Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
A Dei cultu, timore et honore transit ad cultum et honorem parentum. Inde, vers. 19, commendat mansuetudinem et humilitatem, ac ne altiora quaeramus. Tertio, vers. 27, cordis duri poenas recenset ac vers. 31, ex adverso cordis sapientis felices successus. Denique, vers. 33, commendat eleemosynam ejusque fructus assignat.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 3:1-34
1. Filii sapientiae, ecclesia justorum; et natio illorum, obedientia et dilectio. 2. Judicium patris audite, filii, et sic facite ut salvi sitis. 3. Deus enim honoravit patrem in filiis: et judicium matris exquirens firmavit in filios. 4. Qui diligit Deum, exorabit pro peccatis, et continebit se ab illis, et in oratione dierum exaudietur. 5. Et sicut qui thesaurizat, ita et qui honorificat matrem suam. 6. Qui honorat patrem suum, jucundabitur in filiis, et in die orationis suae exaudietur. 7. Qui honorat patrem suum, vita vivet longiore: et qui obedit patri, refrigerabit matrem. 8. Qui timet Dominum, honorat parentes, et quasi dominis serviet his, qui se genuerunt. 9. In opere, et sermone, et omni patientia honora patrem tuum. 10. Ut superveniat tibi benedictio ab eo, et benedictio illius in novissimo maneat. 11. Benedictio patris firmat domos filiorum: maledictio autem matris eradicat fundamenta. 12. Ne glorieris in contumelia patris tui: non enim est tibi gloria, ejus confusio. 13. Gloria enim hominis ex honore patris sui, et dedecus filii pater sine honore. 14. Fili, suscipe senectam patris tui, et non contristes eum in vita illius. 15. Et si defecerit sensu, veniam da, et ne spernas eum in virtute tua: eleemosyna enim patris non erit in oblivione. 16. Nam pro peccato matris restituetur tibi bonum. 17. Et in justitia aedificabitur tibi, et in die tribulationis commemorabitur tui: et sicut in sereno glacies, solventur peccata tua. 18. Quam malae famae est, qui derelinquit patrem: et est maledictus a Deo, qui exasperat matrem. 19. Fili, in mansuetudine opera tua perfice, et super hominum gloriam diligeris. 20. Quanto magnus es, humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam. 21. Quoniam magna potentia Dei solius, et ab humilibus honoratur. 22. Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi Deus, illa cogita semper, et in pluribus operibus ejus ne fueris curiosus. 23. Non est enim tibi necessarium, ea quae abscondita sunt, videre oculis tuis. 24. In supervacuis rebus noli scrutari multipliciter, et in pluribus operibus ejus non eris curiosus. 25. Plurima enim super sensum hominum ostensa sunt tibi. 26. Multos quoque supplantavit suspicio illorum, et in vanitate detinuit sensus illorum. 27. Cor durum habebit male in novissimo: et qui amat periculum, in illo peribit. 28. Cor ingrediens duas vias, non habebit successus, et pravus corde in illis scandalizabitur. 29. Cor nequam gravabitur in doloribus, et peccator adjiciet ad peccandum. 30. Synagogae superborum non erit sanitas: frutex enim peccati eradicabitur in illis, et non intelligetur. 31. Cor sapientis intelligitur in sapientia, et auris bona audiet cum omni concupiscentia sapientiam. 32. Sapiens cor et intelligibile abstinebit se a peccatis, et in operibus justitiae successus habebit. 33. Ignem ardentem exstinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis. 34. Et Deus prospector est ejus, qui reddit gratiam: meminit ejus in posterum, et in tempore casus sui inveniet firmamentum.
Nota: Duodecim argumentis incitat filios ad honorandos parentes; primum est vers. 2, quod ex honore parentum pendeat salus filiorum; secundum, vers. 3, quod Deus parentes quasi sui vicarios honorari praeceperit, in eosque patriam suam potestatem et auctoritatem transcripserit, ideoque in ipsis honoretur; tertium, vers. 4, quod honorans parentes veniam peccatorum impetrabit, et in oratione exaudietur; quartum, vers. 5, quod thesaurum sibi congregabit; quintum, vers. 6, quod jucundabitur in filiis; sextum, vers. 7, quod vitam habebit longaevam; septimum, vers. 8, quod natura nos doceat parentes quasi dominos esse colendos; octavum, vers. 10, quod honorans parentes benedicetur a Deo; nonum, vers. 11, quod benedictio patris firmet domos filiorum, maledictio vero eas evertat; decimum, vers. 12, quod honor et decus patris sit honor et decus filii, dedecus vero patris sit dedecus filii; undecimum, vers. 17, quod honorantem parentes Deus eripiet a qualibet tribulatione; duodecimum, vers. 18, quod infamis sit et maledictus, qui parentes negligit. Totum hoc caput recenset S. Ambrosius in fine tom. II, in illudque duos subnectit sermones; quare subinde eum citabo, praesertim ubi a Vulgata Latina discrepat. Ambrosius enim graecum sequitur textum.
Pars Prima Capitis
1. FILII SAPIENTIAE, ECCLESIA JUSTORUM; ET NATIO ILLORUM, OBEDIENTIA ET DILECTIO.
Hic versus jam non exstat in Graeco, ac consequenter in Syriaco et Arabico; hi enim ex Graeco translati videntur. Arabicus tamen primum et secundum versiculum in unum conflat, vertitque hoc modo: O Ecclesia filiorum, obedite patribus vestris.
Egit Siracides cap. I et II, de sapientia: hic ostendit in quibus illa sit et habitet, quique sint vere sapientes, puta, non speculative duntaxat, sed et practice; hos enim non alios docet esse quam justos, qui student obedientiae et dilectioni. Hanc thesin quasi basin dicendorum stabilit et praemittit; ac deinde descendit ad hypothesin, puta ad obedientiam et dilectionem, quam filii probi parentibus exhibent, ex eaque thesin confirmat ac demonstrat, idque ordine congruo. Cum enim cap. I et II, ostenderit sapientiam primario sitam esse in timore et cultu Dei, qui tribus primae tabulae Decalogi praeceptis sancitur, hic descendit ad timorem et cultum parentum, quasi Dei in terra vicariorum, qui primo secundae tabulae Decalogi praecepto statuitur.
