Cornelius a Lapide
Index
Encomium Sapientiae ex Parallelis Ethices Naturalis et Divinae
Summus ille rerum Opifex ab ipsis macrocosmi incunabulis creatae cuique naturae suam statim regulam, normam ac legem associavit, qua quaelibet suis inclusa terminis, illis constantissime se contineret, motibus sibi propriis perpetua serie ageretur, ac muniis caeteris sibi congruis stata ac perenni ratione perfungeretur; nimirum, ut universum hoc archetypum, unde ab auctore suo expressum est, quaquaversum, licet sciatica duntaxat imitatione, tenuique vestigio, referat tamen, pulcherque hic kosmos speculum nobis sit, quo aeterni illius et increati mundi pulchritudinem quadamtenus intueamur, vel certe solerti mentis indagine conjectando aestimemus. Uti enim ex ipsis hujus primordiis, et ex nihilo molimine, omnipotentem illius vim et energiam; ex multiplici adeo creatarum rerum discordi et variegata concordia, beneficam illius abyssum; ex amplo illo caeterorum omnium, tam spirituum, quam corporum complexu, aeternitatem ejusdem immensitatemque metimur, et quodam modo per umbram pervidemus: ita ex pondere eorumdem, numero et mensura sapientissimam magni illius Architecti pronoian, numerosamque et mire concinnam in eo cujuslibet rei harmoniam, mirari et suspicere licet, quae et primitus quamlibet universi hujus partem, immotis plane modis, et secum, et compari cuivis parti alteri amicissime devinxerit, et amicum hocce vinculum jugi sui influxu indivulse servet et tueatur: quo fit ut vel primum, vel praecipuum universi ornatum, et kosmou decus, ipsa sapientiae lex et norma jure sibi arroget, definiat et circumscribat. Idem ille Opifex, mundi melioris origo, microcosmo, homini dico, qui mole quidem universo est inferior, natura vero et ratione longe superior, ab ipsa jam olim ejus infantia, similem ei legem congrue adaequando indidit, nobilem illam, divinam, et ab aeternis illis viventibusque in ipsomet Deo rationibus expressam; quae proinde tanto caeteris omnibus praestat, quanto rationale hoc animal, cui propria est, caeteris omnibus corporeis eminet et antecellit: quo fit ut homini inter omnia naturae cimelia, monile hoc sapientis ordinis et legis, maximo sit ornamento, pariter et commodo. Homini enim, qui rationale est animal, nihil aeque dignum est, quam rectam rationem, quasi datam sibi a Deo facem, ubique viae ac vitae ducem sequi, hujus lege mores formare, honestas actiones colere, laedere neminem, Deo cultum, quem debeat, impendere; denique bene beateque vivere.
Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, canit Psaltes Psal. IV. Porro haec Ethices documenta cum sint, utique Ethicam humanae naturae aequaevam, moderatricem et altricem, principes inter scientias allegendam perfacile censeret is, cui sanum a sana natura foret judicium.
Verum, quia operante illo, qui primum hominem de primo integritatis, vitae et sapientiae culmine dejecit, Satanico spiritu, mortales vitiatae naturae semina sectantes, a recto vivendi tramite magis magisque sua sponte declinant, ipsique se sauciant in dies gravius, cum naturam Protoplasti peccato sauciam, ipsi novis quotidie plagis additis plane hebetant, convulnerant et obruunt (tanto luitur vetita cupido), eo factum est ut fuscata, et nebulis errorum praestricta, sopita multis in rebus haec sapientiae cognitio jaceat, in diesque perstringatur magis, quando majus semper majusque rationi velum cupidinis appetitus praetendit, justaque laesi Numinis vindicta fit, ut poenales caecitates super illicitas cupidines spargantur; quo fit ut sapientiae, ejusque legis ac dictaminis notio nunc magis quam ante sit necessaria; et tamen nobis, ceu noctuis ad patulam solis lucem caligantibus, minus hujusmodi appareat.
Quocirca Deus optimus maximus, lapsus et errores hominum miseratus, ex alto misit sapientiam, Ethicam, inquam, tum naturalem, tum sacram et divinam, ejusque doctores et magistros, qui hominibus verum suae legis ac virtutis iter commonstrarent, illoque ipsos recto tramite ad felicitatem, beatamque in coelis vitam quasi manu deducerent. Quare sapientiae hujus divina est dignitas, aeque ac necessitati compar utilitas. Quod ut plenius et clarius commonstrem, subjungam sextuplex sapientiae encomium, ex septuplici sapientiae, sive Ethicae profanae et sacrae parallelo depromptum. Si enim Ethica profana Philosophorum orbi tanto fuit splendori et commodo, quanto erit Ethica sacra et divina hagiographorum Salomonis et Siracidis, qui Philosophos omnes tanto intervallo transcenderunt, quanto Angeli homines, viri pueros, fides rationem, gratia naturam, coeli terram, virtus coelestis terrestrem, res divinae humanas superant et transcendunt!
Laus Prima: Ab Origine Sapientiae
Prima ergo sapientiae, sive Ethices, laus est ab origine. Ethices naturalis origo est natura, nimirum, Deus, quatenus ipse, ut ille ait, est uti fortuna fortunans, ita et natura naturans, puta auctor et conditor naturae. Plato in Protagora docet artes illas, quae humanis serviunt usibus, ut vitam hanc sanam et incolumem tueamur, ab hominum sagaci industria adinventas fuisse; illas vero, quae ad bene beateque vivendum mortales quasi manu ducerent, altiorem humana habere originem, diisque potius quam hominibus esse prognatas: cujus sententiam secutus Cicero lib. De Oratore, philosophiam, quam parentem omnium benefactorum, ac medicinam et culturam animi definit, matrem artium, et inventum deorum nuncupat: quia nimirum ipsa communis, aeque ac privatae vitae optima est magistra, sine qua nemo rectam rationem intelligat, nemo felicitatem assequatur; ideoque sapienter homini a Deo praecautum fuisse admirabili hoc sapientiae dono. Quare ad hoc excolendum oportere cuilibet, quantum negotia permittunt, philosophari, et hanc praecipuam vitae functionem ducere. Haec Plato de sapientia et Ethica naturali.
