Cornelius a Lapide
Table of Contents
Synopsis Capitis
Primo, docet cavendam peccati culpam, ut vites ejus pœnam: secundo, vers. 4, docet ambiendum non esse magistratum; tertio, vers. 13, agit de moderatione linguæ; quarto, vers. 15, docet quomodo homo se gerere debeat erga seipsum; erga amicos, vers. 20; erga uxorem, vers. 21; erga servos, vers. 22; erga pecora, vers. 24; erga filios et filias, vers. 25; erga parentes, vers. 29; erga sacerdotes, vers. 31; erga mortuos et ægros, vers. 37. Denique, vers. 40, ad hæc omnia rite præstanda medium efficax assignat, scilicet, memoriam novissimorum.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 7:1-40
1. Noli facere mala, et non te apprehendent. 2. Discede ab iniquo, et deficient mala a te. 3. Fili, non semines mala in sulcis injustitiæ, et non metes ea in septuplum. Non quærere a Domino ducatum, neque a rege cathedram honoris. 5. Non te justifices
Prima Pars Capitis: De Fugienda Culpa Peccati
1. Noli facere mala, et non te apprehendent. 2. Discede ab iniquo, et deficient mala a te. 3. Fili, non semines mala in sulcis injustitiæ, et non metes ea in septuplum. Non quærere a Domino ducatum, neque a rege cathedram honoris. 5. Non te justifices
1. NOLI FACERE MALA, ET NON TE APPREHENDENT. — «Mala,» scilicet, uti addunt Græca Complut., mala, licet Romana legant in singulari: et non apprehendet te malum. Latet metonymice in voce mala; prius enim accipit mala culpæ, puta peccata; posterius mala pœnæ, quæ ex malis culpæ quasi effectus et proles nascuntur; q. d. Vis evadere mala pœnæ? noli facere mala culpæ. Sic dicimus furi: vis evadere furcam? evita furtum. Et: «Si non essent peccata, non essent fla-
Syrus: Ne facias quod malum est, et non inveniet te malum; Vatablus: Ne quid mali facias, ne tibi malum accidat; alii: Ne facito mala, et malum te non comprehendet. Malum enim, sive malitia, suum habet regnum et imperium in omnes qui mala faciunt, in quos proinde sua mala pœnæ et flagella, velut suos lictores et tortores immitit. Malum enim est adeo aculeatum et noxium, ut, si illud tangas, illico ab eodem comprehendaris et affligaris; perinde ut qui tangunt vel calcant cuspides acicularum vel clavorum, illico iis exsilientibus læduntur. Talis acicularum cuspis est malum et peccatum. Hoc est quod ait Comicus:
Noxa caput sequitur.
And:
Raro antecedentem scelestum
Deseruit pede pœna claudo.
Peccatum ergo est quasi pix, gluten, cardui et spinæ: quas si tangas, illico ab iis comprehenderis, pungeris et inquinaris. Unde illud: «Qui tangit picem, inquinatur ab ea.»
«Mala» accipe, tum præsentis vitæ, qualia sunt pauperies, morbi, persecutiones, infamia, mors, etc.; tum futuræ in gehenna: sæpe enim Deus peccatores non punit in hac vita, ut acrius puniat in futura, ubi «fit miseris mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu; quia mors vivit, et finis semper incipit, et deficere defectus nescit,» ait B. Petrus Damianus ad Blancam, cap. xii. Causam dat S. Augustinus epist. 49 ad Deogratias: «Voluntas, inquit, punitur, quæ æternam voluit habere peccati fruitionem; et ideo æternam inveniet vindictæ severitatem.» Vide S. Gregorium IX Moral. cap. xxxix, ad illa Job. cap. x: «Ubi nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat.»
2. DISCEDE AB INIQUO, ET DEFICIENT MALA ABS TE.
2. DISCEDE AB INIQUO, ET DEFICIENT MALA ABS TE. — Est hic duplex sensus. Prior, q. d. Discede ab homine iniquo, et discedes ab iniquitate et malitia, quia iniqui socios inducunt ad suas iniquitates. Ita Arabicus: Ne commiscearis, inquit, iniquo; elongare ab eo, elongabitur a te. Dat modum cavendi peccata, nimirum cavendo malam societatem, malosque socios; his enim nihil est perniciosius. Unde S. Augustinus, a sociis seductus ad furandum poma, exclamat lib. III Confession. cap. ix: «O nimis inimica amicitia, seductio mentis investigabilis, etc., cum dicitur: Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem!» Mali enim socii sunt instar scorpii, qui, teste Plinio, lib. xi, cap. xxv, venenum instar lactis effundit; nam instar lactis intima pervadit, et veneno inficit, itaque perimit. Sic enim socii suis blanditiis penetrant cor hominis, illudque suis pravis consiliis inquinant et occidunt. Hinc et qui venenum inimicis propinant, illud lacti vel vino indunt, tum ut scelus tegant, tum ut venenum intima cum lacte pervadat, ac cor petat et perimat. Simile faciunt mali socii, dum suas nequitias blanditiis inferunt, ut suavius animam totam pervadant et perdant.
Posterior, q. d. Discede a re iniqua, puta a culpa sive peccato; et mala pœnæ pariter discedent abs te. Posteriori sensui favet Syrus: Abscede a malo, et elongabit a te; quasi idem dicat quod dixit vers. 1, sed aliis verbis. Priori favent Græca: Recede ab injusto, et declinet a te peccatum. Peccatum enim, licet metonymice significet pœnam peccato debitam, tamen proprie peccati culpam denotat. Porro Complut. legunt τὸ ἁμαρτία, id est peccatum, licet Romana idipsum deleant; sic enim habent: Discede ab iniquo, et declinabit a te. Ubi τὸ iniquo tam masculine de homine iniquo, quam neutre de re iniqua accipi potest. Si de homine accipias, sensus erit, q. d. Discede ab homine iniquo, et is pariter ac cum eo iniquitas discedet a te; si de re accipias, sensus erit, q. d. Discede a re iniqua, puta ab iniquitate, et illa pariter discedet a te, ut te non tangat, nec sua culpa, nec sua pœna. Sicque lectio Græca, æque ac Syra, favebit sensui posteriori, qui magis respondet versui præcedenti et sequenti; sequitur enim:
3. FILI, NON SEMINES MALA IN SULCIS INJUSTITIÆ, ET NON METES EA IN SEPTUPLUM.
3. FILI, NON SEMINES MALA IN SULCIS INJUSTITIÆ, ET NON METES EA IN SEPTUPLUM. — Græce: Non semines semina mala in sulcis injustitiæ, et non metes ea septupla; Syrus: Ne semines super cultura peccati, ne septuplum metas illud; Vatablus: Fili, ne committas semen sulcis injustitiæ, ne septies tanto ampliorem inde messem facias. Seminare in sulcis injustitiæ, est seminare in agro sulcato et arato injustitiæ, puta, est seminare semen injustitiæ; in agro enim injustitiæ non seritur nisi semen injustitiæ. Ager noster est cor nostrum, mens nostra, voluntas nostra; in ea ducimus sulcos justitiæ, vel injustitiæ, cum illi imprimimus habitus et inclinationes bonas, vel malas; in quibus seminamus, dum cogitationes, volitiones, intentiones, desideria, proposita bona vel mala, iis injicimus. Sensus ergo est, q. d. Noli agro, id est, cordi tuo indere sulcos injustitiæ, id est, inclinationes ad injustitiam; nec in iis seminare semina injustitiæ, puta cogitationes et molitiones pravas. Alludit ad Osee x, vers. 11: «Ephraim vitula docta diligere trituram, etc. Arabit Judas, confringet sibi sulcos Jacob. Seminate vobis in justitia et metite in ore misericordiæ, innovate vobis novale, etc. Arastis impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis frugem mendacii.» Vide quæ de hac re ibidem fuse dixi.
ET NON METES EA IN SEPTUPLUM. — Alludit ad illud de parricidio Cain: «Septuplum ultio dabitur de Cain,» Genes. iv, 24; ubi Septuaginta vertunt, septem vindictas exsolvet; Aquila, septempliciter. Ubi Procopius: «Septenarius, inquit, perfectionem pœnæ denotat,» juxta illud Psal. lxxviii, 12: «Redde vicinis nostris septuplum in sinu eorum;» et Psalm. xxx, 24: «Retribuet abundanter facientibus superbiam;» et Levit. xxvi, 28: «Corripiam vos septem,» id est multis, «plagis;» et Job. v, 19: «In sex tribulationibus liberabit te, et in septima,» id est, summa et acerrima, «non tanget te malum.»
Jam dupliciter, puta de duplici messe, hic locus accipi potest: primo, de messe culpæ, q. d. Una injustitia parit alias septem, instar hydræ: adeo enim fecunda est malitia, ut instar lolii se proseminet, et ex una septem, id est multæ aliæ, pullulent; secundo, de messe pœnæ, q. d. Non punieris acerrime. Nam una injustitia septem, id est, multis et copiosis pœnis punitur, non quod gravius puniatur, quam mereatur (Deus enim punit citra condignum), sed quod ejus malitia sit tanta, ut una pœna illi ex æquo satisfieri nequeat; peccatum enim mortale, etiam unicum, ex eo quod Deum offendit, et est crimen læsæ majestatis divinæ, adeo grave est et enorme, ut nullis hujus vitæ pœnis æquari possit, sed mereatur omnia tormenta, et incendia gehennæ, eaque æterna. Omnis ergo culpa septuplam pœnam habet, tum quia in hoc sæculo multis pœnis a Deo castigatur; tum quia in futuro universitatem omnium pœnarum sustinere cogitur. Pœna enim inferni, vel unica, omnium hujus vitæ pœnarum vicem habet; sicut una gloriæ æternæ felicitas omnium hujus vitæ delectationum vicem habet, perinde ac manna omnem continebat saporem, et omnem saporis suavitatem.
Hic sensus priore est potior et germanior, tum quia messis culpæ est pœnarum copia; tum quia de messe pœnarum sermo præcessit; tum quia alludit ad septuplam pœnam Caini, et ad illud Oseæ x, 4: «Germinavit quasi amaritudo judicium super sulcos agri;» amaritudo enim judicii est amaritudo supplicii, quam germinant pravi sulci in agro injustitiæ. Minutius Hugo septem peccati plagas ita sigillatim numerat: Peccati, ait, pœnæ sunt tres in anima, scilicet dolor, ira et obtenebratio; in corpore vero sunt quatuor, scilicet, a quatuor elementis: impios enim puniet terra in die judicii, eos absorbendo; aqua, congelando; aer, sive ventus, de pœna in pœnam impellendo; ignis, comburendo. Peccatum ergo est hydra septiceps: gerit enim septem capita, tum culparum capitalium, tum pœnarum, ut jam dixi. Hydram enim finxerunt Poetæ esse serpentem multorum capitum in Lerna palude, quarum aliquot excisis, totidem continuo renascebantur; quare ab Hercule sagittis et igne perempta et combusta est. Fabula inde nata, quod
Porro septuplum hoc pœnæ non est septuplum respectu malitiæ et demeriti culpæ, ejus enim respectu est simplum et minus quam simplum, uti jam ostendi; sed respectu delectationis, quam percipit peccator in peccando: hæc enim delectatio brevis est et exigua; pœnæ vero eam sequentes sunt septuplices, id est, multiplices. Vere Job cap. xx, 5: «Laus (id est, jubilum, cantus, exsultatio) impiorum brevis, et gaudium hypocritæ adinstar puncti.» Punctum hoc tam lineæ, quam temporis, puta momentum, accipi potest. S. Gregorius ibidem accipit de puncto lineæ: «In puncto, ait, stylus mox ut ponitur, levatur; nec mora ulla agitur ut per exprimendam lineam trahatur; sic hypocrita præsentis vitæ gaudia, cum tangit, amittit.» Tangit ergo ea, sicut globus vel sphæra terram tangit in puncto. Rursum, ut ait S. Bonaventura, sicut punctum, utpote indivisibile, nullam habet longitudinem, nec latitudinem, nec altitudinem, nec profunditatem: sic voluptas et gloria impiorum non habet longitudinem, quia brevi tempore, et quasi momento tantum durat; nec latitudinem, quia arcta est et modica; nec altitudinem, quia non cœlestis est, sed terrena et vilis; nec profunditatem, quia cordis ima non penetrat, nec satiat. Ex adverso pœna hypocritæ est longissima, quia æterna; latissima, quia omnes sensus, membra, potentias animæ et corporis occupat; altissima, quia privat eum Deo, cœlo, felicitate æterna; profundissima, quia intima animæ cruciat, eamque detrudit in profundissimum locum inferni. Unde Septuaginta vertunt: Lætitia impiorum, ruina insignis; et gaudium iniquorum est perditio. In quæ verba apposite S. Chrysostomus: «Si eorum lætitia, inquit, ingens est ruina, et gaudium perditio, quid dicemus esse ipsum interitum? Dic: amabo te, quid dolorem, quid animi ægritudinem?»
Secunda Pars Capitis: De Non Ambiendo Magistratu
4. NOLI QUÆRERE A DOMINO (ita Græca, Romana et Syrus; perperam ergo aliqui legunt, ab homine) DUCATUM (id est, principatum; princeps enim est dux populi, quia eum ducere et regere tenetur), NEQUE A REGE CATHEDRAM HONORIS,
4. NOLI QUÆRERE A DOMINO (ita Græca, Romana et Syrus; perperam ergo aliqui legunt, ab homine) DUCATUM (id est, principatum; princeps enim est dux populi, quia eum ducere et regere tenetur), NEQUE A REGE CATHEDRAM HONORIS, — id est, honorificam, qualis est Episcopi, doctoris, judicis, principis, sicut petierunt filii Zebedæi a Christo sedere ad dextram et sinistram ipsius in regno suo, Matth. xx. Syrus: Ne quæras a Deo principatum, et a rege donum honorificum; Vatablus: Principatum a Domino ne petas, nec a rege sedem magnificam.
Ratio est, prima, quia hæc petere est vitium ambitionis et fastus; secunda, quia qui hæc ambiunt, subjacent multorum invidiæ, detractioni et calumniis: unde ab iis dejiciuntur, imo in magnas calamitates conjiciuntur; tertia, quia ubi est honor ibi est et onus, v. g. in episcopatu est onus et cura animarum sibi subditarum, de quibus exactam rationem ab Episcopo reposcet Deus. Igitur monet ne ambiamus principatum, sive sæcularem, sive ecclesiasticum, præsertim Episcopatum, cui annexa est cathedra docendi. Unde ab eodem ambitu fideles deterrens S. Jacobus cap. iii, 1: «Nolite, inquit, plures magistri fieri, fratres mei, scientes quoniam majus judicium sumitis; in multis enim offendimus omnes.» Vide ibi dicta, et I Timoth. cap. iii, 1. Verissimum est illud S. Bernardi, lib. III De Consid.: «Ambitio ambientium est crux.» Artemidorus in Onirocrit. lib. II, cap. xxxi, somnium regnandi ait portendere mortem ægro, sano vero cognatorum amissionem: «Regnare sibi videri, inquit, ægrotanti mortem prædicit; sanis autem cognatorum et sodalium omnium amissionem et separationem portendit: est enim insociabile regnum.» Somnium hoc somnium dicas; subinde tamen ita fit. Joseph enim somnians se principem, et fratrum gratiam, ac libertatem, et pene vitam amisit, Genes. xxxvii, et seq. Illustre exemplum hujus rei S. Cyprianus lib. IV, epist. 3 ad Antonium, statuit S. Cornelium Pontificem et Martyrem, de quo ita scribit: «Episcopatum nec voluit, nec postulavit, etc.; sed quietus et modestus, et quales esse consueverunt, qui ad hunc locum divinitus eliguntur, pro pudore virginalis conscientiæ suæ, et pro humilitate ingenitæ sibi et custoditæ verecundiæ, non ut quidam vim fecit, ut Episcopus fieret; sed ipse vim passus est, ut Episcopatum coactus acciperet.»
Idem censuere et suasere Philosophi. Ovidius, lib. III De Trist.:
Crede mihi, bene qui latuit, bene vixit, et intra
Fortunam debet quisque manere suam.
Horatius lib. II Carm., ode 10:
Sæpius ventis agitatur ingens
Pinus, et celsæ graviore casu
Decidunt turres, feriuntque summos
Fulmina montes.
Rursum Ovidius:
Vive sine invidia, mollesque inglorius annos
Exige, amicitias et tibi junge pares.
Boetius, lib. II De Consol., metro 4:
Humili domum memento
Certus figere saxo.
Quamvis tonet ruinis
Miscens æquora ventus,
Tu conditus quieti
Felix robore valli,
Duces serenus ævum,
Ridens ætheris iras.
Denique symbolum est Pythagoræ: «Fabis abstine, hoc est, reipublicæ administrationem devita. Olim enim magistratus per suffragia fabis lata creabantur,» inquit Plutarchus lib. de Liberis educ.
Hanc gnomen festivo simiæ et vulpis apologo, oculis quasi spectandam subjicit Cyrillus, lib. II Apologorum moralium, cap. vi, cui titulus: Contra superbos qui volunt æquiparari Deo. «Simia, inquit, videns agilem nautam in malum velociter ascendentem, cum eum imitari niteretur, corvus, id animadvertens, dixit ei: Sta in loco tuo, carissima, ne in regionem extraneam elevata, gravi ruina corporis depereas. At illa verbis ejus spretis ascendens, statim profunditatis altæ contuitu, debilis cerebri imaginatione confusa, in præceps ruebat, et cervice fracta nunquam de cætero vultum potuit elevare. Denique cum regem in solio sedentem conspexisset, cœpit idem ipsa cupere, et eo absente quasi princeps alter in throno consedit. Quo viso vulpecula venit ad solium, et salutato sophistico rege, tanquam ministra provida ironice flagitavit mandatum. Cui simia dixit: Hoc tantum præcipio, ut læta gloriam meam cernas. At illa: Ego autem consulo tibi, ut hinc quam citissime descendas. Quod cum negligeret vanæ similitudinis sitibunda, statim inde dejecta est caninis dentibus laceranda. Tunc ad se reversa doloribus: Væ mihi, inquit, quia sprevi consilia sapientum! Nesciebam quod, ubi non est consilium, desit salus. Quæ cum audisset vulpes, appropinquavit, et dixit: Amodo quippe te video vexatione sensui restitutam.» Deinde eamdem alia eaque clara ratione perurget, qua illi suam fæditatem et stultitiam demonstrat: «Verum cur, cæteris animalibus Adæ natura subjectis, tu sola commune jugum refugiens, eidem æquiparari conaris? At illa respondit: Movet me ad hoc innata cupido; nonne cunctis brutis humano corpori sum plasmata conformior? Tunc vulpes arguens inquit: Quanquam certe secundum figuram plus omnibus homini sis conformis, tamen quia hæc in te similitudo pervertitur, hinc tua forma difformior invenitur. Quid enim simo naso turpius? aut bracca digitali deformius?»
5. NON TE JUSTIFICES (id est, velut justum defendas et ostentes, ut omnia tua facta apud Deum excusare velis) ANTE DEUM, QUONIAM AGNITOR CORDIS IPSE EST, ET PENES REGEM NOLI VELLE VIDERI SAPIENS.
5. NON TE JUSTIFICES (id est, velut justum defendas et ostentes, ut omnia tua facta apud Deum excusare velis) ANTE DEUM, QUONIAM AGNITOR CORDIS IPSE EST, ET PENES REGEM NOLI VELLE VIDERI SAPIENS. — Syrus: Ne justifices animam tuam coram Deo, et coram rege ne sis stultus, quia superbi sunt stulti, et superbia, qua vis videri sapiens coram rege, est stultitia. Græca æque ac Syrus non habent τὸ quoniam agnitor cordis ipse est; sed, ne te coram Domino pro justo vendites, quoniam ipse pernovit cor uniuscujusque; nec apud regem ostentes sapientiam. Dat causam cur a Deo non sit petendus principatus, nec a rege cathedra honoris: quia, scilicet, si a Deo petas principatum, debes
Insuper reges nulli dant cathedram honoris, nisi sapienti. Si ergo tuam sapientiam regi vendites et ostentes, ut cathedram assequaris, rex per se et suos consiliarios proponendo tibi difficillimas quæstiones, poterit inscitiam tuam prodere, et aliis ridendam proponere. Rursum esto sis sapiens, tamen vitiosum et ambitiosum est, quod velis videri sapiens; et licet hoc tuum ambitionis ulcus tegas et dissimules, rex tamen et aulici talibus assueti sagaciter illud odorantur, explodunt et rident, quasi stultum, ut vertit Syrus.
Hinc collige hæc axiomata: Qui eligitur in principem, justus sit coram Domino. Et qui cathedram vult obtinere a rege, sapiens sit oportet: alioqui et peccabit, et se infamabit, et multis periculis exponet. Cum enim stultus promovetur ad altiorem gradum, magis stultitiam suam, quæ prius erat incognita, per stultos actus demonstrat. «Sicut simia quanto sursum ascendit, tanto turpitudinem suam plus ostendit,» ait Lyranus.
Huc facit apologus pavonis et monedulæ apud Faernum: «Cum haberent comitia volucres regi creando, petiit regnum pavo, quod se ob formam eximiam illo dignum præ cunctis esse diceret. Qui cum omnium suffragia laturus videretur: Hic tamen rex, inquit monedula, si forte lis factus, et aquilam hostem habuerimus, quidnam opis auxiliive poterit afferre?» Affabulatio: «In deligendo rege magis spectanda sunt animi bona, quam corporis.»