Sensus ergo est: «Filii,» id est discipuli et studiosi, «sapientiae,» sunt «Ecclesia,» id est coetus et congregatio, «justorum,» q. d. Vere sapientes sunt justi, et «natio,» id est genus, prosapia et indoles «illorum» est «obedientia et dilectio,» q. d. Tales plane addicti sunt, totique vacant et student obedientiae et dilectioni, ut ex ea proseminati esse videantur. Ubi nota: Vox filius, apud Hebraeos, cum jungitur genitivo praemii vel poenae, idem est quod dignus; ut filius gehennae est dignus et reus gehennae, filius mortis est reus mortis, filii regni sunt digni regno coelesti, qui illud sua virtute merentur; cum vero vox filius jungitur genitivo virtutis aut vitii, idem est quod studiosus et discipulus, qui studet et incumbit virtuti, aut vitio.
Filii ergo sapientiae sunt sapientes, qui student sapientiae, qui sapientiae dogmata et dictamina avide hauriunt, imbibunt, amant et exsequuntur, ut ex sapientia quasi matre progeniti esse videantur, ideoque subdit: «et natio,» id est prosapia, «illorum,» puta spiritualis et mystica, est «obedientia et dilectio,» q. d. Hi sapientiae filii, puta discipuli et studiosi, praeter naturalem et carnalem generationem, aliam prosapiam habent supernaturalem, spiritualem et divinam, puta obedientiae et charitatis, ex qua spiritualiter prognati sunt; in his enim duobus consistit vera sapientia practica.
Ubi moraliter disce quam impense sapientes et justi studere debeant obedientiae et charitati, nimirum, ut non tam obedientes et charitate praediti, quam ipsa obedientia et charitas esse videantur. Hoc est quod ait S. Ambrosius, lib. De Noe, cap. IV: «Noe ad totius generis reservatur seminarium, qui non generationis nobilitate, sed justitiae et perfectionis merito laudatur. Probati enim viri genus, virtutis prosapia est; quia sicut hominum genus homines, ita animarum genus virtutes sunt. Etenim familiae hominum splendore generis nobilitantur; animarum autem clarificatur gratia splendore virtutis.» Sic de S. Basilio, fratre suo, scribit Gregorius Nyssenus in Oratione funebri: «Quae est igitur Basilii nobilitas et claritudo generis? quae patria? Ac genus quidem illi familiaritas et necessitudo cum Deo, patria vero virtus. Qui enim Deum recepit, ut inquit Evangelium, potestatem habet, ut filius Dei fiat. Qui autem virtute praeditus est, et hanc colit, et ex hac sibi reditus conficit, patriam suam prorsus efficit id, in quo vivit; sobrietas autem illi pro domicilio erat, sapientia loco praedii; justitia autem, et veritas, et puritas, pro splendidis aedificiorum ornamentis.»
Hinc secundo, «natio,» id est, nati. Unde S. Augustinus in Speculo legit: Et nati illorum obedientia et dilectio; ac Tigurina vertit: Filii sapientiae, coetus justorum sunt; et foetus illorum obedientia et charitas, q. d. Uti justi sunt mystici filii sapientiae, ita ex ea mysticas progenerant proles, puta opera obedientiae et charitatis, quae assidue operantur et in lucem edunt, adeo ut eadem in alios proseminent, eosque sibi similes efficiant.
Porro Siracides hic significat, non quid semper sit, sed quid semper esse debeat, et ad quid justos conari et contendere oporteat. Videmus enim justos nonnullos in obedientia et charitate remissos et tepidos; videmus filios eorum saepe inobedientes et rixosos, uti Davidi fuit Absalon, Ezechiae fuit Manasses, Josiae Joachim et Sedecias: sed parentum officium est, filiis suam imprimere justitiam, obedientiam, charitatem.
Hinc tertio, Palacius sic explicat: Filii sapientiae, ait, in quibus sapientia Dei habitat, quosque ipsa verbo suo sibi filios genuit, constituunt Ecclesiam justorum. Jam horum filii sunt obedientissimi, adeoque diligentes, ut jure eos obedientiam voces et dilectionem. Et Jansenius: Justi, ait, sunt obedientia et dilectio, id est, penitus dediti sunt obedientiae et dilectioni. Et Rabanus: «Filios sapientiae, ait, merito dicit Ecclesiam justorum; quia qui vere sapiens est, verus est justitiae cultor; quoniam vera sapientia veraciter justitiae dictat normam. Nationem vero justorum vocat obedientiam et dilectionem tropica locutione, qua per ipsas virtutes exprimit virtutum possessores.»
Hinc disce certum signum, et velut tesseram, sapientiae et justitiae esse obedientiam et charitatem. Vis cognoscere an quis sapiens sit et justus? vide an obediens sit et diligens. «Fides enim, quae per dilectionem operatur,» hoc est, charitas, «distinguit filios Dei a filiis diaboli,» ait S. Augustinus serm. 53 De Tempore. Rursum: «Sola obedientia virtus est, quae virtutes caeteras menti inserit, insertasque custodit. Hinc melior est obedientia quam victimae, quia per victimas aliena caro: per obedientiam vero voluntas propria mactatur,» ait S. Gregorius lib. XXXV Moral. cap. X.
Denique S. Augustinus in Psalm. CXLIII: «Agnosce, inquit, ordinem, quaere pacem; tu Deo, tibi caro; quid justius, quid pulchrius? tu majori, minor tibi: servi tu ei qui fecit te, ut tibi serviat quod est factum propter te. Si autem contemnis tu servire Deo, nunquam efficies ut tibi caro. Qui non obtemperas Domino, torqueris a servo.»
Quocirca Proverb. XXI, 28, dicitur: «Vir obediens loquetur victorias,» quia, ut S. Gregorius lib. XXXV Moral. cap. XII, dixit: «Alienae voci humiliter dum subdimur, nosmetipsos in corde superamus.»