Sapientiae vero, sive Ethices supernaturalis et divinae origo est Deus, quatenus ipse est auctor gratiae, virtutis, gloriae caeterorumque bonorum supernaturalium et divinorum. Id initio operis palam praedicat noster Siracides: Omnis sapientia, ait, a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est ante aevum. Idem proclamat primus Ethices sacrae doctor et scriptor, S. Job. XXVIII, 12: Sapientia, inquit, ubi invenitur? et quis est locus intelligentiae? Nescit homo pretium ejus, nec invenitur in terra suaviter viventium. Abyssus dicit: Non est in me; et mare loquitur: Non est mecum. Non adaequabitur ei aurum, nec topazius, etc. Deus intelligit viam ejus, et ipse novit locum illius. Et dixit homini: Ecce timor Domini, ipsa est sapientia; et recedere a malo, intelligentia. Baruch vero eleganter et pathetice cap. III, 14: Disce, ait, ubi sit prudentia, ubi sit virtus, ubi sit intellectus, ut scias simul ubi sit longiturnitas vitae et victus, ubi sit lumen oculorum, et pax. Quis invenit locum ejus? et quis intravit in thesauros ejus? Ubi sunt principes Gentium, et qui dominantur super bestias? Qui in avibus coeli ludunt, qui argentum thesaurizant et aurum, et non est finis acquisitionis eorum? Exterminati sunt, et ad inferos descenderunt, et alii loco eorum surrexerunt. Viam autem disciplinae ignoraverunt. Non est audita in terra Chanaan, neque visa est in Theman, etc. Quis ascendit in coelum, et accepit eam, et eduxit eam de nubibus? Quis transfretavit mare, et invenit illam? Non est qui possit scire vias ejus; sed qui scit universa, novit eam, et adinvenit eam prudentia sua; qui praeparavit terram in aeterno tempore: qui emittit lumen, et vadit; et vocavit illud, et obedit illi in tremore. Stellae autem dederunt lumen in custodiis suis, et laetatae sunt; vocatae sunt, et dixerunt: Adsumus, et luxerunt ei cum jucunditate, qui fecit illas. Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius adversus eum. Hic adinvenit omnem viam disciplinae, et tradidit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est; quando, scilicet, Deus homo factus humanum os assumpsit, ut hanc sapientiam e coelis allatam homines doceret, et eructaret abscondita a constitutione mundi. Quocirca Sapientia, quasi prima et princeps Dei filia ita seipsam depraedicat Eccli. XXIV: Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam. Ego feci in coelis ut oriretur lumen indeficiens, et sicut nebula texi omnem terram. Ego in altissimis habitavi, et thronus meus in columna nubis. Et Prov. VIII, 22: Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum, et ex antiquis, antequam terra fieret, etc.
Laus Secunda: Ab Usu et Fructu Sapientiae
Secunda laus sapientiae, sive Ethices, petitur ab ejus usu, commodis et fructu: naturalis enim format, componit, regit et dirigit actiones omnes naturales, tam proprias cujusque per Ethicam propriam, quam communes, sive domui et familiae, per oeconomicam; sive toti regno, vel reipublicae ad illam rite gubernandam, per politicam. Tritum est illud Neoptolemi apud Ennium, “Philosophos principes esse oportere:” quod mature perspiciens adeo adamavit Marcus Antoninus imperator, ut, cum politiam, dignissimam Ethices partem, Lucio Volusiano praeceptore didicisset, eique etiamnum existens Imperator accurate vacaret, Philosophi cognomine gloriaretur. Antoninum non ita multo post orbis monarcha secutus est Severus, qui eamdem philosophiam a Serbidio Scaevola accepit. Post eum Alexander apprime hanc perdidicit, utpote cujus tutor ac praeceptor fuerit Ulpianus, Ethices jurisque scientissimus. Denique magnus ille Trajanus, quo nemo Augustorum celebratur melior, juris divini humanique, prae sui aevi Imperatoribus, scientissimus, novique conditor, et antiqui custos, ait Victor, Neratium Jureconsultum, totius moralis disciplinae peritissimum, successorem sibi legit. Quid? quod Imperator in Codice, ubi legum oracula firmat, Philosophum se indigitat?
Porro Philosophi nomen communi jam usu multis datum disciplinis scimus; at olim uni Ethico erat proprium: caeteri enim non Philosophi, sed Sophistae nomine censebantur; qua phrasi Aristoteles subinde usus: “In Philosophia, ait, hoc diximus,” Ethicam intelligens. Cui vero in mentem veniat, aliam ab hac Platonem, quem in Tusculanis Quaest. sequitur Tullius, sua illa descriptione complexum, qua Philosophiam, meditationem mortis, divinorum humanorumque cognitionem, similitudinem Dei statuit et definit; aut Senecam, quando Philosophiam ait informare vitam, actiones regere, mores instruere? Hanc Persarum reges excoluisse argumento est, quod nullus apud eos eligebatur rex, qui non ante accurate Magorum praecepta et disciplinam percepisset: quo factum, ut et ipsi reges Magi essent, ac dicerentur, Magosque domi forisque ad latus a consiliis haberent ac circumducerent. Porro Magi iidem sunt, qui apud nos Sapientes aut Philosophi, ab Hebraea voce haga appellationem sortiti, et apud Isaiam, in Hebraeo textu celebres: haga enim meditari, disquirere, contemplari Hebraeis notat, maximeque moribus tribuitur. Hinc identidem in Scriptura obvium: Os justi meditabitur sapientiam; in lege ejus meditabitur die ac nocte, etc.
