Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Apposite a susurrone transit ad amicum et amicitiam; ut enim ostendat quantum malum sit susurratio, describit quantum bonum sit amicitia: hoc enim aufert susurro. Igitur est hic insigne encomium veræ amicitiæ, usque ad vers. 18. Inde ad finem docet, quam sit ardua sapientia, quantoque nisu et studio prosequenda: inter exteriora enim bona principem locum tenet amicus et amicitia. Quocirca in inferno, ubi nullum est bonum, sed omne malum, nulla est amicitia, sed omnium inter se inimicitia et hostilitas: tam enim dæmones, quam damnati, invicem improperant, conviciantur et maledicunt.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 6:1-37
1. Noli fieri pro amico inimicus proximo: improperium enim et contumeliam malus haereditabit, et omnis peccator invidus et bilinguis. 2. Non te extollas in cogitatione animae tuae velut taurus, ne forte elidatur virtus tua per stultitiam, 3. et folia tua comedat, et fructus tuos perdat, et relinquaris velut lignum aridum in eremo. 4. Anima enim nequam disperdet qui se habet, et in gaudium inimicis dat illum, et deducet in sortem impiorum. 5. Verbum dulce multiplicat amicos, et mitigat inimicos: et lingua eucharis in bono homine abundat. 6. Multi pacifici sint tibi, et consiliarius sit tibi unus de mille. 7. Si possides amicum, in tentatione posside eum, et ne facile credas ei. 8. Est enim amicus secundum tempus suum, et non permanebit in die tribulationis. 9. Et est amicus qui convertitur ad inimicitiam: et est amicus, qui odium, et rixam, et convicia denudabit. 10. Est autem amicus socius mensae, et non permanebit in die necessitatis. 11. Amicus, si permanserit fixus, erit tibi quasi coaequalis, et in domesticis tuis fiducialiter aget. 12. Si humiliaverit se contra te, et a facie tua absconderit se, unanimem habebis amicitiam bonam. 13. Ab inimicis tuis separare, et ab amicis tuis attende. 14. Amicus fidelis, protectio fortis: qui autem invenit illum, invenit thesaurum. 15. Amico fideli nulla est comparatio, et non est digna ponderatio auri et argenti, contra bonitatem fidei illius. 16. Amicus fidelis, medicamentum vitae et immortalitatis: et qui metuunt Dominum, invenient illum. 17. Qui timet Deum, aeque habebit amicitiam bonam: quoniam secundum illum erit amicus illius. 18. Fili, a juventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos invenies sapientiam. 19. Quasi is qui arat et seminat, accede ad eam, et sustine bonos fructus illius. 20. In opere enim ipsius exiguum laborabis, et cito edes de generationibus illius. 21. Quam aspera est nimium sapientia indoctis hominibus, et non permanebit in illa excors. 22. Quasi lapidis virtus, probatio erit in illis, et non demorabuntur projicere illam. 23. Sapientia enim doctrinae secundum nomen est ejus, et non est multis manifesta: quibus autem cognita est, permanet usque ad conspectum Dei. 24. Audi, fili, et accipe consilium intellectus, et ne abjicias consilium meum. 25. Injice pedem tuum in compedes illius, et in torques illius collum tuum. 26. Subjice humerum tuum, et porta illam, et ne acedieris vinculis ejus. 27. In omni animo tuo accede ad illam, et in omni virtute tua conserva vias ejus. 28. Investiga illam, et manifestabitur tibi; et continens factus, ne derelinquas eam. 29. In novissimis enim invenies requiem in ea, et convertetur tibi in oblectationem. 30. Et erunt tibi compedes ejus in protectionem fortitudinis, et bases virtutis, et torques illius in stolam gloriae. 31. Decor enim vitae est in illa, et vincula illius alligatura salutaris. 32. Stolam gloriae indues eam, et coronam gratulationis superpones tibi. 33. Fili, si attenderis mihi, disces; et si accommodaveris animum tuum, sapiens eris. 34. Si inclinaveris aurem tuam, excipies doctrinam; et si dilexeris audire, sapiens eris. 35. In multitudine presbyterorum prudentium sta, et sapientiae illorum ex corde conjungere, ut omnem narrationem Dei possis audire, et proverbia laudis non effugiant a te. 36. Et si videris sensatum, evigila ad eum, et gradus ostiorum illius exterat pes tuus. 37. Cogitatum tuum habe in praeceptis Dei, et in mandatis illius maxime assiduus esto: et ipse dabit tibi cor, et concupiscentia sapientiae dabitur tibi.
Prima Pars Capitis: Encomium Amicitiae
NOLI FIERI PRO AMICO INIMICUS PROXIMO. — Susurrando, et occulte ei detrahendo ac nocendo, praecedit et sequitur (dum ait, «invidus et bilinguis»); haec enim pendent et deducuntur ex iis quae dixit de susurrone. Unde Rabanus iisdem connectit, annectitque capiti sexto, ac caput septimum,
imo librum secundum Commentarii inchoat vers. 5: «Verbum dulce multiplicat amicos.» Causam subdit: IMPROPERIUM ENIM ET CONTUMELIAM MALUS (iniquus) HAEREDITABIT, ET OMNIS PECCATOR INVIDUS ET BILINGUIS. — «Et,» id est praesertim (sic dicitur: «Dicite discipulis ejus, et, id est praesertim, Petro,» quasi primo et capiti caeterorum, Marc. xvi, 7), q. d. Omnis malus, velut justam malitiae suae sortem, et poenam illi debitam haereditabit probrum et contumeliam; sed praesertim eamdem haereditabit peccator invidus et bilinguis, qui scilicet ex invidia et dolo clam amico detrahit et nocet. Hinc Graeca habent: Sic est peccator bilinguis, ut scilicet susurrando pro amico fiat inimicus, ideoque improperium et contumeliam haereditit. Unde Complut. addunt: sic peccator bilinguis ignominiam habebit. Et Syrus incipiens a versu ult. cap. praeced. sic nectit et vertit, multum sive parum ne noceas; et pro amico ne fias inimicus, ne nomen malum et ignominiam haereditates: et (quia) opprobrium et peccata super eum qui ambulat in duabus, id est, super bilinguem et susurronem.
FOR THE WICKED MAN SHALL INHERIT REPROACH AND DISGRACE, AND EVERY SINNER WHO IS ENVIOUS AND DOUBLE-TONGUED. — "And," that is, especially (so it is said: "Tell His disciples, and, that is, especially, Peter," as the first and head of the rest, Mark 16:7), that is to say: Every wicked man, as the just lot of his wickedness and the penalty owed to it, shall inherit reproach and disgrace; but especially the envious and double-tongued sinner shall inherit the same — he who, namely, out of envy and deceit secretly detracts from and harms his friend. Hence the Greek reads: So it is with the double-tongued sinner, that by whispering he becomes an enemy instead of a friend, and therefore inherits reproach and disgrace. Whence the Complutensian adds: so the double-tongued sinner shall have ignominy. And the Syriac, beginning from the last verse of the preceding chapter, connects and translates thus: "Whether much or little, do no harm; and on behalf of a friend do not become an enemy, lest you inherit a bad name and ignominy: and (because) reproach and sins fall upon him who walks in two ways," that is, upon the double-tongued and the whisperer.
Taxantur ergo hic illi, qui instar polypi mentem et vocem variant, ac nunc se amicos, nunc inimicos exhibent: quales compares paliuro, qui, teste Plinio lib. xiii, 19, fructum dat succosum et vinosum, ideoque jucundum palato; sed quia spinosus, pungit manum. Sic enim et hi nunc mulcent, nunc pungunt: «Ut ibi inveniatur dolor, ubi putabatur auxilium,» in Michaeae cap. vii, vers. 4.
Robertus Nolkot, natione Anglus, professione Dominicanus, qui sub annum Domini 1349, scripsit in septem prima capita Ecclesiastici, aliter hanc gnomen explicat, q. d. Ut amico gratificeris, noli quem alium proximum laedere, eique fieri inimicus: tum quia nullius amici causa facienda sunt mala, nec amicitia permittit injuriam tertii; tum quia pejus est unum efficere inimicum, quam plures facere vel servare amicos. Amicus enim cito beneficii obliviscitur; inimicus autem injuriae semper erit memor, eamque ulciscetur. Quocirca sapienter Pericles, rogatus ab amico, ut sui causa pejeraret, respondit: «Amicus sum, sed usque ad aras.» Amicus enim ab amico nil debet petere iniquum; et si petat, reficiendus est. Hinc et illud Sapientis monitum: «Ita multis prosis, ut ne vel uni obsis.» Verum prior sensus est genuinus, ut patet ex dictis.
2 et 3. NON TE EXTOLLAS IN COGITATIONE ANIMAE TUAE VELUT TAURUS; NE FORTE ELIDATUR VIRTUS TUA PER STULTITIAM, ET FOLIA TUA COMEDAT, ET FRUCTUS TUOS PERDAT, ET RELINQUARIS VELUT LIGNUM ARIDUM IN EREMO. — Versu praeced. vetuit dolum et hypocrisin: hic vetat animositatem et fastum, qui aeque ut dolus nocet proximo, et amicitiam dissolvit et evertit. Ita Rabanus. Sensus ergo est, q. d. Ne te extollas per cogitationem animae, id est, animositatis tuae, ut putes te omnia posse instar tauri, qui animositate sua caetera pecora et pecudes fugat, sternit et exagitat: quia sicut taurus cornupeta vel a feris, vel ab heris ligatur, concluditur, mactatur, itaque virtus, id est, animositas ejus eliditur: ita pariter virtus, id est, fortis animositas tua elidetur per stultitiam, eademque consumet folia tua, id est ornatum et gloriam tuam cum omni fructu tuo, perinde ut taurus solet discerpere plantarum folia et fructus, quibus ipse cum caeteris armentis vesci poterat et debebat, ut animam, id est vitam, conservaret. Porro: «Ne sufficere nobis credamus, inquit Rabanus, si extollentiam vitemus, in actu. Dicit: Non te extollas in cogitatione animae tuae; Deus enim inspector est cordis, et non secundum faciem, sed secundum veritatem unumquemque dijudicat; quem nemo potest per hypocrisin fallere, quia omnia nuda et aperta sunt oculis ejus: qui si interius animae cervicanam ac tumidam cogitationem conspexerit, non ei placebit, sed allidetur virtus ipsius superbi per stultitiam elationis, et folia verborum ejus sunt vacua, et fructus operum inutiles, et velut lignum aridum non habens viriditatem dilectionis, inter steriles iniquorum actiones deputabitur.»
Hunc esse sensum patet ex Graeco; sic enim habet: ne efferaris ob consilium animae tuae, ne quasi taurus anima tua discerpat te; id est, ne ut taurus plantas solet discerpere, ita tuum te perdat consilium; depascatque folia tua, deinde fructus tuos disperdat, et velut arborem destituat aridam. Ita Tigurina, licet Complut. et Romana legant in secunda persona, depascas, disperdas, destituas; sed eodem redit sensus. S. Ephrem, Paraenesi 26, sic legit: ne te extollas in cogitatione animae tuae, ne abripiatur velut taurus anima tua; frondes tuae comedentur, et fructus tuos perdes; Syrus, ne tradaris in manus animae (animositatis) tuae, ut non quaeras sicut taurus fortitudinem tuam. Folia tua decidere facies, et fructum tuum comedes, et seres te tanquam arborem aridam, quia anima crudelis disperdet dominum suum.
Alludit ad historiam Nabuchodonosoris, qui suo imperio et robore fretus, sese extollens ut taurus, hac sua stulta superbia elisus, et mutatus est in bovem et taurum, ut quasi amens et brutus regno pelleretur, et ablegaretur in sylvas ad bestias. Haec stultitia ejus folia et amores dejecit, quia splendorem regium illi abstulit. Eadem fructus ejus perdidit, scilicet, omnia opera regia et tot regnorum administrationem. Denique eadem illum miserum et squalidum effecit, velut lignum aridum in eremo, destitutum scilicet, omnibus amicis, familiaribus, subjectis omnique humana ope et solatio. Lege Danielis cap. iv, et videbis omnia huic loco Siracidis ad amussim congruere et respondere.
Huc facit apologus Aesopi illo aevo celebris (Aesopus enim ducentis annis Siracidem antecessit, ejusque prudentes mythi et apologi fuere
celebres, et omnium ore triti) de asino et leone. Cum asino, inquit, gallus aliquando pascebatur. Leone autem aggresso asinum, gallus exclamavit, et leo (aiunt enim galli vocem timere) fugit. At asinus, ratus propter se fugere, aggressus est statim leonem. Ut vero procul hunc persecutus est, quo non amplius galli perveniebat vox, conversus leo devoravit asinum. Hic vero moriens clamabat: «Me miserum et dementem! Ex pugnacibus enim non natus parentibus, cujus gratia in aciem irrui?» Asinus ergo hic notat stolidos, qui in superba virium suarum cogitatione et aestimatione eliduntur et pereunt.
Hinc Homerus Agamemnonem comparat tauro: est enim taurus symbolum regis, qui praecellit populo, sicut taurus armento, ut docet Diogenes orat. 2, apud Dionem. Hinc et Joseph, quia fratribus praecellens, princeps fuit in Aegypto, a Mose comparatur tauro: «Quasi primogeniti tauri, inquit, pulchritudo ejus; cornua rhinocerotis cornua illius, in ipsis ventilabit gentes usque ad terminos terrae,» Deut. xxxiii, 17. Ubi pro tauri Hebr. est שור schor, Chaldaice שור tor; unde Latinum et Graecum taurus, Gallicum taureau, Hispanicum et Italicum toro. Hebraice enim dicitur schor, a rad. שרך schor, id est, intendere, extendere, eo quod taurus corpus habeat distentum et plenum, sive quod oculos et aspectum habeat intensum, firmum et fixum; unde proverbium huic loco congruens: «Taurina phantasia, Tauricum tueri,» id est, torve; «Taurinus obtutus,» pro fixo, severo, arroganti et feroci. Aristophanes in Ranis: «Itaque ore prono contuetur tauricum.» Et Socratis mos erat, teste Platone, taurinis oculis intueri. Virgilius quoque bovem torvam vocat: «Optima torvae forma bovis.»
Sensus ergo est, q. d. Non te extollas in cogitatione tua, quod putes te viribus, opibus, sapientia, amicis, famulis, etc., abundare, sicut taurus in phantasia sua ob robur se extollit, ut toti armento imperare et dominari velit, ne elidatur et confringatur virtus, id est fortitudo, graece ψυχή, id est anima tua, puta animositas, animosa, superba, ferox et taurina cogitatio animae tuae, «per stultitiam,» qua insolenter superbis, et majora viribus tentas, ac in potentiores impingis, ideoque ab eis dejiceris, sicut eliditur tauri virtus, dum indomita stulte invadit tauros aeque fortes, vel fortiores se, a quibus vel vincitur et sternitur, vel certe vis ejus domatur et infringitur. Sic hodie videmus multos viribus naturae, ingenii et gratiae pollere, quibus magna praestare possent, si iis modeste et temperanter uterentur; sed dum iis insolescunt, et plura sibi arrogant, vel tentant, quam vires ferant, per stultitiam perdunt omne suarum virium et donorum decus, vim et efficaciam. Quo fit ut ipsa, scilicet stultitia, vel potius virtus, qua stulte abutuntur, comedat folia eorum, et fructus eorum perdat, hoc est, omnem eorum decorem (folia enim sunt
Nota: Animosos, impetuosos et violentos apte comparat tauris; quia inter animalia vix ullum est, quod ex cornibus ita audeat, ex viribus ita confidat, ex animo ita superbiat, ut taurus. Vide Aelianum, sub finem libri III. Igitur tauri uti fortes et torosi, ita pariter animosi sunt, iracundi et furibundi; hinc taurus est armenti et vaccarum dux: taurus enim est bos ad procreandum reservatus. Causam dat Aristoteles lib. II De Partib. animal. cap. iv, quod tauri sanguine, eoque fibroso et crasso abundent. «Timidiora (animalia), ait, sunt quibus sanguis dilutus nimium est: metus enim refrigerat; quamobrem quae exsanguia, timidiora sunt sanguineis, etc. Quorum autem sanguis fibris admodum multis crassisque refertus est, haec terrena amplius constant natura, et animosa, iracunda, proindeque furibunda sunt: ira enim calorifica est. Solida autem firmioraque omnia concalefacta, vehementius quam humida calefaciunt; fibrae vero solidae terreneaeque sunt: itaque quasi fomenta in sanguine efficiuntur, fervoremque per iram accendunt. Ex quo fit ut tauri et apri animosi iracundique furibundique sint: sanguis enim eorum fibris refertior est; et quidem taurorum sanguis omnium celerrime coit et durescit.»
Antistrophus huic gnomae est apologus rhinocerotis et corvi apud S. Cyrillum, lib. II Apolog. moral. cap. xviii, cujus titulus: Contra superbientes ex robore. «Superbus rhinoceros, inquit, maxime robore cornu sui inflatus, cum vidisset corvum super ripam quiescentem, praesumpsit eum vi mira cornu sui subvertere, ut se coram illo de gloria roboris ostentaret. Cum igitur hunc fulmineo ictu percussisset, petrae resistentis duritia impetum excipiens, acumen cornu fregit, et doloris pondere una cum luxato corpore, victum statim robur dedit. Cui deinde e tantis doloribus decumbenti, corvus cum risu objecit dicens: Rhinoceros frater mi, ubi est cornu praevalidum tuum? ubi robur stupendum? nimirum quia in uno posuisti totum, uno perdito, mox amisisti et totum. Nescivisti parvam esse cujusvis virtutem corporis, nisi major simul adsit virtus animi? Tota namque (Judic. xiv) illa mira vis Samsonis non ab ossibus tantum, sed a spiritu erat in capillis. Virtutis autem spiritus humilitas est. Haec enim basis et fundamentum est corporis roboris et virtutum.» Unde epimythium sive fructum apologi colligit: «Crede igitur mihi, nihil superba validitate infirmius, nihilque humili debilitate potentius in hoc saeculo inveniri. Ferrum enim quanto durius est, tanto citius frangitur; et vitrum tanto facilius rumpitur, quanto amplius induratur. Verumtamen gutta mollissima saxum excavat, et teredo vermis tenerrimus lignum vastat; quin et spiritus fulmineus duriora destruit, molliora illaesa relinquit. Arcus etiam quanto magis curvatur, tanto validius telum vibrat. Quo dicto, victum superbia unicornu dimisit.»
coma et decus arborum) et fructum, quem alias protulissent, evertat et tollat; ita ut virtus, quae ipsos decorare et ditare debuerat, privet eos omni decore et fructu; sic ut iis nudati relinquantur velut lignum aridum in eremo, scilicet, steriles, inglorii et ad nihil utiles, nisi ut eradicentur, et in ignem mittantur, ut ait Christus Joan. xv, 6. Alludit rursum ad taurum, qui indomita sua feritate arborum folia comedit, et fructus disperdit, atque arborem desolat, et relinquit velut lignum aridum.
Huic vicinum est adagium cap. iv, 35: «Noli esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos, et opprimens subjectos tibi.» Porro superbiam vocat stultitiam: nam, sicut humilitas est sanitas animi; ita superbia est ejus insania: quia humilitas est veritas; superbia est vanitas, falsitas vanaque de se opinio, stultitia et insania.
Secundo, magis expresse et apposite haec referas ad dissociationem amicitiae ex fastu et fastidio amici, de qua totus hic est sermo. Pro quo nota et audi Aristotelem, lib. VI De Natura animal. cap. xviii: «Taurus, inquit, cum tempus coitus adfuerit, tum demum incipit communibus cum vaccis pascuis uti, cumque reliquis tauris dimicat. Nam ante id tempus inter sese pascuntur: quod quidem appellant ἀτιμαλεγεῖν (quod aliqui vertunt coarmentari, quasi cum armento convenire; alii melius contrarie, dearmentari, vel abarmentari, id est, ab armento se segregare). Sane qui in Epiro sunt tauri, saepe trium mensium spatio non apparent.» Hoc Festus vocat «negligere gregem;» alii, «abgregari,» quod proprium est taurorum. Unde proverbium: «Abiit et taurus in sylvam,» dici solitum in maritos superbos et fastidiosos, qui uxores deserunt. Item, in amicos tumidos et insolentes, qui amicum, cum eo fruiti fuerint, ejusque opes emunxerint, fastidiunt et derelinquunt; sed, sicut taurus armenta fastidiens, et ex indomita libertate, fastu et feritate fugiens in sylvam, ibi saepe ab aliis tauris, leonibus et ursis impetitur et eliditur (nam, ut docet Aristoteles lib. IX Histor. animal., «a feris interimuntur tauri, ubi ab armento deerraverunt gregem relinquentes, gregisque divortia quaerentes»): ita pariter, qui amicum deserit, in inimicos incidit, qui eum elidunt, expirant, et subinde occidunt.
Rursum, sicut taurus fugiens in sylvam disperdit folia fructusque arborum, easque desolatas efficit et relinquit velut lignum aridum in eremo: ita pariter qui subditos et amicos, quos ex officio in vita sociali soliti erant pascere, alere, docere, regere, itaque in Ecclesia erant velut arbores frugiferae et foliis ornatae, hi, si eos temere et superbe deserant, fastidiant et fugiant, omni hoc fructu et decore se ipsos privant, omnique pristina gratia, utpote ad communem usum eis data, a Deo justo judice privabuntur, eruntque velut ligna arida in eremo. Hominum folia, puta ornamenta, sunt honor, gloria, amici, famuli, apparatus, splendor domesticus, etc. Horum omnium tinea est superbia, quae hominis folia, velut vermis hederam Jonae, exedit et devorat. Fructus hominis pii sunt opera sancta, quae sunt merita coeli: haec superbo pereunt, quia praeterita nihil illi prosunt, futura parere nequit. Denique superbia relinquit hominem velut lignum aridum in eremo, desertum a Deo, angelis et hominibus.
Porro tauros a tauris in pugna vinci et elidi docet Virgilius Georg. III: Nec mos bellantes una stabulare; sed alter Victus abit, longeque ignotis exulat oris, Multa gemens ignominiam plagasque superbi Victoris, tum quos amisit inultus amores, Et stabula aspectans regnis excessit avitis.
Nor is it the custom for the combatants to share a stall; but one, Vanquished, departs, and far away is exiled in unknown lands, Groaning much over the disgrace and the blows of the proud Victor, and over the loves he lost unavenged, And gazing at the stalls, he has departed from his ancestral realm.
Aristoteles quoque lib. VI Histor. animal. cap. xx docet tauros victores, post coitum, quasi enervatos, a victo vinci et elidi. «Coit, inquit, qui vicerit; cumque is venere jam debilitatus languerit, aggreditur victus ille languentem, et plerumque superat.»
Hinc tertio, nonnulli haec referunt ad effusam libidinem divitum et potentum, q. d. Noli superbe et luxuriose grassari in tuos, tibique subditos vel obnoxios, velut taurus potens et insolens, qui cum omnibus vaccis, prout ejus animae, id est, phantasiae et concupiscentiae libuerit, miscetur: quia, sicut hic miscendo elidit et exhaurit suam virtutem et robur; ita pariter et tu tuam virtutem exhauries. Nihil enim tam vires hominis debilitat et enervat, ac libido: per illam enim semen, quod est nobilissimus sanguis, ac cum eo optimi spiritus vitales excernuntur. Rursum libido omnia folia et fructus, id est, omnem hominis virorem, ornatum, virtutes et merita consumit et disperdit, eumque facit exsuccum, sterilem et marcidum, velut lignum aridum in eremo: superbiae enim comes et filia est libido, aeque ac humilitatis comes et filia est castitas. Talis taurus inter suos fuit spurcissimus Lutherus, ejusque asseclae, adeo ut etiamnum inter feminas eorum haec infamis et satanica audiatur vox: Tauriza nos. Vide Cochleum, Sanderum, Surium, etc., in Actis Lutheri et posterorum. Verum est hic illud Psaltis Psalm. lxvii, vers. 31: «Congregatio taurorum in vaccis populorum.» Porro libido omnem veram amicitiam (de qua hic agitur) utpote quae honestate nititur, dissolvit et dissolvit: tantum enim ejus est probrum, tantus naturae horror, tantum luxuriosorum fastidium, ut eam, quam ante ardentissime adamarant, jam a se vitiatam saepe audire et videre non sustineant.
Denique in tauro repraesentatur et vetatur arrogantia, libido dominandi, tyrannis, concupiscentia, insolentia, verborum asperitas, morum durities, barbaries, saevitia, crudelitas, feritas: taurus enim non agitur ratione, sed cogitatione
et phantasiae suae impetu, quasi percitus oestro et furiis agitatus; unde horrisonum mugit et boat.
4. ANIMA ENIM NEQUAM DISPERDET, QUI SE HABET (id est, eum qui habet animam nequam), ET IN GAUDIUM INIMICIS DAT (aliqui legunt dedet) ILLUM, ET DEDUCET IN SORTEM IMPIORUM, — puta, ad aeternam miseriam et gehennam. Graecus concisus est, et sic habet: anima enim improba disperdet possidentem se, et derisum inimicorum faciet se. Animam nequam, id est, non utcumque malam, sed egregie et insigniter malam («nequam enim, ait Festus, dicitur quod ne tanti quidem sit, quam quod habetur minimi»). Et Varro ex ne et quidquam media syllaba extrita derivat, vocat superbam, fastidiosam, crudelem et luxuriosam, qualem jam descripsi. Unde Syrus vertit, anima dura (crudelis) disperdet vel corrumpet dominum suum, et laetitiam inimicis ejus faciet eum. Quocirca Siracides animae durae et taurinae, quae amicitiam dissolvit, opponit animam suavem et dulciloquam, quae amicos et amicitiam consociat, dicens: «Verbum dulce multiplicat amicos.»