Igitur causa prima, cur coram rege non debeas velle videri sapiens, est dedecus ambitionis et fastus, quod omnes, sed maxime reges, abominantur. Sicut enim, teste Aristotele lib. IX Histor. anim. cap. xliv, et Plinio lib. X, cap. xxi, leones oderunt ignem et fumum, sic et reges oderunt ostentationem et jactantiam: sciunt enim hanc ingentem esse vanitatem et mendacium. Nam, sicut ligna, quæ multum fumi dant, parum caloris et ignis exhibent, eo quod materia vertenda in ignem abeat in fumum: sic fere, qui magna jactant, minimum possunt: «Sapientes» enim «abscondunt sapientiam,» Proverb. x, 14.
Secunda, quod reges virum sapientem, præsertim exterum, timeant ne regnum prodat, turbet, evertat. Sic Saul persecutus est Davidem, ob cæsum Goliath, cum ei acclamaretur: «Percussit Saul mille, et David decem millia;» timebat enim ne regnum sibi adimeret. Et proceres Achis regis Davidem a Saule profugum proditionis insimularunt: unde David stultum se simulans, periculum capitis evasit, I Regum, xxi, 11.
Tertia, quod reges magnanimi videri velint omnibus sapientiores, fortiores, excellentiores, sibique omnia velint attribui: quare sibi suoque honori et gloriæ decedere putant, si quem se sapientiorem vel præstantiorem videant vel audiant. Ita Philippus Macedo, inquit Demosthenes, «omnia præclara facinora sua esse videri volebat; et magis indignabatur ducibus ac præfectis, qui prospere et laudabiliter aliquid gesserant, quam iis qui infeliciter et ignave.» Patrem Philippum secutus filius Alexander «vinci quidem hostes volebat, sed Antipatrum vicisse indignabatur: suæ demptum gloriæ existimans, quidquid cessisset alienæ,» ait Curtius, lib. VI.
Memorabile est, quod scribit Xenophon lib. IV Cyripædiæ, de Gobria eunte venatum cum rege Assyriorum: «Ursa, inquit, ut est oblata, cum utrique illam persequerentur, misso rex jaculo ictu frustratus est; at Gobrias spiculum vibrans ursam prosternit. Quam rem ægre molesteque rex tulit, invidiamque clam recondit. Sed et objectus est leo, quem ibidem a rege irrito conatu insecutum, idem Gobrias confecit. Hic rex secum mussitans, etc., arrepta a ministro lancea, Gobriæ pectus transfigit, atque ita adolescentem, cujus strenuitatem ægris tulerat oculis, vita spoliavit.» Similia hoc ævo vidimus exempla. Qui ergo cum regibus agit, cum eis modeste et reverenter agat, eis omnia cedat, sapientiam et dotes non ostentet, sed potius tegat et abscondat: ita vitam et gratiam regis retinebit.
Porro hæc sententia maxime locum habet in ostentatione sapientiæ gubernandi. Si quis enim eam reges docere velit, aut eorum regendi modum carpere et corrigere, utique vapulabit. Peccant in hac re viri etiam sapientes, qui regum acta vellicant, culpant, eisque imprudentiæ notam inurunt, cum non sciant eorum secreta, omnesque rei circumstantias; quas si nossent, ea non improbarent, imo approbarent. Memini Alexandrum Farnesium, inclytum Parmæ principem,
6. NOLI QUÆRERE FIERI JUDEX, NISI VALEAS VIRTUTE IRRUMPERE (id est, perrumpere, perfringere, dissipare: nam Græce est, ἐξᾶραι, id est tollere, profligare, exstirpare) INIQUITATES.
6. NOLI QUÆRERE FIERI JUDEX, NISI VALEAS VIRTUTE IRRUMPERE (id est, perrumpere, perfringere, dissipare: nam Græce est, ἐξᾶραι, id est tollere, profligare, exstirpare) INIQUITATES. — S. Augustinus in Speculo legit: «Noli quærere fieri judex, si non vales virtute irrumpere iniquitates.» Magna enim est sæpe vis iniquitatis, quæ majore vi judicii et æquitatis profliganda est. Græca Romana: Noli quærere fieri judex, ne forte non possis auferre iniquitates. Et sic legit S. Hieronymus, in cap. III Isaiæ, explicans vers. 6: «Princeps esto noster; ruina autem hæc sub manu tua. Respondebit: Non sum medicus, nolite constituere me principem populi.» Syrus: Noli quærere fieri judex, nisi habeas vim ad destruendam iniquitatem; Tigurina: Judex evadere ne contendas, ne inique factis par esse non possis, scilicet, vel in aliis puniendis, vel in te admissis sustinendis, ait Vatablus. Jam Rabanus sic explicat, q. d. Si vis fieri judex, primo in te ipso confringe omnes iniquitates: «Quia, inquit, qui gravatur pondere propriarum culparum, non debet velle fieri judex alienarum.» Verum alii passim accipiunt hæc de culpis alienis, non propriis. In judice enim requiritur non tantum sapientia et justitia, sed et virtus, id est, fortitudo et potentia, tum interna, tum externa, qualis est favor civium et amicorum potentum, ad perrumpendas et confringendas quaslibet etiam potentum et principum iniquitates, ut urbem et provinciam sceleribus expurget. Hoc enim est præcipuum munus judicis et principis, qui est judicum judex. Sane populi iniquitates velut catenæ judicem circumdant et vinciunt; virtute ergo magna indiget ad eas disrumpendas. Hoc enim bonum est, tum reipublicæ, tum privati inique agentis. Nam, ut ait Boetius, lib. IV de Consolat.: «Mali puniti feliciores sunt quam impuniti,» quia pœna eorum ingens est bonum, tum ratione justitiæ, quam læsam sarcit; tum quia scandalum ab eis datum tollit, ac præservat a futuro.
Præclare Beda in Sententiis: «Tantum, ait, valent leges, quantum volunt (imo volent) reges. Cum dolo abscindenda sunt, quæ leniter sanari non possunt.» Idem sancit S. Gregorius Nazianzenus in Sententiis: «Quisquis, inquit, leges tuendas suscepisti, timorem omnem ex animo pelle. Omnis enim, cui legum custodia mandata est, metu vacare debet.» Hujus rei symbolo Samuel in convivio ex victima armum Sauli, quasi futuro regi et judici populi servavit, I Regum ix, 24; Sauli, inquam, qui ab armo et sursum cæteros omnes statura superabat. Eligitur enim Saul in regem, qui armo et humero præstat, nempe, virtute ac robore animi, ad perrumpendas iniquitates; armus enim, sive humerus, symbolum est roboris et fortitudinis, ideoque tam regi quam sacerdoti, Exodi xxix, vers. 27, de industria reservatus, nempe, ad significandam virtutem Regum ac Prælatorum ad munus suum strenue obeundum, et onus populi sustinendum; nam, ut ait Nazianzenus in Distichis: «Ut foliorum strepitus lepores exterrent, ita rerum umbræ timidos et ignavos.» Unde S. Ambrosius, lib. IV, epist. 29 ad Florianum: «Cave honores, inquit, quos sine culpa tenere non potes.» Quin et Seneca, libro De Tranquill. cap. iv: «Quorumdam, inquit, parum idonea est verecundia rebus civilibus, quæ firmam frontem desiderant. His utilior negotio quies est.» Idem in Sententiis: «Bonis nocet, quisquis pepercerit malis. Bono justitiæ proxima est severitas. Ut fulmina paucorum periculo cadunt, multorum metu: sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius, quam nocent.» Et Plato, lib. II De Legibus: «Princeps, ait, ac magistratus quilibet debet esse prudens et fortis: prudens, ne ex imperiti vulgi judicio pendeat; fortis, ut quæ salutaria sunt constanter exsequatur.» Idem, libro VI: «Judex, ait, Dei personam quodam modo repræsentat.» Dei ergo æquitatem et fortitudinem imitetur.
Denique divine Isidorus Pelusiota, lib. I, epist. 220: «Imperiorum, ait, robur ac firmitas, Dei amicitia est. Ex quo sequitur eum, qui robuste imperium gerit, Dei amicum esse. Mihi enim, ait Scriptura, nimis honorati sunt amici tui, Deus: nimis confortatus est principatus eorum. Quocirca si Dei amicus esse studes, fac robuste præsis, hoc est, nec muneribus, nec amicitia, verum dignitate ac merito jus præbens.»
Hac de re S. Bernardus monens Eugenium Pontificem, lib. III De Considerat. cap. v: «Inferiorum, ait, culpæ ad nullos magis referendæ sunt, quam ad desides negligentesque rectores.» Et inferius: «Impunitas incuriæ soboles, insolentiæ mater, radix impudentiæ, transgressionum nutrix.» Et lib. IV, cap. vi: «Alius alia dispenset, de disciplina tu provide; illud nomini creda. Si insolentior coram te vel sermo sonuerit, vel habitus apparuerit, manus tua super hujusmodi, tu ulciscere injuriam tuam. Impunitas ausum parit, ausus excessum.» Et cap. vi, ait, «Pontificem esse debere virgam potentium, malleum tyrannorum, regum patrem, Deum Pharaonis. Additque: «Ubi malitiæ juncta potentia est,
NE FORTE EXTIMESCAS FACIEM POTENTIS, ET PONAS SCANDALUM IN ÆQUITATE TUA. — Ita Romana et Græca. Male ergo Rabanus, Lyranus, Hugo, Dionysius, Jansenius pro in æquitate, legunt in agilitate, quod Lyranus sic exponit, q. d. Ne alios offendas per tuam agilitatem, id est, levitatem et inconstantiam. Jansenius vero, q. d. «Ne ponas scandalum,» id est obstaculum in agilitate, id est dexteritate tua, ut, scilicet, præ metu non audeas uti solita tua dexteritate et promptitudine ad defendendum innocentes oppressos: agilem enim actio facit, strenuum motus, fortem animus, robustum corpus, ait Cornelius Fronto. Hoc sensu S. Augustinus in Speculo, legit in agilitate; perperam Abulensis in cap. xx Judic., Quæst. xxvi, legit in malignitate tua; Syrus: Ne forte timeas a conspectu divitis, et facias maculam in timore tuo; Tigurina: Ne forte faciem potentis reformides, et integritati tuæ ponas offendiculum; alii: Et ponas scandalum in recto itinere tuo, quo, scilicet, recta per viam justitiæ incedebas.
Sensus ergo est, q. d. Ne forte reverearis (hoc enim est græcum εὐλαβηθῇς) et verearis faciem potentis, ac per hanc reverentiam et metum ponas tibi ipsi scandalum, id est, occasionem labendi et ruendi in æquitate tua, vel in recto itinere tuo, ut, scilicet, in recto justitiæ itinere, quo solebas incedere, per metum corruas, et a rectitudine ac justitia deflectas, et rectam justamque sententiam proferre vel exsequi non audeas, sed potius in gratiam potentum pauperes condemnes, vel a potentibus opprimi permittas: hoc enim tibi scandalum erit et ruina, uti in culpam injustitiæ, ita et in pœnam ac vindictam, sive a lege, sive a Deo illi decretam.
Exemplum est in Achab rege, qui, quia impio Benadad, quem bello ceperat, pepercit, audivit a Deo: «Quia dimisisti hominem dignum morte de manu tua, erit anima tua pro anima illius, et populus tuus pro populo illius,» III Reg. xx, 42. Sic et Saul parcens impio Agag, regi Amalec, nimiam hanc clementiam morte luit, I Regum xv. Quocirca sapienter Totila, rex Gothorum, rogatus ut cuidam stuprum virgini illatum condonaret, respondit: «Ejusdem ingenii est delicto se obstringere, et delictorum supplicia impedire, omnino autem, aut hunc pœnam dare, aut Gothorum rempublicam interire necesse est.» Ita Sigonius De Occident. Imp. Sicut enim si fundamenta non æque collocentur, domus illis incumbens hiat rumpitur et ruit: sic et si judicia non sint æqua, ruit respublica; ejus enim basis et fundamentum est justitia.
Nota: Scandalum græce a σκάζω, id est, deflecto, inclino, claudico, dicitur paxillus qui in muscipulis erigitur, ut obicem sustineat, quem mus dum ingreditur offendens, in se evertit subita ruina; inde σκάνδαλον vocatur obstaculum, offendiculum, obex, et quidquid prolapsionis et ruinæ causam affert, quale est hic reverentia et metus. Ita Pollux, et S. Hieronymus Contra Pelagium: «Scolon, inquit, et scandalum apud Græcos ex offensione ac ruina nomen acceperunt.» Sapientis ergo est seipsum suasque passiones et infirmitates nosse, ac cavere ne iis det occasionem labendi in peccatum, v. g. Qui nimis reveretur et metuit aliquam personam, ac expertus est se ex hoc metu lapsum esse in peccatum aliquod, caveat ne cum tali persona agat, quæ hunc metum ei injicere solet: qui nimio amore alicujus rei vel personæ se agi sentit, fugiat ejus præsentiam, ne ejus præsentis specie illectus in eam rapiatur et corruat: qui novit se propensum in vina et gulam, fugiat symposia et convivas. Hæc est prudentia cautorum et sanctorum, per quam provide pericula sibi obventura prospicientes ea præcavent, seque contra ea præmuniunt. Idem applices cuilibet statui, officio et instituto.
Hinc secundo, aliqui scandalum hic non passivum jam dictum, sed activum accipiunt, q. d. Ne ex timore favendo potenti æquitas tua fiat iniquitas, itaque scandalum det aliis: omnes enim scandalizantur, dum audiunt judicem favere potenti nocenti, ideoque illi causam adjudicare, et condemnare pauperem innocentem. Sicut enim in eclipsi macula solis deficientis ab omnibus notatur: sic et macula defectusque injusti judicis, qui est quasi sol justitiæ, ab omnibus advertitur et damnatur. Hic ergo similis est heliotropio, quod ad solem sese obvertit, cum illoque rotatur et flectitur; et paleæ, quæ vento raptatur et volvitur; ac lunæ corniculatæ, quæ inæquali facie se videndam exhibet: nobis enim exhibet cornua, cœlitibus vero orbem plenum. Sic et judex potenti plus æquo tribuit, impotenti minus æquo. Hic est respectus personarum damnatus jure divino et humano, quo plus respicitur potens quam pauper, et plus potentia quam innocentia et justitia; hoc est scandalum, quod alios ad dolorem, alios ad sceleris imitationem trahit.
Nam, ut ait S. Chrysostomus homilia i de verbis Apostol.: «Sicut in corpore, aliquo quidem membro corrupto, non est ingens damnum; oculis vero læsis, vel capite contrito totum corpus inutile redditur: sic et qui in alta quadam tanquam virtutis specula cum multa claritate constitutus, ab omnibus admirationi habitus, quando cecidit, magnam ruinam et jacturam facit, non tantum quia ex alto cecidit, sed quoniam aliis multis scandali materia est in idipsum respicientibus.» Hinc in scandalo Beelphegor Deus ait ad Mosen, Numer. xxv, 4: «Tolle cunctos principes populi, et suspende eos contra solem in patibulis, ut avertatur furor meus ab Israel.»
Quod si me populus Romanus forte roget cur
Non ut porticibus, sic judiciis fruar iisdem;
Nec sequar, aut fugiam, quæ diligit ipse, vel odit
Olim quod vulpes ægroto cauta leoni
Respondit, referam: Quia me vestigia terrent
Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum
Bellua multorum es capitum.
Huc accedunt tres expositiones Pauli a Palacio: Prima est, ne ob favorem populi pecces, uti Absalom favore populi Davidem patrem regno expulit, II Regum xv; secunda, ne in gratiam populi pecces, uti peccavit Saul propter populum non occidens Amalec, sicut Deus ei jusserat, I Regum, cap. xv; tertia, q. d. O judex, o princeps, si peccandum est, ne publice pecces: ne doceas peccare subjectos, ne te exemplum peccati populo proponas: id enim peccatum est duplex, id est, multiplex et grave; et si peccatum simplex non est liberum a pœnis, quomodo tam grave erit immune? O quam graviter peccavit Jeroboam, qui Israeli fuit causa peccati! Igitur, ne judex, aut princeps (de his enim loquitur) peccet coram multitudine et populo. Si egerere vult, cum Saul speluncam intret, ubi onus ventris relinquat; et nec ibi se tutum credat: adest enim testis David. Admoneatur princeps peccata sua publica esse; nam, ut Episcopus, qui cito manus imponit, communicat peccatis ordinati: ita, qui coram plebe peccat, communicat peccatis, quæ ejus exemplo populus admittet. Hæc Palacius.
7. NON PECCES IN MULTITUDINEM CIVITATIS, NEC TE IMMITTAS IN POPULUM.
Tripliciter hæc sententia exponi potest. Primo, ne to in multitudinem, per Hebraismum et Græcismum (quo εἰς sæpe ponitur pro ἐν), capiatur pro in multitudine, ac vetet ne quis multitudini plebis et turbæ populi sese accommodet, præsertim dum tumultuatur, et magistratui reluctatur, aut judicis sententiam infringere vel impedire molitur: quod sæpe fit, dum cives sibi cognatos vel caros, licet noxios, jure ad mortem, aliamve pænam damnatos ab ea eripere conantur; aut dum vulgus leges utiles a magistratu sancitas, quia eas sibi molestas sentit, abolere satagit, ut sit hic alia causa cur nemo ambire debeat judicis officium, ne scilicet metus, sicut eum impulit cedere potentibus, ita eum cogat cedere et turbæ populi: magna enim est vis vulgi agglomerati, tumultuantis et furentis.
Sensus ergo est, q. d. Ne pecces in et cum multitudine civitatis plebisque peccantis, ideoque in populum tumultuantem, vel peccantem non te immittas, ne ab eo velut a rapido torrente in scelus abripiaris; sed potius domi te contine, aut secede, donec tumultus ille vel fervor populi transeat et sopiatur. Eodem enim spectare videtur pars posterior hujus versus, quo spectat prior. Huic sensui favet Syrus: Ne condemnes animam tuam (vel teipsum) in congregatione civitatis, et ne exponas animam tuam judiciis ejus. Et Græca, quæ pro ne te immittas in populum, habent: καὶ μὴ καταβάλῃς σεαυτόν ἐν ὄχλῳ, id est, et ne dimittas, vel præcipites, vel destruas, opprimas, perdas, eneces (hæc omnia enim significat καταβάλλω) te in turba, vel in turbam populi tumultuantis. Et Tigurina: Ne te abjecte vulgo permittas.
Secundo, alter sensus est, q. d. Noli fieri judex, aut princeps, ne te exponas periculo offendendi multitudinem et populum, qui, ut facile irritatur, ita difficile placatur, ac sæpe eos a quibus offenditur, vita et bonis spoliat. Dicit ergo, ait Jansenius: Non pecces in, id est, contra multitudinem civitatis, injuria illam afficiendo; neque te temere immittas et præcipites in populum, sive ad regendum illum, sive potius ad componendas rixas et contentiones a populo excitatas: utrumque enim periculosum est, ne scilicet a populo furente discerparis: et prius etiam grave est peccatum, eoque gravius, quo in totum populum peccatur. Sic dicendum est duo hic dari præcepta: primum, ne peccetur in populum; secundum, ne ejus rixis se quis immisceat. Hic sensus magis congruit versioni Vulgatæ Latinæ. Sic in populum Israel petentem sibi imminui onera a Salomone imposita, peccavit insipiens Roboam, dicendo: «Minimus digitus meus grossior est dorso patris mei, etc. Pater meus cecidit vos flagellis; ego autem cædam vos scorpionibus,» III Regum xii, 11: ideoque a populo regno Israel spoliatus, soli tribui Juda cum Benjamin dominatus est.
Tertio, facillimus et planissimus erit sensus, si peccatum hic non theologicum, sed civile et politicum accipias, pro offensa, q. d. Ne pecces, id est ne offendas multitudinem civitatis, sive
8. NEQUE ALLIGES DUPLICIA PECCATA; NEC ENIM IN UNO ERIS IMMUNIS.
Primo, q. d. Noli fieri judex aut princeps, ne duplices peccata tua: nam præter propria imputabuntur tibi aliena, puta, populi, vel ob pravum exemplum, quod ei dedisti; vel quia illa corrigere (uti ex officio tenebaris) neglexisti. Secundo, q. d. Ne pecces in multitudinem populi, quia hæc «peccata,» utpote in multos commissa, sunt «duplicia», id est multiplicia. Tertio et genuine, q. d. Si semel in multitudinem, vel in justitiam et æquitatem peccasti, noli peccatum hoc iterare, et peccata peccatis cumulando, ea quasi alligare in fasciculum, cogitando: jam peccavi, jam Dei gratiam perdidi; dabo ergo me vitiis et voluptatibus. Sufficiat semel peccasse, sufficiat unum vulnus tibi inflixisse, noli vulnus vulneri, plagam plagæ addere. Una plaga facile curari potest: multæ sæpe sunt lethales et insanabiles. Hunc sensum exposcunt Græca: Ne alliges bis peccatum; Syrus: Ne iteres peccata, quia in prioribus non es justificatus; Vatablus: Cave peccatum congemines. Ex iteratis enim peccatis, ceu e multiplicatis contortisque filis, fit crassus funis, qui rumpi nequit, juxta illud: «Funibus peccatorum suorum constringitur impius,» Proverb. III, vers. 22; et: «Væ, qui trahitis impietatem in funiculo vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum!» Isaiæ v, 18. Vide ibi dicta.
Causam subdit: «Nec enim in uno eris immunis,» scilicet, a merita castigatione et supplicio. Vatablus: Cum ne unum quidem impune laturus sis, q. d. Si duplicas culpam, duplicas tibi pœnam: ut ergo simplex sit tibi pæna, simplex sit et culpa: Quare cap. xxi, 1: «Fili, inquit, peccasti? ne adjicias iterum.»
9 et 10. NOLI ESSE PUSILLANIMIS IN ANIMO TUO: EXORARE ET FACERE ELEEMOSYNAM NE DESPICIAS.