Quapropter apud Xenophontem Socrates generosum et heroicum asserit ingenium, cui cordi sint disciplinae Ethicae atque politicae, cui et Cyrus subscribit: imo vero censet nulli convenire imperium, qui non melior sit iis quibus imperat; melior vero qui erit, quisquis quid melius, quid honestius ex Ethica non didicerit? Hac demum imbuti apud Graecos nomothetōn et legislatorum principes, Draco, Lycurgus, Solon, respublicas constituerunt, servarunt, propagarunt. Huic insudarunt apud Romanos Numa Pompilius, Cassii, Scaevolae, Scipiones, Catones, adeoque Pontifices, Flamines, Censores, Dictatores, Duces, omnisque magistratus, quando splendorem illum imperii, aquilasque late ab oriente in occidentem solem dominantes, disciplina morali et meruerunt, auctore S. Augustino, et vero hac ipsa potius quam armis quaquaversum propagarunt. Quid, quaeso, Romana jura dilatavit magis quam priscorum illorum frugalitas, justitia, temperantia, fides in dictis et factis? Ecquid vero majorem iis venerationem, majestatem et apud omnes auctoritatem conciliavit? quae major imperio gloria, quam metuendos orbi fasces aequitate, castitate, pietate in patriam, cives, amicos splendescere? Qui secus autumat, decusque bello magis quam virtute partum, audiat Romanae historiae parentem Titum Livium, causas exsurgentis declinantisque imperii in ipso operis limine vestigantem: “Ad illa, ait, mihi per se quisque acriter intendat animum, quae vita, qui mores fuerint, per quos viros, quibusque artibus domi militiaeque et partum et auctum imperium sit; labente deinde paulatim disciplina, velut decidentes primo mores sequatur animo; deinde ut magis magisque lapsi sint, tum ire coeperint praecipites.” Age jam, eodem dimetire circino moralis disciplinae dignitatem, et Romani limites imperii; ac dispice quantam illam esse oporteat, qua culta tanto fulgore radiant imperia; qua neglecta, ceu vivido fraudata succo, marcida evanescunt et intereunt. Si igitur scientia haec sui studiosum privatim publiceque illustrem efficit, si vere hominem Deo communione quam maxime devincit, utique eam et philosophiam, et sapientiam esse, atque adeo inter primas ejus species numerari necesse est.
Ex hoc naturalis Ethices fructu et praestantia, gradu facto, aestima quanta sacrae et divinae sit majestas, pariter et utilitas: haec enim actiones omnes per virtutes non tantum componit, uti naturalis; sed et sacras facit ac divinas: similiter regimen reipublicae sacrum facit ac divinum, ut subditos a regno terrae modico ad amplissimum coeli regnum traducat et transcribat. Quocirca Ethica, juxta ac virtus, ornamentis non eget, miracula non poscit; ipsa sibi ornamentum, ipsa miraculum est. Vidit hoc mortalium omnium, Dei judicio et oraculo, sapientissimus Salomon, qui proinde optione sibi facta a Deo, ut posceret quid vellet, non aliud poposcit, quam sapientiam: poposcit, et impetravit non modo illam, sed et cum illa opes, delicias, honores et gloriam, quibus omnes omnium saeculorum reges longe superavit: Quia postulasti, inquit Deus, sapientiam ad discernendum judicium, ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit. Sed et haec, quae non postulasti, dedi tibi: divitias scilicet, et gloriam, ut nemo fuerit similis tui in regibus, cunctis retro diebus, III Reg. III. 12. Causam a prima sapientiae origine et prosapia assignat, Sap. VII, 25: Vapor, ait, est virtutis Dei, et emanatio quaedam est claritatis omnipotentis Dei sincera; et ideo nihil inquinatum in eam incurrit; candor est enim lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius. Et, cum sit una, omnia potest: et in se permanens omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et Prophetas constituit: neminem enim diligit Deus, nisi eum qui cum sapientia inhabitat. Est enim haec speciosior sole, et super omnem dispositionem stellarum luci comparata invenitur prior; illi enim succedit nox; sapientiam autem non vincit malitia. Mox, cap. VIII, sapientiae fortitudinem, amplitudinem, regimen et imperium fusius describens: Attingit, ait, a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Hanc amavi, et exquisivi a juventute mea, et quaesivi sponsam mihi eam assumere, et amator factus sum formae illius. Generositatem illius glorificat, contubernium habens Dei; sed et omnium Dominus dilexit illam, doctrix enim est disciplinae Dei, et electrix operum illius. Et si divitiae appetuntur in vita, quid sapientia locupletius, quae operatur omnia? Si autem sensus operatur, quis horum quae sunt, magis quam illa, est artifex? Et si justitiam quis diligit, labores hujus magnas habent virtutes, sobrietatem enim et prudentiam docet, et justitiam, et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus. Et si multitudinem scientiae desiderat quis, scit praeterita, et de futuris aestimat: scit versutias sermonum, et dissolutiones argumentorum: signa et monstra scit antequam fiant, et eventus temporum et saeculorum. Proposui ergo hanc adducere mihi ad convivendum.
Fructus vero quos ex sapientia certo consecuturum se sperat, subjicit: Habebo, inquit, propter hanc claritatem ad turbas, et honorem apud seniores juvenis; et acutus inveniar in judicio, et in conspectu potentium admirabilis ero, et facies principum mirabuntur me: tacentem me sustinebunt, et loquentem me respicient, et sermocinante me plura, manus ori suo imponent. Praeterea habebo per hanc immortalitatem, et memoriam aeternam his, qui post me futuri sunt, relinquam. Disponam populos, et nationes mihi erunt subditae. Timebunt me audientes reges horrendi: in multitudine videbor bonus, et in bello fortis. Intrans in domum meam, conquiescam cum illa: non enim habet amaritudinem conversatio illius, nec taedium convictus illius, sed laetitiam et gaudium.