A wicked soul — that is, not merely bad in some way, but eminently and remarkably bad ("for 'nequam' [worthless]," says Festus, "is said of what is not even worth as much as what is held at the lowest value"). And Varro derives it from 'ne' and 'quidquam' with the middle syllable dropped — he calls it proud, disdainful, cruel, and lustful, such as I have already described. Hence the Syriac translates: a hard (cruel) soul shall destroy or corrupt its master, and shall make him a joy to his enemies. Wherefore Sirach opposes to the hard and bull-like soul, which dissolves friendship, the gentle and sweet-spoken soul, which unites friends and friendship, saying: "A sweet word multiplies friends."
Moraliter notat hic tria gravissima damna, quae sibimet infert anima nequam et maligna: primum est, quod se disperdat per lapsum in crimen lethale; secundum, quod se det in gaudium et praedam inimicis, tam hominibus, quam daemonibus; tertium, quod deducat eum in sortem impiorum, puta, in gehennam. Hujus symbolum est leo, qui, dum praedam venatur, in foveam et caveam sibi a venatoribus paratam incautus irruit, illique eorum fit praeda et ludibrium, teste Plinio lib. viii, cap. xvi, et S. Gregorio lib. IX Moralium, cap. xxxiv; sic enim et superbus, dum praedari vult alios, praeda fit ipse et risus daemonum. Hoc est quod ait Job cap. x, vers. 16: «Et propter superbiam quasi leaenam capies me, reversusque mirabiliter me crucias.» Ubi vide S. Gregorium loco jam citato.
5. VERBUM DULCE MULTIPLICAT AMICOS, ET MITIGAT INIMICOS. — Docet modum parandi et conservandi amicos esse sermonis suavitatem, quam per antithesim apposite superbae ostentationi et ferocitati taurinae, quae omnes avertit et evertit, subjicit. Graece, guttur suave multiplicat sibi amicos; Syrus, os suave (id est oris suavis, est Hebraismus et Syrismus), multiplicabuntur amici ejus. Causam dat Palacius: Quia verbum, inquit, est vehiculum mentis. Igitur in verbo dulci dulcis mens vadit, effluit et illabitur instar sacchari in animum audientis, eumque totum dulcedine sua penetrat, imbuit, allicit et in sui amorem rapit. Similiter et inimicus dulcedine verbi veluti musici concentus, audita, aures illi non occludit; sed aperit, ac per aures illud in mentem recipit, ejusque dulcedine, quasi melle omne suum fel, id est amaritiem, iram et odium, dulcorat, et ex inimico facit se amicum. Quare lingua dulcis est similis linguae canis, quae ulcera lambendo dolores lenit, plagisque corporis medetur; simili enim modo plagis animi quasi lambendo medetur lingua blandiloqua.
Talis fuit lingua nostri R. P. Petri Canisii, Germanorum apostoli, qua multos Deo, et dissidentes invicem conciliavit, ut vulgo diceretur linguam Canisii instar canis animorum esse medicam. Unde Hussitarum in Canisium scomma: Hinc procul esto canis, pro nobis excubat anser; id est, Joannes Hus: Bohemi enim anserem vocant hus. Alludunt ad anserem, qui excubando servavit Romanos in Capitolio obsessos. Sic Orpheus dulci suo sermone quasi cantu dicitur movisse cautes et saxa, id est, saxea hominum corda. Idem fecere alii: «Movit Amphion lapides canendo.» S. Mechtildis sua suaviloquentia omnes rapiebat, adeo ut putarent se angelum loquentem audire. Ita habet ejus Vita. Hanc autem suavitatem hauserat ex Deo et Christo crucifixo. Est enim Deus mare dulcedinis; ex hoc mari mentis et linguae rivulus deductus, maris dulcedinem servabit. Excipe, quando improborum et obstinatorum vitia acrius sunt perstringenda, juxta illud: «Increpa illos dure, ut sani sint,» Tit. i, 13. Hoc est quod in Sponsa poscit et commendat Sponsus Cant. iv, 3: «Sicut vitta, inquit, coccinea, labia tua, et eloquium tuum dulce.»
"Away from here, dog! The goose keeps watch for us" —
that is, John Hus: for the Bohemians call a goose "hus." They allude to the goose that by keeping watch saved the Romans when besieged on the Capitol. So Orpheus by his sweet speech, as by singing, is said to have moved rocks and stones, that is, the stony hearts of men. Others did the same: "Amphion moved stones by singing." St. Mechtild by her sweet speech captivated all, so much so that they thought they were hearing an angel speak. So her Life records. But she had drawn this sweetness from God and Christ crucified. For God is an ocean of sweetness; a stream of mind and tongue drawn from this ocean will preserve the sweetness of the sea. The exception is when the vices of the wicked and obstinate must be more sharply rebuked, according to that saying: "Rebuke them sharply, that they may be sound," Titus 1:13. This is what the Bridegroom asks for and commends in the Bride, Song of Songs 4:3: "Your lips," He says, "are like a scarlet ribbon, and your speech is sweet."
Ratio a priori est, quod suavitas et dulcedo in omni rerum genere, naturae accidat gratissima, eique melleum sit oblectamentum. Sic enim dulces sapores palato, dulces melodiae auribus, suaves colores oculis sunt gratissimi. Hoc est quod ait Ecclesiasticus cap. xl, 21: «Tibiae et psalterium suavem faciunt melodiam, et super utraque lingua suavis.» Et Cicero lib. De Offic.: «Difficile, ait, est dictu quantopere conciliet animos hominum comitas affabilitasque sermonis.» Hinc Antalcidas rogatus, quo pacto quis maxime placere possit hominibus, respondit: «Si loquatur illis jucundissime; praestet autem utilissima.» Ita Plutarchus in Laconicis. Exemplo sit Abigail, quae David ruentem in caedem Nabal mariti sui, sermone leni mitigavit, adeo ut, mortuo Nabal, eam in uxorem duxerit, I Regum xxv. Et David, qui simili suaviloquentia dulcoravit malignos Saulis spiritus. Et Gedeon, qui blando sermone lenivit et sopivit jurgia Ephrataeorum, Judic. viii, 3. Mellitus enim sermo mellitam parit responsionem. Unde Sponsa suaviloquium suum hausisse se docet ex suaviloquio Sponsi: «Guttur, inquit Cant. v, 16, illius suavissimum, et totus desiderabilis;» et cap. ii, 3: «Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi, et fructus ejus dulcis gutturi meo;» hoc est: «Sermo illius dulcis est fructus,» ait Gregorius Nyssenus orat. 4 in Cant.
ET LINGUA EUCHARIS IN BONO HOMINE ABUNDAT. — Ita Romana. Retinuit Interpres vocem Graecam εύχαρις, id est gratiosa, uti nonnulli codices legunt. Aliqui pro εύχαρις legunt εύλαλος, id est eloquens,
diserta. Haec «abundat,» scilicet χάρις, id est gratia, quae continetur in voce εύχαρις, quia conciliat sibi omnes, omniumque sermones et corda. Hinc rursum, «abundat,» id est, abunde fert fructum, ait Emmanuel Sa; unde Graeca expresse et clare habent: γλώσσα εύχαρις πληθύνει εύπροσηγορα, id est, lingua gratiosa multiplicat bonas loquelas; Jansenius, sermones affabiles; Romana, lingua beneloquens multiplicabit bonas salutationes; Tigurina, lingua diserta plurimas salutationes consequitur; Syrus, labia justorum, salutatio (salutis et pacis apprecatio); et salutatores (qui pacem tibi precentur) tui multi erunt. Significat ergo sermonis suavitatem esse illicem salutationis et affabilitatis, ut multi suaviloquum sequantur, salutent aveantque cum eo miscere sermones et suaviter colloqui, ac suavitatem suavitati rependant, ut, quod Comicus dixit: «Si maledixeris, pejus audies,» invertere hic liceat: «Si bene dixeris, melius audies.» Huc facit illud Salomonis Proverb. xv, vers. 1: «Responsio mollis frangit iram; sermo durus suscitat furorem.» Et vers. 4: «Lingua placabilis, lignum vitae; quae autem immoderata est, conteret spiritum.» Et vers. 18: «Vir iracundus provocat rixas; qui patiens est, mitigat suscitatas.»
6. MULTI PACIFICI SINT TIBI; ET CONSILIARIUS SIT TIBI UNUS DE MILLE. — Pacifici, Graece non est, εἰρηνοποιοί, id est qui pacem faciant, et discordes concilient; sed εἰρηνικοί, id est, in pace degentes, pacem servantes, q. d. Cum multis, id est, cum omnibus, quoad potes, pacem cole et serva; at consiliarii sint tibi selecti, pauci et rari, adeo ut ex mille unum deligas, qui tibi sit a consiliis; quia pauci sunt prudentes, pauciores experientia pollentes, paucissimi secreti et fidi, qui sincere et ex corde te ament, nec nisi tuum bonum quaerant, juxta illud Salomonis Ecclesiastae vii, 29: «Virum (cordatum; fidum, sapientem, constantem) de mille unum reperi; mulierem ex omnibus non inveni.» Et Proverb. cap. xx, vers. 6: «Multi homines misericordes vocantur; virum autem fidelem quis inveniet?» Unde Graece est, consiliarii tibi sint unus e mille; Syrus, secreti tui conscius unus ex mille; Vatablus, fac benevolos habeas multos, at unum de mille consiliarium.
Huc pertinet illud Sapientis dictum: «Esto comis omnibus, familiaris paucis, blandus et blandiens nemini.» Et Theognis: «Tu, inquit, ne cum amicis omnibus communica; pauci sane ex multis fidelem habent mentem.» Siracidi concinit Ben-Sira Alphabeto 2, litt. guimel, dum ita sancit: «Patefac arcanum tuum uni e mille; licet multi fuerint qui pacem tuam quaerant;» qui, scilicet, tibi bene cupiant, tibique sint benevoli. Et istud Hesiodi: «Neque nullis sis amicus, neque multis,» quod citat Aristoteles lib. IX Ethic. cap. x, causamque dat: Quia, ait, citra ullius amici consuetudinem vivere injucundum et ferinum esse videtur. Rursum, nec vehementer amare possumus simul multos, nec pluribus morem gerere. Unde ait: «Multis amicus, nemini amicus.»
Lucianus in Toxaride narrat apud Scythas polygaliar, id est, complurium amicitiam, non aliter infamem fuisse, quam apud alias gentes polygamiam, id est, pluralitatem uxorum. Qua de re tamen diversum sentit Cicero, lib. De Amicitia, et alii nonnulli. Utramque sententiam et utrosque auctores concilies, si dicas tres esse gradus amicitiae. Primus est generalis, qui multos, imo omnes, satagit habere amicos. Unde Div. Thomas, II II, Quaest. cxiv, ait amicitiam esse affabilitatem; quae virtus est specialis, qua quis se omnibus comem praebet et affabilem. Hos Siracides hic vocat pacificos, pro quo Auctor De Salut. docum. apud S. Augustinum, cap. vi, legit amicos: «Amici, ait, tibi sint multi, sed consiliarius unus.» Secundus est particularis, qui paucos complectitur. Tertius singularis, qui paucissimos. Igitur amor naturalis et supernaturalis, puta charitas, dictat communem et generalem amicitiam posse et debere amplecti multos, imo omnes, quoad fieri potest: strictam vero et specialem esse singularem, et unum duntaxat, aut duos tresve ut summum complecti. Benevolentia ergo est erga multos; amicitia vero erga paucos, juxta illud Dicaearchi apud Plutarchum, initio lib. IV Sympos. «Omnium tibi benevolentiam concilia; amicitiam autem cum bonis inito.»
You may reconcile both opinions and both sets of authors if you say there are three degrees of friendship. The first is general, which strives to have many, indeed all, as friends. Hence St. Thomas, II-II, Question 114, says that friendship is affability; which is a special virtue by which one shows oneself courteous and affable to all. Sirach here calls these peaceful ones, for which the Author of the Salutary Documents, in St. Augustine, chapter 6, reads friends: "Let your friends," he says, "be many, but your counselor one." The second degree is particular, which embraces few. The third is singular, which embraces very few. Therefore natural and supernatural love, namely charity, dictates that common and general friendship can and should embrace many, indeed all, as far as possible: but strict and special friendship is singular, and embraces only one, or two or three at most. Benevolence, therefore, is toward many; but friendship toward few, according to that saying of Dicaearchus in Plutarch, at the beginning of book 4 of the Symposiacs: "Win the benevolence of all; but enter into friendship with the good."
Ratio a priori est, prima, quod affectus et amor hominis sit finitus, valdeque limitatus et exiguus; quare, si in multos dividatur et spargatur, erga singulos imminuitur, nequitque esse singularis, intensus et eximius. Unde Plutarchus, lib. De Multitudine amicorum: «Sicut fluvii, ait, in multos deducti rivos, leviorem habent cursum; ita vehemens amor in multos dispersus, haud dubie marcescit.» Perinde ac calor collectus in furno, vel hypocausto, aperto ostio vel fenestra, in aerem dispergitur et evanescit. Hinc et parentes, qui unam duntaxat habent prolem, eam vehementissime amant, utpote amore in unum collecto: si deinde plures generent, amor hic minuitur, et in plures spargitur.
Secunda, quod amicitia singularis sit summa amicorum unio: haec autem inter plures consistere nequit, tum quia plura essentialiter uniri nequeunt, sed accidentaliter tantum coagmentantur, uti lapides in fabrica domus; tum quia inter plures varii et saepe diversi, imo contrarii sunt affectus, indoles, sensus, judicia, quae in unum coire nequeunt: quot enim capita, tot sensus, tot affectus, tot judicia; diversitas autem affectuum, aeque ac judiciorum, valde diluit et infirmat amorem et amicitiam: «Nam, ut ait Plutarchus libro jam citato, origo amicitiae est ex similitudine morum, affectuum et judiciorum. Quis vero instar polypi vel Protei est ita mutabilis, varius et laboriosus, ut se multis similem reddere et accommodare possit, aut velit? Amicitiae est mores, affectus, sermonem, studia et animi sensum exaequare.» Haec Plutarchus.
Tertia est, quam dat Auctor De Amicitia apud S. Augustinum, cap. xi, quod amicus amico sit intimus: «Cum amicus tui sit consors animi, inquit, ejus spiritui tuum conjungas et applices, et ita misceas, ut unum fieri velis ex duobus; cui te tanquam alteri tibi committas, cui nihil occultes, a quo nihil timeas;» hinc non nisi rarus esse debet, isque bene probatus et perspectus.
Quartam dat Aristoteles lib. IX Ethices, cap. x, quod pluribus amicis convivere, subministrare, succurrere, satisfacere difficile, ac saepe impossibile sit, dum non raro cum altero collaetandum, cum altero condolendum sit. «Neque enim, ait, fieri posse videtur, ut multis vehementer amicus quispiam sit, neque ut plurium amore sit captus: exsuperatio enim amicitiae quaedam esse consuevit: id autem erga unum est; et vehementer igitur (amare) erga paucos quoque erit.»
Quintam dat hic Siracides, quod consiliarii non possint esse multi, sed unus de mille: tum quia inter plures non servatur secretum; tum quia difficile est plures reperire tantae prudentiae, integritatis, rectitudinis, virtutis, quanta requiritur in consiliario, praesertim principis, vel ejus qui rem plurium administrat. Quomodo enim, ait S. Ambrosius libro II Officior., potero judicare eum consilio superiorem, quem video moribus inferiorem?» Quomodo credam illum ratione agi, qui passionibus et affectibus agitur? Quomodo ei mea credam, qui sua lucra aucupatur?
Sexta. Sextam dat Plutarchus, lib. De Multitudine amicorum: «Etenim, inquit, ad genuinam amicitiam tria requiruntur potissimum: virtus, ut pulchrum; consuetudo, ut jucundum; usus, ut necessarium: nam et cum judicio recipiendus est amicus, et consuetudo laeta esse debet, et usus occasione exigente promptus, quae omnia multitudini amicorum adversantur.» Et inferius probat idipsum ex dicto Pythagorae: «Ne multis manum injicias, id est, ne multos facias amicos.» Additque: «Oraculum Timesiae de colonia ducenda quaerenti responsum fuit: Quaere examina apum, vesparum, et habebis abunde. Ita, qui amicorum greges quaerunt, incauti in inimicorum examina incidunt.» Denique idipsum patet in amicitia cum Deo; Deus enim solus et singulariter vult amari a nobis ex toto corde, ita ut nihil amemus nisi ipsum, vel propter ipsum, juxta illud Sponsae Cant. ii, vers. 16: «Dilectus meus mihi, et ego illi qui pascitur inter lilia.» Hinc, quo magis quis mentem et amorem abstrahit ab hominibus rebusque creatis, eo magis se unit Deo, eique carior et intimior amicus efficitur. Unde S. Aegidius, socius S. Francisci, rogatus qua ratione quis ad perfectionem virtutis et amoris perveniret, respondit: «Una ad unum,»
q. d. Una anima uni Deo in totum se per fidem, spem, charitatem et contemplationem astringat, ut cum S. Magdalena audiat illud Christi: «Porro unum est necessarium; Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea,» Lucae x, 42.
In hanc gnomen ingeniosum erinacei et viperae apologum acutis eruditisque gnomis sententiosum scripsit Cyrillus lib. I Apolog. moral. cap. xix, cujus titulus: Esto amicus cunctis, intimus paucis, fidelissimus universis. «Spinosum erinaceum cernens viperula, corticem ejus mirata dixit: Tu quis es? Cui ille: Fidelis amicus; nam amicus is est, qui una tecum est anima; at verus est, cui, si multum adhaesaris, pungit. Nam qui vere diligit, in lusibus etiam corripit; et qui in facinoribus blanditur, odit. Ad haec vipera dixit: Placet certe satis, quod amicitia sit intima unitas cordium; quod vero veritas ejus spina sit, minus placet: vera namque dilectio non in superficie, sed in re; non in asperitate, sed in tranquillitate fundatur. Nonne spina de radice maledictionis processit? Tunc erinaceus punctus hac invectiva subjunxit: Scio, carissima, quod amor et odium in sola substantia radicentur; unde in venenosa et halitate tua generalis inimicitia est, et in medicinali tua virtute amicitia est communis. Attamen dilectionis veritas falsitasque subjectae substantiae notantur ex cortice. Verus enim amor deforis pungit, et mulcet intus; foris est acer, et intrinsecus dulcescit; exterius percutit, et interius medetur: est enim quasi medicina amara. Nam, ut Aristoteles scribit, diligit quasi odiens senex. Et fideli David amatori dictum est, quod se oderat diligendo se.» Signa deinde ficti amoris haec profert: «Fictus enim amor oculorum nitet in lumine, sapit in ore, mulcet in aure, ridet in facie, placet in cute; intus tamen est venenum Sardiniae, quia nimirum quos perimit, risu perire facit.» Sunt enim qui dicunt in Sardinia herbam nasci dictam Sardoam, quae sapore dulcis, gustata tamen ora hominum in rictus dolore contrahit, indeque dictum risum Sardonicum. Ita Solinus et Servius in illud Virgilii, Eclog. vii: Imo ego Sardois videor tibi amarior herbis.
Indeed I seem to you more bitter than Sardinian herbs.
Pergit erinaceus: «At forte depicto cortice gloriaris? nempe basilisci rutilat oculus et occidit; scorpio prius lingit quam percutit, et dum ore blande cutem emollit, caudae venenosum aculeum pestilentius figit. Sirena suaviter cantat, ut nautam stupefactum per naufragium devoret; et ubi magis periculosus est transitus, ibi aquae facies plus arridet. Spina ergo erinacea verus et sensatus amicus est, et pictura viperea fraudulentus.» Subdit deinde viperam ab erinaceo foedus amicitiae postulasse. «At ille (erinaceus) respondit: Ego certe amicus sum cunctis, intimus paucis, fidelissimus universis. Nam qui non omnes diligit, nullatenus ex virtute amavit. Et qui est intimus pluribus dilector, nullius est magnus; mi-
He then adds that the viper requested a pact of friendship from the hedgehog. "But the hedgehog replied: I am indeed a friend to all, intimate with few, most faithful to all. For whoever does not love everyone has in no way loved from virtue. And whoever is an intimate lover of many is a great friend of no one; the dimin-
mus simul multos, nec pluribus morem gerere. Unde ait: «Multis amicus, nemini amicus.»
mirantibus respondit, se æternitati pingere: ita longo tempore multisque adversis probata amicitia, perdurabit, ait Plutarchus De Multitud. amic. Hinc Antisthenes apud Laertium lib. II, cap. viii: «Sicut vasa, inquit, explorantur pulsu et tinnitu, sic amicorum fides exploranda est tribulatione et rebus adversis.» Et Plutarchus: «Sicut navis compagem probat tempestas: si enim sit firma et valida, illi resistet; sin autem, fatiscet et dissiliet: sic amici probandi sunt malorum incursu.»
Unde subdit Siracides: «Et non facile credas ei teipsum.» Quia, ut sapienter ait Antiochus Abbas homil. 65, «cuilibet obvio concredere sui pectoris arcanum, peculiare est animæ prorsus eruditæ, et quæ nihilum experta est decoris et honestatis.» Rationem a priori subjicit dicens: «Est enim amicus secundum tempus suum, et non permanebit in tempore tribulationis.» Nam, ut ait Seneca ad Lucilium epist. 9: «In quid, amicum paro? ut habeam, pro quo mori possim; ut habeam, quem in exilium sequar. Detrahit amicitiæ majestatem suam, qui illam parat ad casus.»
Porro Arabum proverbium, Centuria 2, num. 83: «Adjuva fratrem (amicum) tuum injuriam facientem, aut patientem,» impium est et antichristianum: omne enim patrocinium injuriæ et sceleris, injuria et scelus est; proinde amici, qui amicos suo principi rebelles ad rebellandum injuste adjuvant, rebellionem auctorant, ideoque lege talionis merentur, ut et ipsi sibi subditos experiantur perduelles: atque hæc amicitia durare nequit; illico enim dissuitur, quod scelere consutum est. «Amicus» ergo «esto amico,» sed «usque ad aras.» Audi S. Hieronymum in Michæe, cap. VII: «Sed et nunc, ait, rara fides est, cum aliud in labiis, aliud in corde versatur; venena animi, linguæ mella tegunt. Amici divitum multi; a pauperibus autem, etiam qui videntur esse, discedunt. Unde dicitur: Si habes amicum, in tentatione posside eum. Legi in cujusdam controversia: Amicus diu quæritur, vix invenitur, difficile servatur. Scripsit Theophrastus tria de amicitia volumina, omni eam præferens charitati; et tamen raram in rebus esse contestatus est.» Subdit deinde: «Est et Ciceronis de amicitia liber, quem Lælium inscripsit, in quo illud, quod apud nostros præcipitur, ut sit nobis amicus quasi vinum vetus, et in suavitate bibamus illud, pene eisdem verbis positum est. Amicitia pares aut accipit, aut facit: ubi inæqualitas est, et alterius eminentia, alterius subjectio, ibi non tam amicitia, quam adulatio est. Unde et alibi legimus: Sit amicus eadem anima. Et Lyricus pro amico precans: Serves, inquit, animæ dimidium meæ. Nolite ergo credere in amicis, id est, his hominibus qui de amicitiis sectantur lucra. Si vis vera amicitia delectari, esto amicus Dei; sicut Moses, qui loquebatur Deo quasi amicus ad amicum.»
Sicut Zeuxis, morose pingens, tarditatem ejus
7. IF YOU POSSESS A FRIEND, POSSESS HIM IN TRIAL
To possides et posside significant actum inchoatum, non perfectum; quare idem significant quod comparas et compara. Hebr. enim קנה kana, et Græcum κτῶσαι, et possidere et comparare significat. Sic dicitur Proverb. VIII, 22: «Dominus possedit, id est paravit, genuit, me.» Sensus ergo est, q. d. Si possidere paras amicum, si eum comparas ut possideas, para et compara eum per tentationem; nimirum, tenta et proba ejus fidem et amorem in rebus parvis, antequam ei committas magna. Unde Tigurina vertit, si paras amicum, tentationem parato, et probato illum, et ne cito ei credas. Pronomen enim teipsum, quod addunt nonnulli, delendum est cum Græcis et Romanis.