Hic versus pendet a præcedenti, q. d. Si peccasti, noli esse pusillanimis, ut illud iteres, et peccata peccatis accumules, noli de venia desperare aut diffidere; sed pro ea Deum exorare, eumque eleemosynis placare ne negligas. Tam enim pusillanimitatem, quam peccata levat tollitque oratio, juxta illud S. Jacob. cap. v, 13: «Tristatur aliquis vestrum? oret.» Vide ibi dicta. Siracidem secutus Cato in Distichis, ita sancit:
Rebus in adversis animum dimittere noli:
Spem retine; spes una hominem nec morte relinquit.
Græca 70 exorare jungunt cum pusillanimis; sic enim habent: Noli esse pusillanimis in oratione tua, et eleemosynam facere ne despicias. Orandum est enim cum magna fiducia impetrandi quod petimus: hæcque fiducia est quasi anima et nervus orationis, quæ ei dat robur et efficaciam. Sed eodem redit sensus.
Præclare S. Bernardus docet spiritum pusillanimen ob recordationem peccatorum vel passionum ineptum esse ad Dei laudem et jubilum, ac proinde debere orare ut Deus ad illam ipsum elevet. Sic enim ait serm. 9 in Cant.: «Quæ pusillanimis est et modicæ fidei mens, rei suæ familiaris tenuitate constringitur, nec valet præ inopia ofiari ad vacandum divinis laudibus, seu his quæ laudes pariunt intuendis beneficiis. Et si quando certe conatur assurgere, confestim domesticarum necessitatum curis urgentibus evocatur ad sua, et in spe comprimi propria egestate compellitur.»
Græco accedit Syrus: Ne contristeris (tristitiæ enim comes, et jam filia, jam mater est pusillanimitas) in verbis orationis tuæ, et ab eleemosyna ne tardes; Tigurina: Ne sis remisso ad precationes faciendas animo; Vatablus: Animum in precibus tuis ne despondeas; aut: Quo minus preceris, ne despondeas animum; nec miserando benignum præbere te negligas; Vatablus: Ne in pauperes erogare omittas, juxta illud Danielis ad Nabuchodonosor monitum, cap. IV, 24: «Peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum.» Vide ibi dicta. Huc spectat illustre adagium Arabum, Centuria 1, num. 79 et 80: «Qui operatur bonum, non privabitur remuneratione ejus. Liberalis est vicinus Dei, vicinus hominum, vicinus paradisi, remotus ab igne inferni.» Paulo aliter legit et intelligit Origenes homil. 1 in Ezechielem, nimirum sic: «Fili, noli esse pusillanimis in disciplina Dei,» quod explicat subdens: «Neque deficiens correptus ab eo.»
Generalius hæc accipit Palacius, q. d. Si te mala premunt, præsertim minæ potentum, ut iis litem adjudices, ne despondeas animum; sed ora, et fac eleemosynam. Hæc est summa totius vitæ: Ora Deum, dilige proximum. Hæc sunt in quavis lege potissima. Hæc advocant bona omnia, et propulsant mala omnia. Hæc sunt leges, per quas examinabuntur in die judicii cuncti mortales. Sic et alii nonnulli hoc referunt superius ad vers. 6: «Noli quærere fieri judex,» q. d. Noli ambire fieri judex; sed tamen, si præter tuam mentem coactus, vel factus es judex, noli esse pusillanimis, ut extimescas facies potentum; sed magno et excelso animo iis resiste, ac pro æquitate et pauperibus oppressis justam fer sententiam. Imitare Davidem dicentem Psalm. c, 8: «In matutino (id est, tempestive, cito) interficiebam omnes peccatores terræ, ut disperderem
Modeste, Basilio Magno subes:
Formica sane es, rugias licet ut leo.
Est enim genus leonum in Pseudocasia, qui formicæ appellantur, ait Strabo lib. XVI. S. Basilium imitetur judex et quivis sapiens; si enim se constantem in justitia et virtute tuenda ostendat, potentes demittent se quasi formicæ: sin eos timeat, insurgent in ipsum, velut leones.
11. NE DICAS: IN MULTITUDINE MUNERUM MEORUM RESPICIET DEUS, ET OFFERENTE ME DEO ALTISSIMO, MUNERA MEA SUSCIPIET.
Versu præcedenti vetuit diffidentiam in oratione, hic vetat illi contrariam præsumptionem, q. d. Noli esse pusillanimis in oratione, ut diffidas te impetraturum id quod postulas: sed neque sis præfidens, ut peccata peccatis accumules, dicendo te hæc omnia expiaturum per sacrificia. Nec enim sacrificia veteris legis erant propitiatoria, et expiabant peccata ex opere operato, sed tantum ex opere operantis, puta ex devotione et contritione offerentis. Sacrificium vero Eucharisticum legis novæ, etsi vim habeat ex opere operato, tamen ut culpam expiet, requirit pariter opus operantis, puta contritionem pœnitentis. Dicit hoc contra vulgus peccatorum ævi prisci (æque ac moderni), quod putabat omnia peccata expiari per sacrificia, etiamsi quis in voluntate et proposito, imo actu peccati perseveraret. Unde Græca et Syrus hanc sententiam immediate subjiciunt versui 8, hoc modo: «Neque alliges peccata duplicia, etc., neque dicas: In multitudine munerum meorum respiciet Deus,» q. d. Ne duplices, triplices et quadruplices peccata hac præfidentia, quod victimes pro iis offeres, ad quas respiciens Deus illa condonabit.
Porro remedium irrisionis est compunctio, qua quis propria peccata et extremum judicium cogitans, aliena non respicit. Audi S. Antiochum homil. 48: «Qui sua luget peccata, huic nullus relinquitur locus alterum ut derideat, aut de ridiculis sannis aspergat, et exacerbet fratrem.» Audi enim quid dicat Paræmiastes: «Ne irrideas
12. NON IRRIDEAS HOMINEM IN AMARITUDINE (afflictione, dolore, mæstitia, angustiis) ANIMÆ SUÆ; EST ENIM QUI HUMILIAT ET EXALTAT CIRCUMSPECTOR DEUS.
Syrus: Ne irrideas homines, quorum amara sunt palata (cordis, et consequenter oris, id est qui tristes sunt et mœrentes: his enim quasi palato infecto, omnia velut insipida desipiunt), quoniam est qui exaltat, et qui humiliat; Vatablus: Hominem acerbitate animi sui laborantem ne derideas: est enim qui deprimat, et idem evehat Deus animadversor, q. d. Noli afflictum deridere memor fortunæ et sortis humanæ, quam Deus ad nutum librat et nutat, ut nunc miseros prosperet, nunc felices affligat, juxta illud Isocratis ad Dæmonicum: «Nemini calamitatem exprobra; fortuna enim communis est, et futurum non videtur,» q. d. Nescit homo quid sibi eventurum sit.
Nescia mens hominum fati sortisque futuræ.
Secundo, pressius et potius, q. d. Noli miserum irridere, quia solet Deus superbos, præsertim qui miseros irrident, dejicere, affligere et eidem irrisioni exponere, juxta legem talionis: «Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.» Quocirca cum Franciscus, rex Galliæ, captus a Carolo V, in pariete cubiculi inscripsisset: «Hodie mihi, cras tibi,» sortis et vicis humanæ memor subscripsit Carolus: «Homo sum, humani a me nihil alienum puto.» Præclare Plinius, lib. XVI, cap. xv: «Ut in rerum natura, inquit, quæ spectatissime florent, celerrime marcescunt, veluti rosæ, lilia, violæ, cum alia durent: ita in hominum vita, quæ florentissima sunt, citissime vertuntur in diversum,» puta felicitas in infelicitatem, sanitas in morbum, robur in infirmitatem, favor in odium, honor in contemptum, amici in inimicos, vita in mortem. Quocirca reges Chaldæi, teste Herodoto lib. I, gestabant sceptrum in quo rosa aut similis flos erat exculptus: rosa autem, quia frigida, ebrietati resistit. Igitur sceptro, quod homines fastu inebriat et dementat, incidebant rosam, quæ, licet sit speciosissima, subito tamen marcescit, ut cogitantes pari modo sua sceptra brevi corrumpenda, fastum ponerent, et modestiam induerent. «Omnis» enim «potentatus brevis vita,» ut audiemus cap. x, vers. 11. Adde: solent miseri, si rideantur, ad Deum gemere; Deus autem gemitus eorum exaudit et vindicat: miseria enim miseri misericordiam flagitat, non risum. Hoc est quod orat Psaltes Psalm. LXVIII: «Appone iniquitatem super iniquitatem eorum.» Cur? «Quia quem tu percussisti, persecuti sunt, et super dolorem vulnerum meorum addiderunt.»
Tertia Pars Capitis: De Cavendo Mendacio et Garrulitate
13. NOLI ARARE MENDACIUM ADVERSUS FRATREM TUUM, NEQUE IN AMICUM SIMILITER FACIAS.
Perperam aliqui scioli, non intelligentes quid sit «arare mendacium,» pro arare correxerunt amare, quod proinde in Complutens. pluresque alios codices irrepsit. Græca enim et Romana constanter legunt arare. Porro «arare mendacium» est fabricare, concinnare, adornare mendacium et calumniam. Unde Syrus vertit: Ne cogites malum adversus fratrem tuum, sic etiam adversus proximum pariter; Vatablus: Ne machineris adversus fratrem tuum mendacium, nec idem struas in amicum; Arabicus: Ne imputes dicto fratri tuo notam mali, neque amico tuo. Ratio hujus phrasis est quod Hebr. חרש charas (unde Latinum aras) significat arare, et fabricare. Voluit id imitari interpres Græcus et Latinus, ideoque charas, id est, arare, sumit pro fabricare; unde illud Psal. cxxviii, 3: «Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores;» alii vertunt: «Supra dorsum meum araverunt aratores.» Sic enim Judæi dorsum Christi, et persecutores dorsa Martyrum flagris et ungulis excavabant, ac si in iis sulcos arando duxissent.
Alludit ad Oseæ x, 13: «Arastis impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis frugem mendacii.» Ubi ratio hujus metaphoræ aperitur, nimirum quod, sicut arator arat terram, in eaque seminat, ut semini similem messem metat: sic qui concinnat iniquitatem et mendacium, metet mendacium, frugesque mendaces, uti ibidem dixi. Ita Samson proponens ænigma Philistæis, cum ipsi ejus solutionem ab uxore Dalila scrutati enuntiassent, dixit: «Si non arassetis in vitula mea, non invenissetis propositionem meam.» Ubi arare sumitur pro vestigare, excogitare, rimari; vitula, pro puella vel sponsa ob juvenilem ejus lasciviam, imprudentiam et inconstantiam: persistit enim in metaphora arandi: olim enim, uti et iam, arabant vitulis, id est, vaccis et bobus; sicut enim arator fodiendo quasi scrutatur et rimatur terram: sic qui secretum aliquod vestigat vel excogitat, illud ipsum sua arte et industria meditando scrutatur et rimatur. Idem facit arator mendacii, de quo hic est sermo: quæ est tertia ratio et analogia hujus phrasis.
Rursum alludit ad Proverb. III, 29: «Ne moliaris amico tuo malum, cum ille in te habeat fiduciam;» ubi pro moliaris, Hebr. est verbum חרש charas jam dictum. Unde Septuaginta vertunt, ne fabriceris.
Nominat fratrem et amicum, quia in eos eo immanior est malitia, quo major est cognatio et conjunctio, indeque fiducia, ac consequenter major est perfidia. Unde Clemens Alexandrinus, lib. VI Stromat., post initium, celebrat illud Alcmæonis: «Inimicum facilius est cavere quam amicum.» Et illud Sophoclis: «Quod majus ulcus, quam amicus malus?» S. Maximus, serm. De Amicitia, narrat Antigonum quotidie sacrificando orasse deos, ut se a fictis amicis tutarentur; ac rogatum cur id tantopere postularet, respondisse: «Quia hostes, cum cognosco, caveo.»
Nota hic pulchram metaphoram, qua lingua loquendo dicitur arare. Nam primo, sicut arator arando exercet terram: ita linguatus loquendo exercet linguam. Secundo, sicut arator aratro glebas proscindit: ita loquax lingua famam aliorum proscindit. Tertio, sicut arator arando sulcat agrum: ita lingua sulcat aerem, palatum, labia et dentes. Quarto, sicut arator arat in campo, vel puro, vel spinoso: ita linguæ campus, purus, in quo rite arat, est veritas; spinosus, in quo perperam, est mendacium. Quinto, sicut arator ex campo puro puram messem, ex spinoso spinosam colligit: ita, qui lingua arat in campo veritatis, veras ex eo fruges; qui vero arat in campo mendacii, fallaces et mendaces metit et colligit.
14. NOLI VELLE MENTIRI OMNE MENDACIUM: ASSIDUITAS ENIM ILLIUS NON EST BONA.
Versu præced. vetuit mendacium in fratrem et amicum: jam ne quis ex eo colligat aliud quidlibet mendacium esse licitum, hic omne omnino prohibet. Erravit Plato docens, lib. De Republica, mendacium quidem in se esse malum; eo tamen utilicere quandoque ad majus malum vitandum, sicut utimur venenis in theriaca: mendacio ergo utendum esse quasi helleboro. Platonem secuti sunt Origenes, Clemens Alexandrinus, Cassianus, Beda et alii, quos citavi Exodi 1, 19. Contra hos scripsit S. Augustinus librum De Mendacio, et librum Contra Mendacium. Sed et Ecclesiasticus hoc loco eos damnat.
Respondebant secundo, Ecclesiasticum dicere: «Noli velle mentiri,» quasi prohibeat tantum omne mendacium, quod sponte et voluntarie quis profert; non autem quod quis invitus ob majus bonum pronuntiat. Refutat hoc S. Augustinus, aitque Ecclesiasticum addere τὸ velle, ut sciamus non solum mendacium ore prolatum; sed etiam voluntatem illud proferendi esse malam, et peccatum. Addit Jansenius addi τὸ velle, ut, quoniam per infirmitatem humanam, vel omnino fieri non potest, vel vix, ut quis nunquam mentiatur: «si quis enim in verbo non offendit, hic perfectus est vir,» Jacob. III, vers. 2, saltem caveat ne affectet mendacium, et studiose mentiatur, atque ex proposito. Unde sequitur: «Assiduitas enim illius non est bona,» id est, valde est mala. Est miosis: minus enim dicitur, et plus significatur. Græce, non ad bonum, scilicet tendit et cedit; Syrus, quia finis ejus non fuit bonus; Vatablus, nunquam enim prodest frequentatio ejus; alii, continuatio ejus non ad bonum spectat, q. d. Nullum omnino mendacium est volendum: quod si aliquando mendacium nobis elabatur, cavendum est ab ejus assiduitate; hæc enim res est pessima.
Sensus ergo totius sententiæ est, q. d. Noli velle mentiri omne, id est, ullum mendacium; quia ex uno venies ad secundum, tertium et quartum, et tandem in assiduitatem, sive consuetudinem mentiendi, quæ pessima est: hæc enim faciet ut etiam mentiaris in damnum et perniciem alterius, quæ est calumnia gravis et lethifera. Quare, ne dicito: Mentior tantum jocose vel officiose, ut aliis prosim, vel ut eos recreem: quia ex assiduitate mentiendi et linguæ volubilitate
Moraliter, vide hic quanta sit dignitas veritatis, adeo ut omne mendacium, etiam minimum, sit peccatum, quia veritati contrarium. Celebre est adagium Arabum, Centuria 1, num. 72 et 73: «Veritas magnificentia est, mendacium vilitas; veritas sanitas est, mendacium infirmitas. Quocirca os linguæ carcer est.» Et Centuria 2, num. 39: «Lumen omnium factorum tuorum esto sermo verax.» Et num. 48: «Omitte mendacium, ubi videris quod tibi profuturum erit: nam nocebit tibi. Tuum quoque est hærere veritati, ubi videris quod ipsa nocebit tibi, quia ipsa proderit tibi.» Et num. 48: «Qui notus est veracitate, recipitur ejus mendacium; et qui notus est mendacitate, non recipitur ejus veritas.» Eam enim vim opinio habet, ut ei qui vera solet loqui, etiam cum mentitur, credamus; ei vero qui sæpius mentitur, etiam tunc, cum verum dicit, fides non habeatur. Quin et Plato, lib. II De Legibus: «Turpissimum est, inquit, magistratum aut principem (pariter et civem) eo ipso ore mentiri, quo Deum invocat.»
Ratio a priori est, quia Deus est veritas, eaque essentialis et increata: quantum ergo ad veritatem accedis, vel ab ea recedis, tantum ad Deum accedis, vel recedis: Deus enim amat veraces quasi sui similes, mendaces odit quasi sui dissimiles. Quocirca Pythagoras censuit, «veritatem post Deum colendam esse, utpote quæ homines Deo proximos facit,» teste S. Hieronymo lib. Contra Ruffinum. Hinc Deus Christum amat infinite, quia ipse est Verbum Patris adæquatum et verissimum. Christo ergo Dei Verbo associantur veraces; Christi enim vox est: «Ego sum via, veritas et vita,» Joan. xiv. Qua de causa ipse, utpote ipsa veritas, hanc veracitatis legem sancit: «Sit sermo vester: est, est; non, non; quod autem his abundantius est, a malo est,» Matth. V, 37. Ipse tandem pro veritate, quod, scilicet, ipse esset Messias Dei Filius, occubuit. Sic et Martyres maluerunt perdere vitam, quam fidem et veritatem. Denique S. Joannes Apoc. xxi, 8: «Omnibus mendacibus, inquit, pars illorum erit in stagno ardenti igne et sulphure, quod est mors secunda.» Nam, ut ait S. Basilius epist. 75: «Mendacium est diaboli fœtus.»
Quarta Pars Capitis: Quomodo Se Quis Gerere Debeat Erga Se et Omnes Suos
15. NOLI VERBOSUS ESSE IN MULTITUDINE PRESBYTERORUM, ET NON ITERES VERBUM IN ORATIONE TUA.
puta, qua Deum oras et deprecaris; hanc enim significat Græcum προσευχή. Vetuit mendacium, nunc vetat verbositatem et garrulitatem, quasi rectam viam ad mendacium; qui enim verbosi sunt, ex multiloquio et volubilitate linguæ facile incidunt in mendacium. Hæc autem verbositas gravior et indecentior est, tum «in multitudine presbyterorum,» id est, seniorum: hos enim decet loqui, juvenes autem eos modeste et reverenter audire ac silere, uti fusius sanciet cap. xxxii, vers. 9 et seq., præsertim quia senes, utpote sapientes et experientia pollentes, facile possunt verbosos de lapsu memoriæ, errore, vel mendacio redarguere; tum in oratione apud Deum: Deus enim non flectitur verbis, sed affectibus humilitatis, verecundiæ, devotionis, desiderii, amoris. Prohibetur hic ergo non prolixa oratio verbalis, sed irreverens tautologia et verbosa iteratio sermonis, qua Judæi et Pharisæi utebantur, putantes se instar Ciceronis blando sermone et eloquentia persuasuros Deo ut postulata concedat. Unde pro verbosus esse, Græce est βαττολογεῖν, id est, garrire, nugari, ineptire, effutire quælibet, nulla habita ratione loci, temporis et personarum.
Syrus accipit pro fingere et simulare; vertit enim: Ne abscondas animum tuum (verbis fictis et simulatis) in congregatione principum, et ne varies verba orationis tuæ; Vatablus: In cætu senum ne sis verbosus, nec in precatione tua dictum iteres. Hoc est quod sancit Christus Matth. vi, 7: «Orantes autem nolite multum loqui, sicut Ethnici; putant enim quod in multiloquio suo exaudiantur,» puta propter multiloquium, Græce βαττολογίαν; battologia autem est nugacitas, ac futilis verborum profusio et repetitio. Ethnici enim putabant se hac quasi rhetorica sua deos excitare, mulcere et flectere. Contra eos docet Christus orationis essentiam, efficaciam et vim sitam esse, non in verbis oris, sed in colloquio mentis cum Deo, cujus causa et quasi anima sit desiderium, et pius animi affectus; quem tamen non negat verbis posse exprimi et foveri, tum ut et ore æque ac lingua Deum exterius laudemus; tum ut voce mentis affectus acuatur, excitetur et continuetur. Igitur cum ait Ecclesiasticus: «Ne iteres verbum in oratione,» intellige, ex infidelitate, quasi necessarium sit verba repetere, ut ea Deus possit audire; vel ne temere et sine fructu iteres. Nam alioqui Ecclesia Versus et Antiphonas iterat, primo ex abundantia devotionis, ac ad excitandum spiritum et orationem, secundo, ad recreandos animos orantium; tertio, ad meliorem concentum; quarto, quia mystice hæc Responsoria significant opera bona sæpius esse iteranda. Ita Amalarius in Antiphonario, cap. IV, Turrecremata tractat. 66 ad Regulam S. Benedicti, et Suarez lib. IV De Oratione vocali, cap. II.
Rursum noster Emmanuel Sa sic exponit: «Ne iteres verbum in oratione tua,» q. d. Dum oras, esto attentus, ne ob distractionem verba iteres; hoc enim indecens est et irreverens coram Deo. Hoc notent scrupulosi, qui ob metum distractionis identidem verba orationis repetunt, qua in re errant: tum quia hic metus in scrupulosis est inanis et vitiosus; tum quia repetitio hæc irreverens est; tum quia hac ratione metus suos et scrupulos alunt et augent; tum quia pronuntiando verba satisfecerunt obligationi orationis, et esto in ea distracti fuissent, distractio hæc in eis sæpe involuntaria est, ideoque peccati expers; sin voluntaria aliquo modo fuisset, ideoque peccatum aliquod, illud non iteratione verborum, sed contritione delendum est. Huc pertinet expositio Hugonis et Dionysii: Sensus, inquiunt, est, q. d. Oratio tua tam devota et attenta sit, ut non habeas scrupulum vel dubium, an rite vel attente verba protuleris, ideoque velis ea iterare; sed conscius tuæ devotionis et attentionis, audacter ad ulteriora progrediare.