Rursum jungit obedientiam charitati, ut ostendat in praxi unam alteri quasi sororem sorori esse sociandam, unamque ab altera compleri et perfici. Perfecti enim ita obediunt, ut diligant; ita diligunt, ut obediant. Haec enim dilectio obedientiae facit facilem et perfectam eorum obedientiam. Nam, ut ait S. Leo serm. 4 de Jejunio 7 mensis: «Obedienti mollit imperium, nec dura necessitate ibi servitur, ubi diligitur quod jubetur.» Et S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, vers. 2, sermone 13, ad illud: Levavi manus meas ad mandata tua, quia dilexi: «Legem, inquit, ille (Psaltes David) diligebat, ut legem libenter impleret. Qui enim diligit, ex voluntate facit quae sibi sunt imperata; qui timet, ex necessitate.» Haec est obedientia charitatis, quam fidelibus commendat S. Petrus, epist. I, cap. I, 22. Praeclare enim S. Bonaventura, Processu 6 Relig. cap. XL: «Triplex, ait, est obedientia, scilicet, necessitatis, cupiditatis et charitatis.»
Denique obedientiam jungit dilectioni, quasi filiam matri; dilectio enim in mente parit obedientiam. Unde filii obediunt parentibus, quia eos amant, de quibus proinde sermonem subjicit. Hinc filii sapientiae, puta fideles et justi, ab Apostolo indigitantur filii obedientiae, I Petri I, 14, aeque ac filii dilectionis, Colos. I, 13.
Hinc Clemens Alexandrinus, lib. VII Stromat.: «Sicut, inquit, qui studet Platoni, fit philosophus; ita qui paret Domino, et per eum datam sequitur prophetiam, efficitur ad magistri imaginem Deus qui in carne versatur.» Obedientia ergo facit divinos et quasi deos terrestres. Sapienter B. Laurentius Justinianus lib. De Ligno vitae, cap. III de Obedientia: «Sicut, inquit, sine duce non confiditur de victoria, ac sine gubernatore non pervenitur ad portum; ita absque obedientia impossibile est in hujus vitae pelago non periclitari; ista enim hominem facit triumphare.» Sublimius Climachus, gradu IV: «Obedientia, ait, est animae propriae perfecta abnegatio, spontanea mors, vita curiositate carens, securum periculum, immediata ad Deum excusatio, metus mortis contemptio, tuta navigatio, confectum dormiendo iter. Obedientia est sepulcrum voluntatis, discretionis depositio.»
Et S. Gregorius, lib. IV in I Regum, cap. X, ad illa: Septem diebus exspectabis me: «Victimae, inquit, sunt obsequia obedientium, quia cum hominibus pro Deo subjicimur, superbos spiritus superamus. Caeteris quidem virtutibus daemones impugnamus, per obedientiam vincimus. Victores ergo sunt, qui obediunt; quia, dum voluntatem suam aliis perfecte subjiciunt, ipsis lapsis per obedientiam angelis dominantur.» Et paulo anterius: «Haec profecto est forma electae obedientiae, ut in omni quod foris agamus, ad potentiam Conditoris ubique praesentem respiciamus.»
2. JUDICIUM PATRIS AUDITE, FILII; ET SIC FACITE, UT SALVI SITIS.
«Judicium» vocat sententiam, praeceptum, praescriptum, puta, id quod praescribit, et faciendum judicat pater; sed quis hic pater? Primo, Graeca et S. Ambrosius patrem accipiunt ipsum Siracidem, aut certe sapientem. Sic enim habent: Me patrem audite, filii. Secundo, Rabanus accipit Patrem aeternum, puta Deum, qui est pater universorum, ex quo omnis paternitas in coelis et in terris nominatur, q. d. «Qui Dei Patris audierit judicium, et fecerit ejus praecepta, procul dubio salvus erit.» Tertio, plane et simpliciter, per patrem accipe genitorem. Unde ait: «Et sic facite, ut salvi sitis,» q. d. «Audite,» id est, obedite judicio et sententiae patris, o filii; sic enim facietis ut salutem praesentem et aeternam consequamini. Alludit ad mercedem a Deo promissam filiis honorantibus parentes: «Honora patrem tuum et matrem, ut longo vivas tempore, et bene sit tibi,» Deuteron. V, vers. 16.
Hinc patet patrem, et pari modo Praelatum quemlibet, posse filio et subdito praecipere sub poena peccati, etiam mortalis. Unde Syrus vertit: Filii, patres audite et facite, ut vivatis vitam saeculi saeculorum; et Arabicus: O Ecclesia filiorum, obedite patribus vestris, ut haereditatis vitam perennem.
3. DEUS ENIM HONORAVIT PATREM IN FILIIS.
Deus enim honore affecit patrem, dum praecepit filiis ut parentes honorent, q. d. Ideo judicium patris audiendum, eique obediendum est, quia Deus suum honorem, jus et imperium transcripsit in parentes, jubens filiis ut eos quasi sui vicarios venerentur, audiant, obediant. Ratio physica est, quia Deus paternitatem suam, id est potestatem, vim actumque generandi, communicavit patri, ac per eum filios produxit. Cum ergo filii a Deo per patrem accipiant suum esse, omneque bonum, puta quod sint, quod homines sint, quod rationales, quod bene instituti, quod divites, etc., par est ut eum quasi sui principium, auctorem et genitorem colant, ament, obsequantur. Haec ratio est a priori. Unde Tigurina vertit: Dominus enim patrem liberis honorabilem reddidit; Syrus: Dominus enim glorificavit patrem in filiis; Arabicus: Quoniam Dominus condecens constituit debitum super filium genitori suo.
Hoc est quod ait Philo lib. De Decalogo: «Filii probi parentes suos, ut deos quosdam visibiles, colunt et observant.» Additque, propterea, praeceptum de honorandis parentibus a Deo legislatore positum esse in confinio duarum tabularum Decalogi. Hinc Aristotelis axioma est lib. IX Ethic.: «Diis, parentibus et magistris nemo potest reddere aequivalens.»