Prima ergo lex amicitiæ est: «Prius delige amicum, quam diligas; prius proba, quam ama.» Nam, ut ait Ennius: «Amicus certus in re incerta cernitur;» et Vener. Beda in Proverbiis, littera A: «Amicum res secundæ parant, adversæ probant.» Si ergo, antequam emas vasa, prius ea inspicis; multo magis vitam eorum inspicere debes, quos tibi in amicitiam adjuncturus es, ait Antisthenes apud Laertium lib. II, cap. viii. Antonius in Melissa ex Menandro: «Aurum, inquit, probari solet igne; amici vero benevolentia tempore arguitur: qui enim tempore secundæ fortunæ amico adulatur, temporis est amicus, non amici.» Igitur sicut in fornace argentum vivum, auro licet inhærens et amicissimum, mox liquatur, et abit: sic in tribulatione amicus infidus, licet antea intimus, abit et amicum deserit; mobilis enim est instar hydrargyri. Idem rursum: «Equi usum asperitas viæ prodit, et amicum benevolum calamitates discernunt.» Poeta apud S. Augustinum (vel auctorem; non enim videtur esse S. Augustinus) lib. De Amicit., cap. III: Non est personæ, sed prosperitatis amicus, Quem fortuna tenet dulcis, acerba fugat. Isocrates apud Maximum: «Amicos, inquit, ex vitæ calamitate, et periculorum participatione probato; aurum enim igne probamus, amicos autem in rebus adversis dignoscimus.» Ab Isocrate sumpsit hoc Ovidius: Scilicet, ut fulvum spectatur in ignibus aurum, Tempore sic duro est inspicienda fides.
He is not a friend of the person, but of prosperity, Whom sweet fortune holds, but bitter fortune drives away.
Isocrates, as cited by Maximus: "Test your friends," he says, "by the calamities of life and by sharing in dangers; for we test gold by fire, but we recognize friends in adversity." From Isocrates, Ovid borrowed this:
Just as golden ore is examined in the flames, So in hard times must fidelity be tested.
minuitur enim virtus, cum divertitur. Sic mater plus diligit unicum, quam si simul numerum habuisset natorum. Tamen si tandem vis audire, nulli ego intima dilectione astringor, nisi cujus virtutem longis temporibus, atque veritatem in mille calamitatibus comprobavi. Vinum enim novum novus amicus; sapit enim in ore, bullit in ventre, fallit in capite, latet turbulentum in fæce. Et ideo nolo tuus esse amicus. Amicus stultorum similis eis efficitur. Quo dicto, repudiatam dimisit.»
Maxims on the testing of friendship through trial
Secundo, τὸ possides per metalepsin accipi posset pro utere quasi possessione tua: quæ enim possidemus, ea possidemus ad usum, q. d. «In tentatione,» id est, dum tentaris, tribularis, affligeris, tunc recurre ad amicum, ejusque auxilio et consilio utere, ut ex tribulatione emergas; qui enim tribulatur et tentatur, sibi non sufficit, nec suo judicio fidere debet, sed amici. Verum prior sensus potior et germanior est, ut patet ex causa quam subdit dicens:
8. FOR THERE IS A FRIEND ACCORDING TO HIS OWN TIME, AND HE WILL NOT REMAIN IN THE DAY OF TRIBULATION
Dat causam cur ante amicitiam probandus sit amicus: quia, scilicet, multi sunt amici «secundum tempus suum,» id est, cum eis est opportunum et commodum, cum, scilicet, alterius ope et amicitia indigent, ut quod optant, consequantur, qui idipsum adepti et votis potiti abeunt, et amicum in tribulatione derelinquunt. Sic Alfonsus, Aragonum rex, testibus Panormitano et Ænea Sylvio in ejus Vita, amicos aulam frequentantes, ut officium vel beneficium aliquod obtinerent, vocabat vultures aulæ, qui, eo quod quærebant adepto, illico avolarent. Huc facit illud tritum: Vulgus amicitias utilitate probat. Unde Syrus vertit, est amicus ad horam, id est horarius, et non permanet in tempore tribulationis. In bonis tuis est sicut tu, et in malis tuis elongat se a te. Si cecideris, convertetur in te, et a conspectu tuo digredietur et abscondetur. Tigurina, sunt enim amici, quamdiu sibi opportunum est, qui tibi desint tempore calamitatis tuæ. Sapienter Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. IV: «Vera, ait, amicitia est, non quam utilitas, aut necessitas; sed quam virtus et honestas conciliant.» Idem, lib. VII Moral. Eudem.: «Amicitia, ait, virtute, non pecuniis aut forma concilianda est. Etenim, si rebus caducis concilietur, caduca sit et ipsa necesse est. Nihil autem in rebus humanis est stabile præter unam virtutem, quæ sola fortunæ ludibriis non est obnoxia.» Et Seneca in Proverb.: «Talem diligentiam exhibe in amicitiis comparandis, ne incipias amare, quem deinceps possis odisse. Tu primum exhibe te bonum, et sic quæras alterum tui similem. Turpius nihil est quam cum eo bellum gerere, cum quo familiariter vixeris.» Divinius S. Augustinus (vel auctor) lib. De Amicitia: «Amicitia mundialis, ait, est plena fraudis atque fallaciæ; nihil in ea certum, nihil constans, nihil securum; sed cum fortuna mutatur, et sequitur marsupium. Unde Salomon (Siracides Salomonis assecla) dicit: Est amicus secundum tempus, et non permanebit in tempore tribulationis. Tolle spem quæstus, et statim desinet esse amicus.» Et Isidorus Pelusiota, lib. III, epist. 211: «Inimicitiam, ait, in aqua scribere oportet, ut illico aboleatur; amicitiam autem in æs incidere oportet, ut perpetuo firma conservetur.»
The common crowd tests friendships by their usefulness.
Hence the Syriac translates: there is a friend for an hour, that is, a temporary one, and he does not remain in the time of tribulation. In your good times he is like you, and in your bad times he distances himself from you. If you fall, he will turn against you, and he will depart from your sight and hide himself. The Zurich version: for there are friends as long as it is convenient for them, who fail you in the time of your calamity. Wisely Aristotle, book VIII of the Ethics, chapter 4: "True friendship," he says, "is not one which utility or necessity creates, but which virtue and honor establish." The same author, book VII of the Eudemian Ethics: "Friendship," he says, "must be established by virtue, not by money or beauty. For if it is established by perishable things, it too must necessarily be perishable. Nothing in human affairs is stable except virtue alone, which alone is not subject to the sport of fortune." And Seneca in his Proverbs: "Exercise such diligence in forming friendships that you do not begin to love someone whom you may later hate. First show yourself to be good, and thus seek another like yourself. Nothing is more shameful than to wage war against one with whom you have lived familiarly." More divinely, St. Augustine (or the author) in the book On Friendship: "Worldly friendship," he says, "is full of fraud and deceit; nothing in it is certain, nothing constant, nothing secure; but it changes with fortune and follows the purse. Whence Solomon (Sirach, a follower of Solomon) says: There is a friend according to his time, and he will not remain in the time of tribulation. Take away the hope of gain, and he will immediately cease to be a friend." And Isidore of Pelusium, book III, epistle 211: "Enmity," he says, "should be written in water, so that it is immediately erased; but friendship should be engraved in bronze, so that it is perpetually preserved firm."
9. AND THERE IS A FRIEND WHO TURNS TO ENMITY
Hoc est secundum genus pseudo-amicorum, qui scilicet, ob levem offensam, ex amicis fiunt inimici. Sunt enim aliqui adeo vel arrogantes, vel delicati, vel debiles, vel morosi, ut re minima quæ displiceat, offendantur, fiantque inimici. «Quidam inimici graves sunt, amici leves,» ait Seneca in Proverb. Cum talibus non est ineunda amicitia; verum enim est proverbium, quod recitat Livius lib. X De Bello Macedon.: «Amicitias immortales, inimicitias mortales esse debere.» Verum eo prolapsi sunt mores hominum, ut simultates sint immortales, amicitiæ plus quam vitreæ; plusque possit una Ate, quam centum Litæ; atque omnium tardissime senescat ira, benevolentia vero ad quamvis levem occasionem intereat. Idem censuit Aristoteles lib. II Rhetor.: «Non est amicus, inquit, quisquis amare desiit.» Quocirca «mores amici noveris, non oderis,» ut vulgo dicitur: nimirum, in amicorum moribus quædam dissimulanda sunt, sic ut intelligantur quidem, sed tamen tolerentur, ne severior et oculatior in observandis amici malis, subvertas amicitiam; siquidem nulli futurus est amicus, qui nihil vitiorum in amico ferre possit. Denique celebris est gnome Aristotelis lib. VII Moral. Eudem.: «Amicitia est stabilium, felicitas temperantium,» id est, eorum qui sua sorte contenti vivunt. Porro, sicut ex fortissimo vino fortissimum fit acetum: sic, si acescat amicitia, summa fit inimicitia, tum quia læsio, quæ fit ab amico, est gravissima et intime pungens; tum quia, quantus præcessit amor, tantum subsequitur odium, cum amor vertitur in odium. Unde Plinius lib. XXXVII, cap. IV: «Ut adamas, inquit, si frangi contingat malleis, in minutissimas dissilit crustas, adeo ut vix oculis cerni queant: ita arctissima necessitudo, si quando contingat dirimi, in summam vertitur simultatem, et ex arctissimis fæderibus, si semel rumpuntur, maxima nascuntur dissidia.»
But the morals of men have deteriorated to such a point that grudges are immortal, while friendships are more fragile than glass; and one Ate (goddess of mischief) can do more than a hundred Litae (prayers); and of all things, anger grows old most slowly, while goodwill perishes at any slight provocation. Aristotle held the same view, book II of the Rhetoric: "He is not a friend," he says, "who has ceased to love." Therefore "know the faults of your friend, but do not hate them," as is commonly said: namely, some things in the character of friends must be overlooked, so that they are indeed recognized but nevertheless tolerated, lest by being too severe and sharp-eyed in observing a friend's faults, you destroy the friendship; since no one will ever be a friend who cannot bear any faults in a friend. Finally, the famous maxim of Aristotle, book VII of the Eudemian Ethics, is celebrated: "Friendship belongs to the steadfast, happiness to the temperate," that is, to those who live content with their lot. Moreover, just as from the strongest wine the strongest vinegar is produced, so if friendship sours, the greatest enmity results — both because an injury inflicted by a friend is most grievous and deeply wounding, and because as great as the love that preceded, so great is the hatred that follows when love turns to hatred. Hence Pliny, book XXXVII, chapter 4: "Just as a diamond," he says, "if it happens to be struck by hammers, shatters into the tiniest fragments, so small they can scarcely be seen by the eyes, so the closest bond, if it ever happens to be broken, turns into the greatest hostility, and from the closest alliances, if once they are broken, the greatest dissensions arise."
ET EST AMICUS, QUI ODIUM, ET RIXAM, ET CONVICIA DENUDABIT. — Hæc sententia præcedentem explicat, q. d. Est, inquam, amicus, qui leviter ex amico conversus in inimicum, uti præcessit, revelabit tua secreta sibi a te communicata, præsertim convicia et probra, quæ in odio et rixa in alium effudisti, vel alius in te effudit. In Græco enim non est τὸ amicus; sed unica sententia hoc modo: et est amicus, qui convertitur ad inimicitiam, et rixam opprobrii tui denudabit; vel, ut vertit Tigurina, sunt item amici, qui in inimicos conversi, opprobrium tuum per rixam proferant, qui, scilicet, leviter rixantes tecum, in rixa tua secreta et probra occulta propalent, ut sit hypallage: «rixam opprobrii,» id est, «opprobrium rixæ,» id est, opprobrium in rixa, per rixam proferant. Hæc amicitia est feminea: masculi enim amoris est, ab amico offensum, in amicitia perseverare. Qui enim penitus amat, et quasi in naturam amoris transiit, is quantumlibet offensus, et conviciis proscissus, non concipiet odium; imo sentiet sibi amorem accendi, velut fornax accensa, cui aliquantum inspergitur aquæ; et velut ignis, qui flabello agitatus magis inardescit. Unde S. Hieronymus epistol. 41 ad Ruffinum: «Amicitia, inquit, quæ desinere potest, vera nunquam fuit.» Et S. Chrysostomus, homil. 61 in Matth.: «Charitas, inquit, quæ Christi causa fundatur, firma, stabilis atque invicta est, nec ulla obtrectatione, ullis periculis, non morte, non alia re temporali conquassatur.» Et Cassianus, Collat. XVI, cap. III: «Hæc amicitia, ait, sola similitudine virtutum juncta est, quæ in nullis unquam casibus scinditur; quam non solum dissociare vel delere locorum vel temporum intervalla non prævalent, sed ne mors quidem divellit.»
10. BUT THERE IS A FRIEND WHO IS A COMPANION OF THE TABLE, AND HE WILL NOT REMAIN IN THE DAY OF NEED
Græce θλίψεως, id est afflictionis; Vatablus, est amicus quispiam, ut mensæ sit particeps, qui tempore calamitatis tuæ te deserat. Tales vulgo vocantur amici ollares et parasiti, quibus aulæ æque ac popinæ abundant. Hæc enim est ollæ amicitia, quam patina non benevolentia conciliat, cui illud occinitur: ζεῖ χύτρα, ζῆ φιλία, «fervet olla, vivit amicitia,» de qua Juvenalis: Te putat ille suæ captum nidore culinæ, Nec male conjectant. Hos Eupolis vocat «amicos inter prandium, et juxta sartaginem.» Huc facit adverbium Hebraicum in Gemara: «Ad ostium tabernæ fratres et amici: ad ostium carceris, neque fratres, neque amici,» q. d. Ad fores œnopolii et tabernæ omnes præsto sunt, salutantes officiose tabernarium, ut possint cum eo simul potare: at si viderint hominem capi et duci in carcerem, illico omnes ab eo diffugiunt; imo ne unus quidem ad eum respicit, juxta illud Poetæ: Donec eris felix, multos numerabis amicos: Tempora si fuerint nubila, solus eris. Nam, ut hirundines æstivo tempore præsto sunt, frigore pulsæ recedunt: ita tales amici sereno vitæ tempore præsto sunt; sed simul atque hiemem fortunæ senserint, devolant omnes, ait auctor ad Herennium lib. IV. Sic et Seneca ac Pythagoras infidos amicos comparant hirundinibus.
He thinks you are captivated by the aroma of his kitchen, And he guesses not wrongly.
Eupolis calls these "friends at dinner and by the frying pan." Here applies the Hebrew proverb in the Gemara: "At the door of the tavern, brothers and friends; at the door of the prison, neither brothers nor friends," as if to say: At the doors of the wine-shop and tavern everyone is present, greeting the tavern-keeper officiously so that they can drink together with him; but if they see a man seized and led to prison, immediately all flee from him; indeed not even one looks back at him, according to that verse of the Poet:
As long as you are fortunate, you will count many friends; If times become cloudy, you will be alone.
For, just as swallows are present in summer but withdraw when driven away by cold, so such friends are present in the fair weather of life; but as soon as they sense the winter of fortune, they all fly away, says the author of the Rhetorica ad Herennium, book IV. Likewise Seneca and Pythagoras compare faithless friends to swallows.
Est hæc tertia species pseudoamicorum, qui non tui, sed sui ventris et gulæ sunt amici, ac proinde ea deficiente pariter deficiunt. Verum enim est illud: «Felicitas multos habet amicos.» Et: «Felicibus cognatus est quilibet.» Ex adverso: «Periit honor amicorum afflicto viro, paucique in rebus adversis fidi mortales ad laboris societatem,» ait Pindarus in Nemæis, ode 10. Huc pertinet proverbium Hebræum: «In domo tua hospes, in aliena pater familias.» Est enim genus hominum, qui domi parcimoniam colunt, foris luxu diffluunt; quoniam aliena vorant ut leones, et suis parcunt ut alienis; in propria mensa formicæ, in aliena vultures, cujusmodi Demea fingitur in Adelphis Terentii. Præclare Cicero De Amicit.: «Plerique, ait, in rebus humanis bonum non norunt, nisi quod fructuosum sit; et amicos, tanquam pecudes, eos potissimum diligunt, ex quibus sperant se maximum fructum esse capturos; ita pulcherrima illa, et maxime naturali carent amicitia per se, et propter se expetenda.»
11. IF A FRIEND REMAINS STEADFAST, HE WILL BE TO YOU AS AN EQUAL, AND HE WILL ACT WITH CONFIDENCE AMONG YOUR HOUSEHOLD
Post diversas species, quibus falsos amicos expressit, ad veri amici pervenit demonstrationem, ait Rabanus. Sensus est, q. d. Ubi inveneris fidum firmumque amicum, habeto eum ut æqualem, esto eo sis major, cum eoque age familiariter quasi cum æquali. Nam, ut ait Alcuinus, sive Albinus Flaccus, disp. cum Pipino, Caroli Magni filio: «Quid est amicitia? Æqualitas amicorum.» Est enim «amicus, alter ego,» ait Aristoteles, et amicitia æquales aut invenit, aut efficit, ait Cicero lib. De Amicitia: ac proinde permitte ei, ut inter domesticos tuos libere agat, eos vice tui monens, juvans, dirigens, quasi causam tuam agens, et de commodis tuis sollicitus. Unde, cum Darii uxor, Hephæstionem putans Alexandrum venerata, errore agnito pudefieret, Alexander eam consolans: «Ne moleste feras, inquit, nam et hic Alexander est.» Ita Curtius in Vita Alexandri.
Hence, when the wife of Darius, thinking Hephaestion was Alexander, had reverenced him and was ashamed when she recognized her error, Alexander consoled her: "Do not be troubled," he said, "for this man too is Alexander." So Curtius in his Life of Alexander.
12. IF HE HAS HUMBLED HIMSELF BEFORE YOU, AND HIDDEN HIMSELF FROM YOUR FACE
(ex modestia, verecundia et reverentia subinde subducens se, nihilominus) unanimem (id est, per omnia consentientem) habebis amicitiam bonam. — q. d. Esto amicus tuus sit verecundior et modestior, non idcirco eum parvipendas, sed potius eo chariorem habeto; quia, cum jure amicitiæ posset amica erga te libertate uti, tamen ex modestia ea abstinet; imo hoc ipso magis agnoscere debes bonam et unanimem ejus amicitiam, de eaque tibi gratulari, quod, scilicet, se tibi subjiciat, teque honoret et revereatur, quasi tibi subditus, cum sit æqualis. Subditi enim sinceri, quia obedientes, magis sunt unanimes cum superiore suo, quem amant et reverentur, quam amicus cum amico sibi æquali. Alludit ad illud Proverb. XVIII, 24: «Vir amabilis ad societatem, magis amicus erit quam frater,» de quo plura ibidem. Huc facit proverbium Arabicum, quod exstat Centur. 2, num. 75: «Cum fuerit amicus tuus mel, ne comederis eum totum.» Multi enim abutuntur bonitate et liberalitate amicorum. Et Cicero, lib. De Amicit.: «Amici, ait, non solum colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur: nam maximum ornamentum amicitiæ tollit, qui ex ea tollit verecundiam.» Secundo, Palacius sic exponit, q. d. Sicubi contingat amicum tuum errasse, et præ errati pudore
Second, Palacius explains it thus, as if to say: If it happens that your friend has erred, and out of shame for his error
humiliat ille se coram te, ac ex verecundia ventum abscondit, id boni amici et amicitiæ certum habeto signum. Desperata enim est sanitas amici, quem sui peccati non pudet. Tertio, idem, q. d. Amicus, qui tua commoda absens gerit, unanimis habendus est; qui res tuas acturus humiliat, declinat et abscondit se a te, is verus amicus habendus est.
Rabanus et eum secutus Jansenius, priorem versum, undecimum scilicet, referunt ad verum amicum; posteriorem vero hunc duodecimum referunt ad fictum, sic enim legunt: «Si humiliaverit (amicus fictus ficte) se contra te, a facie tua abscondet se,» in tempore necessitatis se suamque opem tibi subducet. Igitur «unanimem habebis (id est, habeto, et quærito) amicitiam bonam.» Ratio eorum est, quia hic sensus magis accedit ad textum Græcum. Verum hæc dura, hiulca et distorta videntur, multaque supplent, quæ in textu non habentur: imo a lectione Vulgata dissentiunt. Accedit, quod vers. 12 nulla ficti amici fiat mentio, quodque versus ille plane pendeat a vers. 11, quo agitur de amico vero. Igitur de eodem uterque versus accipiendus est eo sensu quem initio recensui.
Porro Græca hic tam a Rabano quam a Vulgata versione toto cœlo distant, eique quasi contraria sunt; omnia enim hæc accipiunt de amico falso, qui est socius mensæ, de quo dictum est vers. 10. De eo ergo sic dicitur vers. 11 et 12: «Rebus tuis secundis erit sicut tu (tibi blandietur, tibi se accommodabit, tuo more se geret, ait Vatablus), et in domesticos utetur libertate. (Vatablus, potestatem exercebit quasi rem tuam agens). Quod si dejectus,» humiliatus, afflictus «fueris, erit contra te, et a facie tua occultabitur.» Græcum de more sequitur Syrus; sic enim vertit, in bonis tuis est sicut tu, et in malis tuis elongat se a te; si cecideris, convertitur in te, et a conspectu tuo digredietur et abscondetur.
Nota: Amicitiam veram indigitat unanimem, tum quia «ubi unanimitas est inter amicos, ibi stabilitas est amicitiæ,» ait Rabanus; tum quia amicorum est idem velle, idem nolle, hoc est, esse unanimes, et consentire judicio, æque ac voluntate; tum quia gustus, sapor, dulcedo, medulla et quasi anima amicitiæ est amicorum concordia et unanimitas. «Quid enim est amicus, nisi consors amoris, ad quem animum tuum adjungas atque applices, et ita misceas, ut unum velis ex duobus? cui te tanquam alteri tibi committas? Non enim vectigalis est amicitia, sed plena decoris, plena gratiæ et virtutis,» ait Rabanus. Et Abbas Joseph apud Cassianum, Collat. XVI, quæ est de amicitia, cap. III: «Hæc est, ait, amicitiæ fida insolubilisque conjunctio, quæ sola virtutum parilitate fundatur; Dominus enim inhabitare facit unius moris in domo, Psalm. LXVII. Et idcirco in his tantum indirupta potest dilectio permanere, in quibus unum propositum ac voluntas, unum velle ac nolle consistit. Quam si vos quoque cupitis inviolabilem retentare, festinandum est vobis, ut, expulsis primitus vitiis, mortificetis proprias voluntates; et ut unito studio atque proposito, illud, quo Propheta admodum delectatur, gnaviter impleatis: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum!» Psalm. CXXXII. Vide eum cap. sequenti, ubi quinque ad hanc unanimitatem media suggerit: primum est contemptus opum et mundi; secundum, mortificatio voluntatis; tertium, ut omnia postponat bono charitatis et pacis; quartum, ut credat, nec justis, nec injustis de causis penitus irascendum; quintum, ut fratris iracundiam adversus se etiam sine ratione conceptam eodem modo quo suam, curare desideret. Denique, ut se de hoc mundo credat quotidie migraturum. Causam vero initio capitis I præmittit dicens: «In his igitur cunctis unum est genus insolubile charitatis, quod nec commendationis gratia, nec officii vel munerum magnitudo, contractusque cujusquam ratio, vel naturæ necessitas jungit, sed sola virtutum similitudo.»
Quin et Cicero, lib. De Amicitia, eam sic definit: «Est autem amicitia nihil aliud, nisi omnium divinarum humanarumque rerum cum benevolentia et charitate summa consensio.» Rursum: «Amicitia est sanctissima illa et familiarissima conjunctio inter duos aut tres, ex mutuo amore conflata, in qua est omnium studiorum ac voluntatum summa consensio. Amicitiæ vis in eo est, ut unus quasi animus fiat ex pluribus.»
Præclarius S. Ambrosius, lib. III Officior., in fine: «Qui est unanimis, inquit, ipse amicus est, quod unitas animorum in amicis sit; neque quisquam detestabilior, quam qui amicitiam læserit. Unde in proditore Dominus hoc gravissimum invenit, quo ejus condemnaret perfidiam, quod gratiæ vicem non repræsentaverit, et conviviis amicitiæ venenum malitiæ miscuerit. Itaque sic ait: Tu vero homo unanimis, dux meus et notus meus, qui simul mecum dulces capiebas cibos. Hoc est, non potest sustineri istud, quia unanimis appetisti eum qui tibi donaverat gratiam. Nam, si inimicus meus maledixisset mihi, sustinuissem utique, et ab eo qui me oderat, absconderem me. Inimicus vitari potest, amicus non potest, si insidiari velit. Illum cavemus, cui non committimus consilia nostra; hunc caveri non possumus, cui commisimus. Itaque ad acervandam peccati invidiam non dixit: Tu vero servus meus, Apostolus meus, sed, Unanimis meus: hoc est, non meus, sed etiam tuus proditor es, qui unanimum prodidisti.»
Ex dictis colligas amicitiam varie posse describi et definiri. Nonnulli veterum, ait Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. 1, amicitiam definiverunt esse similitudinem. Sed similitudo est causa amicitiæ, non ipsa amicitia. Hesiodus apud Platonem in Lyside: «Amicitia, inquit, est consensio similium.» Alii ex adverso: «Amicitia, inquiunt, est consensio dissimilium.»