Haec considerans, pro ea vel primitus indenda, vel coelitus augenda ardenter Deum invocat et supplicat, dicens: Haec cogitans, quoniam immortalitas est in cognatione sapientiae, adii Dominum, et deprecatus sum illum, et dixi ex totis praecordiis meis: Deus patrum meorum, et Domine misericordiae, qui fecisti omnia verbo tuo, et sapientia tua constituisti hominem, ut dominaretur creaturae, quae a te facta est; ut disponat orbem terrarum in aequitate et justitia, et in directione cordis judicium judicet: da mihi sedium tuarum assistricem sapientiam, et noli me reprobare a pueris tuis, quoniam servus tuus sum ego, et filius ancillae tuae, homo infirmus, et exigui temporis, et minor ad intellectum judicii et legum. Nam, et si quis erit consummatus inter filios hominum, si ab illo abfuerit sapientia tua, in nihilum computabitur. Tu elegisti me regem populo tuo, et judicem filiorum tuorum et filiarum; et dixisti me aedificare templum in monte sancto tuo, et in civitate habitationis tuae altare, similitudinem tabernaculi sancti tui, quod praeparasti ab initio: et tecum sapientia tua, quae novit opera tua, quae et affuit tunc cum orbem terrarum faceres, et sciebat quid esset placitum oculis tuis, et quid directum in praeceptis tuis. Mitte illam de coelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuae, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit apud te: scit enim illa omnia, et intelligit, et deducet me in operibus meis sobrie, et custodiet me in sua potentia. Et erunt accepta opera mea, et disponam populum tuum juste, et ero dignus sedium patris mei. Aurea haec oratio Salomonis a Spiritu Sancto dictata, ejusque jussu ab eodem hoc fine nobis scripto est consignata, ut eam assidue pronuntiemus, similique affectu et spiritu a Deo sapientiam efflagitemus.
Laus Tertia: Ab Auctoritate Sapientiae
Tertia sapientiae laus accedit ab auctoritate, puta ab ejus doctoribus et discipulis. De naturali res clara est, priscos Philosophos ita Ethicae inter scientias palmam dedisse, ita ei mentem animumque applicuisse, ut caetera parvi pendere aut negligere viderentur. Auctor est Xenophon Socratem Philosophiae nomen soli Morali dedisse — Idem solam mereri Ethicam censuit Timon Pyrrhonius, et e nostris Lactantius Firmianus, lib. III, cap. VII: “Transeamus, ait, ad Moralem, in qua totius Philosophiae ratio continetur; ubi, si quid fuerit erratum, vita omnis evertitur.” Idem ibidem, cap. XV: “Seneca inquit: Philosophia nihil aliud est, quam recta vivendi ratio, vel honeste vivendi scientia, vel ars rectae vitae agendae. Non errabimus, si dixerimus Philosophiam esse legem bene honesteque vivendi. Et qui dixit illam regulam vitae, suum illi nomen reddidit.” Porro Ariston Chius ita Moralem solam amplexus est, ut caeteras Philosophiae partes tanquam noxias convelleret atque damnaret. Cicero vero in Tusculanis, ait Lactantius, lib. III, cap. XIII, de ea exclamat: O vitae Philosophia dux, o virtutis indagatrix, expultrixque vitiorum! quid non modo nos, sed omnino vita hominum sine te esse potuisset? tu inventrix legum, tu magistra morum ac disciplinae fuisti.
Atque ut haec prima ab origine pandamus: primi illi Sophi Ethicam non ita explicatam, sed in breves acutasque quasdam sententias, quas gnōmas nuncupabant, arctatam tradebant, imitati haud dubie nostrum sacrum Sapientem, qui Ethicam per proverbia docet; easque, ceu oracula quaedam, deorum etiam templis (quale illud, gnōthi seauton in Delphico) inscribebant. Tales fuere septem illi Graeciae Sapientes, quos secuti sunt innumeri alii, Poetae praesertim, Gnōmologoi dicti, quorum bona pars usque hodie manibus teritur: quo in genere pauca, sed divina scripserunt Epictetus Ponticus, Heraclides Speusippi et Aristotelis auditor, Zeno Stoicorum princeps, praesertim de perturbatione, et alii plurimi.
In hac Gnomologia tantum auctoritatis adepti sunt Lacones, ut Socrates apud Platonem Spartas reconditae doctrinae domicilium asserere non dubitarit. Thales ergo Milesius, vetustissimus Sapientum Graeciae, cum physica, tum ethica sapientia conspicuus, Gnomologorum parens, Ionicae scholae principium dedit: cui successit Anaximander, cujus auditor Anaximenes, quem subsecutus Anaxagoras, qui primus fertur primum illud beatae vitae principium, Deum videlicet, quem ipse mentem vel intellectum vocabat, esse mundi cunctarumque rerum opificem, Graecos docuisse; hic Archelao Socratis praeceptori cathedram cessit. Archelaum excepit Socrates, qui physiologiae, ut curiosae magis quam necessariae aut utili valedicens, ad privatam civilemque vitam informandam, et ad beatitudinem cognoscendam atque comparandam omnes ingenii nervos intendit: e cujus schola prodeunt Sapientum ille flos Aristippus, auctor sectae Cyrenaicae; Antisthenes Cynicae, ex qua ortus est Diogenes, vitae hominumque sui aevi miraculum; Xenophon, politicae facultatis princeps; Plato, Academiae parens, cujus Dialogi plerique omnes sunt morales; quem secuti Speusippus sororis filius, Xenocrates, Polemon, Crantor, et Crates ille, qui aurum, sapientiae obicem ratus, abjecit. Cratem audivit Zeno Citticus, Stoicae disciplinae caput, quae multis in rebus, ut ait S. Hieronymus, christianis moribus est quam simillima. Et vero id cernere licet in eorum scriptis atque sententiis, ut Cleanthis, Chrysippi, Possidonii, Epicteti, Catonis, Senecae, cujus severam de vitiis disciplinam Nero discipulus non ferens, praeceptoris sui carnifex exstitit.
Zenoni aequalis, at opinione adversus Epicurus totum se vestigandae beatae felicique vitae dedit. Atque erravit ille quidem, voluptatem hominis finem definiens, non tamen illam, quam passim autumant, quae corporea est, atque pecudum more sensibus hauritur, sed quae animi sit, et cum virtute conjuncta, intellexit. Thaleti Milesio synchronos fuit Pherecydes Scyrius, qui primus immortalitatem animorum nostrorum, ingens ad virtutem calcar, statuit et propugnavit; cujus discipulus Pythagoras Samius, regnante Tarquinio Superbo, in Italiam venit, Italicae philosophiae auctor, cujus discriminatum Ypsilon, virtutis et voluptatis fuit symbolum. Demum Aristoteles Peripateticorum antesignanus moralem disciplinam eo perpolivit, ut quae sparsim a veteribus, Socrate maxime, acceperat, in scientiam methodicam, multa elimans, resecans, annectens, redegerit. Hic proinde in Alexandri, cognomento Magni, paedagogum est allectus, congratulante sibi, diisque gratias agente Philippo patre, quod eo tempore natus esset Alexander, quo formandis ejus moribus Aristoteles illi daretur praeceptor. Porro Aristoteles in Logica, Physica, Metaphysica caeteros pene omnes Philosophos, in Ethica seipsum superavit; ac, ut una comprehensione definiam omnia, Aristoteles in Physicis est homo; in Ethicis vero suis asseclis videtur Deus. Haec de profana sapientia.