ET JUDICIUM MATRIS EXQUIRENS FIRMAVIT IN FILIOS. — «Judicium» hic significat tum jus, auctoritatem et imperium, tum sententiam et praeceptum, q. d. Deus vult cuique suum jus servari: unde requirit, id est severe jubet, exigit et punit, ut «judicium,» id est, sententia et auctoritas matris conservetur et fiat a filiis. Nam, ut ait Aristoteles lib. VI Ethic.: «Matres plus amant filios, quam patres; quia certiores sunt eos esse suos, et quia plures circa eos labores sustinent.»
Hac de causa Tobias moriturus sollicite monet filium, dicens cap. IV, 3: «Honorem habebis matri tuae omnibus diebus vitae tuae.» Causam subdit: «Memor enim esse debes, quae et quanta pericula passa sit pro te in utero suo.» Sic septem fratres Machabaei reddiderunt vitam matri et Deo per obedientiam, offerendo eam in holocaustum martyrii, ad quod mater eos incitabat, II Machab. VII. Praeclare S. Ambrosius in Psal. CXVIII, serm. 15: «Non possem, ait, salvo pietatis jure, odisse patrem cui debeo quod creatus sum; nec matrem longo decem mensium fastidio pii foetus onera portantem.»
4 et 5. QUI DILIGIT DEUM, EXORABIT PRO PECCATIS; ET SICUT QUI THESAURIZAT, ITA QUI HONORIFICAT MATREM SUAM.
Qui diligit Deum honorando parentes, quos Deus quasi sui vicarios jussit a filiis diligi et honorari, EXORABIT PRO PECCATIS. Syrus: Qui honorat patrem suum, dimittentur delicta ejus; et reponit thesauros, qui honorat matrem suam. Ratio est, quia honorem patri delatum sibi delatum reputat Deus, qui honorantes se honorat, audientes se exaudit, et, ut ita dicam, obedientibus sibi obedit, ac in liberales erga se multo indulgentior est et liberalior; non enim se patitur summa illa bonitas beneficentia aut liberalitate a creatura sua vinci.
6. QUI HONORAT PATREM SUUM, JUCUNDABITUR IN FILIIS.
Tigurina: jucunditatem capiet ex filiis; Syrus: laetabitur de filio suo; quia, scilicet, Deus faciet ut filii ejus sint probi, sani, habiles, egregii, ac praesertim patri obsequentes. Haec enim est lex talionis, ut quod facit patri filius, idipsum a suo recipiat filio. Huc spectat illa Thaletis ad filios vox: «Quale praemium rependeritis parentibus vestris, tale a liberis vestris expectate.» Et illa Epaminondae: «Mihi jucundissimum est, quod utroque parente vivo Leuctrica pugna vicerim Lacedaemonios.»
7. QUI HONORAT PATREM SUUM, VITA VIVET LONGIORE.
Arabicus: Qui honoraverit genitores suos, prolongabitur duratio ejus. Justitia enim parentum particeps erit filius, si eos amet et honoret. Dignus enim est vita, qui vitae auctorem colit; indignus, qui eum negligit.
ET QUI OBEDIT PATRI, REFRIGERABIT MATREM. — Graece anapausei, id est, requiescere faciet, hoc est, pro tot doloribus, curis, maeroribus, quos mater pro ipso in conceptu, partu et educatione sustinuit, ipse tandem illi gaudium et quietem animi conciliabit.
8. QUI TIMET DOMINUM, HONORAT PARENTES; ET QUASI DOMINIS SERVIET HIS QUI SE GENUERUNT.
Timor enim, id est reverentia, cultus et amor Dei, impellit nos ad faciendam ejus voluntatem et legem, inter quas prima secundae tabulae jubet honorari parentes. Honor parentibus debitus, non tantum consistit in assurgendo, caput detegendo, verbis reverentibus eos compellando, vultum submittendo, genu flectendo; sed potius in obedientia et obsequio, ut iis serviat «quasi dominis;» in iis enim Deus repraesentatur, Deique dominium resplendet.
9. IN OPERE ET SERMONE, ET OMNI PATIENTIA HONORA PATREM TUUM.
Modum generalem honorandi praescripsit, dicens: «Et quasi dominis serviet his qui se genuerunt;» hic ad particulares ejus modos descendit. Itaque dicit honorandum esse patrem: primo, «in opere,» scilicet opera, quae pater injungit, exsequendo, pro ejus et familiae sustentatione laborando; secundo, «in sermone,» ut honorifice de patre loquatur, eum humiliter respondeat, afflictum soletur; tertio, «in patientia,» ut patienter toleret patris choleram, asperitatem, imperium, moresque difficiles, utque ejus jussa humiliter excipiat hilariterque exsequatur. Jubet ergo ut filii patientia vincant parentum, praesertim senum, morositatem; sicut patrum patientia sustinuit filiorum parvulorum ineptias et importunitatem.
10. UT SUPERVENIAT TIBI BENEDICTIO AB EO, ET BENEDICTIO ILLIUS IN NOVISSIMO MANEAT.
Fructum et mercedem subjungit quasi stimulum. Praeclare S. Ambrosius in cap. XVIII Lucae: «Honor non tantum reverentiae est, sed et muneris. Pasce patrem tuum, pasce matrem; etsi matrem paveris, nondum dolores ejus pro te rependisti; nondum alimenta quae tibi affectu pietatis exhibuit. Jejunavit illa pro te, comedit pro te; vigilavit pro te, flevit pro te — et tu eam egere pateris? O fili, quantum judicium tibi adsciscis, si non pascis parentem! Debes ei quod habes, cui debes quod es.»
Porro haec benedictio Dei non est fugax et evanida, sed stabilis et solida. «Et benedictio illius in novissimo maneat;» quia aeterna mercede compensatur, ait Rabanus — ut divinus favor et benedictio maneat et servetur ad horam illam tam tremende periculosam, puta mortis et strictissimi examinis horam, ubi aeternitas jacitur alea.