Plato ibidem: «Amor, ait, et amicitia, est appetitio ejus, quod proprium et cognatum est, ex indigentia consurgens.» Verum hæc definitio nimis lata est, et cuivis amori competit. Cicero, lib. De Amicitia: «Amicitia est voluntatum, studiorum sententiarumque summa consensio.» Hæc descriptio potius ex fructibus et effectibus amicitiæ, quam essentiæ ejus definitio. Aristoteles, lib. VIII Ethic. cap. II et VII: «Amicitia, inquit, est, amicum amico velle bona ejus ipsius causa, non latenter, sed aperte» amorem suum amico manifestando. S. Augustinus (vel quisquis est auctor: ex stylo enim liquet non esse S. Augustinum), lib. De Amicitia, cap. VII: «Ego, ait, amicitiam nihil aliud esse credo, quam inter duos tantam voluntatum societatem, ut nihil velit unus, quod alter nolit: et ea sit inter utrosque in bonis malisque consensio, et non spes, non census, non honor, non quidquam, quod alterius sit, alteri denegetur, ad vovendum pro voluntate, et ad utendum, ut unusquisque, sicut erga se, ita afficiatur erga proximum in omni officio et obsequio, quod rependant invicem.» Brevius alii: «Amicitia est summus quidam tempore et consuetudine confirmatus amor mutuus duorum, aut ad summum trium, ex morum virtutisque similitudine profectus.» Alii plenius magisque diserte et dialectice: «Amicitia est proborum hominum mutuus, conspicuus confirmatusque amor, ex probitatis cognitione consurgens, ad vitæ honestæ conjunctionem perducens.» Ecce hic sunt omnes amicitiæ causæ. Formalis, est mutuus amor; materialis, sunt duo, vel tres invicem amantes; efficiens, est probitatis cognitio; finalis, «ad vitæ honestæ conjunctionem perducens.»
Aristotle, book VIII of the Ethics, chapters 2 and 7: "Friendship," he says, "is to wish good things for a friend for his own sake, not secretly but openly," manifesting one's love to the friend.
St. Augustine (or whoever the author is, for from the style it is clear that it is not St. Augustine), in the book On Friendship, chapter 7: "I believe," he says, "that friendship is nothing other than so great a partnership of wills between two people that one wills nothing that the other does not will; and that there be between both an agreement in good and bad things, so that neither hope, nor wealth, nor honor, nor anything belonging to one be denied to the other, both for making vows according to their will and for using them, so that each person is disposed toward his neighbor, in every duty and service which they render to each other, just as he is disposed toward himself." Others more briefly: "Friendship is a certain supreme mutual love of two, or at most three, confirmed by time and habit, arising from similarity of character and virtue." Others more fully, more clearly, and more dialectically: "Friendship is the mutual, conspicuous, and confirmed love of upright people, arising from the knowledge of uprightness, leading to a union of honorable life." Behold, here are all the causes of friendship. The formal cause is mutual love; the material cause is two or three people loving each other; the efficient cause is the knowledge of uprightness; the final cause is "leading to a union of honorable life."
Rursum S. Augustinus, lib. III Contra Academ. cap. VI, in fine: «Amicitia, ait, rectissime atque sanctissime definita est (a Cicerone), rerum humanarum et divinarum cum benevolentia et charitate consensio.»
13. SEPARATE YOURSELF FROM YOUR ENEMIES, AND BE ON YOUR GUARD WITH YOUR FRIENDS
Est hæc quasi conclusio dictorum de amicis veris et fictis, q. d. Igitur, quos nosti tibi inimicos, devita caveque in omnibus, ne tibi ulla in re nocere valeant; amicis vero ne nimis confidas, tum quia multi sunt falsi fictique amici, aut ex amicis mutantur in inimicos, uti præcessit; tum quia amici subinde seipsos quærunt, et nimia libertate ac licentia, amici incommodo ad sua commoda abutuntur. Syrus, ab inimico tuo elongare, et ab amico tuo esto cautus. Hinc illud Poetæ: Fallere difficile est inimicum: at amicus amicum Fallere non magno, Cyrne, labore potest. Antigonus rex, teste Plutarcho, quotidie rogabat Deum, ut se ab amicis protegeret; rogantibus cur non potius ab inimicis, respondit: Quia hos cognitos vitare possum, illos vero fictos et fucatos cavere non possum.
It is difficult to deceive an enemy; but a friend can deceive A friend, O Cyrnus, without great effort.
King Antigonus, as Plutarch reports, daily asked God to protect him from his friends; when asked why not rather from his enemies, he replied: Because I can avoid these, whom I know, but those who are pretended and painted over I cannot guard against.
Vatablus vertit, inimicos tuos devita, et ab amicis cave tibi. Nihil ergo coram, vel cum inimicis age, nihil loquere, nisi bene præmeditatum. Nam livor et odium eorum omnia tua facta et dicta sinistre interpretatur, omnia in pejorem partem torquet, carpit, accusat, damnat; sapiens tamen iis omnibus sapienter uti novit, omniaque in suum commodum convertit, memor illius dicti Catonis apud Ciceronem, lib. De Amicit.: «Melius in quibusdam acerbi inimici merentur, quam ii amici, qui dulces videntur: illi enim sæpe verum dicunt, hi nunquam. Nulla enim in amicitiis pestis est major, quam adulatio, blanditia, assentatio; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiæ valere non potest.»
Porro S. Ambrosius, lib. De Bono mortis, cap. VII, hunc locum sic legit et explicat mystice: «Non credamus nos huic corpori, non misceamus cum eo animam nostram: Cum amico, inquit, misce animam tuam, non cum inimico. Inimicum tibi est corpus tuum, quod repugnat menti tuæ, cujus opera inimicitiæ, dissensiones, lites perturbationesque. Noli cum eo miscere animam tuam, ne utrumque confundas.»
Nota τὸ et ab amicis tuis attende. Significat enim subinde perfidos, subinde infidos, esse vel fieri amicos, ut proinde eis non sit fidendum, præsertim ubi res propria agitur. Exstat hac de re insignis apologus apud Gellium, lib. II, cap. XXIX, cassitæ (alaudæ), quæ nidum et pullos collocarat in segete; cumque herus eam demessurus convocaret amicos, deinde vicinos, cassita pullos monuit ut secure consisterent; nihil enim effectum iri. Ita factum: amici enim et vicini suis occupati non venere ad metendum. Id videns herus detestatus amicorum infidam societatem, dixit filio: «Affer prima luce duas falces: unam egomet mihi, et tu tibi capies alteram: et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus. Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: Tempus, inquit, est cedendi et abeundi: fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim jam vertitur, cuja res est: non in alio, unde petitur. Atque ita cassita nidum migravit, et seges a domino demessa est.» Hæc quidem est Æsopi fabula de amicorum et propinquorum levi et inani fiducia. Sed, quid aliud sanctiores libri Philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur? alia autem omnia, quæ extra nos, extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris, neque pro nobis ducamus? Hunc Æsopi apologum Ennius in Satyris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit, quorum duo postremi isti sunt: quos habere cordi et memoriæ operæ pretium esse hercle puto: Hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm: Ne quid expectes amicos, quod tu agere possis. Huc usque Gellius. Huc facit Italorum adagium: «Qui vuole, anda; qui non vuole, manda.»
This will be an argument always ready at hand for you: Do not expect from friends what you can do yourself.
Thus far Gellius. Here applies the Italian proverb: "He who wills, goes; he who does not will, sends."
14. A FAITHFUL FRIEND IS A STRONG PROTECTION: AND HE WHO HAS FOUND HIM HAS FOUND A TREASURE
Græce εὗρε, id est invenit, in præterito; Syrus, amicus veritatis, (id est verus), amicus est fortitudinis (id est, fortis, imo quasi ipsa fortitudo et robur amici); et qui illum inveniunt, inveniunt thesaurum; Vatablus, amicus fidus præsidium validum est: qui talem nactus est, thesaurum invenit.
Incipit hic recensere commoda et elogia veræ amicitiæ. Primum est, quod sit «protectio fortis;» Græce σκέπη κραταιά, id est, tegmen, tegumentum, velamentum, tutela, præsidium (σκέπω enim est tego, operio, munio, prætexo) forte, robustum, validum, firmum, potens, violentum, quod omnia vincat et superet. S. Gregorius Nazianzenus orat. 6 ad Gregorium Nyssenum: «Amicus, inquit, fidelis protectio fortis, munitum palatium.» Et inferius: «Amicus fidelis, solatii portus.» Et alibi «asylum tutissimum» nuncupat, «navemque contra omnes tempestates munitissimam.» Sic et Isidorus Pelusiota amicitiam vocat «panopliam fortissimam.» Causa est, quam dat Cicero lib. De Amicit.: «Inter amicos, ait, omnium rerum, consiliorum et voluntatum sine ulla exceptione fit communitas.» Et Seneca, epist. 48: «Consortium rerum omnium facit amicitia.» Et lib. VI De Benefic. cap. XII: «Non sic mihi cum amico communia omnia sunt, quomodo cum socio, ut pars mea sit pars illius; sed quomodo patri matrique communes sunt liberi.»
Amicus ergo fidus amici non tantum substantiam et famam, si illa a raptore vel detractore lædatur, tam verbo quam consilio et auxilio protegit; sed et vitam, conscientiam et animam a morte præsenti et æterna tuetur, imo vitam propriam pro amici vita discrimini exponit, uti fecere Nisus et Euryalus apud Virgilium IX Æneid., Pylades et Orestes, Damon et Pythias, teste S. Ambrosio lib. II De Virgin., ac præstantius S. Basilius et S. Gregorius Nazianzenus, de quo idem orat. 20 in S. Basil.: «Nec nobiscum, ait, Gentiles Orestes suos et Pylades ullo modo conferendos putabant, nec Melionidas illos Homerico versu celebratos, quos calamitatis societas atque ars egregie aurigandi nobilitavit, eodem tempore frena et verbera inter se partientes.» Sic Abraham ostendit se amicum Lot, dum eum cum vitæ suæ periculo e manibus hostium liberavit, Genes. XIV; et Chusai Davidi, cum Achitophelis consilia apud Absalonem Davidem patrem persequentem discussit II Regum XVII. Sic Jonathas Davidem amicum apud Saulem ab omni injuria protexit, juxta illud Eccli. IV, 10: «Si unus ceciderit, ab altero fulcietur, etc. Et si quispiam prævaluerit contra unum, duo resistunt ei: funiculus triplex difficile rumpitur.»
Porro nullus justo est amicus fidelior et fortior Deo. Hic ergo ejus est fortis protectio, arx et asylum in omni tentatione et adversitate, juxta illud Psalm. XC, vers. 1: «Qui habitat in adjutorio (Hebr. in latibulo; Chaldæus, in secreto; Hieronymus, in abscondito Excelsi) Altissimi, in protectione (S. Hieronymus, in umbraculo; Chaldæus, in umbra millium gloriæ, omnipotentis) Dei cœli (Hebraice Saddai, id est, sufficientissimi, qui sufficit protegere contra omnia mala, et dare omnia bona, ut justus Dei ope nixus nihil sub cœlo timeat, ait S. Bernardus) commorabitur (Hebræus, pernoctabit, noctu securus erit). Dicet Domino: Susceptor meus es tu, et refugium meum: Deus meus, sperabo in eum. Quoniam ipse liberabit me de laqueo venantium et a verbo aspero, scapulis suis obumbrabit tibi.» Lege sequentia.
Vide S. Augustinum, homil. 38 inter 50, ubi docet veram amicitiam non esse, nisi quæ Deo nititur et conciliatur: «Incipiat, ait, homo amare Deum, et non amabit in homine nisi Deum. Nihil delectabilius Deo. Nam in homine sunt quæ offendant: Deus non est, qui te offendat, si tu eum non offendas: nihil illo pulchrius, nihil dulcius. Si pulcher est mundus, qualis artifex mundi? Evelle ergo cor tuum ab amore creaturæ, ut inhæreas Creatori, ut dicas quod in psalmo scriptum est: Mihi autem adhærere Deo bonum est. Si autem deseris eum qui te fecit, et amas illa quæ fecit, deserto illo qui te fecit, adulter es, etc. Amicum gratis amas, et ad hoc cum amas, ut tecum amet Deum.» Hæc et plura sparsim eo loco S. Augustinus. Idem serm. 256 De Temp.: «Dominum, ait, amemus, quo nihil melius invenimus: ipsum amemus propter ipsum et nos in ipso, tamen propter ipsum. Ille enim veraciter amat amicum, qui Deum amat in amico, aut quia est in illo, aut ut sit in illo. Hæc est vera dilectio: propter aliud si nos diligimus, oderimus potius quam diligimus.» Idem (vel quisquis est auctor, stylus enim humilior et jejunior arguit non esse S. Augustinum), lib. De Amicitia, tom. IV: «Constat mihi, inquit, Tullium veræ amicitiæ ignorasse virtutem, cum ejus principium finemque, Christum, penitus ignorarit, qui est α et ω, principium et finis omnium laborum. Vera amicitia non potest esse inter eos qui sine Christo sunt.» Et S. Ambrosius, lib. III Officior. cap. XV: «Non potest homini amicus esse qui Deo fuerit infidus. Pietas custos amicitiæ est.»
Secundum amicitiæ commodum est, quod ipsa amico sit thesaurus, id est, res pretiosa, dives, opulenta, quæ illi rerum copiam, æque ac voluptatem afferat. Quocirca Cyrus apud Xenophontem ait, «optime pecunias apud amicos deponi, neque ullos his tutiores ac fideliores esse thesauros.» Et Seneca: «Hæ sunt divitiæ certæ, inquit, in quacumque sortis humanæ levitate uno loco permansuræ: quæ quo majores fuerint, hoc minorem habebunt invidiam.» Alexander Magnus rogatus ubi thesauros haberet: «In amicis,» inquit. Ita Plutarchus, ait Maximus, serm. De Amicitia.
Unde Chilon, ait Plutarchus lib. De Multitudine amic., cuidam dicenti nullam se habere inimicum, respondit: «Videris mihi tu etiam nullum habere amicum. Inimicitiæ quippe statim comitantur amicitias, iisque se implicant: neque fieri potest, ut amici non fiant injuriarum, ignominarum odiorumque participes: inimici enim amicum ejus quem oderunt, suspectum habent, maleque ei cupiunt.»
Huc facit illud Comici: «Cum sunt amici, esse amicos putes.» Sicut enim ex thesauro depromis non solum necessaria, sed et utilia ac jucunda ad usum: sic et ex amico ejusque opibus et dotibus. Unde illud Cantic. IV, vers. 12: «Hortus conclusus, soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus.» S. Gregorius Nazianzenus orat. ad Gregorium Nyssenum id explicat de fido amico: «Amicus, inquit, fidelis, hortus conclusus, fons obsignatus: quæ opportune aperiuntur et communicantur,» q. d. Sicut ex horto fructus, ex fonte aquam, cum libet, hauris et depromis: sic et ex amico accipis omnia ad vitam opportuna.
Quin et Cicero lib. De Amicit.: «Multæ sunt res, inquit, in quibus de suis commodis boni viri multa detrahunt, et detrahi permittunt, ut ipsis potius amici fruantur, quam ipsi.»
Quantus sit amicitiæ thesaurus, liquet ex ejus officiis et legibus, quas tum alii, tum Cicero recenset lib. De Amicit. Prima, ait, lex in amicitia sancienda esto, ut neque rogemus res turpes, neque faciamus rogati. Secunda, in amicitia nihil fictum, nihil simulatum sit, et quidquid sit, id verum et voluntarium sit. Tertia, in vera amicitia nihilo se plus alter, quam alterum diligat. Quarta, præcipiendum in amicitia, ne intemperate benevolentia (quod sæpe fit) impediat magnas utilitates amicorum. Quinta, amicitia non est ad fructum nostrum referenda, sed ad illius commoda, quem diligimus: alioqui non erit ista amicitia, sed mercatura quædam utilitatum suarum. Sexta, non utilitatem amicitia, sed amicitiam utilitas sequitur. Septima, amicitia nunquam intempestiva, nunquam molesta sit. Octava, amicitia virtutum adjutrix a natura data est, non vitiorum comes. Nona, amicitia summa fide, constantia, justitia servanda est. Decima, in amicitia superior par esse debet inferiori. Undecima, nimiæ amicitiæ fugiendæ, ne necesse sit unum sollicitum esse pro pluribus. Duodecima, amicitiæ non debet esse satietas, et veterrimæ amicitiæ debent esse suavissimæ. Decima tertia, amici sæpe monendi et objurgandi sunt. Decima quarta, amicitiæ, quæ minus probantur, sensim dissuendæ sunt, non repente præcidendæ, ut censuit Cato. Decima quinta, amicitia poscit mutuas salutationes, officia, affabilitatem, alloquia. Nam, ut ait Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. V: «Multas amicitias dissolvit ἀπροσηγορία, id est taciturnitas, vel inaffabilitas.» Decima sexta, amicus amico in lætis congaudere, in tristibus condolere debet, eumque omni ope et opera sublevare. Nam, ut ait Diogenes, «amicorum et deorum omnia sunt communia.» Et Plutarchus, lib. III Symposiac., quæst. X: «Amici ad salem et cuminum,» ut, scilicet, pauperiem mutuam tolerent et sustentent, paratique sint sale et cumino duntaxat propositis una cœnare. Decima septima, amicus amici odia, incommoda, dispendia, etc., in se suscipiat.
Decima octava, amicus amico viribus, sensibus, votis, quoad licet, se accommodet. Nam, ut ait ibidem Plutarchus: «Concentus quidem nervorum ex contrariis sonis conflatur, acutis et gravibus, utcumque similitudinem quamdam gignentibus: amicitiæ autem concentus nullam vult partem esse dissimilem aut inæqualem; sed oportet omnia dicta, sensa, consilia et affectus inter se convenire, veluti uno animo in plura diffuso corpora.» Insuper amicus pro amico tristia et dura constanter patiatur. Sic Martyres pro Deo sibi amicissimo ignes, equuleos, feras, etc., forti lætoque animo tolerarunt. Unde S. Augustinus in cap. VI S. Joan., tract. 27: «Quomodo, inquit, mansit in illo (Deo) S. Laurentius? Mansit usque ad tentationem, mansit usque ad tyrannicam interrogationem, mansit usque ad peremptionem; parum est, usque ad immanem excruciationem mansit. Non enim occisus est cito, sed cruciatus est in igne.» Sic Christus Apostolos vocat amicos, Joan. XV, 15. Quare? quia «vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus meis,» Lucæ XXII, 28.
15. THERE IS NO COMPARISON FOR A FAITHFUL FRIEND
(q. d. Nihil ei comparari potest tanquam æquivalens.) Græce, οὐκ ἔστιν ἀντάλλαγμα, id est, non est commutatio, permutatio, compensatio; Vatablus, amico fideli nullum par est pretium, nihil est, quod ejus dignitatem et utilitatem æquet, ut etiamsi omnibus opibus emeres amicum fidum, non tamen par et justum pro eo appenderes pretium); ET NON EST DIGNA PONDERATIO AURI ET ARGENTI CONTRA BONITATEM FIDEI ILLIUS, — quæ, scilicet, in altera bilancis lance illi contraponatur, illique æquiponderet et æquivaleat: semper enim bonitas fidei, id est, fidelitatis amici, quantolibet auro et argento præponderabit, eritque dignior et pretiosior. Græce, καὶ οὐκ ἔστι σταθμὸς τῆς καλλονῆς αὐτοῦ, id est, et non est pondus pulchritudinis (bonitatis) illius, q. d. Non satis potest ponderari aut æstimari pulchritudo, id est, decus, bonitas et pretium veri amici. Syrus, amico fideli non est pretium. Pretio æstimari nequit, quia pretium omne superat, et non est pondus gratiæ (in dativo) ejus. Tigurina, nulla re digne decus fidei ejus rependitur, nihil ei est ἀντάξιον, id est, æquiparabile, æquandum, conferendum. Unde apud Hebræos est proverbium: «Potior est amicus in platea, quam aurum in cista.» Et Homerus Odyss. θ: «Fidus amicus non est inferior, nec posthabendus fratri germano.» Et Cicero, lib. De Amicit.: «Haud scio, ait, an, excepta sapientia,
quidquam sit homini amicitia melius a diis immortalibus datum. Solem e mundo tollere videntur, qui amicitiam e vita tollunt.» Denique Franciscus Victoria, et ex eo Franciscus Suarez, tract. de Charit., disp. IX, sect. 4, docent posse tanta esse amici in amicum beneficia, ut liceat eum magis amare, quam proprium patrem. Vide Plutarchum, dialog. De Amico fideli, ubi eum omnibus consanguineis præfert: «Habes, inquit, rem dulcissimam sanctissimamque, qua una post solam virtutem nihil homini melius, vel natura, vel casus, vel studium dedit: dulces, fateor, parentes, dulces avi, dulces item filii, dulces fratres, dulces uxores; possunt tamen amarescere, nec parentes ideo, nec fratres, nec filii desierunt esse, cum tamen dulces esse desierint: at amicus solus, dum sit verus, dulcis et charus esse non desinit.»
Insigni canis et lupi apologo idipsum ex imis amicitiæ et virtutis radicibus declarat Cyrillus, lib. III Apolog. moralium, cap. ultim.: Canis, inquit, verberatus ab hero clamans et ejulans, increpatus a lupo dicente: «Tu reus tibi es, qui tantum semper hominem dilexisti: pro labore igitur tuo suscipe dolorem;» respondit: Si fortuna dedit dudum mihi dulcia, quare Dedigner sub ea paucula dura pati? Si bona suscepi de manu hominis, quare non sustineam et mala? Sicut asbestus lapis, qui vere diligit, semper accenditur. Quid ergo dignum dabitur pro virtute, aut quid æquivalens reddetur pro grato homine? certe nihil est quod a grato liberaliter rependitur, nisi virtus pro virtute, amor pro amore, atque homo pro homine quantocius redonetur. Vade igitur, quia hominis semper sum amicus, et tuus propter hominem perpetuus inimicus.» Quibus cum pavore auditis, lupus mox in solitudinem fugit.
If fortune long ago gave me sweet things, why Should I disdain to endure a few hard things under it? If I have received good things from the hand of a man, why should I not also bear evil things? Like the asbestos stone, he who truly loves is always on fire. What then will be given as a worthy reward for virtue, or what equivalent return will be made for a grateful man? Certainly nothing is generously repaid by one who is grateful, except virtue for virtue, love for love, and man for man restored as quickly as possible. Go, therefore, for I am always the friend of man, and your perpetual enemy on account of man." When the wolf heard these words with fear, he immediately fled into the wilderness.
Tertium est hoc amicitiæ elogium, quod pretium ejus sit incomparabile et inæstimabile. Sequitur quartum.
16. A FAITHFUL FRIEND IS THE MEDICINE OF LIFE AND IMMORTALITY
Sic legit et S. Cyprianus, lib. III Testimon. Nam Græce tantum est, φάρμακον ζωῆς, id est, pharmacum vitæ, scilicet, miseræ hujus et ærumnosæ: idque primo, quia omnibus hujus vitæ miseriis et ægritudinibus, tam corporis quam animi, uti sunt mœrores, angores, timores, etc., quæ innumeræ sunt, medetur amicitia, consulendo, juvando, et consolando amicum: quo significat vitam nostram esse continuam infirmitatem et ægritudinem, non unam, sed multiplicem, cujus medicus sit amicus, juxta illud Proverb. XV, 4: «Lingua placabilis, lignum vitæ;» Hebræus et Chaldæus, medicina (Septuaginta, sanitas) linguæ, arbor vitæ. Unde Syrus vertit, amicus fidelis, medicina est vitæ; Arabicus, amicus fidei (id est fidelis) est velut emplastrum vitæ.
«Quid dulcius, ait Seneca in Proverb., quam habere amicum, cum quo omnia audeas; cui sic credas, ut tibi; cui sic loquaris, ut tecum. Sapiens etsi contentus est se, tamen amicum vult habere: sed hoc ob nihil aliud, nisi ut exerceat amicitiam, ne tam magna virtus jaceat: non ad hoc, ut dicit Epicurus, ut habeat, qui sibi assideat, succurrat: sed ut habeat, cui assideat, quando libet.» Vere S. Hieronymus in cap. VII Mich.: «Amicus, inquit, diu quæritur, vix invenitur, difficile servatur.» Nam, ut ait Comicus: «Quod medicus est ægro corpori, hoc amicus est mentis ægritudini. Nam verba amica sunt medela commoda.»
Secundo, amicus est pharmacum vitæ et immortalitatis, quia affert et prolongat vitam: tum præsentem mortalem, dum facit hominem imperturbabilem et impassibilem; tum futuram immortalem, instar ligni vitæ, juxta illud: «Fructus justi, lignum vitæ,» Proverb. XI, 30. Ille enim verissimus est amicus, qui amicum docet iter, et ducit ad beatam immortalitatem. Fidelis ergo et Christianus amicus suis monitis, consiliis, instructionibus, correptionibus efficit apud amicum, ut is semper vivat, tum in hoc sæculo per famam, tum in futuro per gloriam. Quocirca S. Augustinus lib. IV Confess. cap. VI: «Bene, inquit, quidam (Horatius) dixit de amico suo: Dimidium animæ meæ. Nam ego sensi animam meam, et animam illius (amici) unam fuisse animam in duobus corporibus; et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam dimidius vivere: ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur, quem multum amaveram.»
Audi Rabanum: «Amicus dicitur, quasi animi custos. In amico quippe fideli medicamentum est vitæ et immortalitatis: quia, si fidelis est, secundum Deum utique amicus est: si autem secundum Deum amicus est, ea semper cum amico tractat, quæ ad medicamentum vitæ æternæ, et immortalitatem perpetuam pertinent.»