Mystice S. Gregorius, parte III Pastor., Admonit. 31, hæc refert ad eos qui in peccata, quæ planxerunt, relabuntur: «Sus, inquit, in volutabro luti cum lavatur, sordidior redditur. Et qui admissum plangit, nec tamen deserit, etc., ante Dei oculos sordidas ipsas etiam lacrymas facit. Hinc scriptum est: Ne iteres verbum in oratione tua; quo dicto nequaquam nos prohibet sæpe veniam petere, sed culpas iterare. Ac si aperte dicat: Cum male gesta defleveris, nequaquam rursus facias quod in precibus iterum plangas.» Sic et S. Chrysostomus tom. I, hom. in illud Psal. LXXXIV, Non in æternum irascaris: «Quid est, inquit, ne repetas sermonem in oratione? Quis enim non repetat? An forte illud intelligendum est de eo quod dicis Deo: Peccavi? Non repetas factum; quia cum repetis, id est, ad peccatum redieris, orationem repetis. Ergo eligendum est a sapientibus peccatum agnoscere, et dolere semper. Præterita vetusta male commissa, male cogitata, pessime delectata, inordinate dicta debent quotidie in mente manere, et semper homo
Huic sensui favet Syrus: Ne varies verba orationis tuæ.
16. NON ODERIS LABORIOSA OPERA ET RUSTICATIONEM CREATAM AB ALTISSIMO.
Græce: Non oderis laboriosam operationem et agriculturam creatam ab Altissimo. In Syro hæc sententia deest. Vatablus: Laboriosum opus ne prosequaris odio, nec agriculturam ab Altissimo institutam. Copula et est exegetica et emphatica, q. d. Ne oderis laboriosum opus, quale imprimis est agricultura. Sic Christus ait Marc. cap. xvi, vers. 7: «Dicite discipulis, et (id est, præsertim) Petro,» quasi omnium capiti et principi. Commendat amorem laboris et agriculturæ quinque de causis. Prima, quia labor excludit otium, quod est fons et origo malorum omnium: quantum ergo malorum ab ignavia feres, tantum bonorum a labore, imo amplius capies. Idcirco natura dedit homini geminas manus, ut iis assidue laboret.
Secunda, quia «homo nascitur ad laborem, et avis ad volatum,» ait Job cap. v, vers. 7. Hinc Rabbinus quidam eruditus dixit: «Ama opus, et odio habeto doctoratum,» q. d. De re et opere, non de inani nomine et titulo sis sollicitus. Causa est quam dat Salomon Proverb. xiv, 23: «In omni opere erit abundantia; ubi autem verba sunt plurima, ibi frequenter egestas,» q. d. Rerum copia paritur laborando, non otiando et garriendo. Hebræus: In omni labore erit augmentum, verbum labiorum vero ad defectum; Septuaginta: In omni sollicito erit abundantia, dulcis autem et carens dolore in egestate erit; Chaldæus: In omni quod sollicitum te facit, erit tibi commodum, et labia superflua in egestate erunt.
Maximus, serm. 32, celebrat Democritum qui, rogatus qua re laboriosi differrent a desidiosis, respondit: «Illa qua impii a piis, spe scilicet bona.» Sperant quippe, qui corpus laboribus exercent, pinguia laborum præmia; desides autem semper præsentem intuentur paupertatem. Quocirca Severus Imperator tribuno symbolum dedit, Laboremus; Pertinax Imperator, Militemus, ait Spartianus. Idem sibi dicat fidelis; nam, ut ait Job cap. vii, 1: «Militia est vita hominis super terram, et sicut dies mercenarii, dies ejus.» Memorabile est, quod in historia Romana legimus, Scipionem Nasicam ambientem ædilitatem, ab ea repulsum eo quod competitoris sui manum agricultura duratam contrectans, ironice rogasset, an manibus
Tertia, quia labor vegetat et roborat corpus, æque ac animum. Hebræorum est gnome: «In quo quisque laborat, ex eo fructum feret,» nimirum homines industrii semper fructum colligunt sui laboris; nam, ut umbra corpus, sic utilitas laborem animi aut corporis comitatur.
Ergo, si commodum quæris et robur, ne fuge laborem; si e nuce nucleum edere vis, frange nucem. Quocirca Aristoteles, lib. 1 Œconom., agriculturam ait omnium artium esse optimam, eo quod sit secundum naturam, nec bellando aut mercando, uti milites et mercatores, sed laborando a terra, quæ omnium est mater, victum quærat. Et Virgilius lib. II Georgic.:
O fortunatos nimium, sua si bona norint,
Agricolas, quibus ipsa procul discordibus armis
Fundit humo facilem victum justissima tellus.
Et inferius:
At secura quies, et nescia fallere vita,
Dives opum variarum, etc., extrema per illos
Justitia excedens terris vestigia fecit.
Est enim agricultura «ars omnium innocentissima,» ait S. Augustinus. Plura vide apud Catonem et Columellam præfat. De Re rustica; Plinium lib. XVIII, cap. v; Xenophontem in Œcon., Varronem lib. I, cap. II; Stobæum serm. 54, et alios.
Quarta, quia labor vitia excludit, et virtutes inserit, puta innocentiam, patientiam, fortitudinem, uti patet in agricolis. Rursum labor parit heroica opera. Ita S. Dominicus Loricatus rogatus, quomodo ad tantum vitæ rigorem (præter enim vigilias et jejunia assidua, quotidie flagellis se cædebat per integrum psalterium) pervenisset, respondit: «Labor laborem adescat, vigiliæ vigilias pariunt.» Nam, ut aiunt Arabes: «Gusta, cibaberis,» id est, gusta laborem, et ipse vocabit te ad appetitum sui; «accede ad pinguem, et pinguesces.» Vulgo dicitur: «Fatum adjuvat conatum, et Tonans conantem. Merces præcepti, præceptum,» id est, qui laborat, ut unum præceptum observet, ei Deus quasi præmii loco concedit, ut et alia observare possit. Ita Pythagoras apud Stobæum, serm. 27, hortabatur suos, «ut optimum vivendi genus sibi deligerent; quamvis enim laboriosissimum esset, consuetudine tamen jucundum fore.»
Quinta, quia agricultura a Deo instituta est, et homini demandata in statu innocentiæ, Genes. II, 15: «Tulit ergo Dominus Deus hominem, ut posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum.» Rursum mox a peccato hanc pœnitentiam Deus homini injunxit: «In laboribus comedes ex ea (terra) cunctis diebus vitæ tuæ, in sudore vultus tui vesceris pane tuo,» Genes. iii.
17. NON TE REPUTES (προσλογίζου, id est, computes, associes, adjungas, vel computari et annumerari permittas) IN MULTITUDINE INDISCIPLINATORUM.
Græce ἁμαρτωλῶν, id est peccatorum, qui Deum non timent, nec ejus vindictam prævident et verentur. At vero tu qui fidelis es et sapis,
18. MEMENTO IRÆ (vindictæ Dei in peccatores), QUONIAM NON TARDABIT.
Vatablus: Non te adjungus multitudini scelerosorum; sed vindictam moram non esse facturam memineris. Syrus priorem partem aliter vertit; sic enim habet: Ne ames animam tuam (te ipsum) præ homine, qui est tecum; recordare quoniam furor non transit. Hoc accipe cum grano salis, nimirum, q. d. Ne ita ames te, ut proximum præ te despicias, spolies, opprimas; alioqui enim ordo charitatis poscit, ut magis nos quam alios diligamus. Unde sequitur:
19. HUMILIA VALDE SPIRITUM TUUM, QUONIAM VINDICTA CARNIS IMPII, IGNIS ET VERMIS.
Explicat iram Dei, quam vers. præcedent. dixit non tardaturam, per ignem et vernem, ut ejus consideratione et metu humiliemus nos, et fugiamus superbiam, cui hic ignis et vermis a Deo parati sunt. Unde Græca hæc trajiciunt, sicque ordinant: Humilia valde animam tuam. Memento, quoniam ira non tardabit, quoniam vindicta impii, ignis et vermis. S. Ephrem, tract. De Timore Dei, sic legit: «Ne superbias, neque dilateris; sed te ipsum humilia: ultio quippe impiorum ignis et vermis.» Sed paraphrastice, ut videtur, quædam explicationis causa addit et interserit. Syrus rursum alio abit: Multum multum humilia spiritum tuum, quoniam finis omnium hominum in altum fit, q. d. Quia finis hominum est altus, puta, gloria cœlestis, ad quam ducit humilitas, utpote quæ sola exaltat. Præclare S. Bernardus De Interiori domo, cap. xxviii: «Qui sibi displicet, ait, Deo placet; et qui sibi vilis est, Deo charus est. Arabicus: Humilia animam tuam valde valde, quoniam ultimum esse hominum in pulverem et corruptionem.
Nota τὸ valde, q. d. Humilia et deprime te sub Deo et Angelis, sub hominibus, sub omnibus creaturis usque in infernum, sicut P. Franciscus Borgia ponebat se ad pedes Judæ proditoris, imo sub Lucifero et dæmonibus; quia pluries, gravius et diutius peccasti illis: unicum enim peccatum mortale est summum malum, quod in orbe esse aut fingi potest; ipsum ergo est summa vilitas evertenda in gehennam, ut ibi puniatur igne et verme, præsertim peccatum superbiæ. Humilia te ergo, et te vermem agnosce, ac dic cum Christo: «Vermis sum ego, et non homo,» ut vermes gehennæ evadas. Unde S. Bernardus in Formula vitæ honestæ: «Ista tria, inquit, habe semper in mente: Quid fuisti, quid es, et quid eris? Quid fuisti, quia sperma fœtidum. Quid es, quia vas stercorum. Quid eris, quia esca vermium. Similiter imagineris eorum pænas, qui sunt in inferno, et quod nunquam finiantur, et pro quam modica delectatione tanta mala patiuntur.»
Mystice, rusticatio nostra est cultura animæ, tum propriæ, tum alienæ. Rus enim nostrum nobis a Deo ad excolendum commissum, est anima, juxta illud S. Pauli I Corinth. III, 9: «Dei agricultura estis.» Et vers. 6: «Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit.» Pro hoc rure omnes labores alacriter subeundi sunt, omnesque dolores tolerandi, uti eos subiit et toleravit S. Paulus cæterique Apostoli, ob spem messis amplæ et æternæ in gloria cælesti, juxta illud Psal. cxxv, 6: «Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua: venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos.» «Ergo, inquit S. Ambrosius, lib. VIII in Lucam, cap. xvi, ita exerceamus et colamus agrum nostrum in istius culturæ munere constituti, ut in illa superiore Jerusalem, ubi legis vera custodia celebratur, habeamus similaginem de manipulis nostris, quos beati qui potuerint congregare, ut venientes veniant in exsultatione tollentes manipulos suos.»
S. Vincentius Ferrerius sui ævi apostolus, tract. De Vita spiritali, simpliciter, sed pie et nervose ita scribit et præscribit. «Qui vult fugere laqueos et tentationes diaboli, sentiat de seipso sicut de uno corpore mortuo, pleno vermibus et male olenti, et sicut de uno cadavere, quod dedignatur videre et intueri, imo super quod claudit nares propter ejus pessimum odorem et fætorem, et a quo avertit faciem, ut non videat talem et talem abominationem. Sic oportet, charissime,
Porro expendas τὸ valde valde, q. d. Non satis est aliqua humilitas, sed requiritur valde magna; nemo enim satis se humiliat, nisi qui «usque ad mortem, mortem autem crucis» se humiliat cum Christo. Vide S. Ephrem, tract. De Timore Dei, qui super hæc multa habet. Vide etiam S. Basilium, lib. De Vera Integritate Virginitatis, qui super hæc tam eleganter scribit, ut a Photio vocaretur «Apicula Attica,» id est, apis Attica, quia sicut ex floribus apis, sic ex omnibus auctoribus suavem doctrinam sugit et composuit.
S. Vincentius Ferrerius sui ævi apostolus, tract. De Vita spiritali, simpliciter, sed pie et nervose ita scribit et præscribit. «Qui vult fugere laqueos et tentationes diaboli, sentiat de seipso sicut de uno corpore mortuo, pleno vermibus et male olenti, et sicut de uno cadavere, quod dedignatur videre et intueri, imo super quod claudit nares propter ejus pessimum odorem et fætorem, et a quo avertit faciem, ut non videat talem et talem abominationem. Sic oportet, charissime,
Secundo, to valde, ait Dionysius, significat multas nos habere ad humiliandum rationes et stimulos: prima est consideratio peccatorum commissorum; secunda, fragilitas propria; tertia, naturæ imperfectio: homo enim in serie creaturarum rationalium est infimus, nec eo inferior creari potest, uti nonnulli censent; quarta, sordes et putredines corporis; quinta, comparatio cum Sanctis et Beatis; sexta, quia nihil habet ex se, nec suum: septima, consideratio judicii divini; octava, consideratio divinæ majestatis; nona, vindicta superbiæ quam Siracides hic assignat ignem et vermem, idque apposite. Nam, ut ait Plinius lib. XI, cap. XXXII: «Vermes in ligno nascuntur, ubicumque humor est nimius, et lignum corrodunt.» Addit, cap. XXXVII, «nulli vermium generi oculos esse.»
Ita superbus oculos non habet, quibus se suamque miseriam cognoscat; sed instar Tiresiæ cæcus, putat se esse quod non est, quia nimio philautiæ humore, et quasi hydrope oppletus est; sed hæc superbia eum corrodet et perdet.
Tertio, to valde significat varios esse gradus et actus humilitatis, per quos sensum humilem descendere oportet, ut in humilitate crescat. Gradus hos assignat S. Benedictus in Regula: Primus, inquit, timor Domini; secundus, resignatio; tertius, obedientia; quartus, obedientia etiam in arduis; quintus, mala et alia quævis aperire Superiori; sextus, ad omnia se indignum æstimare; septimus, omnibus se inferiorem ex animo existimare; octavus, communia servare, non esse singularem; nonus, tacere, donec rogetur; decimus, non esse ad risum promptum; undecimus, pauca et rationabilia modeste loqui; duodecimus, corde et corpore præ se ferre humilitatem.
Porro actus humilitatis hoc ordine accipe. Actus primus, vilipensio sui; secundus, putare se ineptum ad omnia; tertius, nolle æstimari; quartus, vilem velle se haberi; quintus, dolere magni fieri; sextus, aliis se conferendo inferiorem reputare; septimus, resignare se totum; octavus, subjicere se hominibus omnibus propter Deum; nonus, amplecti quod humilius est. Accipe aliam eorum seriem: primo, nihil dicere unde laudem consequatur; secundo, non gaudere, cum laudatur; tertio, non facere quidquam ob respectum humanum; quarto, non se excusare; quinto, vanas cogitationes procul pellere; sexto, omnes sibi ducere superiores; septimo, bene accipere humilitatis occasiones.
Porro Cassianus signa humilitatis assignat: primo, mortificatum esse; secundo, aperire omnia Superiori; tertio, omnia ex ejus arbitrio facere; quarto, obedientia in omnibus et mansuetudo; quinto, non inferre malum, et illatum pati;
QUONIAM VINDICTA CARNIS IMPII, IGNIS ET VERMIS.
Tigurina: Quoniam ignis et vermis supplicia sunt carnis impii, q. d. Quia impii superbe et delicate carnem suam vestiunt, enutriunt, exaltant, hinc punietur illa igne et verme. Humilitati jungit carnem, et carnis pænas, ignem et vermem, minatur, q. d. Nisi te humilies, sed superbire velis, justo Dei judicio incides in libidinem et vitia carnis: humiliato enim spiritu humiliatur et caro; superbiente vero spiritu, superbit lascivitque et caro; ac proinde Cassianus, S. Gregorius et alii optimum remedium castitatis assignant humilitatem. Siracidi succinit R. Levitat in Pirke Avoth, cap. IV: «Curvo admodum, inquit, et demisso spiritu ambules: exspectatio enim omnis hominis, vermes.»
Jam triplex est hic sententia: primo, quidam sicut vermem, ita et ignem non proprium, sed metaphoricum accipiunt; secundo, alii accipiunt ignem proprium, sed vermem metaphoricum, puta remorsum conscientiæ; tertio, alii aptissime, tam vermem quam ignem proprium et realem intelligunt.
Quæritur ergo primo, an ignis inferni, quo cruciantur dæmones et damnati, sit verus et corporeus, an vero figuratus et spiritalis? Figuratum et spiritalem esse censet Origenes homilia 13 in Exodum, ubi ait, ignem gehennæ ab igne nostro natura ipsa differre; urendi tamen vi præditum esse. Et lib. XXI Periarchon, cap. XI, ignem hunc a sceleribus ipsis in animis impiorum excitari asserit, perinde ac febris ab humorum copia et pugna in corporibus humanis excitatur. Et homilia 9 De Diversis in Matthæum locis (licet nonnulli negent eam esse Origenis), docet ignem hunc æque ac vermem esse metaphoricum. Accedit S. Hieronymus in cap. LXVI Isaiæ: «Ignis, inquit, qui non exstinguitur, a plerisque conscientia accipitur peccatorum, quæ torquet in suppliciis constitutos.» Quod avide arripit sequiturque Calvinus, dum ait damnatos in inferno non alio igne aut pæna torqueri, quam quod apprehendant Deum sibi ob scelera esse iratum et offensum: hæc enim apprehensio, inquit, cruciat eos instar ignis. Verum aliud est ignis et combustio, aliud apprehensio et imaginatio.
Diserte vero S. Ambrosius, lib. VII in Lucam, cap. XIV: «Ergo, inquit, nec corporalis stridor aliquis dentium, neque ignis aliquis perpetuus flammarum corporalium, neque vermis est corporalis; sed hæc ideo, quia sicut ex multa cruditate et febres nascuntur et vermes: ita si quis non decoquat peccata sua, velut quadam interposita sobrietate abstinentiæ, sed miscendo peccata peccatis, tanquam cruditatem quamdam contrahat veterum et recentium delictorum, igne aduretur proprio, et suis vermibus consumetur.»
Paucis autem interjectis: «Ignis est, ait, quem generat mæstitia delictorum: vermis est, eo quod irrationabilia animæ peccata mentem rei sensumque compungunt, et quædam exedunt viscera conscientiæ.» Nec magnopere ab hac sententia abhorrere videtur S. Augustinus, lib. XXI De Civit. cap. X. Cum enim de historia divitis Epulonis ageret: «Convenienter, inquit, responderi posset, talem fuisse illam flammam, quales oculi quos levavit, et quibus Lazarum vidit; qualis lingua, cui humorem exiguum desideravit infundi; qualis digitus Lazari, de quo id sibi fieri postulavit: ubi tamen erant sine corporibus animæ. Sic ergo incorporalis et illa flamma, quæ exarsit, et illa guttula, quam poposcit, qualia etiam sunt visa dormientium, sive in exstasi cernentium res incorporales, habentes tamen similitudinem corporum.» Gregorius autem, lib. XV Moralium cap. XIX, alias XVII: «At contra, inquit, gehennæ ignis, cum sit incorporeus, et in se missos reprobos corporaliter exurat, nec studio humano succenditur, nec lignis nutritur, sed creatus semel durat inexstinguibilis, et succensione non indiget, et ardore non caret.» Denique Damascenus, lib. IV De Fide, cap. ultim.: «Tradentur, ait, peccatores in ignem æternum, non materialem, qualis est apud nos, sed qualem novit Deus.» Denique Nyssenus, lib. De Anima et Resurrectione, ignem hunc accipit mysticum et metaphoricum, ut non sit aliud quam dolor amissæ beatitudinis: «Privatio, inquit, eorum quæ bona videntur, flamma animam perurens existit, guttam aliquam ex pelago bonorum, quibus Sancti affluunt et abundant, et consolationem desiderans, et non adipiscens.»
Afferri possunt et rationes: prima, quia hic agit in dæmones incorporeos: ergo incorporeus et ipse sit oportet; nec enim corpus potest in spiritum; secunda, quia Græci in concilio Florentino censuerunt in Purgatorio non esse ignem verum, quo purgentur animæ; tamen eos reprehenderunt Latini. Ergo idem dicendum est de igne inferni; passim enim Theologi censent eumdem esse ignem Purgatorii et inferni.
Verum dico, certum est in inferno verum et corporeum esse ignem, quo cruciantur tam dæ-
Secundo, quia damnatos in inferno igne cruciari, communis est Ecclesiæ et fidelium sensus, qui ignem gehennæ a Scriptura inculcatum verum et proprium intelligunt, non metaphoricum.
Tertio, quia idem est sensus Patrum Græcorum et Latinorum. S. Cyprianus De Laude martyrii: «Gehenna, inquit, magno plangentium murmure et gemitu, cruciantibus flammis per horrendam spissæ caliginis noctem, sæva semper incendia camini fumantis exspirat.» Clemens Alexandrinus, lib. V Stromat., ait impios puniri ἐκπυρώσει, id est, exustione et inflammatione. Idem asserit S. Justinus, lib. Adhortat. ad Gentes. Nazianzenus vero, orat. in S. Lavacr., ignem gehennæ confert cum igne Sodomæ. S. Chrysostomus, homil. 44 et 55 in Matth., et homil. de præmiis Sanctor.: «In ignis, ait, fluvium atque pelagus intrudentur, pelagus impertransibile, atque magnitudine acerbissimum; in quo ignei fluctus montium instar eriguntur.» Idem, homil. 13 in epist. ad Roman., et homil. 4 in epistol. ad Ephes.: «Expendito vitæ alterius mala quæ sint futura, regni cœlorum privationem, a gehenna inustum dolorem, vincula perpetua, exteriores tenebras, vermem venenatum, dentium fremitum, pressuram et angustam, igneum fluvium, fornaces nunquam restinguendas.» S. Basilius in Psal. XXVIII, «ignem illum ait vim urendi retinere, luce tamen destitui.» Idem docet S. Hieronymus in cap. X S. Matthæi; Isidorus, libro de Summo bono, cap. XXI, ac diserte S. Augustinus, lib. XXI De Civitate Dei cap. X, De Fide et Operibus, cap. XV, et sæpe alibi. Ac S. Gregorius, lib. IV Dialog. cap. XLIX,
Quarto, idem uno ore docent Doctores Scholastici in IV, dist. XLIV et XLIX, et I part., Quæst. LXIV, art. 3 et 4.