11. BENEDICTIO PATRIS FIRMAT DOMOS FILIORUM: MALEDICTIO AUTEM MATRIS ERADICAT FUNDAMENTA.
Haec parentum benedictio, utpote quasi ex auctoritate et jure dominii ac paternitatis a Deo eis concesso, solet esse efficax, et a Deo in effectum perduci. Per «domos» intellige non tantum aedificia materialia, sed multo magis prolem et familiam: Benedictio patris facit ut filius sit prole et familia instructus et durabilis, dives, honoratus, et splendidus.
Exemplum benedictionis habetur in Sem et Japheth, qui a Noe benedicti sunt; in Isaac, qui ab Abraham benedictus; et in Jacob, qui a patre Isaac benedictus, factus est pater duodecim tribuum Israel. Exemplum maledictionis habetur in Cham, qui patrem Noe nudum ex vino irridens, ab eo maledictus est, maledictionemque in posteros Chananaeos transmisit. Simile exemplum refert S. Augustinus lib. XXII De Civitate Dei, cap. VIII, de matre quadam, quae decem filios suos maledicens, omnes tremulos, miseros et vagos effecit.
12. NE GLORIERIS IN CONTUMELIA PATRIS TUI.
Alludit ad Cham, qui nuditatem patris irrisit, Genes. IX, 22. Filii enim superbi et perversi solent, ut suam ostentent sapientiam, opes et robur, videri sapientiores, ditiores, fortiores parentibus velle, ideoque parentum stultitiam, paupertatem, miserias, quas occultare deberent, publicant.
13. GLORIA ENIM HOMINIS EX HONORE PATRIS SUI, ET DEDECUS FILII PATER SINE HONORE.
Filius enim pars est patris et matris. Sicut ergo qui totum violat et laedit, omnes partes violat et laedit: ita qui patrem vel matrem honorat vel dedecorat, omnes filios ejus honorat vel dedecorat, ac consequenter seipsum.
14. FILI, SUSCIPE SENECTAM PATRIS TUI.
Graece, antilabou, id est suscipe. Jubet senectam et senilem morem patris a filiis non tantum tolerari, sed et adjuvari, foveri et refici consolatione, obsequio, victu omneque adjumento. Ratio est, quia in senecta et canitie patris lucet generatio, antiquitas et aeternitas Dei, ita ut cum filii in canum patrem intuentur, videantur sibi, ut Daniel, videre Antiquum dierum ejusque canities, Daniel. VII, 9.
Quocirca Plato, Dialogo XI De Legibus: «Quicumque patrem aut matrem senio confectam instar thesauri domi jacentem habet, putet nullam aliam ejusmodi effigiem magis efficacem sibi unquam in domo futuram, si rite ab eo colatur.» Aristoteles praeterea, lib. I Ethic. cap. II, docet filios plus debere parentibus succurrere quam sibi: «Patrem enim redimere oportet magis quam seipsum.»
15. ET SI DEFECERIT SENSU, VENIAM DA; ET NE SPERNAS EUM IN VIRTUTE TUA.
S. Ambrosius: veniam habe, id est, ignosce. Senes enim, cerebro deteriorato, interdum delirant; jubet ergo defectum mentis, imo delirium patris, a filiis non culpari, nec irrideri, sed tolerari, dissimulari et sublevari — quia pater infantiam, ineptias et pueritias filii toleravit, formavit, correxit et limavit.
ELEEMOSYNA ENIM PATRIS NON ERIT IN OBLIVIONE. — «Eleemosyna,» Hebraice chesed, id est pietas, benevolentia, misericordia patri exhibita. Haec patris eleemosyna a filio debetur, ideoque «justitia» ab Arabico vocatur: «Justitia in parentem non deletur, et per eam multitudo peccatorum deletur.»
16. NAM PRO PECCATO MATRIS RESTITUETUR TIBI BONUM.
Τὸ «nam» habet emphasim: Quaelibet patri eleemosyna memorabitur; sed eleemosyna pro peccato matris senilis — quae est morosior, impatientior ideoque difficilius tolerabilis — multas habet promissiones: primo, quod «restituetur tibi bonum;» secundo, quod «in justitia aedificabitur tibi;» tertio, quod in die tribulationis memor erit Deus tui; quarto, quod peccata tua dissolvet.
Plane et genuine, «pro peccato matris,» puta, peccato tolerato: Quia tu, o fili, patienter tulisti impatientiam, morositatem, jurgia, verba aspera et verbera matris, ideo pro mercede bonum tibi a Deo restituetur, tum in hac vita, tum in futura.
17. ET IN DIE TRIBULATIONIS COMMEMORABITUR TUI: ET SICUT IN SERENO GLACIES, SOLVENTUR PECCATA TUA.
Ipsa illa eleemosyna refricabit Dei memoriam tui, causam tuam coram Deo aget et impetrabit. Pietas enim filii in patrem et matrem est quasi calor, imo quasi sol omnem glaciem peccatorum liquefaciens et abolens. «Charitas enim operit multitudinem peccatorum,» I Petri IV, 8. Dies tribulationis in diem serenitatis convertetur, et dum aliis nubilus est dies, misericordibus erit serenus, providente et remunerante Deo honorem parentum.
18. QUAM MALAE FAMAE EST, QUI DERELINQUIT PATREM: ET EST MALEDICTUS A DEO, QUI EXASPERAT MATREM!
Nota hic contemptum parentum blasphemiam vocari, quia blasphemia est contumelia in Deum vel Sanctos jacta; parentes autem sunt vicarii Dei, et quasi dii quidam terrestres. Unde Rabanus: «Impietatis crimine tenetur, qui irreverens est parentibus.»
Porro maledictio Dei, sicut et benedictio, non est verbalis sed realis et efficax. Deum enim benedicere est abundanter benefacere; maledicere est abundanter malefacere, id est punire paupertate, ignominia, morbis, adversitatibus, ac denique morte et gehenna.