Unde est illa Tullii Ciceronis sententia, «amicitiam nisi inter bonos esse non posse. Est enim boni viri (quem eumdem sapientem licet dicere), hæc duo tenere in amicitia: primum, ne quid fictum sit, neve simulatum; aperte enim vel amare vel odisse magis ingenui est, quam fronte occultare sententiam. Deinde, non solum ab aliquo allatas criminationes repellere; sed ne ipsum quidem esse suspiciosum, semper aliquid existimantem ab amico esse violatum. Accedat huc suavitas quædam oportet sermonum atque morum, haudquaquam mediocre condimentum amicitiæ. Tristitia autem, et in omni re severitas habet illa quidem gravitatem; sed amicitia remissior esse debet, et liberior, et dulcior, et ad omnem facilitatem proclivior.»
Audi et S. Ambrosium lib. I Officior. cap. XXXII: «Benevolentia, ait, communia quædam parens omnium, quæ amicitiam connectit et copulat: in consiliis fidelis, in prosperis læta, in tristibus
oneris amici portatio." Talem amicum philanthrope se praestitit S. Gregorius Nazianzenus, ut ipse ad eumdem scribit, epistola 64: "Quae tibi molesta sunt, inquit, utique et nobis: amicorum communia omnia censemus, tam prospera quam adversa, eaque amicitiae lex est." Denique eleganter S. Chrysostomus hom. 2 in epist. I ad Thessal.: "Revera, ait, vitae pharmacum est, fidus amicus; revera protectio fortis est, fidus amicus. Quid enim non efficeret germanus amicus? quantam utilitatem, quantam securitatem generat! Si mille thesauros dixeris, nihil tamen germano correspondebunt amico." Et post nonnulla: "Cum amico et paupertas tolerabilis est: sine illo et sanitas et divitiae intolerabiles sunt. Alium pro se ipso habet, qui amicum habet. Praestringor, et veluti praecludor faucibus, non valens exemplo aliquo rem istam exprimere. Novi ego quemdam, qui cum sanctos viros amici sui causa obsecraret, primum pro illo, et tum demum pro se orare, obsecrabat."
Amicus ergo est salutare et panchrestum vitae pharmacum contra omnes ejus morbos et vulnera. Ille te moerentem solatur, desperantem erigit, dolentem recreat, trepidantem excitat: in arduis est praesidium, in dubiis consilium, in adversis solatium, in prosperis, ne cadas aut evanescas, fulcimentum. Quid? quod insuper est immortalitatis medicamentum: tum quia te mortuum ac sepultum, non sinit tamen a sua et reliquorum memoria prorsus interire, facta demortui celebrat, dicta repetit, virtutes ac merita praedicat; tum (quod utilius atque optabilius est) quia defuncti animam Christianis suffragiis, pietatisque officiis, ut tandem immortalitatis gloriosae munere donetur, verus animae curator et amicus prosequitur. Verus quippe fidelisque amicus non proprium, sed amici lucrum quaerit. "Quid est, inquit S. Ambrosius, amicus, nisi conscius amoris? Non est vectigalis amicitia, sed plena decoris. Virtus est amicitia, non quaestus." Ita ipse, lib. III Offic. cap. ult. Huc facit proverbium Hebraeorum: "Aut societas (amicitia), aut mors," q. d. "Vita sine amico non est vita, sed mors." "Quae potest esse vita vitalis, ait Cicero lib. De Amicitia, quae non in amici mutua benevolentia conquiescit? Hoc experiremur, si Deus nos ex hac hominum societate tolleret, et in solitudine collocaret; atque ita suppeditans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantiam, hominis omnino aspiciendi potestatem eriperet: quis tam esset ferreus, qui eam vitam ferre posset, cuique non auferret fructum voluptatum omnium, solitudo?" Hac de causa Aristoteles, lib. Polit. cap. II, dicit "eum, qui cum aliis versari nequit, aut Deum esse, aut bestiam." Pergit Cicero: "Amicus magis necessarius est, quam ignis et aqua." Sicut enim citra ignem et aquam non constat hominum vita, ita nec sine consuetudine et opera amicorum, quos ob idipsum Latini
maesta, ut unusquisque benevolentis se magis quam sapientis credat consilio: ut David, cum esset prudentior, Jonathae tamen junioris consilio acquiescebat. Tolle ex usu hominum benevolentiam, tanquam solem e mundo tuleris, ita erit: quia sine ea usus hominum esse non potest, ut peregrinanti monstrare viam, revocare errantem, deferre hospitium, aquam de aqua profluenti dare, lumen de lumine accendere. Non igitur mediocris virtus, de qua sibi plaudebat Job dicens: Foris autem non habitabat hospes, janua mea omni venienti patebat. Benevolentia itaque in his est omnibus, tanquam fons aquae reficiens sitientem, tanquam lumen, quod etiam in aliis luceat, nec illis desit, qui de suo lumine aliis lumen accenderint." Idem S. Ambrosius, lib. III, cap. ultim.: "Solatium, inquit, hujus vitae est, ut habeas, cui pectus aperias tuum; ut colloces tibi virum fidelem qui in prosperis gratuletur tibi, in tristibus compatiatur, in persecutionibus adhortetur et subinde, qui in laetis exsultantem comprimat, in tristibus maerentem erigat."
Rursum S. Augustinus (vel quisquis est auctor), lib. De Amicitia, cap. II: "Amicus, inquit, quasi amoris, vel ipsius animi custos dicitur: quoniam amicum meum amoris mutui, vel ipsius animi oportet esse custodem, ut omnia ejus secreta fideli silentio servet, et quidquid in eo vitiosum viderit, pro viribus caveat et deleat: cui et gaudendo congaudeat, et dolendo condoleat." Et cap. v: "Amicus, ait, sapiens, medicamentum est vitae. Non enim validior vel efficacior est vulneribus nostris medicina, quam habere, qui omni incommodo occurrat compatiens, omni commodo occurrat congratulans: ut junctis suis humeris onera sua invicem tolerent, et quod unusquisque propriam levius quam amici portet injuriam. Amicitia ergo secundas res facit splendidiores; adversas partiens communicansque, reddit leviores: nam et philosophis etiam placuit. Non aqua, non sole, non igne pluribus locis utimur, quam amico: in omni actu, in omni studio, in certis, in dubiis, in quolibet eventu, in fortuna qualibet, in secreto, in publico, in omni consolatione, domi forisque ubique amicitia grata, amicus necessarius, utilis gratia reperitur. Quocirca amici, ait Tullius, et absentes adsunt sibi, et egentes abundant, et imbecilles valent, et, quod difficilius est dictu, mortui vivunt. Igitur amicitia est divitibus pro eleemosyna, exsulibus pro patria, pauperibus pro censu, aegrotis pro medicina, mortuis pro vita, sanis pro gratia, imbecillibus pro virtute, robustis pro praemio." Addit verum amicum levius propriam quam amici injuriam tolerare.
Idem S. Augustinus, serm. 21 De Verbis Apostoli, citans illud Apostoli, Galat. vi, 2: Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi: "Nihil, ait, sic probat amicum, quemadmodum
necessarios vocant, uti amicitiam necessitudinem. Innuit haec Ciceronis sententia duo maxima commoda colligi ex amicitia, voluptatem et usum: nihil est enim jucundius igni, nihil utilius aqua. Huc facit adagium: "Sal vitae est amicitia: oculus vitae est sapientia: antidotum vitae est patientia."
Fifth Encomium of Friendship
ET QUI METUUNT DOMINUM, INVENIENT ILLUM. -- Docet hic, modum inveniendi et parandi fidum amicum, esse amorem Dei. Fidus enim amicus est magnum Dei donum, quod Deus sui cultoribus, quasi ingentem sui cultus mercedem, rependit, quo simul ostendit verum amicum esse ingens, imo divinum bonum, utpote quod non ab homine, sed a Deo sperari petique debeat. Quocirca hoc est quintum amicitiae elogium. Unde Tigurina vertit, talem autem nanciscentur, qui reverentur Dominum; Syrus vero, et qui timet Deum, ipsemet est, scilicet, amicus fidelis. Sic et Arabicus, et est (amicus fidei) de timentibus Deum, hoc est, amicus fidelis est timens Deum, q. d. Si quaeris amicum fidelem, quaere timentem Deum: quia non est amicus fidelis, nisi qui timet Deum. Timens enim Deum fidelis est Deo, ideoque fidelis est et homini, praesertim amico. "Quid amicitia pretiosius, exclamat Rabanus, quae angelis communis et hominibus est? Ipse Dominus noster ex servis amicos fecit, sicut ait Joan. xv: 'Vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis.' Dedit formam amicitiae, quam sequamur." Denique amicitiae fons et origo est ipse Deus, et Deitas, quae ob amicitiam communicat se tribus personis divinis. Hae ergo inter se sunt primi increati et summi amici, qui suum amicitiae bonum angelis et hominibus communicant. Unde S. Ambrosius, lib. II De Spiritu Sancto, in fine: "Quidam (Cicero, lib. De Amicitia), ait, interrogatus: Quid amicus esset? Alter, inquit, ego. Si ergo homo amicum ita definivit, ut alterum se esse diceret, per unitatem, videlicet, amoris et gratiae: quanto magis in Patre et Filio et Spiritu Sancto unitatem majestatis aestimare debemus, cum per eamdem operationem ac divinitatem, vel unitas, vel certe, id quod amplius est, tautotes, (id est, identitas) exprimatur? tauton enim idem significat, ex eo quod idem habeat et Pater et Filius et Spiritus Sanctus, ut idem velle et idem posse non affectione sit voluntatis, sed in substantia Trinitatis."
Verse 17. HE WHO FEARS GOD SHALL EQUALLY HAVE GOOD FRIENDSHIP (meaning: Just as one who fears the Lord preserves and cultivates a constant love and faithful friendship with Him, so equally, that is, correspondingly, fittingly, justly, and deservedly, he will find and have the good friendship of a faithful friend: because it is fitting, just, and proper that he who is faithful to God should likewise find men faithful to him, especially friends), BECAUSE HIS FRIEND SHALL BE ACCORDING TO HIM, meaning: Because as he is toward God and neighbor, so in turn shall his friend be toward him: so that just as he is faithful to God and neighbor, so likewise his friends shall be faithful to him. This meaning is required by
gunt Graeca, quae sic habent: Qui timet Dominum, dirigit, id est rectificat, rectam facit, rectam constituit amicitiam suam: nam erga eum talis etiam proximus ipsius erit, puta, fidelis, sincerus, constans, qualis ipse est erga Deum. Aliter Palacius, q. d. Qualis es tu, talis est et amicus tuus: similis enim quaerit similem. Cum enim amicus sit alter ego, si ego sum bonus, erit et amicus meus bonus: si est ille malus, ergo et ego malus. Amicorum enim omnia sunt communia; ergo et virtus, aut nequitia communis est. Indicium evidens animi tui est amicus tuus: si amicum habes malum, demonstras te esse malum. Si donum Dei est amicus, non potest Deus bonus mala donare. Ergo viri boni amicus erit bonus. Haec Palacius.
Syrus vero ad id quod praemisit, "Qui timet Deum, ipsemet est," scilicet, fidelis amicus, apposite subdit: qui timent Deum, confirmabunt amicitias suas, et sicut ipse in amicis ejus; et Arabicus, perdurabit amicitia eorum, quoniam amici ejus similes illi sunt, q. d. Firma amicitia nulla re firmatur, nisi timore Dei: quia qualis est Deus, tales sunt et amici, tum erga Deum, tum erga se invicem: quae enim conveniunt in uno tertio, conveniunt pariter inter se. Vera ergo amicitia est eorum, qui in Deo conveniunt, ac in Dei amore et charitate sociantur: Deus enim, cum sit fidus, constans, immutabilis, hinc pariter suos amicos facit fidos, constantes, immutabiles. Pari modo, qui fidos quaerit servos, milites, operarios, ancillas, quaerat eos qui timent Deum. Timor enim Dei cogit eos fidos esse hero ducique suo, sicut cogit eos fidos esse Deo. Qui hoc sapiunt, felices sunt, optimeque eis ubique servitur. Hoc est quod ait Ben-Sira Alphabeto primo, littera Tsade: "Si necesse est ut contrahas accipiendo et dando, esto sors tua cum viro bono," q. d. Si tibi negotiandum est, negotiare cum viro probo, non cum improbo: quia probis adest Deus, improbis resistit. Sapiebat hoc Constantius Imperator, pater Constantini Magni, qui, ut refert Eusebius lib. I De Vita Constant., ut sinceros Christianos a fictis secerneret, sibique amicos et aulicos ascisceret, simulate edixit, ut Christi cultores aula sua excederent, in ea vero remanerent soli idolorum asseculae: quare veri Christiani aula excesserunt, ficti in ea remanserunt. Tum ille, detecta simulatione, idololatras omnes, quasi proditores, aula expulit, verosque Christianos duntaxat in eam adlegit, dicens: Quomodo Imperatori fidem servabunt, qui erga Deum deprehensi sunt perfidi? Hos vero, qui veritatem confessi fuerant, dignos esse dicebat, qui circa Imperatorem essent; atque ita eos corporis ac regni etiam sui custodes esse praecepit, dicens, oportere tales inter primos ac necessarios, tam amicos quam familiares excoli et ornari, ac magis in honore et pretio haberi, quam magnorum thesaurorum aeraria."
Audi Rabanum hic: "Plenam ergo, inquit, at-
que perfectam amicitiae gratiam nisi inter perfectos viros, ejusdemque virtutis perseverare non posse, SS. Patres docuerunt. Unde, quomodo ad perfectionem illius et inviolabilem statum perveniri possit, quasi gradus quosdam statuerunt. Primum igitur gradum verae amicitiae in contemptu substantiae mundialis, et omnium quas habemus rerum despectione esse dixerunt. Secundum, ut ita suas unusquisque resecet voluntates, ne se sapientem atque consultum esse judicans suis malit, quam proximi diffinitionibus obedire. Tertium, ut sciat omnia, etiam quae utilia ac necessaria aestimat, postponenda bono charitatis et pacis. Quartum, ut credat nec justis nec injustis de causis penitus irascendum. Quintum, ut adversum se iracundiam fratris, etiam sine ratione conceptam, eodem modo quo suam, curare desideret, sciens aequaliter sibi perniciosam alterius esse tristitiam, ac si adversus alium ipse moveatur, nisi eam, quantum in se est, de fratris mente depulerit. Postremum illud est, quod generale vitiorum omnium peremptorium esse non dubium est, ut se de hoc mundo credat quotidie migraturum; quae persuasio non solum nullam in corde tristitiam residere permittit, verum etiam universas concupiscentiarum ac peccatorum omnium comprimet motus. Haec igitur quicumque tenuerit, amaritudinem irae atque discordiae nec pati poterit, nec inferre."
Idem dixerunt Gentilium sapientes de amicitia naturali, quae, scilicet, fundatur in communicatione bonorum et virtutum naturalium. Cicero, lib. Officior.: "Omnium societatum nulla praestantior, inquit, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes, sunt familiaritate conjuncti. Nihil enim amabilius, nec copulatius, quam morum similitudo bonorum. In his, in quibus eadem studia sunt, eaedem voluntates, in his fit, ut aeque quisque altero delectetur ac seipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus." Idem, lib. De Amicitia, asserit, "amicitiam nisi inter bonos esse non posse." "Virtus, inquit, conciliat amicitias et conservat; in ea enim est convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia: quae, cum se extulit et ostendit lumen suum, et idem aspexit agnovitque in alio, ad id se admovet, vicissimque accipit illud, quod in altero est: ex quo exardescit sive amor, sive amicitia: utrumque enim dictum est ab amando."
Aristotelis haec de amicitia sunt placita: "Amicus est alter ego," lib. IX Ethic. "Amicus debet se tenere ad amicum, sicut genu ad tibiam," ibidem. "Ambobus existentibus amicis sanctum est praehonorare veritatem, ut dicat: Amicus Plato, sed magis amica veritas," lib. I Ethices. "Honesta amicitia proprie dicitur amicitia, alia ex accidenti," lib. III Ethic. cap. IV. "Amicitia magis consistit in eo ut amet, quam ut ametur. Argumento sunt matres, quae filios amando gaudent, redamari non curant," lib. VIII Ethic. VIII. "Pro-
verbia in amicitia sunt: Una anima: Communia omnia amicorum: Aequalitas amicitia: Tibiae genu propinquius," lib. IX Ethic. cap. VIII. "In quibus jus et justum est, in his est amicitia." Quamobrem, "quot justorum sunt species, tot et amicorum. Justum certe est et hospiti erga civem, et servo erga dominum, et civi erga civem, et filio erga patrem, et uxori erga virum, etc., et amicitiae sunt in horum singulis," lib. II Magnor. Moral. cap. XII. "Bonorum et eorum qui in virtute sunt, amicitia perfecta est," lib. VIII Ethic. cap. III. "Constantissima igitur stabilissima ac honestissima, quae inest probis amicitia; quippe quod propter virtutem, ac per se bonum. Nam virtus incommutabilis, et quae per eam conciliatur amicitia, constantissima est: at quae ex commodo, stabilis non est, quippe quae cum commodo elabitur," lib. II Magn. Moral. cap. XII. Si haec vera sunt in amicitia naturali, utique veriora erunt in supernaturali, quae in communicatione bonorum et virtutum supernaturalium, ac praesertim in charitate fundatur; charitas enim est perfecta amicitia, tam hominis cum Deo quam hominis cum homine. Ratio a priori ergo cur amicitia sit constans etiam in adversis, est ejus honestas, dignitas et praestantia: item charitas, cui, si supernaturalis sit, innititur. De quo plura Prov. XVII, 17.
Porro haec omnia quae de amico hic sancit Sapiens, per excellentiam conveniunt Christo Domino. Ipse enim est amicus amicorum, prae omnibus amicis amandus et colendus; per quem et in quo caeteri amici amandi et colendi sunt; sine quo nullus est verus amicus. Christus ergo primo, fundit verbum dulce, quia lingua ejus est eucharis, id est gratiosa, et lingua charitum, quia lingua non Angelorum, sed Dei ac Verbi Dei, juxta illud Psal. XLIV, vers. 3: "Diffusa est gratia in labiis tuis;" et Cant. v, 13: "Labia ejus, lilia distillantia myrrham primam;" et vers 16: "Guttur illius suavissimum, et totus desiderabilis: talis est dilectus meus, et ipse est amicus meus." Quocirca vere dixit S. Cyprianus de passione Christi: "De impietate et malitia suavitas pietasque Christi triumphat." Secundo, Christus nobis est consiliarius unus de mille; hoc enim nomen ei dat Isaias cap. IX, vers. 6. Vide ibi dicta. Tertio, Christus est amicus in tentatione, quia per crucem, passionem et mortem pro nobis obitam, probavit suam erga nos amicitiam. Et quia in Eucharistia seipsum nobis in cibum reliquit ad tentationum remedium, ac tribulationum omnium solamen et robur. Vide S. Ambrosium lib. VII in Lucam, cap. XI: "Quis, ait, amicior nobis, quam qui pro nobis corpus suum tradidit?" Quarto, Christus nobis est unanimis, quia noster frater per incarnationem fieri dignatus est. Quinto, Christus est amicus fidelis, ideoque protectio fortis. Sexto, Christus est thesaurus animae nostrae. Septimo, Christo nihil aequari aut compa-
me Christus: "Quoniam, inquit, seipsum Christo et cruci totum praebuerat, et ad illius voluntatem omnia faciebat, non dixit: Vivo ego Christo; sed quod longe majus est: Vivit vero in me Christus." Unde sapienter et pie S. Bernardus in Formula honestae vitae: "Sit tibi Jesus, ait, semper in corde, et nunquam imago crucifixi ab animo tuo recedat: semper illum cogita pro te in cruce pendentem. Sic nimirum erit tibi fasciculus myrrhae inter ubera tua." Et S. Augustinus in Meditation. cap. XXXV: "Dulcissime et amantissime Jesu, infunde, obsecro, multitudinem charitatis tuae pectori meo, ut te solum in corde habeam. Scribe digito tuo in pectore meo dulcem memoriam, nulla unquam oblivione delendam, etc. Quam magna multitudo dulcedinis tuae, cum abscondisti timentibus te!" Idem, epist. 52 ad Macedon.: "A charitate, inquit, aeternitatis et veritatis, cujus signator est Christus, manat vera amicitia, non pensanda temporalibus commodis, sed gratuito amore potienda. Nemo enim potest veraciter amicus esse hominis, nisi fuerit ipsius primitus veritatis."
SECOND PART OF THE CHAPTER. ON THE DIFFICULTY OF WISDOM
18. FILI, A JUVENTUTE TUA (Syrus, a pueritia tua) EXCIPE (legit, epidexai; jam legunt, epilexai, id est elige) DOCTRINAM (Graece paideias, id est, institutionem disciplinae, qua paides, id est pueri, erudiuntur et formantur in litteris et bonis moribus), et USQUE AD CANOS INVENIES SAPIENTIAM. -- Pro eos polion, id est usque ad canos, perperam aliqui legunt eos podon, id est usque ad pedes. Sapientia enim non est in pede et talis, sed in capite et canis. Tigurina: Fili, a juventute tua addisce disciplinam, et sapientiam tandem canescens invenies; Vatablus, ad canos usque duraturam invenies; aut, canitiem usque sectaberis. Ut per metalepsin to invenies sumatur pro inquires, investigabis, sectaberis; quae enim invenire cupimus, ea inquirimus, vestigamus et sectamur.
Igitur est hic duplex sensus. Primo, q. d. Fili, a juventute tua aperto pectore suscipe sapientum instructionem et doctrinam: ita fiet ut usque ad canos, hoc est in canis, puta in senectute et canitie, invenias sapientiam; sapientia enim diu discenda est, ac a pueris per omnem aetatem, ut in senectute ea plene potiamur et fruamur. In pueris enim dominatur gula, in juvenibus luxuria, in viris ambitio: at haec omnia cadunt in senectute, tumque homo incipit perfecte sapere, cum passioni-
propinquare cernit. Rursum tunc invenit sapientiam, id est fructus sapientiae, puta animi quietem, moderationem, laetitiam, etc.; hos enim fructus parit sapientia. Disce ergo, juvenis, ut senex invenias et fruaris sapientia; sapientia enim, ut ait Aristoteles, non est in juvenis novitate, sed in senum experientia.
Secundo, q. d. Fili, a juventute tua stude doctrinae et sapientiae, quia haec nunquam te deseret; sed ad canos usque tibi adhaerebit, teque indivulse comitabitur, cum opes, voluptates, honores hominem in senio deserant. Rursum Palacius sic explicat, q. d. Disce, juvenis, et usque ad canitiem semper licebit sapientiam invenire, et in ea proficere. Cum enim sapientia sit dilectio Dei, ejus luce resplendens, ab ejus gratia dimanans, ut in gratia et dilectione et fide, licet semper, dum vivimus, proficere (ut quaedam Clementina decrevit): ita et in sapientia semper usque ad canos proficere licebit.
Priori sensui favet id quod sequitur: "Quasi is qui arat, et seminat, accede ad eam, et sustine (exspecta in senectute) bonos fructus illius," q. d. Sere in juventute semina sapientiae, ut ejus fruges metas in senectute; senum enim est sapientia, senum, inquam, qui a juventute ei vacarint: qui enim a puero vacarunt concupiscentiae et insi-
sipientiae, in senectute erunt pariter concupiscentes et insipientes. Unde Nazianzenus in Tetrastichis: "Senes, inquit, decet sapientia, juvenes temperantia." Est ergo laus sapientiae, quod ipsa sit decus et ornamentum senectutis. Ut hoc ergo bonum senectuti tuae concilies, a puero eidem vacare incipe. Verum id ipsum posteriori quoque sensui adaptes; subdit enim: "In opere ipsius exiguum laborabis, et cito edes de generationibus illius." Posterior ergo sensus, uti uberior, ita simplicior et germanior est, ac priorem includit. Summa jubet studioso sapientiae, ut a puero addiscat eam, tum quia puerilis aetas est quasi cera et tabula rasa, quae quaslibet figuras sibi impressas facile recipit, et constanter retinet, juxta illud: Quo semel est imbuta recens, servabit odorem Testa diu. Senectus vero dura et inflexilis est ab iis quae in juventute didicit, quibusque per tot annos assuevit. Tum quia sapientiae studium est sublime, longum et arduum, igitur a puero capessendum. Praeclare S. Hieronymus, epistola 7 ad Laetam, De Instit. filiae, illam a puero litteris sanctisque moribus imbuendam docet: "Difficulter, inquit, eraditur, quod rudes animi perbiberunt. Lanarum conchylia quis in pristinum colorem revocet?" De puerorum institutione plura vide apud Clementem Alexandrinum in Paedagogo, Xenophontem in Paedia Cyri, Platonem lib. II, IV et VII De Rep., Aristotelem in Oeconom., Plutarchum et alios. De eadem plura dicam cap. xxx, vers. 1.
"The jar will long preserve the scent With which, when new, it first was filled."
But old age is hard and inflexible from those things which it learned in youth and to which it became accustomed over so many years. Also because the study of wisdom is sublime, long, and arduous, and therefore must be undertaken from boyhood. St. Jerome excellently teaches in Epistle 7, to Laeta, On the Education of Her Daughter, that she should be imbued from childhood with letters and holy morals: "What untrained minds have imbibed," he says, "is hard to eradicate. Who can restore to its original color wool that has been dyed with purple?" On the education of children, see more in Clement of Alexandria in the Pedagogue, Xenophon in the Education of Cyrus, Plato in Books II, IV, and VII of the Republic, Aristotle in the Economics, Plutarch, and others. I shall say more on this subject at chapter 30, verse 1.