Denique nisi ignis hic statuatur corporeus, difficillimum est concipere et explicare quid ignis gehennæ nomine intelligendum sit, et quis sit ignis ille spiritalis et metaphoricus.
Ad argumenta contrariæ sententiæ respondeo. Origenes licet excusari possit eo modo, quo cæteri, tamen de eo non multum laboro, tum quia plures alios habuit errores, tum quia symbolicus esse solet S. Scripturæ interpres, ideoque, teste S. Hieronymo, male audivit, quasi qui sensum litteralem destrueret, ut suos conceptus symbolicos stabiliret. S. Hieronymus loquitur ex sententia Origenis et similium, non ex sua, ut patet verba citata intuenti. S. Ambrosius et S. Damascenus dicunt ignem inferni non esse materialem et corporeum, non absolute, sed respectu nostri ignis; quia, scilicet, nostro longe est subtilior, acrior, ardentior et penetrantior. Rursus, quia modus agendi ipsius non est corporeus, sed spiritalis et divinus. Agit enim ille ignis quasi instrumentum potentiæ divinæ in ipsos spiritus, puta, in dæmones et animas. Sic subinde Patres dicunt Angelos esse corporeos, non in se, sed si cum Deo, qui purissimus et celsissimus est spiritus, conferantur. Tantum enim distant a puritate Dei, quantum corpora a puritate Angelorum, et longe amplius. Denique dicitur ignis non esse materialis, quia non eget assidua nova materia, qua alatur, nec consumit corpora, quæ urit, uti facit noster, nec lucet, nec exstingui potest. Ita Damascenum interpretantur Clictovæus et S. Thomas in IV, dist. XXIV, Quæst. III, art. 2, ad 1.
In S. Gregorio, pro «gehennæ ignis, cum sit incorporeus,» corrigendum est, «cum sit corporeus;» sequitur enim, «et in se missos reprobos corporaliter exurat,» uti recte advertit Bellarminus libro II De Purgatorio, cap. XI: opponit enim ignem gehennæ igni nostro, in eo quod noster, cum corporeus sit, debeat assidue foveri novis fomentis appositis; ille vero, licet pariter corporeus sit, non debeat foveri, sed semel ab initio conditus duret inexstinguibilis. Nam, lib. IV Dialog. cap. XXIX, expresse docet ignem gehennæ esse corporeum. S. Augustinus loco allegato non loquitur de igne damnatorum in gehenna, sed tantum de historia Epulonis Lucæ cap. XVI, aitque illam, velut visionem parabolice enarrari, eo quod nominet digitum, linguam, guttam, etc., quibus carebat anima Epulonis et Lazari; ac consequenter ignem, qui ibidem nominatur, non fuisse realem, sed imaginarium, qualis in visione Prophetis exhibetur, eo quod lingua Epulonis dicatur hoc igne cruciari. Cum ergo
Ad primam rationem respondeo, ignem hunc agere in spiritus non naturaliter, sed supernaturaliter, quasi instrumentum omnipotentiæ Dei. «Cur enim, ait S. Augustinus lib. XXI, cap. X, non dicamus, quamvis miris, tamen veris modis, etiam spiritus incorporeos posse pæna corporalis ignis affligi, si spiritus hominum, etiam ipsi profecto incorporei, et nunc potuerunt includi corporalibus membris, tunc poterunt corporum suorum vinculis insolubiliter alligari?»
Ad secundam: Certius est ignem gehennæ esse verum ignem, quam ignem Purgatorii, ob rationes jam dictas. Rursum, certum est ignem Purgatorii esse verum ignem, uti censet Ecclesia Latina. Noluerunt tamen Latini cum Græcis in concilio Florentino hac de re contendere, quia idipsum non est de fide; sufficiebat Latinis, quod Græci confiterentur Purgatorium esse, in eoque animas puniri et purgari. Habebant enim alia majoris momenti ad fidem spectantia cum Græcis tractanda, iisque persuadenda. Quocirca sessione ultima definitur Purgatorium esse, nulla ignis mentione habita.
Moraliter, disce hic quam atrox sit pæna damnatorum, scilicet incendium, ac incendium internale et æternum, idque juste et merito. Si quæras cur Deus damnatos cruciat igne potius quam alio supplicio, respondeo primo, quia ignis optime respondet et congruit igni concupiscentiæ, quo arserunt, et cui indulserunt in hac vita peccatores, idque significat to vindicta carnis; in carne enim residet stimulus concupiscentiæ. Unde S. Paulus Galat. cap. V, vers. 17, 19, et alibi, vitia et opera carnis vocat vitia et opera concupiscentiæ. Memorabilis ac horribilis est S. Remigii, Rhemensis Episcopi, de carnis et libidinis vitio sententia: «Demptis parvulis, inquit, ex adultis propter carnis vitium pauci salvantur.» Si ergo totus pene mundus hoc avernali igne ardet, quid mirum, si et igne crucietur in gehenna?
Secundo, quia ignis acerrimus est, et maximam habet agendi et affligendi vim in corpora, et per corpora in animas ea informantes. Rursum, magna est analogia et vicinitas animæ cum igne; inter elementa enim et corpora maxime spiritalis est ignis, unde ad animam proxime accedit: hinc et Hebr. אִישׁ isch, id est vir animatus, dicitur quasi אֵשׁ esch, id est ignis, ait Eusebius lib. XI De Præpar. cap. II.
Tertio, apposite superbia spirituum, puta dæmonum et animarum, punitur corpore, scilicet igne, ut qui supra Deum se extollere voluerunt, corporeo igni quasi tortori subjiciantur. Hoc est quod ait hic Siracides: «Humilia valde spiritum tuum, quia vindicta carnis impii, ignis et vermis.» Hanc spirituum superborum humiliationem repræsentat ipse ignis; nam, cum natura sua postulet esse in alto summoque orbis loco, ad puniendum dæmonum hominumque superbiam, deprimitur in imum inferni centrum; et sicut ipse violenter ibi detinetur, ita et spiritus quos punit.
Quarto, ignis gehennæ cum sit incorruptibilis, aptum est symbolum et instrumentum punitionis damnatorum, utpote quæ æterna est et in æternum durabit. Rursum ignis hic symbolum est cœli empyrei, ex quo corruerunt dæmones; empyreum enim a πύρ, id est igne, dicitur, quasi igneum, quia splendidum ut ignis; sed sine calore et ardore, qui est in igne inferni: quocirca in empyreo intercisam esse flammam ignis, ait S. Basilius in Psal. XXVIII. Ignis ergo refricat dæmonibus cœlum empyreum, ex quo exciderunt, itaque eos torquet, dum empyreum in ignem inferni sibi commutatum vident.
Quinto, ignis omnium optime exprimit ardorem furoris divini in damnatos. Porro sicut naturaliter sentimus in anima dolorem, dum corpus igne cruciatur; hic enim cruciatus a corpore transit in animam illi cohærentem, eamque informantem: ita supernaturaliter Deus vi divina per ignem efficit in anima separata talem dolorem et cruciatum, qualis naturaliter in anima corpori conjuncta ob sympathiam mutuam existit.
Denique ignem gehennæ esse sulphureum liquet Psal. X: «Pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur,» etc. Isaiæ XXX: «Flatus Domini sicut torrens sulphuris succendens eam.» Idem docet S. Joannes Apocal. cap. XIV, 20 et 21. Idem confirmatur ex eo quod Sodoma et finitimæ civitates igne sulphureo sint subversæ, Genes. cap. XIX, de quibus ait S. Judas, quod «ignis æterni pænam sustinentes, factæ sunt exemplum» orbi, manifeste indicans, ignem sulphureum esse æternum; loquitur enim de pæna quæ toti mundo fuit conspicua, quæ æterna non fuit; sed ignis sulphureus, cujus pænam ipsi sustinebant, æternus est, quamvis non idem nu-
Sicut ergo peccatum mortale, v. gr. libido, ebrietas, superbia est summum malorum in ratione culpæ et offensæ Dei: ita ignis gehennæ summum est malorum in ratione pænæ et vindictæ. Idque primo, quia ignis hic est sulphureus et internalis. Secundo, quia idem est ardentissimus, acerrimus et efficacissimus. Tertio, quia non tantum corpora, sed et animas immediate urit: in hac enim vita vis ignis in animam refringitur per corpus, ut non nisi refracta et quasi dimidiata ad animam perveniat: in gehenna vero ignis intime uret ipsas animas et dæmones in seipsis; anima autem sensibilior est corpore; imo tota vis sentiendi oritur et residet in anima. Quarto, quia ignis non solum ardore, sed et sua caligine ac fumo et fætore sulphureo cruciabit damnatos. Quinto, quia ignis hic est æternus, ut exstingui, imo minui non possit. «Hæc recordare, ait S. Augustinus serm. 181 De Tempore, cap. XVIII, et ignem illum gehennæ, his quæ te nunc exagitant, flammis libidinis et cupiditatis oppone. Ignis hic, qui in præsenti est vita, absumit cuncta, quæ recipit; ille vero, quos susceperit, semper cruciat, et pænæ suæ semper integros servat. Propterea enim et inextinguibilis dicitur, non solum quia ipse non exstinguitur, sed quia nec eos quos susceperit, exstinguit aut perimet. Hujus autem pænæ et ignis illius potentiam nulla vox exponere, nullus poterit sermo explicare, etc. Ubi fumus tormentorum eorum ascendet in sæcula sæculorum,» Apocal. XIV, 11.
Heu miseri stolidique mortales, qui modica carnis voluptate infatuati, quasi ebrii et amentes, Dei cœlique immemores, æternitatis obliti, velut per jocum vos mergitis in omnium ærumnarum barathrum, in immensum æternitatis oceanum, in æternantia gehennæ incendia! Quid est, o Deus immortalis, æternitas ignium, æternum in flam-
Quæritur secundo, an in gehenna sint veri vermes, an metaphorici duntaxat? Multi censent tantum esse metaphoricos, puta remorsus et angores conscientiæ oblatrantis, jugiterque damnato objectantis: Cur fornicatus es? cur te inebriasti? cur non prævidisti hæc tormenta? cur tam vili esca prodegisti Deum, cœlum, felicitatem? cur tam brevi et exili voluptate accersivisti tibi hæc æterna gehennæ incendia? quam facile ea vitasses, si hæc sæpius cogitasses? Nunc tuam stultitiam, tuam vesaniam lues, et planges æterna, sed sera et inutili pænitentia. Actum est, perii, damnatus sum, æternum ardebo. O me infelicem! o me vesanum! o me creaturarum omnium miserrimum et desperatissimum! Ita vermem hunc pro dolore et mærore, qui quasi vermis oritur ex putredine peccati, accipiunt S. Ambrosius, lib. VII in Lucam, cap. XIV, cujus verba paulo ante recitavi; S. Hieronymus in cap. LXVI Isaiæ; S. Thomas in IV, dist. L, Quæst. II, art. 3, ad 1 et 2, ibique Dominicus Soto, et alii multi, ac noster Lessius lib. XIII, De Attributis divin., cap. XXIV, num. 159.
Verum S. Augustinus, lib. XXI De Civit. cap. IX et X; S. Basilius in Psalm. XXXIII; Prosper, lib. III De Vita contempl. cap. XII; S. Anselmus in Elucidario; S. Chrysostomus, Theophylactus, Cyrillus, Hugo Victorinus et alii, quos citavi Isaiæ LXVI, 23, censent hunc vermem esse proprium,
Dices primo: To carnis non est in Græco. Respondeo, to carnis est in Latinis omnibus. Olim etiam fuisse in Græco colligitur ex eo quod S. Augustinus illud legat; qui tamen S. Hieronymi versione, quæ vulgata est, utpote necdum recepta, uti non solet, sed alia vetustiore.
Dices secundo: Non dicitur vermis carnis, sed «vindicta carnis ignis et vermis,» ut sensus sit, q. d. Vindicta operum carnalium, vel vindicta carnis, id est concupiscentiæ, tum corporis, tum animi, cui indulserunt impii, erit ignis et vermis arrodens animam, et consequenter male etiam afficiens carnem. Aut «vindicta carnis,» id est, animæ olim carni junctæ et deditæ erit vermis et ignis. Ita S. Thomas loco citato. Verum hæc non satisfaciunt; dicitur enim «vermis vindicta carnis,» quia carnem ob peccata in ea commissa vindicabit et puniet, æque ac ignis eamdem carnem puniet et uret, non per animam, sed per se et immediate. Alioqui enim omisisset to carnis, et nude dixisset: «Vindicta impii ignis et vermis;» præsertim quia proprie non agit de libidine, quæ est in carne; sed de superbia, quæ est in mente. Ait enim: «Humilia valde spiritum tuum, quia vindicta carnis impii, ignis et vermis.» Denique idipsum clare explicatur Judith cap. XVI, 21; ubi dicitur: «Dabit ignem et vermem in carnes eorum, ut urantur et sentiant usque in sempiternum.» Pluribus idipsum confirmavi Isaiæ cap. LXVI, 23.
Tropologice, vermis hic est remorsus conscientiæ jam dictus, de quo S. Bernardus lib. V De Consideratione: «Hic est vermis, qui non moritur memoria præteritorum. Non cessat rodere conscientiam, eaque pastus esca utique inconsumptibili, perpetuat vitam. Horreo vermem mordacem, et mortem vivacem. Horreo incidere in manus mortis viventis, et vitæ morientis. Hæc secunda mors, quæ nunquam peroccidit, sed semper occidit.»
Pathetice S. Ephrem, tract. De Abrenuntiatione et variis inferni pænis, sub finem tomi I, hunc vermem, puta luctum et lamenta damnatorum, repræsentat, ubi inter cætera ait: «Tunc amarissime illacrymantes ejulantesque dicent: O quo pacto in negligentia atque torpore tempus nostrum transegimus? O quomodo illusi sumus? O quomodo divinam Scripturam audientes irridentesque nos ipsos irrisimus? ibi Deus loquebatur nobis per Scripturas, et non attendebamus; hic nos jam clamamus, et ipse suam a nobis faciem avertit. Quid nobis proderunt fines mundi? Ubinam qui nos genuit pater? Ubi quæ nos peperit mater? Ubi filii? Ubi amici? Ubi divitiæ? Ubi substantiæ atque possessiones? Ubi turbæ? Ubi convivia? Ubi varii et intempestivi cursus? Ubi
20. NOLI PRÆVARICARI IN AMICUM PECUNIAM DIFFERENTEM.
Transit congruo ordine a cura sui ad curam amici, qui est alter ego. Jam primo, Lyranus sic exponit, q. d. Noli rumpere pristinam amicitiæ tesseram cum amico, si is differat tibi reddere pecuniam commodatam. Nam amicitia multo pretiosior est quam pecunia, uti docet Aristoteles lib. VIII Ethic. Majus vero bonum non est contemnendum pro minori, sed magis e converso. Sic et Rabanus, Palacius et alii passim. Verum hic sensus esto congruat Latinæ versioni, non congruit tamen Græcæ. Græcum enim διαφόρου, quod Noster vertit differentem, non significat tardantem, morantem, prorogantem solutionem pecuniæ debitæ, sed longe aliud.
Secundo, Jansenius ex manuscriptis legit: Noli prævaricari in amicum pecunia differenti, id est, ob pecuniam differentem, hoc est, ob pecuniam excellentem, aut variam et multam: Græcum enim διαφόρου significat rem præstantem et excellentem. Verum hic sensus esto congruat Græco, non congruit tamen Latino: Latine enim differens non significat rem præstantem et excellentem, sed aliam et diversam. Adde, lectio ejus discrepat a lectione vulgata Bibliorum impressorum.
Tertio, alii, uti notatur in margine Glossæ ordinariæ, legunt: Noli prævaricari in amicum pecunia differentem, qui, scilicet, in re pecuniaria a te differt et dissidet, sive, quia non tantum habet, quantum tu, sed te est pauperior; sive quia pecuniam, quam ab eo quasi tibi debitam reposcis, vel gratuito donari aut commodari efflagitas, negat, vel solvere procrastinat. Verum omnes pene codices legunt, «pecuniam (non pecunia) differentem;» cui lectioni sensus jam assignatus non convenit.
Quarto ergo et genuine, to differentem hic idem est quod divertentem, alio avertentem et distrahentem. Hoc enim proprie est to differre, scilicet in diversas partes ferre, ait Donatus, auferre et alio transferre, item disturbare. Sic Plautus in Ruden. ait: «Nos cum scapha tempestas dex-
21. NOLI DISCEDERE A MULIERE SENSATA ET BONA, QUAM SORTITUS ES IN TIMORE DOMINI: GRATIA ENIM VERECUNDIÆ ILLIUS SUPER AURUM.
Ab amico transit ad uxorem quasi viro conjunctissimam, aitque: Sicut amicus non est deserendus, nec auro commutandus: sic nec uxor, in qua quatuor requirit conditiones: primo, ut sit sensata, id est, cordata et prudens; secundo, ut sit bona, id est, non vitiosa, nec cervicosa aut maligna, sed bonis et commodis moribus; tertio, ut sit verecunda, indeque erga maritum humilis, et erga exteros casta; quarto, ut habeat timorem Dei: to enim quam sortitus es in timore Dei, tam ad uxorem, quam ad virum pertinet, q. d. Quam timentem Deum ab eo obtinuisti, et ipse timens Deum, merito timoris Dei, juxta illud cap. XXVI, 3: «Mulier bona, pars bona, in parte bona timentium Deum dabitur viro pro factis bonis,» uti data est Tobiæ Sara, Isaaco Rebecca, Davidi Abigail.
Græca hoc loco concise habent: Ne discedas a muliere sapiente et bona; nam gratia ejus super aurum; Syrus: Ne commutes mulierem bonam et pulchram visu pro margaritis; Tigurina: Uxore sapiente bonaque cave ne excidas, si quam secundum religionem Domini nactus es; nam venustas ejus præstantior auro est; vel, ut alii, ejus enim gratia superat aurum. Olim licebat Judæis dare uxoribus libellum repudii; monet ergo hic Sapiens, ne eum dent uxoribus, si illas sapientes, bonas et castas nacti sunt. In lege nova sublatum est repudium: certis tamen casibus permissum est tori divortium; sed suadet hic Siracides, ut illud non facile fiat, imo, si uxor sit sensata et proba, illud facere non licet.
Ratio a priori est, quod mulier sensata sensate regat filios et familiam, itaque pace bonisque omnibus eam locupletet, ac marito sensata det consilia. Unde Deus dixit Abrahæ: «Omnia quæ dixerit tibi Sara, audi vocem ejus,» Genes. cap. XXI, 12. Talia dedit S. Cæcilia Valeriano, Clotildis Clo-
Ratio est, quia potest amicus hujus suæ translationis justas, easque varias afferre causas, ut quod alteri eam promiserit, aut quod alter sit magis indiguus, aut quod Deo et rebus piis eam dicare cogitet, etc. Sed esto nullam justam possit prætexere causam, nisi quod ita ei faciendum videatur, itaque libeat, non tamen idcirco rumpenda tibi est pristina cum eo amicitia, quia hæc omni pecunia est potior. Nam, ut ait Cicero De Amicitia: «Amicus est optima et pulcherrima supellex.» Huic sensui favet Syrus: Ne commutes amicum in (id est, pro) pecunia, et fratrem, qui est tibi (pro) auro Ophir. Et Græca, μὴ ἀλλάξῃς φίλον ἕνεκεν διαφόρου κατὰ μηδὲ ἕν, id est, ne commutes amicum ob differens secundum aliquid, puta quia aliquid a te differt et divertit, alioque avertit. Pro διαφόρου, Complut. Romana et alii legunt contrarie ἀδιαφόρου, id est indifferens. Unde aliqui vertunt: Ne commutes bonum amicum propter indifferens, id est, propter adiaphora, puta bona fortunæ, quæ media sunt inter virtutem et vitium, nec bona, nec mala, ideoque parvi facienda; quia sicut eis uti ad virtutem, sic iisdem abuti ad vitium possumus. Unde Tigurina vertit: Ne permutes unquam amicum re vulgari, nec fratrem sincerum cum Ophirio, q. d. Aurum et pecuniam ut vilia præ amicitia contemne: noli propter ea amicitiam solvere, quia si egeret amicus, dares ei tua: æstima te jam dedisse, vel dare. Hoc est quod audiemus cap. XXIX, 13: «Perde pecuniam propter fratrem et amicum.» Et Salomon Proverb. XII, 26: «Qui negligit damnum propter amicum, justus est.»