Cyrillus rem eamdem repraesentat eleganti apologue viperae et foetus, lib. III Moral. Apologorum, cap. XXVI, cujus titulus est: Contra vitium ingratitudinis. «Vipera gravida, ait, cum foetum maturasset, sentiens in visceribus diros morsus, dixit eis cum amarissima querimonia: Quid hoc est sceleris quod perpetratis? malum pro bono redditis, quia uterum, qui vos tulit, laceratis?»
Pars Secunda Capitis, Quae Commendat Mansuetudinem et Humilitatem
19. FILI, IN MANSUETUDINE OPERA TUA PERFICE, ET SUPER HOMINUM GLORIAM DILIGERIS.
Siracides filium de honore parentum instruxit; nunc eum de aliis rebus et personis instruit, ac primum quidem ut in omnibus et cum omnibus mansuete et humiliter se gerat — praesertim quia humilitas et mansuetudo est fons et origo honoris parentum, omnisque virtutis et boni. Modus enim mansuetus et humilis omnes honorat, eosque sibi conciliat; modus vero asper et superbus omnes despicit et opprimit, ideoque alienat, offendit et exasperat.
Addit praemium et bravium mansuetudinis: «Et super hominum gloriam diligeris,» quo significat mansuetudinem plus conciliare amorem hominum, quam quilibet alius splendor et gloria. Longe plus amant homines et desiderant videre mansuetudinem et mansuetum, quam gloriam et gloriosum.
Moraliter, S. Bernardus, serm. 2 De Conversione S. Pauli: «Mansuetudo triplici quasi ariete quatitur: verborum injuriis, rerum damnis, corporis laesionibus. In his tribus consistit omne exercitium patientiae, omnis disciplina mansuetudinis.»
20. QUANTO MAGNUS ES, HUMILIA TE IN OMNIBUS, ET CORAM DEO INVENIES GRATIAM.
Graece: Quanto magnus es, tanto magis humilia te in omnibus. Rationes hujus praecepti multae sunt. Prima, quia altum fastigium solet homines inflare et ad arrogantiam excitare. Secunda, quia vera magnitudo est humilitas. Sola enim humilitas exaltat; sola humilitas est magnanimitas. Tertia, quia schola Christi Dei est schola humilitatis: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde,» Matth. XI. Quarta, ex S. Gregorio: «Cum dona augeantur, rationes etiam donorum crescunt.» Quinta, ex ipso Siracide: «Et coram Deo invenies gratiam.» Deus enim gratiam suam nonnisi in humile cor reponit. «Non ponit Deus oleum misericordiae nisi in vase fiduciae,» ait S. Bernardus. Sexta, quia in hac re sita est tum humilitatis perfectio, tum virtutis culmen.
Itaque, sicut nobilissimus ille Orator Demosthenes, interrogatus, quidnam sibi maxime videretur in praeceptis eloquentiae, respondisse fertur: pronuntiatio; quid secundo, eadem pronuntiatio; quid tertio, nihil aliud quam pronuntiatio — ita, ut ait S. Augustinus, si de praeceptis Christianae religionis interrogaretur, nihil aliud quam humilitatem respondere vellet.
21. QUONIAM MAGNA POTENTIA DEI SOLIUS, ET AB HUMILIBUS HONORATUR.
Ergo humilia te summe, et maximam a Deo gratiam accipies, quia Deus summe humilitate honoratur; ideoque summe ea reficitur et delectatur. Ratio a priori est, quia Deus est summa exaltatio: et summae exaltationi proprie debetur summa humilitas.
Illustre hujus humilitatis et mansuetudinis exemplum fuit S. Franciscus, qui per eam gratiam et gloriam Dei, angelorum et hominum obtinuit — is ita possedit terram cordis et corporis sui, ut anima ejus hac mansuetudine penitus imbuta, eam spiritui ad omnes labores et poenitentias subjiceret. Per eam primaeam innocentiam, quam habuit Adam in paradiso, est adeptus, ita ut etiam ferae animalia eum agnoscerent dominum. Denique ita Christi mansuetudinem induerat, ut Christus ei stigmata quinque vulnerum suorum in manibus, pedibus et latere impresserit.
22. ALTIORA TE NE QUAESIERIS, ET FORTIORA TE NE SCRUTATUS FUERIS; SED QUAE PRAECEPIT TIBI DEUS, ILLA COGITA SEMPER, ET IN PLURIBUS OPERIBUS EJUS NE FUERIS CURIOSUS.
Ab humilitate vivendi transit Siracides ad humilitatem discendi et sapiendi. Sensus est: Ne curiose scruteris quae Deus a te abscondita esse voluit, id est, res in ipsa natura absconditas et involutas. Huc facit dictum Hebraeorum: «Quo consilio aut qua ratione Creator hoc aut illud fecerit, non licet quaerere. Ne curiose inquiras in opera Dei.»
Illi ergo altiora quaerunt, qui curiose scrutantur quae suum statum et capacitatem transcendunt; qui investigant quae lumine rationis investigari nequeunt. Porro, qui curiose investigant an sint a Deo praedestinati, quibus tonat Sapiens Proverb. XXV, 27: «Qui scrutator est majestatis, opprimetur a gloria.» Et Apostolus Rom. XI, 33: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus!»
Divinius Thomas a Kempis, De Imitatione Christi, lib. I, cap. 3: «Quid prodest grande scrutinium de occultis et obscuris rebus, de quorum ignorantia non arguemur in judicio? Certe cum venerit dies judicii, non quaeremur quid legerimus, sed quid fecerimus; nec quam bene dixerimus, sed quam devote vixerimus.»
23. NON EST ENIM TIBI NECESSARIUM, EA QUAE ABSCONDITA SUNT, VIDERE OCULIS TUIS.
Haec est litotes: minus enim dicitur, et plus significatur. «Non est tibi necessarium» — imo non decet, non expedit, turpe est, irrationale, et saepe impossibile est assequi. Lepide ille portitor Aegyptius, portans quidpiam velo contectum, curiose interroganti quid portaret, dixit: «Ideo opertum est, ut tu nescires; cur ergo quaeris quod absconditum est?»