Incipit hic secunda pars capitis, qua ab amicitia transit ad studium sapientiae, tum quia vera amicitia est comes et filia sapientiae; tum quia identidem Siracides salit et resilit ad sapientiam, quasi ad totius libri scopum et argumentum: totus enim hic liber agit de sapientia, tum in genere, tum in specie; varias virtutes et virtutum officia recenset; ac deinde a speciebus ad genus, puta ad sapientiam, quasi ad objectum sibi adaequatum resilit.
19. QUASI IS QUI ARAT, ET SEMINAT, ACCEDE AD EAM (id est longanimiter et patienter labora), ET SUSTINE BONOS FRUCTUS ILLIUS. -- Syrus, sicut seminator, et sicut messor, accede ad eam, et multitudinem frugum ejus colliges; Vatablus, quasi qui ares et seras, accede ad eam, et bonos ab ea fructus exspecta. "Vomere quippe Evangelii, ait Rabanus, de corde suo genimina vitiorum debet exstirpare, qui semen divini verbi edere, et fructus dulcissimos sacrarum virtutum desiderat metere." Docet modum parandi sapientiam ex similitudine et modo parandi fruges et messem per agriculturam. Sicut enim agricola primo, magno labore spinas et radices eruncat, vel, ut Cato ait, averruncat, id est runca evellit, exherbat et exstirpat; deinde terram arat, subigit et excolit. Secundo, in ea seminat id quod metere cupit, ac dispendium seminis patitur ut illud auctius recipiat. Tertio,
haec omnia facit spe frugum, quia scilicet sperat opimam messem. Quarto, messem longanimiter per multos menses exspectat: ita pariter sapientiae studiosus primo mentem suam quasi terram, evulsis vitiorum spinis, multo labore poliat, subigat et excolat, juxta illud Jerem. IV, 3: "Novate vobis novale, et nolite serere super spinas;" secundo, in ea semina divinae sapientiae partim legendo vel audiendo, partim meditando, partim orando, partim divinas illuminationes et inspirationes hauriendo, jaciat et excipiat; tertio, speret fructum et messem sapientiae; quarto, longanimiter eam, ejusque frugum copiam, dulcedinem et praestantiam exspectet, juxta illud: Multa tulit, fecitque puer; sudavit, et alsit. Et: Non jacet in molli veneranda scientia lecto; Illa sed assiduo parta labore venit.
"Much has the boy endured and done; he has sweated and been cold."
And:
"Venerable knowledge does not lie in a soft bed; But it is won by constant labor."
Huc alludens S. Jacobus cap. v, 7, ait: "Ecce agricola exspectat pretiosum fructum terrae, patienter ferens, donec accipiat temporaneum et serotinum: patienter igitur estote et vos, et confirmate corda," etc. Vide ibi dicta. Porro, sicut totius vitae laborem sibi agricultura desiderat, ita et vehementius eumdem sapientiae cultura deposcit. Idcirco ait Paulus: "Dei agricultura estis," I Corinth. III, 9.
Quocirca S. Bernardus, serm. De Septem donis Spiritus Sancti: "Ager est mundus, ait Veritas, fodiamus in eo: thesaurus absconditus latet, effodiamus eum. Ipsa est autem sapientia, quae trahitur de occultis. Omnes eam quaerimus, omnes concupiscimus eam; sed frustra quaerit, qui in lectulo suo quaerit." Et Seneca, epistola 109: "Prosunt, ait, inter se boni; exercent enim virtutes, et sapientiam in suo statu continent. Peritos luctandi usus exercet. Opus est et sapienti agitatione virtutum." Igitur, sicut ager terrae, ut copiosam ferat messem, longo labore et spe debet arari, fodi, occari, seminari, sarriri, etc.: sic prorsus haec omnia mystice peragenda sunt in agro animae, ut copiosos sapientiae et virtutis fructus proferat. Nam, ut ait Origenes hom. 9 in Exod., "spes futurorum laborantibus requiem parit, sicut in agone positis dolorem vulnerum mitigat spes coronae." Et Apostolus: "Debet in spe, qui arat, arare," I Corinth. cap. IX, 10. Vide ibi dicta.
20. IN OPERE ENIM IPSIUS EXIGUUM LABORABIS, ET CITO EDES DE GENERATIONIBUS (id est fructibus ab ea genitis) ILLIUS. -- Syrus, velut laborem exiguum laborabis, et statim fructus ejus comedes; Vatablus, nam in opere ejus non multum elaboraveris, quin de proventibus ejus mox comedas.
Pro in opere, Graece est in ergasia. Haec vox tria significat: primo, ipsum opus et artificium; secundo, ipsam operationem, occupationem, actionem, culturam, exercitationem, operam et laborem, qui ad opus efficiendum suscipitur, pu-
ipsam agricolationem; tertio, utriusque, scilicet tam operis quam operationis et laboris quaestum et lucrum. Omnibus hisce modis hic accipi potest, sed optime secundo. Persistit enim in metaphora agricolae, qui magno labore terram arat, sarrit et seminat; sicut enim ille post terrae culturam, mox ex ea fructus percipit: ita studiosus sapientiae ex studio et cultura mentis, illico et citius quam agricola ex ea suaves et praestantes sapientiae fruges colligit, juxta illud: "Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua: venientes autem venient cum exultatione, portantes manipulos suos," Psal. CXXV, vers. 6. Hoc est quod ait Paulus Hebr. cap. XII, vers. 11: "Omnis disciplina, in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed moeroris: postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae."
Porro sapientiae fruges et fructus sunt multi et eximii, e quibus paucos hosce recenset Palacius: Primus est animam liberare a tenebris et caecitate, quam perseverantia peccandi parit. Secundus, liberare a tormentis, quae mens sibi male conscia sentit: cum enim peccatum sit vulnus animae, necessario ei dolorem et tormentum incutiet, nisi mortua jaceat. Tertius et maximus, liberare a metu inferni, quem sibi peccator sibi commeruit. "Quoniam non est in morte, qui memor sit tui, in inferno autem quis confitebitur tibi?" Quartus est, erigere animam in spem vitae aeternae potiundae: "Exspectantes (inquit) beatam spem, et adventum gloriae magni Dei," etc. Quintus, erigere animam ad confitendum in Deo velut in patre, qui in omni tribulatione nostra consolabitur nos. Sextus, "exspectare diem mortis et judicii cum animi fiducia;" imo nonnunquam dicere: "Cupio dissolvi, et esse cum Christo." Septimus, sentire jam nunc laetitiam, gaudium et jubilationem coelestem, dicente illo: "Parasti in conspectu meo mensam;" et item: "Faciet Dominus in monte isto convivium pinguium medullatorum." Et item: "Gaudete in Domino semper. O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus!" Sapient. XII, vers. 1. "Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus," Psal. XXXIII, 9. "Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum," Psal. CXVIII, 32. Porro primos hosce fructus illico percipit anima, ac deinde sensim caeteros, imo non raro cum peccatorum expulsione sentitur mira conscientiae serenitas, gratiae jucunditas, consolationis coelestis, qua Deus animam mulcet, copia, suaves piaeque lacrymae, etc. Exemplum illustre praeluxit in Christo, qui modico tempore in cruce et morte laborans, mox resurrexit ad vitam et gloriam immortalem, ex brevi passionis semine metens sibi et nobis opes immensas et gloriam sempiternam.
21. QUAM ASPERA EST NIMIUM SAPIENTIA INDOCTIS HOMINIBUS, ET NON PERMANEBIT IN ILLA EXCORS. -- Indoctos vocat insipientes et imprudentes, qui non rationem, sed concupiscentiam sequuntur. Eosdem vocat excordes, id est vecordes et stultos; his enim ob asperitatem horrori est sapientia practica (de tali enim hic passim est sermo), puta prudentia, virtus et sanctitas: unde Syrus vertit, quam aspera stultis sapientia, et non patientur eam excordes; Tigurina, quam aspera valde est imperitis; nullus enim excors perdurat apud eam, q. d. Quam aspera est guloso temperantia, luxurioso castitas, avaro liberalitas, superbo humilitas, iracundo lenitas, pigro labor et sedulitas! Utique est ei quasi lapis oneris, ut ait vers. 22; sicut enim stomacho amaro cibi dulces videntur amari, ita carnali et cupidinibus suis addicto, sapientia et virtus in se suavis et placida, videtur aspera, inaccessa et impossibilis, juxta illud Proverb. XXIV, 7: "Excelsa stulto sapientia;" et Proverb. XV, 5: "Stultus irridet disciplinam patris sui;" et vers. 12: "Non amat pestilens eum, qui se corripit, nec ad sapientes graditur."
22. QUASI LAPIDIS VIRTUS PROBATIO ERIT IN ILLIS, ET NON DEMORABUNTUR PROJICERE ILLAM. -- "Virtus," sive vis, "lapidis," est lapidis fortitudo, pondus et gravitas: hujus adinstar "erit" stultis "probatio," sapientiae, q. d. Sicut homo ignavus, volens elevare et imponere humero vel capiti lapidem gravem et ponderosum, mox ut ejus gravitatem et pondus sentit, illico eum deponit et abjicit: ita stulti tentant quandoque addiscere sapientiam, eamque in humeros elevare et suscipere cogitant; sed mox ut ejus difficultatem, onus et pondus sentiunt, illico ex ignavia et amore suarum cupiditatum eam abjiciunt. Sicut ergo lapis probat vires corporis, sic sapientia probat vires animi; qui enim forti et resoluto animo eam complectuntur, omne ejus onus generose superant, itaque onus eis in levitatem, et quasi in pennas et plumas vertitur: qui vero depresso et carnali sunt animo, oneri ejus succumbunt, ideoque eam deserunt. Syrus et Hugo per lapidem accipiunt gemmam pretiosam; sic enim vertit Syrus, sicut lapis est pretiosus super eum, ne intueatur et dimittat eam, q. d. Stultus aspicit eminus sapientiam, quasi gemmam, v. g. adamantem, supra se et opes suas elevatam, quam proinde quasi nimii pretii cominus intueri non audet, ut eam comparet, et in pectus suum immittat, sed eam aliis ditioribus et nobilioribus emendam relinquit. Verum nemo est qui gemmam velit apobripsai, id est abjicere. Quare melius alii passim accipiunt lapidem vulgarem, gravem et ponderosum; hujus enim pondus, qui supra suas vires esse sentit, illico abjicit. Unde Vatablus vertit, tanquam lapis probatur gravis (Graece ischyros, id est validus, fortis, ponderosus), incumbit illi, nec moram interponit, quin eum excutiat. Alludit ad lapidem luctae; in lucta enim certabant viribus, quis majorem, magisque grandem et ponderosum lapidem ferre posset: hic enim vocabatur lapis oneris, sive discus, et Graece lithos dokimasias, id est lapis probationis, quia eo probabant et explorabant
quantae essent vires et robur cujusque, ut scirent quis cui antagonistae in lucta deberet comparari et opponi: de quo Zacharias cap. XII, 3: "In die illa, inquit, ponam Jerusalem quasi lapidem oneris cunctis populis: omnes qui levabunt eam, concisione lacerabuntur." Vide ibi dicta. Hic ergo lapis ignavis et timidis est lapis oneris; fortibus vero et sapientiae, id est virtutis studiosis, est lapis roboris, gloriae et triumphi, ideoque eis quasi in gemmam illustrem, puta in smaragdum, carbunculum et adamantem convertitur. Rursum, hic lapis est quasi lapis Lydius, qui probat et discernit aurum verum a falso et fictitio: pari enim modo disciplina sapientiae probat et secernit veros discipulos a falsis. Unde huc alludens Isidorus Pelusiota epist. 400: "Vir patiens, inquit, laborum exploratio est, et quasi lapis dokime, id est probationis." Nam, ut ait Nazianzenus in Carmine De Virtute et vitiorum definitione: "Patientia, malorum est decoctio."
Moraliter, disce hic disciplinam, mortificationem, tribulationem, morbum, calumniam, persecutionem, esse lapidem oneris et probationis; ejus enim onere probatur patientia, humilitas et fortitudo cujusque fidelis. Illam ergo quasi onus humeris nostris a Deo impositum hilariter capiamus, et generose portemus; ita verae sapientiae decus, puta Dei gratiam, gloriam et coronam quasi athletae Christi nanciscemur. Quocirca S. Augustinus in Psalm. LXXXVI: "Quadrati lapidis, inquit, similis esse debet Christianus; in omni tribulatione non cadit, etsi impellitur; et si qua vertitur, nunquam cadit; nam quadratum lapidem quacumque verteris, stat semper: stantem te sic inveniat omnis casus." Sic et Plato, Aristoteles, Plutarchus et Seneca patientes et fortes piosque viros vocant tetragonos, id est, quadratos. Philo vero lib. De Sacrific. Cain et Abel; labores et molestias comparat cum escis, quibus nutritur et roboratur homo: "Equidem existimo, inquit, laboris ubique eamdem vim esse. Nam, sicut a cibo tota vita pendet una cum suis actionibus: ita etiam a labore pendet quidquid in rebus bonum est. Ergo sicut qui vitam prorogare cupiunt, alimenta non negligunt: ita quotquot, quae bona sunt, concupiscunt, laborum perpessionem magni faciunt; sicut enim cibus se habet ad vitam, sic illa ad honestatem."
Porro Deus hunc lapidem cujusque viribus admetitur, ut minus forti minus ponderosum, magis forti magis ponderosum imponat; aut certe, si pondus lapidis vires hominis superet, Deus homini vires adauget et ponderi commensurat. Quare nemo de nimio ejus pondere jure queri potest, nemo ab eo ferendo se excusare. Nam, ut ait Apostolus I Corinth. x, 13: "Tentatio vos non apprehendat nisi humana: fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere." Denique pondus hu-
jus lapidis sentiunt acedi et tepidi duntaxat; nam amantes et ferventes dicunt cum S. Bernardo: "Labor meus non est nisi unius horae; et si amplius, non sentio prae amore." Amanti enim nihil est difficile.
23. SAPIENTIA ENIM DOCTRINAE SECUNDUM NOMEN EST EJUS, ET NON EST MULTIS MANIFESTA. -- Primo, Hugo sic explicat: Sapientia est secundum nomen ejus, scilicet, stulti et excordis, de quo vers. 22, q. d. Stulti sapientiam doctrinae reputant stultitiam, quia non capiunt, nec sapiunt ea, quae dicuntur. Verum obstat Graecum autes, id est ejus, quod est femininum, ac proinde stultum referre nequit, sed sapientiam.
Second interpretation
Secundo, Dionysius, Lyranus et Robertus Holkot exponunt, q. d. Sapientia doctrinae, id est sapientia haec salubris et doctrinalis, docens summo bono adhaerere, nomen habet a sua proprietate, et re ipsa, suaque actione, videlicet, ab interno divinorum sapore, et gustu dulcedinis summi boni; dicitur enim sapientia a sapore, quasi sapida scientia. Hunc autem ejus saporem et gustum absconditum pauci percipiunt, nec nisi ejus studiosi. Verum obstat, quod Siracides fuerit Hebraeus, non Latinus, scripseritque hebraice, ac proinde ad Hebraeum sapientiae nomen, non ad Latinum, respexerit.
Third interpretation
Tertio, alii sophian, id est sapientiam, censent alludere ad zophian, quasi sophia sit zophos, id est caligo, puta obscura et arcana. Verum huic obstat idem quod priori; Siracides enim hebraice scripsit, non graece. Potuit tamen ipse, utpote graece peritus, ad Graecae linguae tunc in Aegypto, ubi ipse haec scripsit, usitatae etymon secundario alludere. Ita Pineda in Job cap. XXVIII, vers. 18, in fine: Sophia, inquit, a sophos, id est a caligine, dicitur, quasi in caligine et ignoratione delitescens.
Fourth interpretation
Quarto, Jansenius facile se expedit, sicque explicat: Sapientia est secundum nomen ejus; hoc est, est id quod dicitur et praedicatur, nempe, ardua res et excelsa, et non quibusvis obvia. Accedit Rabanus: "Sapientia, inquit, doctrinae, sinceritas est legis divinae; quae secundum nomen ejus est, hoc est, prudentia, veritas et virtus." Consentit Hugo: Sapientia, inquit, ignota et occulta est tam quoad nomen, quam quoad rem: quia Philosophi disputant tam de nomine, quam de re sapientiae. Quaerunt enim quis sit sapiens? quid sit sapientia? Rursum sapientia occulta est, quia ipsa est prudentia, virtus et veritas occulte illuminans mentem, et inflammans voluntatem.
Fifth interpretation
Quinto, aliqui pro autes, id est ejus, legentes autois, id est ipsis, scilicet indoctis et excordibus, de quibus vers. 22 et 23, sic explicant, q. d. Sapientia secundum nomen est indoctis, hoc est, nomine tenus illis nota est, reipsa autem ignota; vel quoad nomen duntaxat illis competit, q. d. Nomen habent sapientum; revera autem sunt insipientes. Favet Tigurina: nam sapientia talibus
(excordibus) de nomine tantum suo, neque adeo multis nota est. Huc accedit S. Thomas II II, Quaest. XLV, art. 2, ad 2: "Videtur, inquit, hic nomen sapientiae accipi pro ejus fama, quae a cunctis commendatur," q. d. Nomen et fama sapientiae apud omnes est illustris; sed tamen pauci eam assequentur. Ex adverso Syrus vertit, nomen ejus sicut doctrina ejus, et stultis non revelatur, q. d. Stultis, tam nomen quam doctrina sapientiae est ignotum et invisum.
Sixth interpretation
Sexto, alii per sapientiae nomen accipiunt, non nomen proprium, sed epithetum appropriatum; sapientia enim in Scriptura vocatur thesaurus absconditus, aurum, argentum, gemma, margarita quae absconduntur, vel in conchis maris, vel in abditis venis terrae. Vide Job. cap. XXVIII, vers. 12 et sequent., ubi sapientiam comparat auro et topazio abscondito: "Abscondita, inquit, est ab oculis omnium viventium: Deus intelligit viam ejus, et ipse novit locum ejus." Ita Pineda in Job. cap. XXVIII, vers. 18, in fine. Nam cum sapientia, inquit, saepe nominetur auri, gemmarum universarumque opum appellationibus, significatur esse aliquid reconditum in occultis recessibus, ideoque a paucissimis inveniri, et, quod in rebus rarissimis pretiosissimisque contingit, plerisque ignotam et occultam esse, et non nisi nomine tenus cognitam; qui autem semel illam invenit, si sapiens est, nunquam dimittit. Sic Christus sapientiam Evangelicam vocat thesaurum in agro absconditum: "Quem qui invenerit homo, abscondit; et prae gaudio illius vadit, et vendit universa quae habet, et emit agrum illum," Matth. XIII, 44. Et Apostolus passim vocat thesauros sapientiae et scientiae Dei absconditos in Christo. Thesaurus autem vocantur opes pretiosae, arcanae et absconditae; dicitur enim thesauros quasi themenos eis aurion, id est, repositus et reconditus in futurum. Hac de causa Christus Dominus Patrem contestans ait: "Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Ita, Pater, quoniam sic placitum fuit ante te," Matth. XI, 25.
Seventh interpretation
Septimo, sapientia doctrinae, scilicet sacrae et divinae, et nomine suo vocatur, et reipsa est mystica et abscondita. Dogmata enim ejus vocantur mysteria, id est, sacramenta et sacra arcana, ac doctores ejus vocantur mystae, apo tou myein stoma, id est, a claudendo ore, eo quod mysteria ejus silentio tegenda, ac non nisi paucis et dignis evulganda sint, idcirco Christus populo loquebatur in parabolis; Apostolis autem, apertis clarisque verbis, Matth. XIII, vers. 13. Hinc Paulus: "Loquimur, ait, Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est," 1 Cor. cap. II, vers. 7. Et S. Dionysius, S. Pauli discipulus, scripsit librum De Mystica Theologia. Denique prisci illi sapientes sub et ante tempora Siracidis, ut Ezechiel, Daniel, Zacharias, Pythagoras, Plato, Trismegistus, sapientiam suam docebant per hieroglyphica, symbola, emblemata, aenigmata, ut eam celarent rudes et incapaces; capaces vero ad ejus studium excitarent. Unde signanter ait Siracides: "Sapientia doctrinae," q. d. Sapientia quatenus docetur a mystis et Theologis hujus aevi, tam quoad dogmata, quam quoad eorum nomina, est symbolica, obscura et aenigmatica.
The plain meaning
Denique, ut plane et plene textui et litterae satisfaciam, sensus est, q. d. Sapientia indoctis est aspera, et instar ponderosi lapidis, quem quia humeris ferre non valent, quia non volunt, hinc eum illico excutiunt. Nam sapientia, secundum nomen et etymon suum hebraicum, sonat rem laboriosam, difficilem, arduam, reconditam, quae non nisi magno labore erui et in lucem produci potest, quia ipsa revera talis est. Id ita esse ostendo in quatuor Hebraicis vel Arabicis sapientiae nominibus.
Primum est ilm vel talim; radix enim alam, hebraice significat abscondit; unde alma vocatur virgo viro incognita, et domi abscondita. Arabice vero (Arabica autem est affinis, et quasi dialectus Hebraicae) alam significat: primo, abscondit; secundo, novit, scivit, certus fuit; inde vocatur sapientia, scientia, doctrina, ars, prudentia; talim vocatur informatio, studium, disciplina, tractatus; alim vocatur sapiens, sciens, prudens, doctus, litteratus; unde dicitur Elymas, id est magus, et rerum arcanarum peritus, uti dixi Actor. XIII, 8; Muallim vocatur doctor, magister, rabbi; muallam vocatur discipulus, studiosus. Unde Saraceni et Turcae rem quampiam asseverantes et jurantes dicunt, illa alim, id est, Deus novit, qui novit arcana pectoris.
Secundum Hebraeum sapientiae nomen est Magia. Magim enim, id est magi, apud Hebraeos, indeque Chaldaeos, Persas, Arabes aliosque Orientales vocantur sapientes, quasi meditantes et scrutantes arcana; et magia vocatur sapientia arcana. Radix enim haga significat meditari, speculari, disquirere, scrutari. Unde higgaion est meditatio. Porro haga plane alludit ad iaga, id est laborare, dolore afficere, affligere, fatigare; quia scientia, quae per meditationem paratur, magno labore et fatigatione mentis acquiritur; quam quia, velut lapidem onerosum, refugiunt insipientes; hinc pariter ad sapientiam penetrare nequeunt.
Tertium nomen sapientiae est talmud, id est doctrina; hoc enim alludit, et quasi includit alam, id est abscondit; ut talmud dicatur quasi almud, puta, res abscondita. Rursum a lamad, id est docuit, et talmud, id est doctrina derivatur malmad, id est stimulus; puta baculus aut virga, in cujus summitate est aculeus, quo bubulcus pungit boves; sic dictus, quod boves doceat arare, ait R. David. Pari modo juvenes a magistro, ferula quasi stimulo erudiuntur et docentur sapientiam; quare eis aspera et
tanis, quæ erat sedes regum Persarum. In simili enim Dei scrinio recondita est sapientia. Igitur tam nomine quam reipsa ardua et laboriose est sapientia, puta Dei gratia, virtus et salus, ideoque a paucis laboris avidis apprehenditur. Idcirco ait Christus Matth. XX, 16: «Multi sunt vocati, pauci vero electi.» Et Matth. cap. VII, 14: «Quam angusta porta, et arcta via est, quæ ducit ad vitam: et pauci sunt qui inveniunt eam!»
ET NON EST MULTIS MANIFESTA. — Plane, sicut pulveris est multum in terra, auri parum: ita rari sunt, quibus sapientia innotescit, adeo nos mundi prudentia cæcavit, adeo sibi vindicavit, adeo nos sapientiæ Dei ad se vocanti et pellicienti, Proverb. I, 21, subtraxit. Huc facit gnome Rabbini prisci in Pirke Avoth, id est, in Apophthegmatis Patrum, quæ sic habet: Dignitas et excellentia legis regium et sacerdotalem honorem suo splendore vincit, ac sublimitate supereminet; quippe 30 gradibus ad regni culmen ascenditur; 24 ad sacerdotii fastigium pervenitur; at vero ad apicem intelligentiæ legis 48 necessaria sunt. Hæc autem sunt ista: studium, id est improba diligentia, docilitas in obediendo magistris, intensio animi, attentio et affectio cordis, timor ac tremor, animi demissio, gaudium, obsequium præstare sapientibus, subtilitas cum condiscipulis in disputando et argumentando, alacritas, patientia, studium scripturæ, peritia misnæ, seu legis oralis ac traditæ, parum negotiationis temporalis, parum somni, modicum risus, modicum delectationis, sæcularium negotiorum permodicum, in irascendo tarditas, cor bene affectum erga sapientes, fidelitas, tribulationum perpessio, suæ conditionis agnitio, sua sorte contentum esse, prudenter loqui, nec honorem sibi aut dignitatem aliquam arrogare. Sic amatur, et amat Deum, justitiam, increpationem et rectitudinem; avertit se ab ambitionis vitio, nec propter eam, quam se habere novit in lege peritiam, vane extollitur, aut inflatur, aut libenter tanquam judex sententiam pronuntiat; onus et jugum proximi sui suavissime ac placidissime portat; omnia ejus dicta vel facta in meliorem partem detorquet; in pace eum et veritate confirmat ac roborat; in suo se amat studio. Quærit et respondet; audit quæ dicuntur; et insuper addit de suo doctrinam; discit, ut doceat, et in praxim, quæ a præceptoribus accepit, reducat. Acuit ingenium ac diligentiam magistri; lectioni attentam aurem accommodat; fideliter eum auctorem laudat, a quo quid accepit; nam probe novit, eum qui illi fonti, a quo aliquid haurit, illud fideliter et sine invidia refert, salutem mundo ac redemptionem adducere, juxta illud Esther: «Et dixit Esther regi nomine Mardochæi.» Hucusque Rabbinus.
