usque audierat; jam vero per religiosos S. Dominici, S. Francisci et Societatis Jesu, totus pene subjacet Ecclesiæ: sic in India orientali hoc sæculo et præcedenti mire per eosdem propagatur fides apud Japones, ubi plurimi pro fide certant usque ad martyria lentorum ignium, apud Sinenses, Moucenses, Ceilanos. Sane Thomas Bozius, tom. I, signo 20, audet asserere, unum Franciscum Xaverium plura apud Indos accumulasse Ecclesiæ, quam Lutherus et totus Septentrio abstulerit. Æthiopia, sive amplum illud Presto Joannis imperium cum suo imperatore et proceribus, per Societatem Jesu subdidit se romanæ Ecclesiæ, ab eaque patriarcham accepit anno Domini 1628.
SECUNDUS SENSUS PARTIALIS, De Christo et anima sancta.
Mandragora dat odorem, cum anima prius torpida, tarda, somnolenta per gratiam Dei evigilans, alacris et fervida bonam virtutum famam operando exhalat; unde S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. LVI, ait per mandragoræ odorem repræsentari bonam sanctorum famam. Eadem soporem inducit, cum anima terrenorum oblita, iis quasi indormiens cœlestia cogitat, meditatur et ambit : ita Theodoretus. Eadem fœcunditatem conciliat, ait Cassiodorus et Rupertus, cum anima charitatis, patientiæ, humilitatis, obedientiæ, cæterarumque virtutum actionibus incumbit. Eadem purgat melancholiam et pituitam, tollit nauseam, tristitias et dolores sopit, variis-
die mandragoræ in portis dabunt odorem, quæ in morte, quæ est porta vitæ, dabunt viventibus suam opinionem, dum miraculis coruscant in terris, quorum animæ vivunt in cælis; qui mandragoræ olim fuerunt, dum diabolum caput omnium malorum amiserunt, et Christum caput omnium bonorum vel justorum induerunt, et nunc ut mandragoræ multis morbis sunt medicina. Ibi omnia poma, nova et vetera sponso dilecto servavit, quia omnia opera sanctorum veteris legis et omnia opera justorum novæ legis, Ecclesia cælestis Christo recompensenda repræsentabit.
TERTIUS SENSUS PRINCIPALIS, De Christo et B. Virgine.
Mandragoræ soporiferæ symbolum sunt contemplationis, quæ mentem a terrenis curis rebusque sopit, ut tota Deo fruatur; ideoque a mysticis vocatur quies, sive somnus, de qua dixi cap. II, vers. 5 et seq. Hac excelluit B. Virgo, ac in ea omnia poma nova et vetera, id est omnes actus præteritos et præsentes Christo dilecto suo obtulit. Item « nova et vetera, » id est omnes actus factos ex præscripto legis novæ et veteris (utriusque enim præcepta exacte servavit B. Virgo) Christo dicavit. Rursum ipsa Deo offert omnes sanctos tam Novi quam Veteris Testamenti, ac in fine mundi offeret Judæos et gentes per Eliam et Enoch, convertendos, omniaque eorum dona, gratias et virtutes.
Addit Guilielmus mandragoras Christi et Virginis dedisse odorem suum, cum Christi divinitas per apostolorum prædicationem et miracula mundo innotuit: tunc enim pariter ex ea eidem innotuit matris Dei virginitas, dignitas et majestas. Ad hæc, illam omnia poma nova et vetera servavisse Christo, cum mysteria divinitatis et humanitatis Christi, quæ ipsa viderat, in corde servavit, ac suo tempore christianis ad eorum salutem et Christi gloriam patefecit: « Nam quod sine corruptione, inquit, es conceptus et editus, quod ab angelis prædicatus, quod per stellam designatus, quod a Magis mystica dona es odoratus, et hujusmodi et nova plane erant, et divinitatem tuam declarabant. Porro quod PARVULUS NATUS es, quod pannis involutus, quod lacte nutritus, et hujusmodi, vetera erant, quia de vetustate carnis erant, et hæc humanæ in te veritatem substantiæ comprobant. Ego autem, conservabam omnia hæc, conferens ea in corde meo, conferens utique nova cum veteribus, et vetera cum novis, et utrisque pariter collatis, te Deum simul et hominem comprobans, conservabam omnia verba hæc, et sic omnia poma nova et vetera, dilecte mi, conservabam tibi suo tempore promenda, et expendenda in tuos. »
Rursum per poma nova et vetera notatur donum perseverantiæ, quo omnes actus usque ad finem vitæ sanctos efficimus, Christoque dedicamus: hoc enim ingens, imo summum est Christi donum: insuper B. Laurentius Justinianus, lib. II de Spirit. animæ interitu, ante finem: « Poma vetera, inquit, habitus, nova vero actus dicit esse virtutum, per quos ad perfectionem conscenditur. Hæc proculdubio per illam scalam, quam in somnis contemplatus est S. Jacob, figurata fuit. »
Denique Philo Carpathius per mandragoras accipit doctores, « quia dum, inquit, bene scrutantur sacras Scripturas, et ex iis bonam et suaviter olentem frugem Ecclesiæ filiis parant ac mandunt, veræ fidei suavissimum odorem fructumque diffundunt. Per portas autem vires animæ ac humani corporis partes ac membra significari, ut aures, os et oculos, per quorum aditus omnia vitæ et mortis merita ingrediuntur, secundum illius propositum et voluntatem, qui corporis servitio et animi imperio utitur: Per oculos pudicitiæ castitatisque indicia; per aures, honestatis atque modestiæ; per os, gravitatis et temperantiæ ad mandatorum observantiam, facile dignoscuntur. Quare si Deum vere timemus atque amamus, pudica et honesta oculis spectamus; auribus salutaria et optima quæque percipimus. Ore sancta atque necessaria loquimur, turpibus clauduntur oculi, obscenis aures occludimus, vana et nocitura silemus. »
Anagogice Honorius: « In extremi, ait, judicio...