Neque Fratrem (tum natura, puta fratrem germanum; tum amicitia, puta amicum qui est instar fratris) charissimum auro spreveris. Puta propter aurum, quod ipse a te postulat, vel a te divertit, aut dare vel solvere differt. Græce et Sy-
22. NON LÆDAS SERVUM IN VERITATE OPERANTEM, NEQUE MERCENARIUM DANTEM ANIMAM SUAM.
Ab uxore descendit ad servum. Pro non lædas, Græce est μὴ κακώσῃς, id est, ne affligas, ne male tractes, ne malis verbis aut verberibus afficias «servum in veritate,» id est, vere, fideliter, et ex animo, non ficte et ad oculum pro te «operantem; neque mercenarium dantem animam suam,» id est, qui non parcit sibi et labori, sed omnes animæ suæ corporisque vires operi heri, a quo conductus est, impendit, ut videatur præ nisu, conatu et sudore subinde efflare animam. In servo ergo requirit fidelitatem, in mercenario diligentiam. Unde Syrus: Ne affligas servum, qui servit in veritate; neque mercenarium, qui laborare facit animam suam (id est, seipsum); Tigurina: Ne male tractes famulum operantem fideliter, nec mercenarium se tibi totum impendentem; Antonius in Melissa, serm. 29, legit: «Servum opus vere facientem ne male tractato.» Huc facit illud Senecæ lib. I De Clementia, cap. XVIII: «Servis imperare moderate, laus est; et in mancipio cogitandum est, non quantum illud impune pati possit, sed quantum permittat æqui bonique natura, quæ parcere etiam captivis et pretio partis jubet.» Causam dat S. Paulus Ephes. VI, 9: «Et vos, domini, inquit, eadem facite illis (servis) remittentes minas; scientes quia et illorum et vester Dominus est in cœlis, et personarum acceptio non est apud eum.» Vide ibi dicta. Rationem economicam dabat M. Crassus, qui liberaliter servos habebat, imo docebat: «Quia, inquit, servi animata sunt rei domesticæ instrumenta.» Idem sensit Aristoteles in Œconomicis.
23. SERVUS SENSATUS SIT TIBI DILECTUS QUASI ANIMA TUA: NON DEFRAUDES ILLUM LIBERTATE, NEQUE INOPEM DERELINQUAS ILLUM.
Græce: Servum συνετόν, id est prudentem, sensatum, diligat anima tua, ne defraudes illum libertate; Syrus: Servus tuus, supple, si tibi sit, dilige eum, ut animam tuam; et ne prohibeas ab eo libertatem, id est, ne deneges ei libertatem; Arabicus: Ne noceas servo fideliter agenti, neque mercenario laborare facienti, vexanti animam suam. Dilige servum sapientem secundum dilectionem tuam anima tua (hoc est, prout te ipse diligis), et ne prohibeas illum libertate; Antonius in Melissa, serm. 23: «Prudentem servum ex animo diligito.» Duo ergo servo prudenti ab hero præstanda docet Græcus, scilicet, primum, dilectionem ex animo; secundum, libertatem; addit tertium Latinus, ne dimittatur inops, juxta illud Deuter. XV, 13: «Quem libertate donaveris, nequaquam vacuum abire patieris; sed dabis viaticum.» Porro ait: «Non defraudes illum libertate,» quando, scilicet, vel pretio se redimere potest et vult, vel tempus servitutis a lege vel aliunde præscriptum expirat, uti Hebræis indultum erat sex annis tantum servire, septimo vero anno liberos egredi, Exodi XXI, 2. Rursum in jubilæo omnes servi debebant liberi dimitti, Levitic. cap. XXV, 41. Alias servum sensatum libertate donare consilii est, non præcepti; ejus enim prudentia et virtus meretur potius libere agere quam servire, potius aliis imperare quam parere. Secus est de servis malis et insensatis: his enim utilior est servitus quam libertas.
Porro multi olim servos ob fidelitatem et officia sibi in filios adoptabant, itaque simul eos libertate et hæreditate donabant, idque hic innuere et suadere Siracidem censent nonnulli. Ita Plato, Dialog. IV de Republ., ait adoptione tolli servitutem, et Plutarchus in Politicis suadet libertos adoptari, ut simili adoptionis spe servi heris ad nutum obsequi condiscant. Idcirco etiamnum Turcæ servos sibi obsequentes in filios adoptant; quin et Hispani nonnulli, si filius desit, servum officiosissimum in filium adoptant. Idem factitasse Hebræos insinuat Salomon Proverb. XVII, 2: «Servus sapiens, inquit, dominabitur filiis stultis, et inter fratres hæreditatem dividet;» sicque putant nonnulli Salomonem adoptasse sibi Jeroboam ob ejus fortitudinem, qui deinde insolentior factus regnum decem tribuum Roboamo eripuit, sibique arrogavit. «P. Catienus Philotimus, ait Plinius lib. VII, cap. XXXVI, patronum adeo dilexit, ut hæres omnibus bonis institutus, in ejus rogum se jaceret.» Sic et servi apud Gallos eadem pyra cum heris cremabantur, teste Cæsare lib. VI Belli Gall. Unde de iisdem agens Pomponius Mela lib. III, cap. II: «Erant, ait, qui in rogos suorum, velut una victuri, libenter se immitterent.»
Nota: Sapiens adeo hero commendat servos et ancillas, tum quia officium heri est, suæ domus et domesticorum peculiarem habere curam: hoc enim exigit justitia œconomica et ordo charitatis; tum quia hoc ipsum redundat in decus et commodum heri: servi enim si ab hero benigne bene-
tum est. Perfectio quoque divitias virtutum comparat, praesertim quia ejus animum a desiderio rerum terrenarum abducit, ut rebus ad usum vitae necessariis (quae paucissimae sunt) contentus, reliqua nec quaerat, nec concupiscat. Dives autem est qui nihil appetit, qui suis contentus jucunde vivit.
24. PECORA TIBI SUNT? ATTENDE ILLIS.
Graece ἐπισκέπτου αὐτά, id est inspice, intende, visita, cura illa; non credas ea per omnia servis: sed tu ipse ea quandoque visita, an debite a famulis tractentur et alantur. «Oculus enim Domini saginat equum; etsi sunt utilia, perseverent apud te.» Sin inutilia sunt, divende, abdica, vel in cibum usumque familiae occide et macta. Syrus: Jumentum est tibi? experire illud; et si verum (id est integrum et undequaque perfectum) est, posside illud. A cura servorum descendit ad curam pecorum, quae pariter hero serviunt; unde jumenta vocantur a juvando.
Porro tribus de causis eorum curam commendat: prima est, quia heri est curare non tantum se, sed et totam familiam, ad quam pertinent pecora. Rursum benignitas et beneficentia heri non tantum ad homines, sed et pecora extendatur oportet; sicut enim vitium saevitiae est nimio labore obruere jumenta, aut negare eis cibum debitum: sic pariter virtus clementiae est benignum esse in pecora, eisque de pabulo, adaquatione caeterisque commodis statis horis providere, juxta illud Proverb. XII, 10: «Novit (Septuaginta miseratur) justus jumentorum suorum animas; viscera autem impiorum crudelia.» In quae verba S. Chrysostomus, homil. 29 in epist. ad Romanos: «Sunt enim, inquit, Sanctorum animae vehementer mites, et hominum amantes, non solum erga suos, sed etiam alienos; ita ut hanc suam mansuetudinem etiam ad animantia bruta extendant. Idcirco Sapiens dixit: Justus miseretur animarum jumentorum suorum; si ergo jumentorum, multo magis hominum.»
Secunda, quia herus curando pecora curat seipsum, puta res suas, quibus se et familiam alit: quare stolidi et sibi ipsis iniqui sunt heri saevi, qui sua avaritia aut saevitia suos equos, boves, asinos ita onerant, ut succumbant; ita verberant, ut lacerent; ita parce alunt, ut viribus deficiant: hi enim privant se ingenti commodo, quod ex eis perciperent, si rite eos tractarent.
Tertia, quia inhumanitas et saevitia in pecora signum et principium est saevitiae in homines. Quocirca ex historiis liquet eos, qui crudeles fuere in homines, saevos quoque fuisse in bestias. Ita Nero crudelis delectabatur laniena et carnificina animalium, adeoque ipse sua manu saepe ea jugulabat, haecque erat ejus recreatio et voluptas. Domitianus crudelis horas plures per diem vacabat captioni et mactationi muscarum; stylo enim aureo eas configebat, ut nullam vivam relinqueret; unde proverbium: «Ne musca quidem.»
Quocirca Oppianus, libro II De Venatione, venationes nimias regibus vetat, causamque dat: «Ne caede animalium delectati, hominum quoque interneciones cogitent.» Xenophon quoque docet Cyrum se et Persas per venationem et mactationem animalium assuefecisse bello et jugulationi hominum. Hac de causa Deus Judaeis jussit humanitatem in bestias, v. g. ne ararent in bove et asino, quia asinus impar est bovi, et plus aequo in eodem cum bove jugo gravatur; ne, auferendo nidos avium, caperent matrem simul cum pullis; ne alligarent os bovi trituranti: ut die septimo, puta sabbato, sinerent quiescere jumenta omnia. «Quo facilius, inquit Tertullianus, lib. II Contra Marcionem, cap. XVII, in pecudibus et bestiis praemeditata humanitas, in hominum refrigeria erudiretur,» ut scilicet Judaei duri discerent esse humani in homines, qui a Deo humani cogebantur esse in bestias.
Tropologice, pecora sunt homines rudes et hebetes, q. d. Si habes homines parvi cerebri et mentis tibi commissos, compatere hebetudini et fragilitati eorum; nec taedeat te eos erudire et formare in doctrina et vita Christiana, etiamsi parum videaris proficere, memor istius:
Gutta cavat lapidem, non vi, sed saepe cadendo;
Sic homo fit doctus, non vi, sed saepe studendo.
Sic legimus S. Isidorum Archiepiscopum Hispalensem, cum puer esset, adeo hebeti fuisse ingenio, ut nihil caperet; quare de relinquendis studiis cogitans, cum maestus juxta puteum consisteret, intuitus sulcos, quos in lapide duro crebri sitularum attractus effecerant, sic secum ratiocinatus est: Si iteratio et frequentia trahendi potest excavare lapides, utique frequentia studendi poterit polire meum ingenium, esto hebes et durum. Quare, resumpto animo, constanter studiis vacans, vir adeo doctus evasit, ut eo doctiorem illo aevo non viderit Hispania; quin et ei debeat gymnasia, academias, virosque doctos, utpote qui ejus fuere discipuli, vel asseclae et aemuli. Ita habet ejus Vita. Id notent et imitentur qui catechizant et docent rusticos, Indos, Caphres, mancipia, quibus natura dimidium mentis duntaxat dedisse videtur, ait Aristoteles.
Symbolice, pecora sunt animales hominis appetitus, sensus et sensationes; in his enim convenimus cum pecoribus, sumusque animalia, et vivimus animaliter. His invigilandum est, ut sint utilia, et subserviant rationi ac menti, quasi suo hero et domino: cui si reluctentur et rebellent, abdicanda sunt, et mortificanda juxta illud: «Si secundum carnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis,» Rom. VIII, 13.
25. FILII TIBI SUNT? ERUDI ILLOS, ET CURVA ILLOS A PUERITIA ILLORUM.
Graece παίδευσον, id est instrue, castiga, forma. Syrus: Filios habes? corripe illos, et accipe illis uxores in adolescentia eorum, ne discurrant ad scorta. Vox crudi spectat proprie ad intellectum, vox curva ad affectum; uterque enim dirigendus et formandus est in pueris et juvenibus, ne vel rudes et indociles maneant, vel inflexiles et indomiti: pueris enim congenita est in intellectu ignorantia, haec tollenda est eruditione; in affectu superbia et concupiscentia, haec curvanda et castiganda sunt mortificatione, juxta illud Proverb. XIII, vers. 24: «Qui parcit virgae, odit filium suum; qui autem diligit illum, instanter erudit.» Curva ergo eorum cervicem, ut discant se humiliare et obedire, ut discant frangere suos appetitus et concupiscentias, ut fugiant illecebras et mollitiem.
Vere Fabius, lib. I Instit. cap. III: «Mollis, ait, educatio mentis corporisque vires frangit.» Et Plutarchus, lib. De Liberis educandis: «Vidi, ait, patres, quibus amor nimius causa exstitit, ne amarent.» Hi imitantur simias, quae foetus ita arcte complectuntur, ut subinde eos enecent, teste Plinio, lib. VIII, cap. LIV. Aspera fuit illa filiorum educatio, de qua Virgilius Aeneid. IX:
Natos ad flumina primum
Deferimus, saevoque gelu duramus et undis.
Plura hac de re vide apud Plutarchum in Lycurgo; Senecam, lib. II De Ira, cap. XXII; Alexandrum ab Alexandro, lib. II Genial. cap. XXV. Prudenter S. Chrysostomus, hom. 9 in I ad Timoth., parentes monet, «ut nihil agere filiis permittant, ex iis quae noxie jucunda sunt.» Nam, ut recte monet Clemens, lib. I De Paedag. cap. VII: «Silvescit vitis, nisi putetur; ita et homo.»
Pie et sapienter S. Hieronymus, epist. 7 ad Laetam, docet particulatim quomodo Paulam filiolam instituat: «Postquam, inquit, ablactaveris eam cum Isaac, et vestieris cum Samuele, redde pretiosissimam gemmam cubiculo Mariae, et cunis Jesu vagientis impone. Nutriatur in monasterio, sit inter virginum choros; jurare non discat; mentiri sacrilegium putet; nesciat saeculum; vivat angelice; sit in carne, sine carne; omne hominum genus sibi simile putet.» Similia suadet S. Chrysostomus, homil. 21 in epist. ad Ephes.: «Peperisti, inquit, puerum? imitare Annam. Disce quid fecerit illa: mox illum subduxit, atque obtulit in templo. Quis vestrum non innumeris modis mallet filium suum fieri Samuelem, quam totius orbis regem?»
26. FILIAE TIBI SUNT? SERVA CORPUS ILLARUM.
Integrum, intactum, castum et purum. In eo enim omnis filiae decor et dignitas consistit, praesertim quia ejus sexus et aetas fragilis est, et in vitium pronus, multique ei insidiantur. Id facies, si eam domi contineas, si a juvenibus, a conviviis, a tripudiis, a spectaculis parum honestis eam arceas: sic enim vitium passa est Dina, eo quod curiose spectarit Sichimitas, Genes. XXXIV. Si semper te vel matrem ducem comitemque habeat, si ancillae et servi sint pudici, si nullum sermonem
ET NON OSTENDAS HILAREM FACIEM TUAM AD ILLAS.
Tum ut severitate vultus reprimas et coerceas illarum lasciviam, levitatem, libertatem, audaciam; tum ut eadem illis pudorem et metum tui injicias, ne te offendere audeant; tum ne patris erga se blanditiis discant viris affici, et erga eos liberiores et inverecundiores fieri, ait Jansenius. Nam, ut ait Salomon: «Melior est ira risu, quia per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis,» Ecclesiastae VII, 4. In quae verba S. Gregorius Thaumaturgus: «Prudens ira, inquit, risui praeferenda est: severa enim vultus habitudine anima ad rectum honestumque componitur; ac sapientum quidem animae tristitia contrahuntur, stultorum autem animae laetitia elatae diffunduntur.» Et Isidorus Campensis: «Per tristitiam, ait, quae in vultu apparet, cor admonetur officii sui,» praesertim cor feminae, quod magis timore, quam amore in officio continetur. Satis est filiabus amor et familiaritas matrum: non igitur requirant etiam patrum indulgentiorem affectum. Credant ex patris severiore vultu viros esse severos, ne illorum amore facile capiantur. S. Bernardus, lib. IV De Consid. cap. VI: «Filiae tibi sunt? noli faciem tuam hilarem ad eas ostendere. Nec austeritatem tamen suadeo tibi, sed gravitatem. Illa infirmiores fugat, haec reprimit leviores. Illa si adsit, odibilem; haec si desit, contemptibilem reddit: in omnibus tamen modus melior. Ego nec severius velim, nec dissolutius. Quid hac mediocritate gratius, ut non de severitate sis oneri, nec de familiaritate contemptui? etc. Ille convenientior habitus, si tu actu quidem severus sis, vultu serenus, verbo serius.»
Clemens Alexandrinus, lib. I Paedag. cap. IX, citans haec verba, Et ne ostendas hilarem faciem ad illas: «Qui, ait, ad gratiam loquuntur, parum diligunt; qui autem ad utilitatem acerbi sunt, in futurum saeculum beneficio afficiunt: non praesentem voluntatem Dominus, sed futuram pectavit delectationem.»
Hoc sapientis monitum servavit Sponsa, quae, cum formosa esset, nigram se tamen sodalibus ostendit, Cant. I, 5. Quae verba explicans S. Bernardus, serm. 28 in Cant.: «Ut, inquit, remissis, mollibus, et fugitantibus disciplinam, non candorem serenitatis, sed obscurum severitatis exhibeat.» Suum, scilicet, imitata est sponsum, de quo David Psal. CXVII: «Castigans castigavit me Dominus, et morti non tradidit me.» In quae verba Clemens Alexandrinus, lib. I Paedag. cap. VII: «A Domino, ait, castigari, et tanquam a paedagogo erudiri, est a morte liberari.» Leaena, teste Philostrato lib. VII, ut cicuretur, non nimis blande delinienda est, alioqui insolescit et ferocit; sic et mulier, praesertim filia, quam Cato vocabat animal indomitum. Margaritae in conchis concrescunt, non sudo, sed turbato coelo, ut docet Dioscorides et Physici; si ergo filiam vis margaritam, id est, puram et virginem, severum ei vultum ostende, juxta illud Job. XXIX, 24: «Quando ridebam ad eos, non credebant.» «Crocus, ait Plinius lib. XXI, cap. VI, gaudet calcari et atteri pede, pereundoque melius provenit.» Sic et crocea filiarum integritas. Huc facit illud S. Gregorius lib. XX Moral. cap. II: «Qui praeest, debet et arridens timeri, et iratus amari; ut eum nec nimia laetitia vilem reddat, nec immoderata severitas odiosum.»
Tropologice, vel symbolice, filiae Dei sunt animae sanctae; harum Deus corpus, id est, integritatem virtutum omnium, servat, ideoque non hilarem, sed severum eis vultum ostendit, dum eas variis tribulationibus affligit. Unde S. Gregorius, lib. X Moral. cap. XVII, iis applicat illud Job cap. XII, Lampas contempta apud cogitationes divitum: «Justi, inquit, simplicitas et lampas esse dicitur et contempta. Lampas, quia interius lucet; et contempta, quia exterius non lucet. Intus ardet flamma charitatis, foris nulla gloria replendet decoris. Lucet ergo et despicitur, qui flagrans virtutibus abjectus aestimatur.» Deinde ostendit talem lampadem fuisse Christum et Paulum, ac subdit: «Sed contempta lampas, quae in terra irrisiones tolerat, de coelo lucidius per judicium coruscat. Unde apte subjungitur: Parata ad tempus statutum.»
27. Trade filiam nuptui sive marito, cum ad nubiles annos pervenerit, idque tempestive, antequam ejus decor, fecunditas et vigor deflorescat, ET GRANDE OPUS FECERIS.
Tigurina: Eloca filiam, et magnum opus peregeris. Grande, quia difficile, aeque ac perutile, tum tibi, tum filiae, tum reipublicae. Tibi, quia ingenti ejus cura, ac procorum molestiis et periculis te liberas et exoneras: unde Syrus vertit: Exire fac filiam, et egredietur violentia; filiae, quia ejus pudicitiae consulis, eamque collocas in statu honesto per omnem vitam; reipublicae, quia ejus conjugium dabit proles, quae numero, officiis et meritis augeant rempublicam. Hoc consilium congruit aevo Siracidis, quo caelibatus non erat in usu, imo erat dedecori. At Christus divinius consilium dedit, dum suasit virginitatem et caelibatum. Audi Apostolum,
I Corinth. VII, 8: «Dico non nuptis et viduis: Bonum est illis, si sic permaneant, sicut et ego.» Causam dat vers. 34: «Mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta corpore et spiritu. Quae autem nupta est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro.» Idcirco erecta sunt tot virginum monasteria, quibus clausura a Canonibus et Concilio Tridentino severe indicta est. Nam feminae aut murus, aut maritus. Trade ergo filiam viro, nisi illa meliori viro, scilicet Christo, jungi velit in monachatu.
Siracidi consentit Ben-Sira Alphabeto 1, littera Mem: «Aquae mulieris, quae virgo juvenis est, dulces sunt, et augent vires (alludit ad illud Proverb. V, vers. 15: Bibe aquam de cisterna tua, id est, fruere uxore tua); sed aquae mulieris vetulae amarae sunt ut absinthium, et debilitant vires, ut cisterna quae aquas habuit, quas ventus hauriendo absorpsit,» q. d. Vetula effoeta est, exhausta, infecunda et sterilis, ideoque ingrata et insipida. Quocirca S. Ignatius citatus ab Antonio in Melissa, lib. I, cap. XIV: «Junioribus, ait, contrahendae sunt nuptiae, antequam meretriciis amoribus implicentur.» Quin et Plutarchus in Laconicis refert Lycurgum certum tempus praescripsisse, quo puellae nubere, juvenes ducere deberent. Rogatum cur? respondisse: «Ut soboles ex adultis, perfectaeque aetatis parentibus nata, valida sit et vegeta.» Ex praepropero enim conjugio laeduntur corpora gignentium, ac proles nascitur imbecillis. Denique junioribus parentibus deest apud liberos auctoritas, quam aetas conciliat.
ET HOMINI SENSATO (Graece συνετῷ, id est prudenti, intelligenti; Syrus, sapienti; Tigurina, cordato) DA ILLAM. — Graece, δώρησαι, id est dona, hoc est da, trade etiam sine dote. Scitum est illud Themistoclis filiam viro tenuis fortunae, sed sapienti elocantis: «Malo virum pecunia, quam pecuniam viro indigentem.» Multorum hac in re gravis est error, qui, dum filiabus maritos quaerunt, quaerunt opulentos et nobiles, nec multum curant an prudentes et sapientes sint, an insipientes; unde multa infausta et lugubria filiarum cum maritis conjugia intuemur. Democritus dicebat, «qui bonum generum nactus sit, invenisse filium; qui vero malum, simul et filiam perdidisse,» teste Stobaeo serm. 68. Sapientissimi et felicissimi sunt, qui filiabus maritos procurant sapientes, aeque ac opulentos et nobiles; uti Noemi nurui suae Ruth procuravit maritum Booz, opibus aeque ac prudentia et probitate insignem.