QUIBUS AUTEM COGNITA EST, PERMANET USQUE AD CONSPECTUM DEI. — Hæc verba nunc desunt in Græco, Syro et Arabico. Ostendit vers. præced. sapientiæ difficultatem: hic ejusdem ostendit
molesta est sapientia. Hoc est quod ait Sapiens Eccl. XII, 11: «Verba sapientium quasi stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quæ per magistrorum consilium data sunt a pastore uno.»
Quartum et præcipuum sapientiæ nomen, quo passim utitur Salomon in Proverbiis, est חכמה chochma; chochma autem noster Emmanuel Sa derivat a camas, id est abscondere; unde camus vocatur absconditus, reconditus, latens, Deut. XXXII, 34. Aut a koman, quod chaldaice, syriace et arabice, significat occultavit: unde michman, id est thesaurus; et machman, id est latibulum, spelunca. Verum chochma derivatur a nomine chacham, id est, sapiens fuit, uti norunt hebraice periti, non a camas, vel keman. Melius ergo חכמה chochma, id est sapientia, alludit ad אכמה och ma. Litteræ enim aleph et chet, cum ambæ sint gutturales, sunt inter se commutabiles: och enim vel ach, Hebræis, æque ac Latinis, Græcis et cæteris, est interjectio, et naturalis vox dolentis, sive gemitus et suspirium lamentantis; ma vero significat, quid, quantum. Sensus ergo est, q. d. chochma, id est sapientia, est achma, id est, suspirium, quo sapientiæ studiosus gemit et suspirat dicens: Ah quanti laboris est sapientia! Ah quantum mihi cerebrum mentemque pro ea nanciscenda fatigo! Ah quam arduum est sapere! Nam ad sapientiam, puta virtutem, nanciscendam, opus est Socratico robore, ait S. Hieronymus; sapientia enim hic non tam speculativa quam practica accipitur, puta virtus, quæ pariter a vi et virili robore dicitur; eo enim ad virtutem assequendam est opus, ut ad illam totis viribus connitamur, perinde ut Hercules et Argonautæ ad vellus aureum. Quocirca virtus a Poetis dicitur habitare in editis et pene inaccessis rupibus, teste Clemente Alexandrino lib. IV Stromat., sub initium: «Sudor, inquit, ante virtutem positus est.» Unde Hesiodus: Via longa est atque acclivis ad ipsam. Ardua namque prius; sed cum ad fastigia ventum, Fit facilis.
The road is long and steep to her. Arduous at first; but when one has reached the summit, It becomes easy.
Rursum chochma quoad omnes litteras alludit ad מהה choach, id est, spina asperrimis aculeis, et כמה ma, id est quantum, q. d. O quot spinis obsita! O quam spinosa, aculeata, difficilis et impervia est sapientia! Quantum in ea est spinarum et sentium!
Insuper nonnulli chochma censent alludere ad Chaldæum כוש אכם cos acham, id est, niger fuit, denigratus est, q. d. Quam atra, quam obscura, quam in tenebris recondita et arcana est sapientia! Unde אכמות achmut vocatur nigredo, tristitia et aurora, quia subnigra et obscura, quæ sapientiæ et philomusis est amica. Hinc quoque Chaldei achmeta vocant scrinium, lagenam, vel urnam, in quo recondebantur litteræ, libri et memorialia regum, I Esdræ VI, 2, ubi Noster vertit, in Ecba-
præstantiam, ut ejus studium in nobis exacuat, ne quis ob difficultatem eam refugiat; nam difficilia, quæ pulchra. Sensus ergo est, q. d. Dixi sapientiam esse arduam et difficilem; sed simul dico eam esse utilissimam, pulcherrimam et præstantissimam. Nam ipsa sui studiosos et familiares perducit usque ad conspectum Dei, puta ad beatitudinem, quæ in clara Dei visione consistit, in qua sola perfecta est sapientia. O vires aquilæ (puta sapientiæ) summas, quæ expandit alas, et assumit pios super eas, eosque super omnes cœlos ad Dei thronum et lucem inaccessibilem evehit et exaltat, juxta illud Deuter. XXXII, 11: «Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans, expandit alas suas, et assumpsit eum, atque portavit in humeris suis.»
Hinc nota Rabbinis et Judæis cognitum fuisse, quod felicitas nostra consistat in visione Dei, quodque ad eam ducat, eamque mereatur fides et sapientia, puta, virtus et charitas. Ita Rabanus: «Quibus, ait, agnita est, hoc est, qui eam recta fide ac bonis operibus servant, perducit illos ad contemplationem gloriæ Dei. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.» Sic Christus Joan. cap. XVII, 3, cognitionem sapientiæ suæ vocat vitam æternam; qui enim practice eam cognoscit, id est, amat et moribus exprimit, hic pergit et pervenit ad vitam æternam: «Hæc est, inquit, vita æterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum.» Quæ verba explicans S. Cyrillus lib. XI in Joan. cap. XVII: «Cognitio, inquit, est vita, spiritualem nobis benedictionem adducens, per quam Spiritus in cordibus nostris habitat, in adoptionem filiorum Dei, et veram pietatem per Evangelicam vitam, et incorruptibilitatem reformans. Cum igitur origo, et quasi pronuba dictorum omnium cognitio Dei veri esse inveniatur, recte a Domino nostro Jesu Christo vita æterna est appellata, quasi mater et radix, virtute naturaque sua vitam æternam pariens.»
24. AUDI, FILI, ET ACCIPE CONSILIUM INTELLECTUS, ET NE ABJICIAS CONSILIUM MEUM. — «Consilium intellectus,» sive intelligentiæ, vocat consilium intelligentis, puta consilium sapiens et prudens; Syrus: Audi, fili mi, et suscipe doctrinam meam, et ne amoveas disciplinam meam; Tigurina: Audi, fili, et sententiam meam amplectere, nec renue meum consilium. Consilium hoc subjicit, dicens:
25. INJICE PEDEM TUUM IN COMPEDES ILLIUS (sapientiæ), ET IN TORQUES ILLIUS COLLUM TUUM. — Syrus: Immitte pedem tuum in rete ejus, et in sarcinam ejus immitte collum tuum; Tigurina: Pedes tuos in compedes ejus insere, et in nervum (Vatablus, in numellam) ejus cervicem tuam. Nam vox torques hic non significat monilia et catenas aureas, sed boias, numellam, sive collare vinculum, quo collum captivi v. g. stringitur: hoc enim significat Græcum κλοιός. Idipsum recte vocatur torquis, quia collum torquet et cruciat instar tormenti et torturæ. Sicut ergo pedes equorum, vaccarum et boum in pascuis et septis, ne ea transiliant, arctantur compedibus; et sicut canes cinguntur collari, ut per catenam illi annexam ab hero duci regique possint: sic pariter sapientia sua disciplina et castigatione, quasi compede et collari, ligat et stringit tam collum et caput, id est mentem, voluntatem et affectus, quam pedes, id est gressus, motus et actiones nostras, ne illecebra aut concupiscentia aliqua abrepti exorbitent, hominemque in abyssum præcipitent, sed ut sapientiæ ductum et disciplinam quaquaversum sequantur, itaque rectam virtutis in cœlum viam ineant. Sapientia enim non facit libertinos, ut volunt hæretici; sed compositos, maturos, rationi et disciplinæ subditos, ut caro serviat spiritui, spiritus Deo.
Porro torques et compedes significant in homine dominari animales appetitus et concupiscentias, quasi bestias et feras, quæ proinde instar bestiarum a sapientia et disciplina quasi compede et catena, domandæ, frenandæ et captivandæ sint, ne et seipsas et herum perdant. Audi S. Gregorium in Psal. pœnitent. V, explicantem vers. 21, Ut audiret gemitus compeditorum: «Sancti viri, inquit, non incongrue compediti dicuntur, quia ligati vinculis disciplinæ Dei, nequaquam ad ea, quæ exteriora sunt, vagantur; et quasi gressum operis immobiliter figunt, dum a Conditoris desiderio nusquam discedunt. De his namque compedibus scriptum est: Injice pedes tuos in compedes ejus, et in torques illius collum tuum; quia profecto cujus a pravitate gressus compescitur, ejus fides sanctarum veritate virtutum adornatur. Collum namque fides est, per quam Deo fidelis quisque conjungitur, et quasi per collum capiti suo Christo Ecclesia, quæ ejus est corpus, unitur. Unde in laudem Sponsæ in Canticis Canticorum dicitur: Collum tuum sicut monilia. Quia enim, sicut Jacobus ait, fides sine operibus mortua est; quasi collum sponsæ monilibus circumdatur, dum fides sanctæ animæ operibus decoratur. Gemunt continue compediti, quia dum exsilii sui tenebras electi considerant, ad claritatem visionis Dei indesinenter suspirant.»
Quocirca compedes hæ sapientiæ, non tam vincula sunt servitutis, quam insignia libertatis, quales erant compedes aureæ mulierum, de quibus Plinius, lib. XXXIII, cap. XII: «Argentum, ait, succedit ex ære aliquando et auro, luxu feminarum plebis compedes sibi ex eo facientium.» Unde et compedes hæ desinunt in torquem, quem aureum suspicatur S. Augustinus in Psalm. CXLVI: «Suscipit, ait, a vinculis ferreis, finitur ad torquem aureum. Dictum est enim de Sapientia: In torquem aureum circa tuam cervicem: non imponeret torquem aureum, nisi primum in compedibus ferreis te alligasset.» Unde Cantic. I, 11: «Pulchræ sunt, inquit, genæ tuæ, sicut turturis; collum tuum, sicut monilia.» Ubi Chald.: «Quam
pulcher, ait, est populus hic, ut dentur eis verba legis, et sint sicut inauris in maxillis eorum, etc. Quam pulchra sunt dorsa eorum, ut sustineant jugum præceptorum meorum, et sint super eos, sicut jugum super cervices bovis, qui arat in aratro.» Denique S. Hieronymus, epist. 127 ad Fabiolam: «Vincula, ait, Domini voluntaria sunt, et vertuntur in amplexus; quique his fuerit colligatus, dicit: Læva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.»
tio Dei, ut dixit cap. I, 14. Quocirca sapientia cohibet manus, ne cui noceant; pedes, necubi exorbitent, vel offendant; collum et corpus, ut a lege Dei non dimoveantur. Totum te bene malt, totum te Deo sapientia suis hisce vinculis devincit et astringit. Ita Palacius.
Audi et Rabanum: «Injicit pedem suum in compedes illius, qui progressum vitæ suæ munit præceptis illius. Indit collum suum in torquem ejus, qui temperat sermones suos secundum regulam ipsius. Subjicit illi humerum suum ad portandum, qui actus suos subjicit magisterio illius, et implet opere quod jubet; et ne quis tædiose et graviter ejus doctrinam accipiat, subjungit,» etc.
Cornelius Tacitus, lib. De Moribus German., scribit eos olim, dum lucum diis sacrum ingrederentur, vinculis se obligasse, ut se diis obstrictos profiterentur: unde et religio a religando dicta, quod animam Deo, cujus est, alliget et religet. Quidni ergo fidelis vinculis legis Dei sponte se Deo alligat?
Symbolice, nonnulli hæc adaptant cultui et servituti B. Virginis (hæc enim æternæ Sapientiæ est mater), qua viri peculiariter devoti illi se consecrant, totosque se ejus obsequio velut servos, imo mancipia addicunt et mancipant. Exstat sodalitas, et praxis hujus servitutis edita hoc titulo: Mancipium Mariæ, hoc est, modus dedicandi se B. Virgini in mancipium. Sic ante 300 annos Florentiæ septem viri eximie pii se devoverunt cultui B. Virginis, ac instituerunt Ordinem Servorum B. Virginis, indeque Servitæ sunt appellati, atque B. Virgo id ratum gratumque habuit; ipsa enim singulis separatim per quietem apparuisse dicitur cum magno et illustri Angelorum exercitu, una manu pullam tunicam, altera librum apertum tenens, jubens eos deinceps illa veste uti, et illa regula, quam S. Augustini esse aiebat. Ita habent Annales Ordinis Servorum, et ex iis noster Platus, lib. I De Bono status Relig. cap. XXXIV.
Ante hos anno Domini 1050 primus Marinus, B. Petri Damiani frater, solemni ritu sese obsequio B. Virginis velut mancipium dedicavit. Ritum enarrat ipse Damianus lib. II, epist. 14 ad Desiderium Abbatem Cassinensem: «Altari, inquit, se B. Dei Genitricis velut servile mancipium tradidit, et pro servilibus numellis collo corrigiam, qua cingebatur, innexuit, et humeros denudans, mox se quasi servum malum coram Domina sua verberibus affecit; atque in veræ servitutis tesseram servile tributum pendens, quamdam pecuniæ summam in altaris crepidine posuit, dixitque: Per istud ergo munusculum servitutis meæ, o Domina, tibi nunc offero, et amodo, quoad vixero, certi canonis appendam annuale tributum.» Quo demum obsequio id assecutus est vir optimus, ut suavissimam in morte Dominam videre meruerit, quam et his verbis allocutus est sacri gaudii et confidentiæ plenissimus: «Et quid est, o Domina mea, Regina cœli et terræ, quod
Nominat quatuor totidem membrorum, eorumque præcipuorum, vincula: compedes enim vinciunt pedes, torques collum, sarcina humeros, manicæ manus; quo significat sapientiam sua disciplina coercere et constringere omnia hominis membra, omnes sensus, omnes actiones. Speciatim vero per collum significatur phantasia et intellectus, per humeros appetitus, præsertim irascibilis, in quo regnat cupido se extollendi et dominandi, arrogantia et fastus; sicut enim humerus collo adjacet et subjacet, ita appetitus subjacet phantasiæ et cognitioni: hæc autem omnia premit sapientia; per manus significantur actiones, per pedes motus et gressus: quæ omnia rationis legibus quasi vinculis astringit sapientia, puta Dei lex, virtus et charitas, juxta illud Roman. VIII, 13: «Si spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis.» Igitur docet Siracides sapientiam habere compedes, quibus vinciat pedes; compedes hæ sunt modestia: item manicas, quibus astringat manus; manicæ hæ sunt continentia: ad hæc torques, quibus liget collum; torques est obedientia; denique ipsam esse onus (scilicet crucis) cui humeros supponamus oportet per patientiam. Ergo ut Christus crucem bajulando ei humeros supposuit, cui deinde clavis manus pedesque, id est, totum corpus astrinxit, ita tu crede sapientiam crucem esse, cui manus, pedes, totumque corpus et animam alligare debeas. Audisti Deum diligendum esse ex toto corde, ex tota anima, ex omnibus viribus, ex tota fortitudine, id est, ex omni toto tuo, puta ex pedibus, manibus, collo et corpore toto. Idipsum hic docet Ecclesiasticus: Sapientia enim est dilec-
26. SUBJICE HUMERUM TUUM, ET PORTA ILLAM, ET NE ACEDIERIS VINCULIS EJUS. — Græca habent: Subjice humerum tuum, et porta illam, quasi lapidem oneris, de quo dixit vers. 22, et μη προσεχθίσης, id est, ut Complut., ne sis inimicus; alii, ne indigneris, ne offendaris vinculis ejus; Syrus: Appropria humerum tuum, et porta eam, et ne contristeris in pondere ejus; Tigurina: Humero tuo subjecto sustine eam, nec indigne feras ipsius vincula. Noster vertit, «ne acedieris,» id est, acedia, tristitia, impatientia afficiaris ob vincula ejus manibus tuis injecta. Acedia enim parit tristitiam, tristitia iram, ira impatientiam rei gravis et molestæ. Ex Græco quis suspicari posset legendum esse, ne acedieris, id est, ne acide, id est, ægre et indigne feras, de quo dixi cap. IV, vers. 9.
visitare dignata es pauperculum servum tuum? Benedic me, Domina mea: nec patiaris me in tenebras ire, cui lucem tantæ præsentiæ dedisti.» Tum roseo vultu ad circumstantes: «Venit, inquit, Regina mundi, venit Mater Redemptoris æterni, hilaritatem mihi sereni vultus ostendit, benedixit et abiit.» Ille vero inter hæc relicto nobis clarissimo amabilis hujus servitutis exemplo, suavissime exspiravit. Et hinc fluxit sacrum illud servitium Mariæ, hæc illius est origo servitutis, nec obscure cœlesti prodigio comprobata. Quare hic sacer mancipatus uti nobilis (quid enim nobilius quam Dei Matris esse servum et vernaculum), ita sanctus et perutilis est. Nam B. Virgo sui cultores rectis itineribus in cœlum ad suum gloriæ thronum perducit: ut proinde illi recte adaptes id quod subdit Siracides vers. 30: «Erunt tibi compedes ejus in protectionem fortitudinis, et bases virtutis, et torques illius in stolam gloriæ.»
27. IN OMNI ANIMO TUO ACCEDE AD ILLAM, ET IN OMNI VIRTUTE (δυνάμει, id est potentia, vi, robore) TUA CONSERVA VIAS EJUS. — «In omni,» id est toto, «animo.» Est enallage et catachresis: ponitur enim totum universale pro toto quanto, sive integro. Unde Complutens. vertunt, in toto animo accede ad illam; Syrus, in toto corde tuo accede ad eam, et in tota virtute tua (puta, totis viribus) custodi vias ejus; Vatablus, animo toto aspires ad illam, et pro virili parte serves ejusdem vestigia. Sunt enim, qui frigide, languide, et quasi dimidiata voluntate se dare volunt sapientiæ: at hi eam non assequentur, quia ipsa totum cor, totum animum et affectum deposcit, ut ejus studiosus ingenti animi ardore in eam feratur, ad eam magnis desideriis suspiret et anhelet, tum ut eam mente percipiat, tum ut perceptam opere adimpleat.
28. INVESTIGA ILLAM, ET MANIFESTABITUR TIBI, ET CONTINENS (ἐγκρατής, id est compos) FACTUS NE DERELINQUAS EAM. — Syrus: Investiga, et scrutare, et quære, et invenies; confortare in ea, et ne dimittas eam; Tigurina: Fac illam investiges, et inquiras: nam tibi cognoscenda dabitur; cæterum assecutus eam, ne deseras. Hic ergo est ordo, quo acquiritur et possidetur sapientia. Primo, investiganda est eo studio et sagacitate quo venatores investigant lepores et cuniculos in suis antris latitantes; ac ne de ea invenienda desperes, vel de longa investigatione queraris, et tædio afficiaris, certus esto quod, si quærere perrexeris, illa se manifestabit tibi. Deinde eam assecutus constanter retine, nec ullo metu vel præmio deseras. Perseverantia enim coronat sapientiam, æque ac virtutes cæteras. Hoc est quod ait Christus Matth. VII, 7: «Petite, et dabitur vobis: quærite, et invenietis: pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim qui petit, accipit; et qui quærit, invenit; et pulsanti aperietur.» Ita se res habet apud Deum, Deique sapientiam: secus est apud homines, hominumque scientiam, ubi subinde multi petunt, quærunt et pulsant;
sed nihil aut parum inveniunt, vel ob ruditatem et tarditatem ingenii, vel ob defectum magistrorum, vel ob alias causas.
Nota: Pro continens, Græce est ἐγκρατής, id est, tenens, obtinens, occupans, possidens, qui dominium et potestatem in aliquam rem obtinet; et quia tales sunt temperantes, qui dominantur gulæ et ventri, quasi appetitus domini, hinc ἐγκρατής significat quoque continentem, id est, temperantem. Sic Sapient. VIII, 21, dicitur: «Ut scivi, quoniam aliter non possem esse continens (id est, compos voti, puta, obtinens sapientiam), nisi Deus det, adii Dominum, et deprecatus sum.»
29. IN NOVISSIMIS ENIM INVENIES REQUIEM IN EA, ET CONVERTETUR TIBI IN OBLECTATIONEM. — Syrus: In fine invenies requiem et blanditias, et lætaberis in novissimo tuo. Itaque 70 in novissimis idem est quod in fine, studii scilicet et laborum, quos impendisti addiscendæ et acquirendæ sapientiæ, puta virtuti. Hebr. enim אחרות acharit, quod Latinus interpres vertere solet novissimum, significat post, postea, posterius. Excitat ad sapientiæ, id est virtutis, studium, spe præmii et fructus, q. d. Ne te tædeat laborum quos impendis, ut te et tuas concupiscentias vincas, ac virtutem acquiras; quia, ubi per continuum laborem concupiscentias domitas et rationi obedientes habueris, virtus tibi per consuetudinem fiet facilis et jucunda, tum ob suum decus et pulchritudinem, qua se omnibus efficit amabilem; tum quia affert miram conscientiæ requiem, serenitatem et lætitiam. Quocirca omnis prior amaritudo, quam sensisti in ejus studio, vertetur tibi in oblectationem, inchoate quidem in hac vita, perfecte vero in futura, quando propter eam æterna felicitate donaberis.
30. ERUNT TIBI COMPEDES EJUS IN PROTECTIONEM FORTITUDINIS, ET BASES VIRTUTIS, ET TORQUES ILLIUS
IN STOLAM GLORIÆ. — Syrus: Et erunt tibi retia (sapientiæ) sedes fortis, et vestimentum honoris induet te, et coronam gloriæ nectet tibi; Vatablus: Compedes ejus erunt tibi præsidio validissimo, solideque firmamento, et ejusdem nervi (vel trunci, sive boiæ) honorifico amictui. Versu præced. duos sapientiæ, sive virtutis, fructus assignavit, scilicet, mentis requiem et lætitiam; hic quatuor alios assignat, scilicet, protectionem, corroborationem, libertatem et gloriam, q. d. Compedes, quos tuis pedibus et gressibus injecit sapientia, prima fronte visi sunt tuos pedes et gressus impedire ignominia et servitute afficere, deprimere et debilitare; at ubi iis consueveris, senties eas tibi verti «in protectionem fortitudinis,» id est, fortem, ac «bases virtutis,» id est roboris, hoc est robustas, q. d. Firmabunt tuos pedes et gressus, ut in iis quasi in basibus firmis libere et firme consistas; nec timeas lapsum, vel ruinam in peccatum, et pœnas illud consequentes, aut dæmonum aliorumve hostium incursum: quia contra hæc omnia te valide protegent et corroborabunt; rursum
torques, sive numella, quas sapientia injecit collo tuo quasi servo fugitivo, vel reo, vertentur tibi in ornamentum — et in stolam gloriæ, quasi principi vel regi, utpote qui quasi rex per sapientiam imperes omnibus tuis affectibus et motibus, ideoque libere et liberaliter.
Hæc maxime experieris in novissimis proprie dictis, puta in hora mortis, et in die judicii; tunc enim contra omnes dæmonum tentationes et furias virtus te proteget, roborabit et decorabit. Erit ergo in die judicii virtus tibi quasi turris et basis inconcussa, ut in rigoroso Christi judicio et ira immotus et imperturbatus consistas, ab eoque coram Angelis et Sanctis omnibus orneris stola immortalitatis et gloriæ cœlestis. Ita Rabanus. Sic Christus cruci quasi latro clavis et funibus affixus, ipsam crucem, clavos et funes vertit in suum robur, triumphum, imperium et gloriam. «Regnavit» enim «a ligno Deus,» ideoque hæc ipsa jam a regibus adorantur, et in labaris ac vexillis quasi trophæa gestantur. Addidi funes, quia verisimile est Christum non tantum clavis, sed et funibus cruci fuisse astrictum: clavi enim manuum et pedum non potuissent soli tantam corporis molem sustinere; et funes hi e Jerusalem Romam a S. Helena delati, servantur in ejus palatio, nunc templo S. Crucis in Jerusalem, uti habet programma sacello ejus subterraneo præfixum. Hujus rei typo Joseph Patriarcha, cui ob amorem sapientiæ, virtutis et castitatis, compedes et vincula injecta, commutata sunt in annulos et torques aureas, ac stolam byssinam, quando ob vaticinia et providentiam futuræ sterilitatis a Pharaone creatus est princeps Ægypti, curruque regio vectus, salutatus est Salvator mundi. Quod mystice explanans S. Ambrosius lib. De Joseph: "Quid sibi vult, ait, annulus" digito insertus, nisi ut intelligamus pontificatum ejus fidei esse delatum, ut alios ipse signaret? Quid stola, «quæ est amictus sapientiæ, nisi tributum ei ab illo rege cœlestis prudentiæ principatum? Torques aureus intellectum bonum videtur exprimere. Currus significat fastigium sublime meritorum." Vide dicta Genes. XLI, vers. 42 et 45.