24. IN SUPERVACUIS REBUS NOLI SCRUTARI MULTIPLICITER.
Opponit supervacua necessariis, quae Deus cuique praecepit: Attende necessariis, puta cognoscendis et adimplendis Dei mandatis, eisque totum cor et tempus applica; ergo omitte supervacua, id est, non necessaria, inutilia, vana, curiosa; in his enim tempus, mentem, operam et laborem inutiliter insumes.
25. PLURIMA ENIM SUPER SENSUM HOMINUM OSTENSA SUNT TIBI.
Haec est nova ratio cur vitanda sit curiositas. Deus ostendit et revelavit nobis multa naturalia et supernaturalia, necessaria et utilia, quae nostram capacitatem superant, ut iis intellectum occupemus, ne eum ad supervacua et inutilia applicemus. Multo magis capacitatem nostram superant mysteria fidei et theologiae, ut mysteria Sanctissimae Trinitatis, Incarnationis et Eucharistiae.
Sic astronomi hoc saeculo per telescopium et diligentes observationes plurima in coelis notaverunt quae Aristoteli et veteribus ignota erant: Venerem et Mercurium circa solem converti; Jovem habere quatuor minores stellas circa se volutas; Venerem instar lunae crescere et cornua exhibere, quod et ego ipse per telescopium clare observavi.
26. MULTOS QUOQUE SUPPLANTAVIT SUSPICIO ILLORUM, ET IN VANITATE DETINUIT SENSUS ILLORUM.
Quinque rationibus ostendit altiora non scrutanda. Suspicio et opinio de rebus altioribus, quae suam capacitatem transcendunt, multos decepit et supplantavit; suspicati enim sunt et opinati se intelligere et capere quae non capierunt, nec capere potuerunt; ideoque in graves errores prolapsi sunt, quibus et se et alios perdiderunt. «Curiositas,» ait S. Augustinus, tract. 97 in Joan., «haeresin genuit.»
Pars Tertia Capitis, Quae Poenas Cordis Duri et Praemia Cordis Sapientis Assignat
27. COR DURUM HABEBIT MALE IN NOVISSIMO: ET QUI AMAT PERICULUM, IN ILLO PERIBIT.
Cor durum producitur a superbia et frequenti habitu peccandi; hic enim habitus, cum sit quasi altera natura, indurat mentem in peccato. Transit ab humilitate ad duritiam quasi ejus oppositum. Opponit ergo cor durum tum mansuetudini et humilitati, quam commendavit vers. 19 et 20, tum obedientiae, quam commendavit filiis vers. 2.
S. Bernardus divinitus definit et describit cor durum, lib. I De Consideratione: «Quid est cor durum? Ipsum est quod nec compunctione scinditur, nec pietate mollitur, nec movetur precibus, minis non cedit, flagellis duratur. Ingratum est ad beneficia, infidele ad consilia, saevum ad judicia, inverecundum ad turpia, impavidum ad pericula, inhumanum ad humana, temerarium ad divina, praeteritorum obliviscens, praesentia negligens, futura non providens. Ac, ut omnia breviter mali hujus horridi mala complectar, ipsum est quod nec Deum timet, nec hominem reveretur.»
QUI AMAT PERICULUM, IN ILLO PERIBIT. — Haec gnome excludit fatum, quo multi se seducunt ne ullum periculum caveant. Quocirca theologi recte concludunt eum, qui expertus est societatem certarum personarum sibi fuisse peccandi occasionem, teneri omnino ab ea abstinere, nisi necessitas cogat. S. Augustinus rationem dat: «Qui periculo, quod cavere potest, non cavet, Deum tentat potius quam in eo sperat.»
28. COR INGREDIENS DUAS VIAS, NON HABEBIT SUCCESSUS, ET PRAVUS CORDE IN ILLIS SCANDALIZABITUR.
Hebraice leb derachaim, «cor duarum viarum,» est quod ad duo contraria tendit; quod vult servire Deo et diabolo; quod vult studere legi Dei et legi mundi. Hoc est quod Christus ait Matth. VI, 24: «Nemo potest duobus dominis servire.» Elias enim clamat: «Usquequo claudicatis in duas partes?» Bona mater vult filium integrum, non divisum; sic Deus vult cor integrum, non divisum.
29. COR NEQUAM GRAVABITUR IN DOLORIBUS, ET PECCATOR ADJICIET AD PECCANDUM.
Sua nequitia, duritia et obstinatione sibi thesaurizat iram Dei, juxta Rom. II, 5: «Secundum duritiam tuam et cor impoenitens, thesaurizas tibi iram in die irae.» Nam, ut ait S. Gregorius lib. XXV Moral.: «Peccatum, quod poenitentia non diluit, mox suo pondere ad aliud trahit.» S. Augustinus hoc in se expertus est: «Tenebat voluntatem meam inimicus, et inde mihi catenam fecerat; ex voluntate enim perversa facta est libido; et dum servitur libidini, facta est consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas.»
30. SYNAGOGAE SUPERBORUM NON ERIT SANITAS: FRUTEX ENIM PECCATI ERADICABITUR IN ILLIS, ET NON INTELLIGETUR.
Duri corde et superbi, quia Dei et hominum admonitiones contempserunt, nullamque curationem admiserunt, suo tempore graviter et insanabiliter punientur, ita ut sanari nequeant. «Frutex peccati» — id est, omnis eorum potentia et facultas peccandi, qua nunc radicati et fundati videntur — radicitus ab eis auferetur, ita ut ne vestigium quidem ejus appareat, juxta Psalm. XXXVI, 35: «Vidi impium superexaltatum, et elevatum sicut cedros Libani. Et transivi, et ecce non erat: quaesivi eum, et non est inventus locus ejus.»