Porro leges civiles et canonicae feminam nubilem, et matrimonio maturam definiunt anno aetatis duodecimo, virum vero anno decimo quarto; at non suadent, eo exacto, statim contrahi matrimonium. Illud tantum scriptum relinquerunt, filiam posse inconsulto patre conjugium contrahere, si pater ejus nuptias distulerit
28. MULIER (Graece γυνή, id est, uxor) SI EST TIBI SECUNDUM ANIMAM TUAM, NON PROJICIAS ILLAM, ET ODIBILI NON CREDAS TE.
Talis, scilicet, qualem anima tua desiderat, quae nimirum sit facilis et commodis moribus, quaeque tuis votis aeque ac ingenio et affectibus congruat. Non projicias illam — ne des ei libellum repudii in lege veteri permissum et licitum. Et odibili (ob pervicaciam, garrulitatem et morum improbitatem) non credas te. — Graece, μὴ ἐκδῶς σεαυτόν, id est, ne tradas vel dedas teipsum, scilicet, in maritum, ait Jansenius. Verum jam praesupponitur esse uxor, quam proinde non suadet statim abjici, sed ut maritus ei se suaque secreta non credat. Maritus enim tradit vel dedit se uxori, cum totum se ei fidit et committit, cumque omnia sua in ejus sinum effundit, uti Samson se effudit in sinum Dalilae, ideoque ab ea proditus, a Philisthaeis captus est et exoculatus. Et Amphiaraus, Eriphilae uxori revelans suas latebras, ab ea pretio aurei monilis venditus et proditus est, teste Statio, Hygino cap. LXXIII. Unde Dionysius pro non credas te, legit, «non reveles tua occulta;» mulier enim tacere et secreta servare nequit. Unde Cleobulus: «Cum uxore, inquit, ne contende, neve ei nimium confide.» Et Cato trium se paenitere dicebat; tertium erat, quod unquam secretum credidisset mulieri. Hoc est, quod ait Micheas, cap. VII, vers. 5: «Ab ea quae dormit in sinu tuo, claude ostia oris tui.» Hinc vertit Syrus: Uxorem habes, ne dimittas eam; et si iniqua est, ne credas ei; Vatablus: Uxorem ex sententia nactus es, ne repudies; nec te permittas odiosae.
Redit Siracides ad vers. 21: «Noli discedere a muliere sensata et bona,» illudque quasi magni in familia ad pacem, concordiam et virtutem momenti commendat et inculcat. Palacius per mulierem accipit uxorem; per odibilem, concubinam, q. d. Noli abjicere uxorem, et adhaerere concubinae, eique te credere, quia haec odibilis est, tum quia est causa odii et litium inter maritum et uxorem; tum quia eam mox oditurus es, cum videbis ab ea opes tuas exhauriri: olim enim polygamia erat licita, et concubina vocabatur secundaria uxor, qualis Abrahae fuit Agar, Jacobo
Bala et Zelpha. Verum nil cogit odibilem restringere ad concubinam. Cuilibet enim uxori, si odibilis sit, suadet non esse credendum.
Nota τὸ secundum animam. Illo enim significat deligendam cuique esse uxorem, quae gratis sit moribus, quaeque cum marito habeat sympathiam, et moribus congruat. Taediosa enim est vita mariti, si cum uxore indolis et complexionis sibi contrariae jugiter versari debeat, v. g. si maritus complexionis sanguineae et jovialis, perpetuo agere debeat cum uxore tristi, tetrica, melancholica. Rursum vulgatum est illud Pittaci apud Laertium, lib. I, cap. V: «Uxorem tibi aequalem ducito.» Rationem dat Cleobulus apud Stobaeum, serm. 3 De Temperantia: «Si enim ex superiore familia duxeris, inquit, non affines tibi, sed dominos comparabis.» Chilon apud Stobaeum, serm. 38, dixit filias elocandas esse «aetate virgines, sed prudentia matronas.» Idem censuit uxorem humilem modico apparatu ducendam, ne pro conjuge dominam accersas domum; sat enim dotata venit puella, quae pudicidiam et honestos mores secum defert. Idcirco Lacones sanxerunt ut virgines sine dote nuptum irent, teste Laertio lib. I, cap. IV, ut juvenum quisque ad puellae mores respiciens, ex virtute et indole sibi congruente faceret electionem.
29. IN TOTO CORDE TUO HONORA PATREM TUUM, ET GEMITUS MATRIS TUAE NE OBLIVISCARIS.
Quos in te concipiendo, utero gestando, lactando, fasciando, etc., toleravit. Ita haec nectunt Latina, Romana, Graeca et Syrus; quare perperam Jansenius et alii τὸ in toto corde annectunt versui praecedenti. Jubet ergo filio: «In,» id est ex, «toto corde honora,» Graece δόξασον, id est, glorifica, «patrem tuum;» Tigurina: Patrem tuum animo toto magnifica, nec dolorum matris obliviscaris. Hoc ipsum Tobias moriens filium docuit, dicens cap. IV: «Honorem habebis matri tuae omnibus diebus vitae tuae. Memor enim esse debes quae et quanta pericula passa sit propter te in utero suo.» Porro gemitus matris majores sunt, quibus illa gemit pro filio sceleribus perdito, ut in viam virtutis et gratiae divinae redeat, quales fuere gemitus S. Monicae pro S. Augustino, quos ipse recenset in lib. Confess.
30. MEMENTO QUONIAM NISI PER ILLOS NATUS NON FUISSES, ET RETRIBUE ILLIS, QUOMODO ET ILLI TIBI.
Nonnulli codices delent τὸ natus, leguntque significantius, nisi per eos non fuisses, q. d. Sine parentibus non fuisses in rerum natura, fuisses non ens, fuisses nihil; totum enim quod es, a parentibus habes. Graeca paulo aliter habent: Memento quod per eos natus sis; et quid retribues eis sicut illi tibi? q. d. Non potes eis par pari reddere. «Diis enim, parentibus et praeceptoribus aequivalens reddi nequit.» Nostra Latina versio est nervosior, cui consentit Syrus: Memento quia nisi ipsi tu non esses; et quis retribuet iis qui te educaverunt? Licet enim parentes proprie tantum dent
Videtur Ecclesiasticus hoc loco sequi opinionem illorum Philosophorum et Theologorum, qui censent individuum, puta prolem hanc, determinari a causis secundis, v. g. cur nascatur haec proles, non alia, causam esse parentes, qui hoc loco et tempore generantes determinant generationem ad hunc genitum naturaliter; nam supernaturaliter Deus potest facere ut idem filius ex alio nascatur. Hanc sententiam videtur sequi S. Thomas, qui censet individuationis causam esse materiam signatam, sive affectam hisce circumstantiis et accidentibus. Eamdem tenet Gabriel Vasquez III part., Quaest. XIX, disp. 74, art. 4, cap. VII, eamque probat tribus argumentis: primo, quia Deus est causa universalis et indeterminata, quae determinatur ad hanc vel illam speciem (multo magis ad hoc, vel illud individuum) a causis secundis; secundo, quia actus liberi determinantur a voluntate libera, non a Deo: alioqui si a Deo essent praedeterminati, non essent liberi; tertio, quia nisi effectus determinaretur a causa secunda, posset idem numero reproduci naturaliter: si enim illa in se est indeterminata, aeque ac effectus ejus, non apparet ratio cur non possit eumdem reproducere; unde sequeretur resurrectionem corporum esse naturalem, cum constet eam esse supernaturalem.
Favet S. Chrysostomus, homil. 5 de Paenitentia, ubi quaerit cur Deus Esau, quem odio habebat, non illico e medio sustulerit; ac respondet causam fuisse, ut ex eo nasceretur Job, qui alioqui natus non fuisset: «Si excisus fuisset, inquit, maximum fortasse justitiae fructum mundus amisisset. Et qualem? audi. Esau genuit Raguelem, Raguel Saram, Sara Job. Cerne qualis elanguisset patientiae flos, si praeveniens Deus a radice poenas exegisset.» Idem liquet de multis Sanctis, quorum nativitatem parentes suis precibus et meritis impetrarunt. Denique non decrevit Deus nasci hos vel illos filios, nisi quia praevidit parentes eos tali die vel hora generaturos. Effectus enim non praevidetur, nisi ex praevisa causa. Excipio Christum, B. Virginem, et forte Sanctos aliquos
Contrarium docet P. Suarez III parte, disp. 10, sect. V, et clarius in Metaphys. tom. I, disp. 26, sect. V, num. 27, P. Salazar, tractat. De Concept. cap. XXIV, num. 24, 30 et sequent. Censent enim
Juxta hanc sententiam, quae sane difficultates magnas habet, hic locus Ecclesiastici sic exponendus est: «Memento quoniam nisi per eos natus non fuisses,» quia, scilicet, Deus ultimo praedeterminavit ut ex iis solis nascereris, non ex aliis: posito autem hoc ultimo Dei decreto, impossibile fuit te ex aliis nasci, quia non potes nasci, nisi uti Deus voluit et decrevit. Imo P. Fonseca, lib. V Metaphys. cap. II, Quaest. XIV, sect. III, eodem redire asserit, dicere hunc effectum esse hunc numero potius quam illum, quia productus est ab hoc numero agente, et ex hac numero materia, et in hoc numero vel momento temporis, ac si quis dicat, quia divina voluntas ad hunc numero effectum naturalem in hoc numero ac tempore, naturales ejus causas determinavit.
Porro Scotus in II, dist. 20, Quaest. II, opinatur in statu innocentiae (si in eo perstitisset Adam) eodem numero futuros fuisse homines, qui nunc praedestinati sunt, et non plures, nec pauciores (nulli enim tunc fuissent reprobi), ideoque praedestinatos, qui nunc nascuntur ex reprobis, tunc nascituros fuisse ex praedestinatis. Ratio ejus est: Quia, inquit, praedestinatio facta est ante praevisum peccatum originale, et ante praevisas generationes omnium futurorum hominum; quod etiam docet Suarez lib. I De Praedestinat. cap. XII. Favet S. Gregorius, lib. IV Moral. cap. XXVI, vel XXVIII, cum ait: «Si parentem primum nulla peccati putredo corrumperet, nequaquam ex se filios gehennae generaret; sed hi, qui nunc per redemptionem salvandi sunt, soli ab illo electi nascerentur.» Sed exponi posset S. Gregorius de electione in genere, non in individuo, q. d. Si Adam perstitisset, soli electi ex eo nascerentur; sed illi tunc fuissent electi per solam Dei electionem, cum nunc omnes electi sint per redemptionem Christi.
Verum, quidquid sit de mente S. Gregorii, communiter alii Theologi docent cum S. Augustino, electionem factam esse post praevisum peccatum originale, quia facta est ex meritis Christi, quae hoc peccatum praesupponunt. Unde passim S. Augustinus docet electionem Sanctorum esse factam ex massa peccato originali infecta et corrupta. Rursum praedestinatio praesupponit subjectum, puta hominem, praedestinatum jam esse in rerum natura, vel esse futurum. Qui enim non
Moraliter, hic disce quam parentes, et maxime Deum patrem omnium, amare et revereri debeamus. Unde Diogenes ad quemdam qui patrem spernebat: «Non te pudet, inquit, eum despicere, cui debes hoc ipsum quod tibi places?» ita Laertius lib. VI. Et Plato ad similem: «Non desines, ait, illum contemnere, cujus gratia altius sapere vis?» ita Maximus serm. 33. De Deo vero Moses ait Israeli: «Numquid non ipse est pater tuus, qui possedit te, et fecit, et creavit te?» Deut. XXXII, vers. 6.
31. IN TOTA ANIMA TUA TIME DOMINUM, ET SACERDOTES ILLIUS SANCTIFICA.
Graece εὐλαβοῦ, id est reverere, venerare, cole. Syrus: In toto corde tuo time Deum, et sacerdotes ejus honora. Timor Dei in Scriptura idem est quod cultus, reverentia et veneratio Dei; Deum enim ex tota anima venerari, colere et amare debemus. Ratio est, quia Deus est anima animae. Sicut ergo corpus totum est animae, ita anima tota debet esse Dei. Anima, ait Aristoteles lib. II De Anima, est causa corporis viventis in triplici genere causae, scilicet formalis, efficientis et finalis; itidem est et Deus ipsi animae. Rursum Deus est anima, id est vita, animae, non tantum naturalis per creationem, sed et supernaturalis per gratiam. «Quia, inquit S. Augustinus tract. 10 in Joannem, vita ejus (animae) est Deus, quomodo cum ipsa est in corpore, praestat illi vigorem, decorem, mobilitatem, officia membrorum: sic cum vita ejus Deus in ipsa est, praestat illi sapientiam, justitiam, charitatem.» Idem, lib. De Cognitione verae vitae cap. XXXI: «Deus est vita animae, sicut ipsa est vita corporis. Sed sicut mortuum est corpus, quando animam non habet: ita anima mortua est, quando Deo caret.» Adde quod anima, et quaelibet res creata, magis pendet et sustentatur a Deo, quam a seipsa. Deus enim continuo suo influxu ei dat suum esse, itaque jugiter quasi eam creat; quod si Deus suum influxum subtraheret, illico in suum nihilum, ex quo a Deo creata est, recideret. Quare anima tota magis debet amare Deum, quam seipsam, quia Deus majus est ejus bonum quam illa sit sibi ipsi.
Insuper anima est species specierum, sive forma formarum, ait Aristoteles lib. III De Anima, tum quia anima formarum omnium est nobilissima; tum quia ipsa recipit omnes omnium intelligibilium et cognoscibilium species. Anima
Quid hic praecipiatur, et quibus de causis, fuse docui Deuter. VI, 5. Quibus adde Richardum de S. Victore, tract. De Gradibus charitatis, septem dilectionis Dei gradus assignare: «Primus est, inquit, ut amor sit inseparabilis, ut anima cum Apostolo dicere possit: Quis me separabit a charitate Christi? secundus, quod sit insatiabilis: ignis enim nunquam dicit: Sufficit; nihilque sibi egisse unquam videntur, et servos se dicunt inutiles, qui eo sunt succensi; tertius, quod sit invictus. Fortis enim ut mors dilectio, et aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem; quartus, quod sit delectabilis, dicereque anima possit amore isto succensa: Introduxit me rex in cellaria sua, memor fui Dei, et delectatus sum; quintus, quod vulneret animam ardentibus desideriis et plurimis, quibus optat ut omnes ei serviant, et omnes trahere ad eum conatur; sextus, quod semper Deum sitiat, semper eum praesentem habeat, omnis ei creatura memoriam illius revocet; septimus, quod desideret conjungi et esse cum Christo, non taedio vitae, sed charitate impulsus, quisquis ea fuerit inflammatus.»
Exclamemus ergo identidem cum Psalte Psal. XVII, 1: «Diligam te, Domine, fortitudo mea; Dominus firmamentum meum et refugium meum, et liberator meus. Quis sicut Dominus Deus noster, qui in altis habitat, et humilia respicit in coelo et in terra? Quid mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? Benedic, anima mea, Domino, et omnia, quae intra me sunt, nomini sancto ejus. Exaltare super coelos, Deus, et super omnem terram gloria tua.»
Rursum virtus, ait Aristoteles lib. I De Coelo, textu 1, cap. XVI, ac ex eo noster Alvarez de Paz, lib. III De Vita spirit., part II, cap. XXI, «est illud
32. IN OMNI VIRTUTE TUA DILIGE EUM QUI TE FECIT.
Pro virtute graece est δυνάμει, id est potentia, possibilitate; Vatablus, omni vi, et, id est ideo, ut scilicet ostendas te Deum diligere ex tota virtute et vi tua, sacerdotes illius sanctifica; Syrus: In toto corde tuo honora Creatorem tuum. Citat Deuter. cap. VI, 5, juxta Septuaginta: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota fortitudine tua; ubi pro fortitudine, Hebraice est ex toto valde tuo; Septuaginta, ex tota virtute tua; quod S. Lucas, cap. X, 27, vertit, ex omnibus viribus tuis et ex omni mente tua; Vatablus, pro omni virili tuo, id est, ex omni tua facultate et possibilitate, ex omni tuo valore et vigore, validissime et valentissime, ac si fieri posset, nimis (hoc enim significat hebr. מאד meod), dilige Deum, juxta illud Psalm. CXVIII: «Tu mandasti mandata tua custodiri nimis.»
S. Bernardus, serm. 29 in Cant.: «Non abduci, ait, blanditiis, nec seduci fallaciis, nec injuriis frangi, toto corde, tota anima, tota virtute diligere est.» Ratio est, quia Deus est omne bonum, imo oceanus immensus bonorum omnium; ergo omnibus viribus appetendus et diligendus.
Porro quod addit: «Sacerdotes illius sanctifica,» hoc est, sancte eos habe, ut sanctos, id est, Deo consecratos, honora, juva, sustenta; graece, admirare, q. d. Tanta est sacerdotum et sacerdotii excellentia, consecratio et sanctitas, ut omnes eam admirari, et admirando venerari ac revereri debeant. Hinc discant sacerdotes dignam sacerdotio vitam agere, ut sint homines coelestes, Angeli Dei, terrae miracula: «Vivant ut numina, loquantur ut oracula;» ut sermone aeque ac vita sint admirabiles, suique admirationem in laicis excitent. Rationem dat S. Ignatius, epist. 10 ad Smyrnenses: «Sacerdotium, ait, est omnium bonorum, quae in mundo sunt, apex; qui adversus illud fecerit, non hominem ignominia afficit, sed Deum.» Et S. Gregorius Nazianzenus, oratione 21: «Sacerdos, inquit, cum Angelorum ordine et classe futurus est, qui cum Archangelis Deum celebrabit, qui ad sacrum altare sacrificia transmittet, simulque cum Christo sacerdotio fungetur; qui figmentum instaurabit, imaginemque Creatori sistet, et superno mundo opificem aget; et quod majus est, dicam, Deus erit, aliosque deos efficiet.»
Quocirca Christus sacerdotes etiam Mosaicos honoravit, dum leprosos a se curatos ad eos transmisit, dicens: «Ite, ostendite vos sacerdotibus.» A regibus autem honorari voluit, quando tres Magos, duce stella, vocavit ad se adorandum in Bethlehem, ut ostenderet sacerdotium praestantius esse regno. Nam «purpura imperatores facit, non sacerdotes,» ait S. Ambrosius apud Theodoretum lib. V Histor. cap. VII; et Philo, lib. III De Vita Mosis: «Cidaris, inquit, pro diademate imponitur capiti, quia quantisper sacerdos honore suo fungitur et ministerio, non solum privatis hominibus est eminentior, verum etiam cunctis regibus;» et S. Chrysostomus homil. 4 de verbis Isaiae, Vidi Dominum: «Regi, inquit, corpora commissa sunt, sacerdoti animae. Rex maculas corporum remittit, sacerdos autem maculas peccatorum. Ille cogit, hic exhortatur; ille necessitate, hic consilio; ille habet arma sensibilia, hic arma spiritalia; ille bellum gerit cum barbaris, huic bellum est adversus daemones; major hic principatus, propterea rex caput submittit manui sacerdotis, et ubique in veteri Scriptura sacerdotes ungebant reges.» Quocirca ignis a Deo immissus in Nadab et Abiu sacerdotes, eo quod ignem alienum obtulissent, eos quidem afflavit et exanimavit; vestes autem eorum, utpote sacerdotales, tangere non est ausus, ut hoc miraculo sanciret dignitatem sacerdotii, Levit. X.
Est ergo virtus, si ejus primaevam notionem attendamus, nisus et conatus et impetus rei, totum quod potest facientis, et ad summum ac sibi praestantissimum anhelantis. Quare tunc Deum ex omni virtute diligimus, cum voluntatem excitamus ut omni conatu Deum diligat, et vires alias seu potentias erigimus, ut non segniter, non oscitanter, sed strenue ac diligenter in Dei obsequium ac voluntatem intendant.»
Unde S. Thomas, Opusc. 61, cap. XXIII, hunc sensum exprimens sic ait: «Diligis Dominum, non tantum ex vi, sed etiam ex virtute, cum diligendo et laborando experiris summum potentiae; quod si in hoc summo et ultimo termino actum dilectionis semper continuares, tunc non tantum ex virtute, sed etiam ex tota virtute diliges. Sed quia in vita mortali non est possibile ut quis in omnibus bonis actibus suis summum conatum adhibeat, considerandum est quomodo haec sententia vitae justorum peregrinantium accommodetur, ut possint eam utcumque servare, et Deum ex tota virtute diligere. Illi sane dicuntur ex virtute diligere, qui Dei sunt diligentes amatores, qui Deum fervide amant, et qui gnaviter et strenue omnem (quantum possunt) defectum et imperfectionem cavent, et virtutis opera ad suum statum et munus pertinentia sedule, sollicite et diligenter exercent. Quidam enim (ut Bernardus, serm. 3 De Pentecoste, optime annotavit) accipiunt Spiritum Sanctum, spiritum charitatis ad salutem;
Nam, ut ait S. Chrysostomus, serm. 6 De Passione Domini: «Adversis probatur amor, affectio pensatur periculis, poenis examinatur dilectio, morte perfecta charitas innuitur. Jure itaque Bernardus supremum amoris gradum, quem coelesti patriae reservat, cum, videlicet, homo se pure diligit propter Deum, et seipsum quodam modo perdit, tanquam non sit, et omnino semetipsum non sentit, et a semetipso exinanitur et annullatur, solis Martyribus in hac vita audet certa ratione concedere. Putamusne (inquit) hanc gratiam, vel ex parte sanctos Martyres assecutos, in illis adhuc victoriosis corporibus constitutos? Magna vis prorsus amoris illas animas introrsus rapuerat, quae ita sua corpora feris exponere, et tormenta contemnere valuerunt.»