De sacra nemini dubium est, eam praecepta de vita recte instituenda divinitus accepta tradidisse, multis ante profanam saeculis: nam quo tempore apud Graecos prope infans erat philosophia et sapientia, eo tempore apud Hebraeos pene erat decrepita. Primus vero Ethices doctor, qui eam scripto ad posteros transmisit, fuit S. Job, ut patet ex ejus libro hagiographo: ipse enim Mosen antecessit, et sub ultima Jacobi patriarchae tempora vixit. Hunc secutus Moses Decalogum caeteraque recte vivendi praecepta, Dei ore in Sina accepta, Israeli tradidit. Mosen post aliquot saecula excepit David, regius Psaltes, qui Ethicam eleganti carmine pangit. Davidem patrem aemulatus est filius Salomon, sapientiae oraculum, qui nulla tamen (quae exstent) nisi Ethices dogmata scripta posteris tradidit, idque quatuor voluminibus, Proverbiis, Ecclesiaste, Cantico, Sapientia. Atqui hi omnes multis saeculis omnes Gentilium sapientes et philosophos antecesserunt. Salomonis assectator fuit noster Siracides, aeque ac Prophetae, ac post Christum Dominum quatuor Evangelistae, S. Petrus, S. Paulus, S. Jacobus, S. Judas, qui Christi sapientiam, Ethicamque christianam conscripserunt. Hos secuti e Graecis S. Basilius, S. Gregorius Nazianzenus, S. Chrysostomus, S. Athanasius, S. Ephrem: e Latinis S. Gregorius, S. Ambrosius, S. Augustinus, S. Hieronymus, S. Bernardus caeterique Patres, moribus Christianorum ad omnem virtutem efformandis, toto animo tam docendo, quam scribendo incubuerunt.
Laus Quarta: A Materia Sapientiae
Quarta, eaque insignis Ethicae sapientiae laus illique propria, est ab ejus materia, argumento, officiis. Naturalis enim hae sunt partes et officia, quod sopita recti aequique semina suscitet, foveat, dirigat; quod voluptatem sensibilem, ut Circen et Sirenum scopulos, fugiendam doceat; quod facem toti humanae vitae praeferat; quod omnia ad gnomonem et perpendiculum rectae rationis exigat; quod florida virtutum agmina mentibus inserat. Jam vero quis non perspicit, quam praxis scepsi, actio speculationi, virtus eruditioni, honesta vita antestet doctae et celebri? Quis non malit studiosam ex virtute vitam, quam altissimarum rerum aridam et sterilem vestigationem? Cui non placeat magis indocta simplicitas, quam docta malitia? Quod si ita est, quid morali disciplinae praestituis, quid anteponis? Praeclare Aristoteles: Qui mentis, ait, judicium sequitur, et mentem habet excultam, optimeque constitutam, Deo carissimus est. Nam, si quam curam agit Deus humanarum rerum (agit autem nostrum omnium sententia), delectatur eo quod existit optimum et divinitatis particeps, mente videlicet; nec non beneficiis ornat eos qui mentem amant et ornant, utpote rem Deo gratam magni ducentes, et honesto opere decorantes: ideoque sapiens non potest non esse Deo carissimus, eoque nomine beatissimus. Neque vero id assequare, si philosophare tantum de cursu siderum, elementorum mixtione, universi ambitu: neque etiamsi de ipsa virtute eleganter disserentem audias, ejus officia negligas; quemadmodum plerique stolide se bonos fieri autumant: haud absimiles aegris medici praecepta studiose excipientibus, caeterum nihil eorum usurpantibus; ut enim horum corpora minime convalescunt, ita nec illorum animi per otiosam Philosophiam emendantur.
Sed quod Ethicus docet, manum operi admovendam, qui virtutum usus paretur, qui vitiis obluctemur, hoc reipsa agendum est, hoc omni studio exercendum. Ad quod strenue obeundum excitat vel sola inhonesti et turpitudinis facies, si, subducta illecebrosa voluptatis larva, eam pressius nudam in Ethicis intueare: ipsa enim vel sola a vitio absterret, si ex adverso honesti et virtutis speciem, vultusque decorem cominus contempleris: hic enim natura sua ad se allicit et mirabiles excitat sapientiae amores. Quemadmodum ergo in sole diutius inambulantes, colorem inde sibi conciliant; ita fieri non potest ut qui non parergos, sed accurato intuitu moralem hanc palaestram ingreditur, in hac civili et communi vita non moderatius agat, nec majus adhibeat studium in omni genere officiorum. Potuit tantum apud S. Ludovicum, Franciae regum decus, Blancae matris impressa puero de peccati foeditate vox, imo lex, ut per omnem vitam lethalis criminis expers, nullo graviore scelere inter tot illecebras diadema regium commacularit. Non id poterunt scita Philosophorum omnium, sapientiae lex, certa aeternaque scientia? Quis non amicitiae sanctionem hanc apud Ethicos exosculetur: “Amicus alter ipse?” Quis, si ebrietas, voluntaria ipsi ab Ethico commonstretur esse insania, eam non exhorreat? Quis edoctus pecus esse, qui vivit, ut edat et bibat; hominem, qui edit et bibit, ut vivat; temperantiae non studeat? Quis non effraenes animi motus compescat, si vere magnum esse audiat animo dominari? ut ille:
Latius regnes avidum domando / Spiritum, quam si Libyam remotis / Gadibus jungas, et uterque Poenus / Serviat uni.