31. COR SAPIENTIS INTELLIGITUR IN SAPIENTIA, ET AURIS BONA AUDIET CUM OMNI CONCUPISCENTIA SAPIENTIAM.
Contra cor durum, indocile, inflexibile opponit cor sapientis, ut docile, flexibile, studiosum et sapientiae subjectum. Docet hic Siracides ad sapientiam requiri primo cor sapientiae avidum; secundo aurem docilem, quae libenter audit doctrinas et consilia salutis; quibus si tertio addatur manus, id est activitas — ut quis opere exsequatur quod audivit — perfectam assequetur sapientiam, id est virtutem. Sapienter S. Bernardus, serm. 28 in Cantic.: «Auris prima porta mortis, prima etiam vitae aperiatur.»
32. SAPIENS COR ET INTELLIGIBILE ABSTINEBIT SE A PECCATIS, ET IN OPERIBUS JUSTITIAE SUCCESSUS HABEBIT.
Sapientia enim practica et vera consistit in evitatione peccatorum et exercitio virtutum. Haec est secunda antithesis cordis duri et cordis sapientis. Cor durum adjiciet peccata peccatis; cor vero sapiens ab iis abstinebit. S. Ambrosius, De Jacob et Vita beata, cap. 8: «Perfecta virtus semper inter adversa et delectamenta versatur.» Et: «Sapiens non frangitur timore, non mutatur potentia, non extollitur prosperis, non mergitur tristibus: sapiens manet perfectus in Christo, charitate fundatus, fide radicatus.»
Haec est tertia antithesis: cor durum non habebit successus, quia Deum habet adversarium; cor vero sapiens successus habebit, quia Deum habet patronum.
Pars Quarta Capitis: De Eleemosyna Ejusque Fructibus
33. IGNEM ARDENTEM EXSTINGUIT AQUA, ET ELEEMOSYNA RESISTIT PECCATIS.
Transit recto ordine a sapientia et justitia ad eleemosynam, quia haec primum locum inter opera justitiae obtinet. Apte comparat peccatum igni, et eleemosynam aquae. Primo, quia sicut ignis urit et laedit corpus, ita peccatum laedit, occidit et torret animam. Secundo, quia sicut ignis excitat flammas, ita peccatum excitat concupiscentias. Tertio, quia peccata accendunt iram et vindictam Dei. Quarto, quia peccata praeparant peccatori ignem gehennae. Omnes hos peccati ignes eleemosyna mira virtute exstinguit.
Pro «resistit,» Graece est exilasetai, id est «expiabit» peccata. «Misericordia superexaltat judicium,» Jacobi II, 13. Eleemosyna ergo est expiatio peccati, et quasi sacrificium pro peccato, juxta Dan. IV, 24: «Peccata tua eleemosynis redime.»
Ratio, cur eleemosyna exstinguat peccatum, est primo, quia misericordes aliis, sibi merentur Dei misericordiam: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur,» Matth. V, 7. Secundo, quia pauperes orant Deum pro benefactoribus suis. Tertio, quia omnes possunt dare eleemosynam spiritualem — pro pauperibus orando, eos consolando, et praesertim offensas condonando: «Si dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester coelestis,» Matth. VI, 14. Quarto, quia eleemosyna est actus charitatis, et «charitas operit multitudinem peccatorum,» Jacobi V, 20.
Mystice, S. Cyprianus accipit aquam de baptismo: «Hic ostenditur et probatur, quod sicut gehennae ignis lavacro aquae salutaris exstinguitur, ita eleemosynis atque operibus justis delictorum flamma sopiatur. Et quia semel in baptismate remissio peccatorum datur, assidua et jugis operatio, baptismi instar imitata, Dei rursus indulgentiam largiatur.»
S. Ambrosius eleemosynam comparat, imo praefert aquae baptismi: «Ipsa enim eleemosyna incendia gehennae consumit. Quapropter eleemosyna quodammodo est alterum animarum lavacrum — nisi quod eleemosyna indulgentior est lavacro; lavacrum enim semel datur, quoties autem eleemosynam dederis, toties veniam merueris.» Ex dictis disce quanta sit eleemosynae vis, dignitas, utilitas et necessitas.
34. ET DEUS PROSPECTOR EST EJUS, QUI REDDIT GRATIAM: MEMINIT EJUS IN POSTERUM, ET IN TEMPORE CASUS SUI INVENIET FIRMAMENTUM.
Deus in omnibus providet et prospectat eleemosynario, qui benefacit, miseretur, et eleemosynam erogat indigentibus, juxta Pauli verba: «Qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet; et qui administrat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et multiplicabit semen vestrum,» II Corinth. IX. Vide S. Chrysostomi homiliam Quod eleemosyna sit ars omnium quaestuosissima.
MEMINIT EJUS IN POSTERUM — ut eam suo tempore remuneretur, uti Christus apparuit noctu S. Martino, qui dimidiam chlamydem dederat pauperi, eam coram angelis ostentans, dicensque: «Martinus adhuc catechumenus hac me veste contexit.»
ET IN TEMPORE CASUS SUI INVENIET FIRMAMENTUM. — Si eleemosynarius in adversa labatur, si in calamitates incidat, Deus memor ejus eleemosynarum eum fulciet, roborabit, eriget, restituet in pristinum statum — imo majoribus bonis et donis cumulabit. Secundo, Palacius haec accipit de casu, id est, lapsu in peccatum: Si eleemosynarium in peccatum labi contingat, in ipso casu inveniet eleemosynam, quam fecit, cui nitatur, ut surgat. Hoc est quod ait Tobias cap. IV: «Eleemosyna ab omni peccato et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras.»
Denique Psaltes Psal. XL, 1: «Beatus, inquit, qui intelligit super egenum et pauperem; in die mala liberabit eum Dominus.» S. Cyprianus in fine tract. De Opere et Eleemosyna, haec ei dat elogia: «Praeclara et divina res, inquit, fratres charissimi, salutaris operatio, solatium grande credentium, securitatis nostrae salubre praesidium, munimentum spei, tutela fidei, medela peccati: res posita in potestate facientis, res et grandis et facilis, sine periculo persecutionis, corona pacis, verum Dei munus et maximum.»
Hi sunt ergo tres fructus eleemosynae: primus, quod instar aquae restinguat peccata; secundus, quod maneat in memoria Dei, ut eam remuneretur; tertius, quod in casu sit fulcrum.