Porro alludit Siracides de more ad illud Salomonis Proverb. I, vers. 8 et 9: «Fili mi, audi disciplinam patris, etc., ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo.» Septuaginta: Coronam enim gratiarum, aut charitum suscipies tuo vertici, et torquem aureum circa collum tuum. Ubi Lyranus: Antiquitus, ait, sapientes utebantur torque aureo, et bulla ad pectus demissa in sapientiæ symbolum, quæ in pectore claudi existimatur. Addit Abulensis in Genes. cap. XLI, torques principibus olim dari solitos; at non omnibus, sed iis qui sapientiæ laude erant celebres: corona enim erat insigne principatus et potestatis, torques vero potestatis cum sapientia conjunctæ. Ita Baltazar Danieli, si somnium suum sapienter interpretatus fuisset, torquem promisit: «Purpura, ait, vestieris, et torquem aureum circa collum tuum habebis, et tertius in regno meo princeps eris,» Danielis II, 7. Et Darius Zorobabeli et sociis disputantibus quidnam esset fortissimum, victori quasi sapientiæ palmam ferenti, promisit, «purpura cooperiri, cidarim byssinam, et torquem circa collum: et secundo loco sedebit a Dario, inquit, propter sapientiam suam, et cognatus Darii vocabitur,» III Esdræ III, 6. Ubi nota: Olim insigne sapientis erat cidaris byssina; cum enim cæteri uterentur tiara simplici, sapientibus tiaram bysso obligabant, eamque vocabant cidarim byssinam, ut docet Brissonius lib. De Regno Persico. Huc alludit hic Siracides, cum sapienti quasi insigne debitum promittit stolam byssinam; cum stola enim byssina dabatur et cidaris byssina. Unde Syrus vertit, et coronam gloriæ (puta, cidarim byssinam) nectet tibi.
Rursum alludit ad Proverb. cap. IV, vers. 8, ubi Salomon philomuso et sapientiæ studioso promittit ejus præmia, dicens: «Dabit capiti tuo augmenta gratiarum, et corona inclyta proteget te;» Hebræus, dabit tibi copulam gratiæ, et diadema decoris muniet te; Septuaginta, ut det capiti tuo coronam gratiarum, corona autem deliciarum proteget te; Chaldæus, et ponet in capite tuo pulchritudinem gratiæ, et corona decoris erit super te. Hanc enim Siracides alia metaphora vocat stolam gloriæ.
Tropologice noster Pineda in Job. cap. XXVII, 6, per compedes accipit obligationes et vota perfectioris vitæ; nam hæc ipsa vincula, quæ sunt nostræ imbecillitatis argumenta, eadem ipsa sunt quasi torques et bases virtutis, id est, supplementum fortitudinis, et præsidium validissimum ad retinendam fortiter sanctitatem, quam semel tenere cœpimus. Ita S. Gregorius lib. XXXI Moral. cap. XI: «Potenter dimicantibus, inquit, in munere torques datur, ut, quia signa virtutum gestant, majora semper exerceant, et debilitatis crimen incurrere nequeant, dum in semetipsis jam fortitudinis est præmium, quod ostentant.» Et Beda in illud Ezech. XVI, 11, Et torquem circa collum tuum: «Additur, inquit, et collo torques, cum fulgore perfectæ operationis, sermo prædicationis, qui per collum procedit, confirmatur; ac ne contemni ab auditoribus debeat, indeficiente virtutum connexione docetur. Torques igitur iste, ex propriis constans laboribus, quem Deus sponsæ suæ collo circumdat, omnibus mundi divitiis pretiosior est: siquidem eam suaviter intra metas virtutis continet, et a vitiis, quæ damnat, abducit.»
31. DECOR ENIM VITÆ EST IN ILLA, ET VINCULA EJUS ALLIGATURA (Rabanus legit, nectura; alii, netura; hoc enim est κλώσμα) SALUTARIS. — q. d. Sapientia et lex Dei, quæ tibi quasi servo initio erat ignominiosa, molesta et arcta, quasi compedes, eadem tibi jam illi assuefacto erit decor decorans, et ornans tuam vitam. Rursum pariet tibi decorem et gloriam vitæ cœlestis et æternæ; vita enim
gratiæ, et multo magis vita gloriæ, est pulcherrima, plenaque omni decore et majestate. Denique ejus vincula erunt tibi alligatura salutaris, sicut enim medicus manui tuæ vulneratæ medelam adhibens, manum fasciis alligat, ac illa ligatura salutaris est, quia salubrem sanitatem et libertatem manui restituit: ita sapientia et lex Dei, ut vulneribus peccatorum et concupiscentiarum medeatur, ea legibus suis stringens et alligans, iisdem hac sua alligatura salutem et libertatem conciliat.
Græca pro decor vitæ habent, ornatus auri, et pro alligatura salutaris habent, nexus hyacinthinus. «Decor aureus, inquiunt, est in ea, et vincula illius nexus hyacinthinus;» vel, ut Romani codices legunt, et vincula illius fila hyacinthina; Vatablus, ornatus enim ipsi est aureus, et hyacinthino textu vincula; alii, ornamentum aureum est super illam, et vincula ejus vittæ hyacinthinæ. Aureus enim ornatus est summus apud homines, et vestis ianthina sive hyacinthina olim erat vestis regum et principum. Significat ergo sapientiam et virtutem ornare sui studiosos, eosque facere reges et principes, imo homines cœlestes, Deique filios et aulicos. Vide quæ de hyacintho dixi Ezech. XVI, 10.
S. Ambrosius lib. II, epist. 12 ad Valentinianum Imp. sic legit: «Aurea est lingua sapientum, quæ phaleratis, inquit, dotata sermonibus, et quodam splendentis eloquii velut coloris pretiosi corusco resultans, capit animorum oculos specie formosi, visusque perstringit.» Talis fuit lingua S. Joannis Constantinopolis Patriarchæ, qui ab ea cognominatus est Chrysostomus, id est, aureum os; et B. Petri cognomento Chrysologi, id est, aurei sermonis.
Alludit ad vittas hyacinthinas, quas in fimbriis vestium gestare Judæos jussit Deus, ut per eas recordarentur sapientiæ, puta legis Dei; simul ut iis dignoscerentur a Gentibus, et ornarentur quasi populus Deo et sapientiæ dicatus. Hæ enim Numer. XV, 38, hebr. vocantur פתיל תכלת petil techelet, id est, filum hyacinthi; græce, κλώσμα ὑακίνθινον (quas voces in Græco hic usurpat Siracides); nam κλώσμα, vel κλωστόν, dicitur filum retortum: de hisce enim sic sancit Deus Numer. XV, 38: «Dices ad eos (Judæos, sive filios Israel) ut faciant sibi fimbrias per angulos palliorum, ponentes in eis vittas hyacinthinas, quas cum viderint, recordentur omnium mandatorum Domini, nec sequantur cogitationes suas et oculos, per res varias fornicantes; sed magis memores præceptorum Domini, faciant ea, sintque sancti Deo suo.» Hæ ergo fimbriæ erant quasi pedum compedes, cohibentes eos a vitiis, et cogentes eos recta in via mandatorum Dei incedere, ac pergere in cœlum. Idcirco enim hæ fimbriæ erant ianthini, id est, violacei et cœlestis coloris, ut per hos monerentur conversationem et spem suam debere esse in cœlo, utque cogitationem habentes apud Deum, Dei timorem et præsentiam semper
ob oculos ponerent, itaque recta ad eam in cœlum contenderent.
32. STOLAM GLORIÆ INDUES EAM. — Stola vestis erat ad talos promissa et decora, eratque tam virorum, quam mulierum. Perperam multi codices legunt stola, quasi stola gloriæ amicienda sit ipsa sapientia: non enim sapientiam, sed sapientiæ studiosum stola ornandum significat. Sensus ergo est, q. d. «Eam,» scilicet sapientiam, o philomuse, «indues,» quasi «stolam gloriæ,» q. d. Sapientia ornatus, ubique conspicuus et illustris incedes, perinde ac si amictus esses stola splendida et gloriosa. Est Hebraismus: Hebræi enim sæpe subticent, et supplendas relinquunt notas similitudinis, quasi, velut, sicut. Tigurina: ut amictum honorificum indues eam.
ET CORONAM GRATULATIONIS (puta lætam, jucundam, insignem, splendidam, de qua proinde gaudeas, tibique gratuleris) SUPERPONES TIBI. — Græce, et coronam ἀγαλλιάματος, id est exsultationis, quæ te, scilicet præ gaudio exsilire et exsultare faciat, circumpones tibi; Vatablus, et festivam tibi coronam impones. Corona debetur sapienti, quasi sacerdoti, regi et triumphanti, ut dixi cap. I, 11, et tanquam bonis omnibus cumulato et perfecto, uti dixi cap. I, 22. Corona enim rotunda, totumque caput ambiens, symbolum est perfectionis et complementi. Hanc coronam opponit, imo imponit, labori et oneri, quo caput et mentem studendo, et studiose vincendo suas cupiditates, fatigavit sapientiæ studiosus.
Hæc ergo sunt quatuor insignia sapientiæ studiosi, totidem laboribus ejus debita, et ab eo promerita. Pro labore enim capitis datur ei corona exsultationis; pro compedibus datur ei torques aurea; pro onere humeris ejus imposito datur ei epomis, sive superhumerale, quale datum fuit Aaroni, de quo dixi Exodi XXVIII, 6; pro veste sordida datur ei stola gloriæ. Unde etiamnum hæc quasi doctoratus insignia dantur Doctoribus, dum creantur, scilicet pro corona birretum, torques aurea, epomis et stola byssina. Sic olim Pythagoram celebrem sapientiæ doctorem alba veste, quæ summarum potestatum propria esset, amiciri, ac caput aurea corona redimiri, solitum tradit Ælianus lib. XII Variæ histor. cap. XXXII. Demosthenem quoque ob sapientiam et eloquentiam aurea corona donatum ab Atheniensibus testatur Plutarchus. Ab iisdem eadem insignitum Zenonem, parentem Stoicorum, quod vitam rigidam quam docebat, præiret exemplo, narrat Laertius lib. VIII. «Viros enim sapientes et bonos oportuit coronari,» ait Athenæus ex Euripide, lib. II.
Quocirca in Panegyrico Constantini Augusti ita legimus: «Merito igitur tibi, Constantine Imperator, senatus signum Dei, et paulo ante Italia scutum et coronam, cuncta aurea dedicarunt, ut conscientiæ debitum aliqua ex parte relevarent. Etenim sæpe debetur et divinitati simula-
The second disposition toward wisdom is to hear it. For hearing is the sense of learning, says Aristotle.
35. STAND IN THE MULTITUDE OF WISE ELDERS (seniors); AND JOIN YOURSELF TO THEIR WISDOM FROM YOUR HEART. — The Greek has: Stand in the multitude of elders; and whoever is wise, join yourself to him. For there are some elders and old men who are foolish, from whom accordingly not wisdom but folly is learned. The Syriac: In the congregation of elders stand, and see who is wise, and cling to him; Vatablus: In the assembly of elders take your stand, and attach yourself to any wise man. Note the phrase in the multitude: for from many, many things are heard, and it is difficult for many wise men to err together.
This is the third path to wisdom, namely, that we should choose teachers of wisdom — not just anyone, but elders endowed with wisdom: for they best teach the young the wisdom they have learned through long experience and study. Rehoboam sinned against this, who rejected the counsels of the elders and, following the fancy of the young men, lost the greater part of his kingdom, 3 Kings 12. The proud also sin, especially heretics, who trusting in their own ingenuity attempt to scrutinize Sacred Scripture without the tradition of teachers, says Rabanus; and how dangerous this is, their falls, errors, and heresies declare: for pride causes them to prefer their own opinions and sects to the tradition of the Church and the teachings of the holy Fathers; whom accordingly Solomon rebukes, Proverbs chapter 2, 13: "Those who abandon, he says, the straight path and walk in ways of darkness; who rejoice when they have done evil and exult in the worst things; whose ways are perverse and their steps infamous." And chapter 3, 7: "Be not wise in your own eyes." Therefore Sirach commands that the elders and their opinions be heard and consulted.
Hence Dio Chrysostom calls proverbs "gray-haired words" — not outdated, but aged with antiquity, weighty and mature. And indeed, the very thing that gray hair and old age bring to a man — namely authority, gravity, maturity, weight — accrues to words from antiquity. From this it happens that, just as we are accustomed to approach elderly and aged men to seek counsel from them, so sometimes ancient proverbs and sayings must be employed in counsel, which contain a certain hoary truth weightier than any old age. Ecclesiasticus here prescribes both at once: to consult the elders and likewise proverbs. "Stand in the multitude of elders, he says, and join yourself to their wisdom from the heart, and let the proverbs you hear not escape you." In the Greek it is, παροίμιας συνέσεως, that is, adages of understanding, namely wise and learned sayings. Hence it came about that the Roman Emperors, when consulted on great matters, sometimes responded with proverbs. That one still survives in the Digest: "Neither all things, nor everywhere, nor from all persons;" which is cited by Ulpian in the Pandects, book I, in the treatise on the office of the Proconsul, from the Epistle of the Emperors Severus and Antoninus. So our Salazar on Proverbs chapter 1, verse 28. Here the example of Sophocles is relevant.
33. SON, IF YOU ATTEND TO ME (so as to love wisdom and pursue it with all zeal), YOU WILL LEARN (it). — Hence the Greek and Syriac have: if you are willing, son, namely to attend and obey me, so as to devote yourself to wisdom, you will be instructed. Having explained the harshness and excellence of wisdom, he passes to the means of attaining it. Therefore he assigns the dispositions and means for it: the first is the love of wisdom; for those who ardently love something devote all their strength to it; from which it comes about that they advance and are perfected in it, according to that saying of Sallust: "Where you have directed your mind, there it prevails."
IF YOU APPLY YOUR MIND TO ME (and to wisdom), YOU WILL BE WISE. — In Greek: and if you surrender your soul; Vatablus: if you direct your mind, you will become shrewd; the Syriac: if you set your heart to it, you will become astute, that is, prudent and wise. For part of prudence is astute and shrewd circumspection. Hence in Proverbs the terms "astute" and "shrewd" are taken to mean "prudent." The Arabic: O my son, if you are willing, you were wise; and if you separated your heart for wisdom, you were divining it, as though receiving it through divination and divine revelation. "You were," that is, "you will be" — this is an Arabism: for the Arabs use the past tense for the future, to confirm what is said, as if to say: So certainly will the thing be in the future, as if it had already been in the past. The Hebrews do the same, as is evident in the Prophets.
34. IF YOU INCLINE YOUR EAR, YOU WILL RECEIVE INSTRUCTION (in Greek σύνεσιν, that is, understanding, intelligence); AND IF YOU LOVE TO HEAR, YOU WILL BE WISE. — You will become wise. The Greek inverts the order of the words; for it has: If you love to hear, you will receive understanding; and if you incline your ear, you will be wise; the Tigurina: If you listen willingly, you will acquire knowledge; and if you apply your ear, you will obtain wisdom.
Take these anagogically here as the robe of immortality and the crown of glory, which God has prepared in heaven for the wise, that is, for the Saints. Hence Hugo says the robe denotes the beatitude of soul and body, and the crown the aureole. Holkot, on the contrary, takes the robe as the aureole and the crown as the glory of the Blessed. Here the crown of wisdom is relevant, which was formerly woven from olive, about which Herodotus writes in book II. See more in Carolus Paschalius, book V of De Coronis, chapter 10 and following.
Sara designates this same crown when she prays and says: Lord, whoever is Your worshiper, even though his life is subject to trials, nevertheless holds it for certain that he will be crowned, Tobit 3:21. And St. John, Apocalypse 4:4: "Upon the thrones, he says, twenty-four elders sitting, clothed about in white garments, and on their heads golden crowns." Prudentius, book I Against Symmachus, calls these elders "the Wise":
Is he one of those few, who having received the diadem Have cultivated the doctrine of heavenly Wisdom?
Hence a golden ornament is sacred, and a shield belongs to virtue, and a crown to piety.
Here is the example of Sophocles. For when he was decrepit and accused of madness by his sons, he recited to the judges a play he had recently written, asking whether that was the work of one who was raving. And he added: "If I am Sophocles, I am not raving; if I am raving, I am not Sophocles." St. Jerome says admirably: "Almost all the powers of the body, he says, are changed in the elderly, and while wisdom alone increases, other things decrease." And further: "Old age becomes more learned with years, more practiced with experience, wiser with the passage of time, and reaps the sweetest fruits of former studies." These and more from St. Jerome, Epistle 2 to Nepotian. And Job chapter 12, 12: "In the aged, he says, is wisdom, and in length of time, prudence." Indeed Socrates too, as Plato attests in the Symposium, used to say that the eye of the mind sees keenly like an eagle when the eye of the body grows dull and dim. And Plautus in the Trinummus: "Age, he says, is the seasoning of wisdom; a wise man is formed by years." And Cicero in On Old Age: "Recklessness, he says, belongs to the bloom of youth, prudence to old age." Solon, when asked what old age was, replied: "It is the winter of life;" he would have spoken more truly had he said: "It is the spring of wisdom."
THAT YOU MAY BE ABLE TO HEAR EVERY NARRATIVE OF GOD (which concerns God and divine things, and which has been received from God's books or from God's Church by tradition) AND LET NOT THE PROVERBS OF PRAISE (that is, praiseworthy sayings, namely learned and weighty maxims) ESCAPE YOU. — Vatablus: willingly hear every divine narrative, and let not hidden and prudent sayings escape you. For just as bees fly everywhere into all flowers to gather honey from them, so from all wise men wisdom about divine things must be heard and collected. St. Bernard prescribes the same in his Formula for an Honest Life: "Never, he says, be idle, but either read or meditate on something from the Sacred Scriptures; or better still, ruminate on the psalms; working nonetheless unceasingly at whatever task has been assigned to you, so that the devil may always find you occupied. Read also those Scriptures more willingly which especially inflame your affection toward your Christ." This is the fourth means and path to acquiring wisdom.
Note: He calls it "the narrative of God" in the first place, the narrative of God's precepts; secondly, a narrative received from God, at least mediately, that is, through the Church and her Doctors; thirdly, a narrative of how each thing ought to be disposed and conducted according to God and God's will; fourthly, a narrative of the works and deeds of God — namely, what He did for His faithful people, or against the unfaithful, such as against Pharaoh, which are narrated in Genesis, Exodus, the books of Kings, etc. For from these, wisdom is gathered: if profane history is the teacher of life, how much more so the sacred history of God? Again, he calls them "proverbs of praise" — praiseworthy and worthy of praise, or those which have been written in praise of God, such as many of the Psalms, says Palacius.
36. AND IF YOU SEE A SENSIBLE MAN (wise, prudent), BE WATCHFUL TOWARD HIM (that is, early at dawn go studiously and assiduously to hear him; which Scripture elsewhere calls "to rise early," that is, to get up in the morning and hasten): AND LET YOUR FOOT WEAR OUT THE STEPS OF HIS DOORS (that is, the steps by which one ascends to the doors; for leading men, such as the wise, are accustomed to dwell in the higher part of the house, as being healthier, more secluded, and more honorable, to which one ascends by steps, as we see done at Rome in the palaces of Prelates), that is to say: Visit him so frequently that you seem to wear out his steps with your foot — which is commonly expressed as: Wear out the threshold of the wise man's house. Hence the Syriac translates: See who is wise, and seek him, and let your foot tread his threshold; and St. Augustine, Tractate 7 on John, instead of "steps of doors" reads "threshold of doors." Some, instead of ὀστίων, that is "of doors," read θρίδων, that is "of paths." The Greek Complutensian has: If you see a prudent man, rise early to him; and let your foot wear out the steps of his doors; the Tigurina: When you see any wise-hearted man, hasten to him in the morning; and let your foot wear out the thresholds of his gates (Vatablus: the path of his ways).
The Gentiles too advised the same: for from the books of Cicero it is clear that it was the Roman custom to send their sons to the houses of grave and noble old men — such as Cato, Scipio, Laelius, and Atticus — so that from their company and words they might imbibe Roman manners in their purity. "For no thing, says Seneca in Epistle 94, so draws minds toward what is honorable, and calls back those who are doubtful and inclined toward evil to what is right, as the company of good men; for it gradually sinks into the heart, and to be frequently heard and frequently seen has the force of precepts. By Hercules, the very meeting with wise men is helpful, and there is something you may gain even from a great man who is silent."
37. KEEP YOUR THOUGHT ON THE PRECEPTS OF GOD, AND BE MOST ASSIDUOUS IN HIS COMMANDMENTS (meditating on them and fulfilling them in deed). — This is the fifth disposition and path to wisdom, namely, that when someone has heard wisdom from a wise man, he should then continually revolve, ruminate upon, and ponder it in his mind and thought. For it is not enough to hear it: for things heard slip away together with the hearing, unless we hold them in the mind and meditate on them. Hence the Greek clearly has: Think on the precepts of the Lord τελείως, that is, perfectly; and meditate on His commandments always; the Syriac: Contemplate in the fear of God, and in His commandments be meditating daily. For practical wisdom, which is treated here, consists in the fear of God, that is, in the meditation and observance of God's commandments. Vatablus: Weigh exactly the precepts of the Lord, and meditate on His commandments assiduously; for τελείως signifies that the meditation on the law of God ought to be exact, profound, and perfect, not superficial and perfunctory. This is what the Psalmist says, Psalm 1:2: "Blessed is the man, etc., whose will is in the law of the Lord, and on His law he will meditate day and night;" and Psalm 118: "I have understood more than all my teachers, because Your testimonies are my meditation."
Moses likewise so ordains for the children of Israel, Deuteronomy 6, verse 6: "These words, which I com-
mand you today, shall be in your heart, and you shall tell them to your children, and you shall meditate on them sitting in your house and walking on your way, sleeping and rising."
Moreover, this meditation ought to be practical and directed toward action, and so teachers of spiritual things hand down that the best meditations are those which descend to particular — indeed individual — actions; for example, when someone meditates on patience, in order that the meditation be fruitful for the one meditating, he should conceive and resolve in it to suffer willingly and bravely, not merely in general, but here and now, saying: My fever, my troublesome companions, the mockeries, taunts, and jibes customarily hurled at me, and those to be hurled today — I will endure generously and cheerfully out of love for God, so as to conform myself to Christ suffering the same and more upon the cross. And such meditation impresses upon the will a zeal for similar works; while it opens and illuminates the understanding, according to that saying of Psalm 77:72: "In the understandings of His hands He led them," that is, by the intelligence which the work of their hands had produced for them. Hence St. Jerome, Aquila, and the Chaldean translate: in the prudence of his hands, that is, of his actions, says Euthymius, He led them.
AND HE HIMSELF WILL GIVE YOU A HEART (that is, a wise mind, constant, wise, and prudent); AND THE DESIRE (not of the flesh and the world, but) OF WISDOM WILL BE GIVEN TO YOU — that is, the wisdom which you desire, or the desired wisdom. It is a hypallage. So the Syriac and the Tigurina. Or simply, as if to say: At first you dreaded wisdom as harsh; but once you begin to pursue it and to invoke God for it, God will convert the dread and weariness into desire and eagerness, so that you ardently long for and desire it as something honorable, beautiful, sweet, heavenly, and divine: for he who has understanding in the law, says Palacius, the more he has, the more he desires to have — so sweet is wisdom. So also Rabanus. The Greek: He Himself will strengthen your heart in the study and pursuit of wisdom, and the desire of wisdom will be given to you; the Syriac: He Himself will strengthen your paths, and concerning that
which you have desired, He will teach you; the Tigurina: He Himself will strengthen your heart, and the wisdom you desire will be given to you. Hence it is clear that "heart" is here taken as firmness and constancy of heart in the study of wisdom, and that the "desire of wisdom" is called the desired wisdom, as if to say: God will give constancy of mind in pursuing wisdom, from which it will come about that you will at last learn and attain that same wisdom so greatly desired. Some take the "desire" here as belonging to wisdom itself, not to the man desiring it, as if to say: There will be given to you every good which wisdom itself ardently desires to impart to you. For wisdom itself desires to bestow itself and all its goods upon its lovers.
Thus the eternal Word, who is the Wisdom of the Father, ardently desired to communicate Himself to men, and therefore He put on our flesh; hence He also says: "My delights are to be with the children of men," Proverbs 8:31. The desire of wisdom, therefore, is far greater than ours: for it is the desire of the Holy Spirit, of whom the Apostle says: "He intercedes for us with unutterable groanings," Romans 8. In a similar way, some learned and pious men pray: "Lord, give me that which the most holy Virgin Mary wishes and asks of You for me;" for she wishes for greater things than we are able to wish for. In a similar phrase, Hosea chapter 10, verse 12 says: "Reap in the mouth (Hebrew: to the mouth) of mercy," as if to say: Reap according to the wish and desire of mercy, as much, namely, as mercy itself desires and demands with its mouth. But from what has been said, it is clear that the former sense is the genuine one.
This is the sixth disposition and path to wisdom, namely the grace of God, and therefore it must be sought from Him through prayer, so that we may say with the Psalmist, Psalm 118:18: "Open my eyes, and I shall consider the wonders of Your law." This is what Solomon learned from his father David and taught, Proverbs 3:5: "Have confidence in the Lord with all your heart, and do not lean on your own prudence. In all your ways think of Him, and He Himself will direct your steps." So Rabanus.