Haec in suggillationem nostri dicta sint, si non praestet fides, quod exhibuit infidelitas, ait S. Hieronymus in Epitaphio Nepotiani. Si enim tanta docet, suadet et persuadet Ethica naturalis, quid non persuadebit supernaturalis et divina, quae eo majores homini ad omne bonum stimulos facesque admovet, quo altius spectat objectum, altiorem habet finem, altiora docet officia? Fides, spes, charitas, pro objecto habent Deum. Quid non evincet, quid non audebit, quid non aggredietur summa Dei per fidem cognitio, excelsa per spem in Deum fiducia, coelestis et seraphicus per charitatem Dei amor et ardor? Sancti, ait S. Paulus Hebr. cap. XI, vers. 33, per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones, obturaverunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum: acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos. Alii autem distenti sunt, non suscipientes redemptionem, ut meliorem invenirent resurrectionem; alii vero ludibria et verbera experti, insuper et vincula et carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt: circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti: quibus dignus non erat mundus; in solitudinibus errantes, in montibus et speluncis, et in cavernis terrae.
Contemplare agones SS. Virginum, certamina Martyrum, martyria Apostolorum, labores Ascetarum, vigilias sanctorum Episcoporum, austeritatem Anachoretarum, et videbis quid quantumque possit Dei fides, spes et amor. Quanta est laus patientiae, beneficentiae, fortitudinis, spei, charitatis omnisque virtutis; tanta est Ethices: ejus enim argumentum, ejus studium, ejus palaestra propria est ipsa virtus.
Quaeris autem, qualis et quanta est virtus? Audi definientes Philosophos; audi et Theologos. Hi: “Virtus, inquiunt, est animi habitus, naturae, modo et rationi consentaneus.” “Virtus, ait Cicero II Tuscul., a viro appellata est: viri autem propria maxime est fortitudo, cujus munera duo maxima sunt, mortis dolorisque contemptio.” Lactantius, lib. De Opificio Dei: “Vir dicitur, quod major vis est in eo, quam in femina; et hinc virtus nomen accepit.” Virtus enim est perferendorum malorum fortis et invicta patientia. Antisthenes dicebat “virtutem sibi sufficere ad felicitatem, nec ulla re opus habere, nisi robore Socratico; virtutem enim esse armaturam, quae detrahi non possit.” Isocrates ad Demonicum asserit, “virtutem nullam possessionem nec honestiorem esse, nec durabiliorem.” Epictetus apud Stobaeum: “Anima, ait, dedita virtuti, similis est perenni fonti, cujus aqua est pura, imperturbata, dulcis, accepta, copiosa, ab omni noxa et pernicie aliena.” Seneca: “Una, ait, res est virtus, quae nos immortalitate donare possit, et pares diis facere.” Valerius Maximus: “Nihil, ait, est, excepta virtute, quod mortali manu, et immortali animo quaeri potest.” Sophocles: “Virtutis sola constans perpetuaque est possessio.” Aristoteles: “Virtutis merces ac finis, ait, optimum quiddam est, divinum et beatum.” Et: “Est virtus, et vir bonus, mensura rerum omnium.” Seneca, in epist.: “Omnia beneficia in luce se collocari volunt; sed nullum theatrum virtuti conscientia majus est. Quemadmodum minuta lumina claritas solis obscurat; sic dolores, maestitias, injurias virtus magnitudine sua elidit atque opprimit; nec magis ullam portionem habent malitiae, ubi totum occupavit virtus, quam habent stellae, ubi sol radios suos effudit.”
Laus Quinta: A Contrario — Vitio
Quinta Ethices laus accedit a contrario, puta a vitio quod ipsa castigat, ejusque erroneum de agendis judicium corrigit et emendat. Sicut enim moralis haec disciplina vim animi torpentem ad omne honestum rectumque exstimulat; ita et vim animi cognoscentem dirigit et illustrat, ut quid in moribus verum agendumque sciat et norit. Quocirca recte ait Horatius lib. I Epist.: Virtus est vitium fugere; et sapientia prima / Stultitia caruisse. Et lib. III Carminum: Virtus repulsae nescia sordidae / Intaminatis fulget honoribus.
Hic ergo Lucretiam damnabit pudicitia, quod infamiae, quam minabatur adulter Sextus Tarquinius, fidem conjugii posthabuerit; damnabit et conscientia, quod injuriae jam passae impatiens manus sibi intulerit. Laudibus vero Susannam efferet, quod vitam et famam potius quam puritatem aleae subjicere maluit. Hic Socrates infractum docebit animum, si mors veritatis causa sit oppetenda. Nimirum, haec sapientia, haec Ethica efficiet ut homo non jam sensibus voluptatique deditus, sui aliarumque rerum servus, suis cupidinibus, seu vitio famuletur mancipium; sed ut sui rerumque omnium dominus, omnia sibi subdita calcet, ac caput imperterritum omnibus efferat, ut, etiamsi tractus illabatur orbis, impavidum feriant ruinae.
Nihil ergo virtute nobilius, nihil utilius, nihil potentius. Ipsa est adamas indomabilis, qui omnia domat; ipsa est palma quae contra omnia pondera eluctatur, et comam attollit:
Arx est ipsa sibi virtus, ipsa eruit arces: / Ipsa feras hominemque domat: non horret inermis / Ire per hostiles cuneos, inimicaque castra. / Aspice ridentem Siculi mandata tyranni / Zenonem, et regis versos in vulnera cives. / Regulus ad Libycas iterum freta navigat arces, / Impavidumque caput gravia ad tormenta reportat. / Praetereo Christi passos immania testes / Funera, Laurentique ignes, Paulique catenas.
Quocirca Philosophi illustria haec titulorum elogia Ethicae dederunt. Cicero eam indigitavit “expultricem vitiorum;” alii: “philosophiam morum;” alii, “altricem virtutum;” Quintilianus: “actionum magistram;” Varro: “naturae ornamentum;” alii: “affectionum dominam;” alii: “gratiae fundamentum;” alii: “reipublicae formam, animi animam, Theologiae manum, fontem Jurisprudentiae;” Arnobius denique: “florem Divinitatis.” Ethica enim, uti a Deo promanat, ita ad Deum redit, suosque asseclas reducit. Audi Epictetum ad Arrianum: “Oportet, inquit, ut omnia principia, quasi converso orbe, redeant ad unum principium, omnia pulchra ad unum pulchrum, omnia vera ad unum verum, omnia bona ad unum bonum, omnia divina ad unum Deum, omnia una ad unum ter unum. Nam unitas, principium, bonum, verum, Deus, eadem sunt, unum sunt.” O stuporem! Verba haec sonant Evangelium, non Philosophiam moralem.
Longe verius et sincerius, Ethica sacra et christiana castigat, non tantum vitia quaelibet, quantumvis occulta, quantumvis minuta; sed et ipsam Philosophorum Ethicam, ac virtutem: hanc enim damnat vanitatis, vanaeque gloriae, quae ipsis unus fuit virtutis stimulus, unus laborum finis et merces: atque ex adverso docet virtutem in se non spectare nisi bonum honestum; extra se non spectare nisi Deum, Deique laudem et gloriam. Ita S. Paulus redarguit Diogenem, quasi gloriae animal; ita Platonem, Socratem, Aristotelem, quasi popularis aurae mancipia, dum ait: Mihi pro minimo est, ut a vobis judicer, aut ab humano die; qui autem me judicat, Dominus est, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium; et tunc laus erit unicuique a Deo (I Cor. IV, 3). Et: Qui gloriatur, in Domino glorietur; non enim, qui seipsum commendat, ille probatus est, sed quem Deus commendat (II Cor. X, 17).
Ita Ethica christiana castigat et emendat Philosophicam, quod ignorarit virtutes Theologicas, fidem, spem, charitatem, aeque ac religionem; quod nescierit quid sit humilitas, quid poenitentia, quid paupertas spiritus, quid vera virginitas; quod censuerit virtutem non a Deo menti inseri, sed propriis naturae viribus parari; quod non aliud virtuti praemium, quam temporariam hominum laudem statuerit, cum longe majora et ampliora Ethices ac virtutis sint merita.
Aristoteles, lib. VII Polit. cap. XVI, censet filios mancos, caecos, surdos, etc., esse abjiciendos, et si quis prole, quam alere nequeat, gravetur, procurandum aborsum. Ulterius provehitur Seneca, lib. I De Ira, cap. XV: “Portentosos foetus exstinguimus, ait, liberos quoque, si debiles monstrosique editi sunt, mergimus: non ira, sed ratio est, a sanis inutilia secernere.” Haec omnia homicidii et infanticidii, imo parricidii, damnat Tertullianus Apol. cap. IX: “Homicidii, ait, festinatio est prohibere nasci; nec refert natam quis eripiat animam, an nascentem disturbet; homo est, et qui est futurus, et fructus omnis jam in semine est.” Et S. Ambrosius, lib. V Hexaem. cap. XVIII: “Divites, ait, ne per plures suum patrimonium dividatur, in utero proprios necant foetus, et parricidalibus succis in ipso genitali alvo pignora sui ventris exstinguunt; prius aufertur vita, quam traditur.”
Veram virtutem vocat S. Augustinus eam, quae ducit ad salutem et beatitudinem coelestem, qualis est christiana fidelium, quae proinde falsam Gentilium castigat, format, perficit.
Laus Sexta: A Primatu super Caeteras Scientias
Sexta Ethicae laus obvenit a caeterarum scientiarum primatu ac regimine. Sextus Cheronaeus Scepticae familiae philosophus, varia et eleganti similitudine, quantum Ethica caeteris Philosophiae partibus praestet, ostendit: “Philosophia, inquit, similis est areae muro cinctae, et omni fructuum genere luxurianti, in qua parietum firmitas refert Logicam, arborum proceritas Physicam, fructuum suavitas Ethicam.” Rursum: “Si Philosophiam ovo componas, testa, sive cortex, repraesentat Logicam, albumen Physicam, vitellus Ethicam.” Pulchrius vero Possidonius Philosophiam animali persimilem dictitabat: sanguini enim et carnibus respondere Physicam, ossibus et nervis Logicam, animae Ethicam. Quantum ergo anima antecellit carni et ossibus, tanto Ethica antecellit Physicae et Logicae.
Rursum Ethica, sicut omnes hominis actiones; ita et omnia ejusdem studia ac scientias dirigit ad suum finem. Quocirca Theologiae, quae disciplinarum omnium est princeps et regina, medulla est Moralis. Atque, ut reliquas artes et disciplinas praeteream, Jurisprudentia, quae in republica clavum tenet, eamque regit et moderatur, adeo nititur Ethica, adeo eam sibi incorporat, ut qui hanc sustulerit, illam evisceraverit. Qua ratione, quaeso, Jurisconsultus sese optimis ornabit moribus, honeste vivet, alterum non laedet, si hanc sapientiae partem, quae mores fingit, non calleat? Quid enim est aliud Jurisprudentia, quam justi et injusti scientia? Quare adeo Jurisprudentia Ethicae innixa et connexa est, ut illi plane subalterna, ex ejus principiis, velut fontibus, scita sua et leges velut rivulos, educat. Ethicus praescribit scelus vindicandum; Jurisconsultus hanc regulam ad certam poenam revocat. Ethicus ponit legem, ut parentes curent filios; Jurisconsultus mulctat eum qui filii non vult esse curator. Ethicus justitiam commutantem ponit mediam inter lucrum et damnum; Jurisconsultus ex hoc notionis fonte conventiones justas, mutuum, commodatum, depositum, pignus, emptionem, venditionem, locationem, conditionem, tanquam rivulos, deducit. Ethicus edisserit summum jus esse summam injuriam; Jurisconsultus ad hujus praecepti normam temperat legem. Ulpianus denique statuit Jus civile nihil aliud esse quam Juris naturalis, id est moralis Philosophiae, quamdam moderationem.
Laus Septima: A Fine et Scopo — Beatitudine
Septima et maxima Ethices laus est a fine et scopo, puta a beatitudine, ad quam suos asseclas recto virtutum tramite deducit et perducit. Nemo est tam demens, quin cupiat beatus esse et felix; nemo est tam barbarus, cujus non gestiat animus, si felicitatis cogitatio et spes mentem subeat, si ejus potiundae via et ratio ostendatur. Ostendit eam Ethica.
Censebant illi, homines Ethices et virtutis studiosos post mortem coelum conscendere, ibique in deorum numerum et consortium transcribi. Ita Ovidius: Munus habe coelum, coelo spectabere sidus. Seneca: Haec summa virtus, petitur hac coelum via. Et: Nunquam Stygias fertur ad umbras / Inclyta virtus: vivite fortes: / Iter ad superos gloria pandit.
Longe verius, sublimius et divinius Theologi, ipsum Deum Numenque certissimo statuentes, illud ipsum sapientiae ac virtuti praemium assignant. Audi S. Augustinum: “Virtutis praemium est Deus.” Audi Regium Psaltem: Domine, apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Ps. XXXV, 10). Ut sit Deus omnia in omnibus, ait S. Paulus (I Cor. XV, 28). Audi S. Joannem, I Epist. cap. III, 2: Charissimi, nunc filii Dei sumus; et nondum apparuit quid erimus. Scimus quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti est. Et Apocal. cap. XXI: Templum, ait, non vidi in ea. Dominus enim Deus omnipotens templum illius est, et Agnus. Et civitas non eget sole, neque luna, ut luceant in ea. Nam claritas Dei illuminavit eam, et lucerna ejus est Agnus.
Quid ergo Christianis Ethica non persuadeat, quando jam defaecata plane, certissimisque fidei subnixa principiis, nil, ubi erret, timeat? quando virtutis callem non sublustrem, sed praefulgidum edocet? quando animum nunquam intermoriturum, sed in omne aevum beatissima vel miserrima sorte perduraturum, tam clare, quam solem hunc nobis praelucere, demonstrat? quando veram hominis beatitudinem, non in terra, sed in coelo, non in creatura quapiam, sed in ipso Creatore; ejusque per visionem et amorem possessione consistere, ut ipsomet Deo, ejusque bonis omnibus fruamur et beemur, certo liquidoque ostendit?
Quocirca merito exclamat S. Augustinus serm. 1 in Festo omnium Sanctorum: “O vere beata mater Ecclesia, quam sic honor divinae dignationis illuminat, quam vincentium gloriosus martyrum sanguis exornat, quam inviolatae confessionis candida induit virginitas; floribus ejus nec rosae, nec lilia desunt. Certent nunc charissimi singuli ad utrosque honores, amplissimas accipere dignitatum coronas, vel de virginitate candidas, vel de passione purpureas. In coelestibus castris pax et acies habent flores suos, quibus milites Christi coronantur.” Et inferius: “Ergo agite nunc, fratres, aggrediamur iter vitae, revertamur ad civitatem coelestem in qua scripti sumus, et cives decreti. Non sumus hospites, sed cives Sanctorum, et domestici Dei, etiam illius haeredes; cohaeredes autem Christi.” Et mox: “Verum super haec omnia est consociari Angelorum et Archangelorum coetibus, Thronis etiam et Dominationibus, Principatibus et Potestatibus, omniumque coelestium supernarumque virtutum contuberniis perfrui, et intueri agmina Sanctorum splendidius sideribus micantia, Patriarcharum fide fulgentia, Prophetarum spe laetantia, Apostolorum in duodecim tribubus Israel orbem judicantia, Martyrum purpureis victoriae coronis lucentia, Virginum quoque choros candentia serta gestantes inspicere. De Rege autem, qui horum medius residet, dicere vox nulla sufficit: effugit enim omnem sermonem, atque omnem sensum humanae mentis excedit decus illud, illa pulchritudo, illa virtus, illa gloria, illa magnificentia, illa majestas; ultra enim omnem Sanctorum est gloriam, ipsius inaestimabilem aspicere conspectum, et splendore majestatis ejus irradiari: si enim quotidie oporteret nos tormenta perferre, si ipsam gehennam parvo tempore tolerare, ut Christum videre digni essemus in gloria venientem, et Sanctorum ejus numero sociari, nonne erat dignum pati omne quod triste est, ut tanti boni tantaeque gloriae participes haberemur?” Denique concludens: “Ad hanc igitur operum salutarium palmam libenter ac prompte certemus, omnes in agone justitiae Deo et Christo spectante curramus. Qui coronam in persecutione purpuream pro passione donavit, ipse in pace viventibus pro justitiae meritis dabit candidam.”
Oratio Conclusiva
Domine Jesu Christe, aeternae sapientiae sol, Verbum Patris, splendor gloriae, et figura substantiae ejus, amor noster, da nobis hanc tuam sapientiam, hanc prudentiam justorum, hanc scientiam Sanctorum. Tu enim per generationem aeternam es ipsa Sapientia increata, per generationem temporalem nobis factus es ipsa Sapientia incarnata. Ad hoc enim e sinu Patris in uterum Virginis Matris, e summis coelorum montibus in imum hoc terrae antrum centrumque descendisti, ut nos eamdem, tam exemplo, quam verbo doceres. Tu eamdem Prophetas Sanctosque omnes docuisti; tu eamdem nostro Siracidi inspirasti. Da ergo sapientiam ejus πανάρετον intelligere, omnemque ejus virtutem, tam voluntate, quam mente complecti, ut eam tam effectibus, quam operibus et moribus exprimamus, ut valedicamus vanitati, serviamus veritati, vivamus aeternitati. Tu enim es lux mentium, rex spirituum, dux cordium; tu es via, veritas et vita: via in exemplo, veritas in promisso, vita in praemio. Gradiamur ergo in te, per te, ad te; ut, sicut jam per umbram eminus, ita post hanc vitam facie ad faciem cominus te intueamur, te fruamur, te beemur in omne aevum. Imple animas nostras tuis splendoribus; imple et ardoribus Sanctorum, ut cito ad te tuamque gloriam pervenire valeamus, quem hujus itineris ducem, salutis auctorem habemus.
Quam sapiens, qui vivit sapientiae, qui sapit lucis principem, laetitiae largitorem habemus; quia tu es nostra sapientia, sapiens veritas, vera charitas, chara felicitas, felix aeternitas. Quam felix, quem in aeternum ipsa beat FELICITAS!