Porro S. Thomas, opusc. 61 De Dilect. Dei, cap. XXIII, paulo subtilius distinguit virtutem a fortitudine: «Quod virtus sit summus conatus virium nostrarum ad agendum, fortitudo vero summus conatus ad sustinendum.» Cui consentit S. Augustinus, lib. I De Moribus Eccles. cap. XXII: «Amor, inquit, quem tota sanctitate inflammatum esse oportet in Deum, in non appetendis istis temperans, in amittendis fortis vocatur.» Et infra: «Nihil est tam durum atque ferreum, quod non amoris igne vincatur. Quo cum se anima rapit in Deum, super omnem carnificinam libera et admiranda volitabit pennis pulcherrimis et integerrimis, quibus ad Dei complexum amor castus innititur.» Et lib. I De Morib. Manich. cap. XV, dicit, «fortitudinem esse amorem omnia propter Deum facile perferentem. Quare diligere ex omni virtute, est ita Deum amare, ut quis nec tentationibus cedat, nec in tribulationibus et minis, sive a daemone, sive ab hominibus intentatis succumbat; sicut accidit Davidi, uxorem alienam contra jus et fas accipienti, Petro neganti, discipulis fugientibus; et accidit multis aliis, qui ad tempus fide viva credunt, et in tempore tentationis recedunt. Hujus amoris ex omni fortitudine meminit Paulus, quando sui amoris robur et firmitatem edixit: Quis, ait, nos separabit a charitate Christi? tribulatio, an angustia, an fames, an nuditas, an periculum, an persecutio, an gladius? et statim: Certus sum quia neque mors, neque vita,» etc. Rom. VIII. Talem amorem habebat Sponsa dicens Cantic. VIII: «Fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio.»
Scripsit S. Catharina Senensis instinctu Spiritus Sancti dialogum brevem, sed succulentum et aureum, De Consummata perfectione, in quo perfectionem sitam esse docet in jugi et plena conformatione voluntatis nostræ cum divina; hanc autem conformationem fieri per dilectionem Dei ex toto corde et tota virtute, quæ tria requirit, eaque ita illi describit Deus: «Primo, ut voluntatem tuam ab omni amore affectuque terreno et carnali prorsus amoveas, segreges, mundifices, ita ut in ista vita nihil transitorium, nihil caducum, nihil temporale ames nisi propter me, te propter me, et proximum propter me. Quoniam divinus amor terreni affectus, aut alterius cujusvis amoris consortium pati non potest. Unde quantum eum terrenarum rerum contagione infeceris, tantum et in mei amore peccabis, et de tua perfectione deperdes. Mentem quippe ut munda et sancta sit, omnia quæ corpus sentit, fastidire necesse est. Effice igitur ne quidquam ex his quæ a bonitate mea vestros in usus profecta sunt, te a me amando impediat; sed omnia adjuvent, accendant, inflamment. Quoniam vobis illa creando concessi, ut bonitatis meæ largitatem latius ex ipsis dignoscentes, me abundantiore quoque amore prosequeremini.»
«Secundo, ut omnes cogitationes, actus et opera tua dirigas ad meum solummodo honorem et gloriam, semperque solius meæ laudis studiosissima, des operam precibus, verbis et exemplis, et quomodo possis, ut non tu tantum sic, sed alii omnes tecum pariter et eodem modo affecti sint, utque universi me unum norint, ament, colant; hocque mihi magis placet, quam primum, quoniam magis implet voluntatem meam. Tertium, quod reliquum est, si assecuta fueris, tibi nil deesse, teque consummatam integritatem consecutam scito. Illud autem hoc est, ut summo desiderio quæras, nitaris et studeas ad hanc pervenire mentis dispositionem, ut mihi ita conjuncta sis, tuaque meæ (quæ perfectissima est) ita similis sit conformisque voluntas, ut nolis non solum malum, sed et bonum, quod ipse nolim, utque eveniat quidquid velit, et undecumque velit in istius vitæ miseria, sive spiritualibus, sive temporalibus in rebus, minime frangatur pax tua, turbeturque quies mentis tuæ; sed inconcussa fide semper teneas me Deum tuum omnipotentem magis amare te, quam tu teipsam, meque tui diligentissimam habere curam, et multo diligentiorem quam tu. Quanto magis sic te mihi commiseris dederisque, tanto magis te adjuvans, tibi semper adero, et tu ipsa clarius cognosces, ac uberius senties circa te dulcissimam charitatem meam. Ad hanc autem perfectionem perveniri non potest, nisi per stabilem constantiam, ac absolutam propriæ voluntatis abnegationem.»
Et inferius: «Ad hanc igitur si pervenire vis, tibi est in summa humilitate perstandum, et ex vera atque intima miseriæ et inopiæ tuæ cogni-
Et post nonnulla: «His vero per firmam fidem mente ac meditatione collectis, cognosces tribulationes, tentationes, difficultates, dolores, infirmitates et adversa omnia, ob nullam aliam causam me gubernante provenire, nisi utilitatis et salutis vestræ gratia, ut per ea quæ videntur vobis mala, a pravitate corrigamini, et ad virtutem, qua itur ad verum et summum bonum vobis incognitum, perducamini. Cognosces præterea hoc fidei lumine perlustrata, me Deum tuum magis posse, scire, velle bonum tuum quam tu, teque id nec posse, nec scire, nec velle absque gratia mea.»
Hac ratione Sancti fiunt perfecti, faciles, læti et ad quosvis casus imperturbabiles. «Prospiciunt namque claro et purgatissimo mentis oculo, a me summo Universi gubernatore mirifica sapientia, charitate et ordine cuncta administrante, non nisi bona posse provenire, meque sibi ac rebus suis melius utiliusque prospicere, quam ipsimet per se sciant, possint ac velint; sicque omnibus in rebus quæ eveniant, quasque sustineant (ut ut sint), me auctorem, et non proximum, firmo considerantes proposito, quadam invicta et inexpugnabili patientia ita roborantur, ut non solum æquo animo, sed libenti ac gaudenti sustineant, degustantes in omnibus, sive intrinsecus, sive extrinsecus accidant, meæ ineffabilis dulcedinem charitatis. Quod est sentire de me in bonitate, in omnibus (inquam) tribulationibus difficultatibusque attendere, credere et læto animo gratoque meditari, me disponere omnia suaviter, et ex profundo meæ dilectionis fonte cuncta provenire. Atque hujus ultimæ considerationis, compositionisque sanctissimæ maximum bonum nil aliud corrumpit, impedit et perdit, quam propria voluntas vestra, et amor vestri, quæ si tollerentur a vobis, tolleretur et infernus vobis: tum ille qui maledictis æterno mentis et corporis tormento paratus; tum ille qui maledictis æterno mentis et corporis tormento paratus est; tum ille quem in mortali vita multiplici agitatione animi, ac vario curarum æstu, imo sustinetis errore.»
Porro Ascetæ et contemplationi dediti, ita Deum ex tota virtute diligunt, ut non tantum singula
Tales ergo insatiabiliter Deum desiderantes, assidue ad eum suspirant et anhelant, dicuntque: Si totus mundus meus foret plenus sanctis Angelis, omnes tibi corde resignarem, Domine, quia tu es amor meus; si haberem omnium mortalium affectum, omnem Angelorum et Sanctorum spiritum, te eo complecterer, in te viverem, moverer et essem. Utinam omnes miserorum pœnas ferre possem, ut omnes te cognoscerent, colerent, diligerent. Brevis enim et levis est omnis dolor illi, quem tuus amor inebriat et transformat. «O pelagus sanctæ dilectionis atque dulcedinis, Deus meus, veni et tribue te animæ meæ. Da, ut integro corde, pleno desiderio, flammantique affectu jugiter aspirem ad te, suavissime respirem in te, te omni creaturæ præferam, propter te omni transitoriæ delectationi renuntiem, o vera et summa exsultatio mea. Pasce me, Domine, esurientem mendicum tuum jugi influxu divinitatis tuæ: hoc peto, hoc desidero, ut vehemens amor me totum penetret, rebeat, atque in se transmutet. Da, benignissime Redemptor, ut dilectione tui totus ignescam, totus a me ipso deficiam, in te solo delecter, te
solum sciam et sentiam. O supereffluens abyssus divinitatis, trahe et immerge me in te, totam affectionem cordis mei ita abripe, et ita applica, ut ipsa ad cætera omnia sit prorsus exanimis.» Hæc et plura D. Ludovic. Blosius in Aspirationibus. Vide S. Bernardum, serm. 1 et seq. in Cantic., Bonaventuram in Itinerario mentis, et P. Alvarez de Paz, lib. III jam citato.
ET MINISTROS (Græce λειτουργούς, id est sacros ministros, puta sacerdotes et Levitas, qui sacris operantur, Deoque sanctam sacrificii liturgiam offerunt) ejus ne derelinquas, sed primitiis, decimis, oblationibus ale et sustenta, ut Deo ministrare et liturgiam peragere possint.
33. Honora (Syrus, lauda) Deum ex tota anima tua.
33. Honora (Syrus, lauda) Deum ex tota anima tua. — Tria debentur Deo: primum, timor quasi Deo, de quo dixit vers. 31; secundum, amor quasi patri, de quo dixit vers. 32; tertium, honor quasi summo omnium Domino, de quo agit hoc loco. «Filius, ait Malachias cap. 1, 6, honorat patrem, et servus dominum suum; si ergo Pater ego sum, ubi est honor meus? et si Dominus ego sum, ubi est timor meus?» Adde: Et si omne bonum ego sum, ubi est amor meus?
ET HONORIFICA (Græce δόξασον, id est glorifica; Tigurina, magnifica) sacerdotes. — Honor in Scriptura tria complectitur, scilicet, venerationem, obedientiam, sustentationem. Unde hæc tria jubemur præstare parentibus, si indigeant, cum jubemur eos honorare. Eadem debemus sacerdotibus. Porro honor sacerdoti debitus est augustius et divinus, quia ipse est Dei vicarius, mediator et interpres apud homines. Hoc significat Græcum glorifica.
Ita Alexander Magnus adoravit Jaddum pontificem, vel potius Deum in pontifice. Vide Josephum XII Antiq. viii. Ita Constantinus Magnus honoravit sacerdotes et episcopos concilii Nicæni. «Significabant hoc, ait Eusebius, lib. III De Vita Constantini, oculi summissi, rubor in vultu, decens ingredientis motus, morum humanitate, imperialisque clementiæ mansuetudine permixta, etc.; positaque modica quadam sede, non sedit priusquam ab Episcopis annueretur.» Et inferius: «Unumquemque illorum pro cujusque dignitate magnificis muneribus honorabat.» Addit eum libellos famosos contra Episcopos quosdam sibi oblatos noluisse inspicere, sed illico flammis cremandos tradidisse. Ita Theodosius Imperator honoravit S. Ambrosium, ut jubenti adytis templi excedere illico paruerit, ac pœnitentiam ob cædem Thessalonicensium ab eo sibi impositam humiliter exceperit. Ita Carolus Magnus honoravit Pontifices Romanos, ut eorum accitu quater Romam profectus sit, ac Urbem to-
Basilius Imperator Constantinopolitanus Exhort. ad Leonem filium (habetur tom. V Biblioth. SS. Patrum), cap. III: «Summo honore, inquit, prosequere matrem tuam Ecclesiam, quæ te in Spiritu Sancto lactavit, et tuo capiti, ad Dei per Christum laudem, coronam imperii imposuit, etc. Honora ergo Ecclesiam Dei, ut tu vicissim a Deo in honore habeare: et sacerdotes ejus reverere tanquam spirituales patres, et deprecatores pro nobis apud Deum. Honor enim, qui sacerdotibus habetur, ad Deum refertur. Et sicut propter te ministros tuos in honore habere justum est: ita et propter Deum sacerdotes ejus magni facere, et in pretio habere, sanctum. Sicut autem honor, qui eis defertur, ad Deum pertinet: ita eorum contumelia et contemptus longe etiam gravius ejus iram provocat.»
ET PROPURGA TE CUM BRACHIIS. — Hæc sententia jam deest in Græco et Syro. Quinque manuscripti codices legunt: Et propugnato cum brachiis, itaque legendum censet Jansenius, q. d. Sacerdotes Dei tuis brachiis armisque, o laice, defende et propugna. Verum in lege veteri sacerdotes se suis armis defendebant, nec aliena brachia desiderabant, uti Judas Machabæus, ejusque fratres fuere pontifices, et simul duces belli, populique vindices. Rursum omnes codices impressi cum Rabano (qui legit, purga) legunt, et propurga te cum brachiis, quod dupliciter accipi potest, primo, q. d. Oblationibus brachiorum, id est, quas brachiis et manibus tuis offers, quasque labore brachiorum comparasti (brachium enim laboris est symbolum, ait Pierius lib. XXXV), purga et expia peccata tua. Ita Rabanus, Palacius et Lyranus. Secundo, q. d. Purga peccata tua, offerendo brachia dextra, id est, armos dextros victimarum sacerdoti. Hi enim cum pectusculo ex victima debebantur sacerdoti in sacrificio pacifico, ex lege Levit. VII, 32; hique Hebr. vocantur שוק ימין scoc iamin, a Septuaginta βραχίονα δεξιόν, id est, brachia dextra, ut patet Levit. cap. VII, vers. 33, et cap. VIII, 25, et cap. IX, 21. Licet enim sacrificium pacificum primario non purgaret peccata, sed tantum offerretur pro pace, id est, incolumitate et salute domus vel reipublicæ, comitanter tamen et secundario offerebatur quoque pro purgatione peccatorum: pacem enim et salutem Dei habere non possumus, nisi habeamus ejus gratiam; gratiam autem habere nequimus, nisi a peccatis purgemur et expiemur.
Tropologice, «propurga te cum brachiis,» q. d. Expia peccata non tantum corde et ore, sed et opere; non tantum confessione, sed et satisfactione, brachiis tuis exercendo opera pœnitentiæ et charitatis. Hujus rei symbolum est in natura: tradunt enim medici e corde sinistrum ramum majoris arteriæ ad sinistrum brachium porrigi; quo tacite monet nos natura, ut amorem in corde conclusum in brachia, id est, in opera, porrigamus, juxta illud sponsi ad sponsam Cantic. cap. VIII, 6: «Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum,» hoc est, amorem, quo me corde amas, exterius per brachia exere, et in opera confer. Ita S. Gregorius et Theodoretus ibidem.
34. DA ILLIS PARTEM, SICUT MANDATUM EST TIBI, PRIMITIARUM (q. d. Da illis primitias, quæ sunt pars sive portio sacerdotibus ex lege debita; sub primitiis et decimas accipe) et purgationis,
34. DA ILLIS PARTEM, SICUT MANDATUM EST TIBI, PRIMITIARUM (q. d. Da illis primitias, quæ sunt pars sive portio sacerdotibus ex lege debita; sub primitiis et decimas accipe) et purgationis, — id est, decimas ait Lyranus. Verum decimæ non erant purgatrices peccati, sed debitæ ad sustentationem Levitarum. Melius Jansenius per purgationem accipit victimas pro purgatione leprosi, menstruatæ, aut alia ratione immundi, lege veteri præceptas. Tertio, apposite pars purgationis est portio victimarum, quam pro purgatione peccati lex offerri sanciebat. Ubi nota: Peccatum Levit. VII, 1 et sequent., distinguitur a delicto, aliæque victimæ præscribuntur pro expiatione delicti: peccatum enim Hebr. חטאת chattat, Græce ἁμαρτία, vocabatur crimen scienter et prudenter commissum; delictum vero Hebr. אשם ascham, Græce πλημμέλεια, vocabatur crimen ignoranter per oblivionem vel imprudentiam commissum.
Dicit ergo: «Da illis partem purgationis,» id est, da illis victimas pro purgatione peccati in Levitico sancitas.
ET DE NEGLIGENTIA TUA (Græce, περὶ πλημμελείας, id est, de delicto ignoranter commisso) purga te cum paucis. — Quod dupliciter accipi potest. Primo, q. d. Paucos adhibe socios vel testes, cum victimam offers pro purgatione delicti tui, tum ut famæ tuæ et pudori consulas: in sacrificio enim debebat fieri confessio delicti, eaque particularis, uti ostendi Num. v, 7; tum ut aliis sis exemplo, ne eos confessione tui delicti scandalizes, et ad illud imitandum invites. Secundo, q. d. Paucis victimis et sumptibus te purga, si pauper es, nec habes multa et magna quæ offeras. Ita Emmanuel Sa. Unde Rabanus: «Ostendit, inquit, quod oblatio, quæ ex humili mente, et pura dilectione Deo offertur, licet parva sit quantitate, multorum delictorum negligentias purgat, de quo scriptum est: Charitas operit multitudinem peccatorum,» I Petr. IV, 8. Et Jansenius: «Significatur, ait, quod si quis non possit sacrificium divitum offerre, saltem pauca illa et parva offerat, quæ a pauperibus exiguntur.»
35. DATUM BRACHIORUM TUORUM, ET SACRIFICIUM SANCTIFICATIONIS OFFERES DOMINO, ET INITIA SANCTORUM.
35. DATUM BRACHIORUM TUORUM, ET SACRIFICIUM SANCTIFICATIONIS OFFERES DOMINO, ET INITIA SANCTORUM. — Græca de more hic concisa sunt. Igitur duos hosce versus, scilicet 34 et 35, sic effe-
«Sacrificium sanctificationis,» primo, cum Dionysio Carthusiano, accipi potest holocaustum; hoc enim totum erat sanctum, id est, Deo consecratum et oblatum, quia totum in honorem Dei cremabatur, ut, sicut vers. præced. jussit dari sacrificia pro peccato, et hic per «datum brachiorum» dari sacrificia pacifica: ita per hostiam sanctificationis jubeat dari holocaustum: hæc enim erat triplex hostia, triplexque sacrificium Judæis præscriptum, Levit. I, II et III. Secundo, Jansenius per «sacrificium sanctificationis» accipit sacrificium quod Nazaræi offerebant pro singulari sua sanctificatione, Numer. VI. Nazaræus enim Hebr. idem est, quod separatus, sanctus, consecratus Deo, quia tondendo comam, abstinens vino et sicera, totum quasi se Deo dedicabat. Plerique enim ex Judæis religiosiores faciebant hoc votum, et ad id tacite hic hortatur Siracides, ut jam sanctitatis studiosi nuncupent votum Religionis. Tertio, per «sacrificium sanctificationis» accipi potest sacrificium votivum, sive ex voto oblatum, quod, scilicet, voto nuncupasti et sanctificasti Domino; votum enim, quia voluntarium Deoque dicatum, dicitur estque sanctificatio voventem sanctificans, præsertim votum cherem sive anathematis, quo res Deo per votum promissa debebat mori, vel naturaliter, vel civiliter, itaque Deo quasi immolari, uti dixi Levit. XXVII. Quarto, Tigurina vertit, sacrificia lustralia, quibus, scilicet, expiabatur quis ab immunditia legali, et legaliter sanctificabatur, de quibus Numer. XIX. Quinto, Lyranus accipit sacrificia pacifica, ut Septuaginta datum brachiorum, id est armorum, exponat per «sacrificium sanctificationis.» Verum hæ duæ ultimæ expositiones minus commodæ et frigidiores videntur.
ET INITIA SANCTORUM. — Græce, et primitias sanctorum. Tò sanctorum est neutrum, non masculinum, q. d. Rerum sanctarum. Quænam hæc? Primo, Vatablus vertit, primitias sanctas; quælibet ergo primitiæ, quia sanctæ, hoc sensu hic accipiendæ sunt. Verum has sanxit vers. præcedenti. Secundo, Lyranus: «initia sanctorum,» inquit, id est, sanctificationes hominum sunt primitiæ, decimæ, et cætera quæ dicta sunt, quasi omnia jam dicta unico hoc verbo recapitulet, et summatim complectatur. Huc accedit expositio Dionysii Carthusiani: «Initia sanctorum,» inquit, sunt præcipua, quæ Deo sanctificata, id est, consecrata sunt; Græcum enim ἀρχή (unde ἀπαρχαί, id est, initia sive primitiæ) tam initium quam præcipuum significat. Jusserat enim Deus præcipua et meliora sibi offerri. Tertio, magis genuine Jansenius hæc a præcedentibus distinguens: «initia sanctorum,» inquit, vocatur ea decimarum portio, quam ex omnibus decimis perceptis Levitæ debebant persolvere sacerdotibus, decimam, scilicet, decimarum, quæ ante omnia et ex optimis erat reddenda, ideoque vocatur «initia sanctorum.» Primitiæ enim vocantur sanctæ, quia Deo ex lege consecratæ et debitæ Numer. XVIII. Verum hac ratione Siracides solis Levitis loqueretur.
Quarto ergo adde, «initia sanctorum» complecti decimas quaslibet, præsertim primas, quas Judæi ex lege Numer. XVIII, tenebantur quotannis solvere Levitis, et per eos sacerdotibus; his enim Levitæ pendebant decimam decimæ, uti jam dixi. Triplices enim decimæ Judæis ex lege erant præscriptæ. Primæ erant omnium frugum, gregum et armentorum, quæ totæ dabantur Levitis. Secundæ erant, quas ex novem partibus residuis Judæi separabant, ut ex eis euntes ad tabernaculum ibi cum Levitis et sacerdotibus epularentur. Tertiæ erant, quæ singulis trienniis separabantur et dabantur pauperibus, viduis, pupillis et Levitis in modum eleemosynæ, de quibus omnibus dixi Deuteron. XIV, 22. Primæ ergo et communes decimæ vocantur «initia sanctorum,» quia erant primitiæ cæterarum decimarum, puta secundarum et tertiarum; omnes enim decimæ erant sanctæ, quia ex lege sanctificatæ et oblatæ Domino: primæ ergo erant «initia sanctorum.» Rursus quælibet decimæ, etiam secundæ et tertiæ, possunt dici «initia sanctorum,» quia ipsæ erant sanctificatæ Deo, et per eas cætera omnia bona, quorum hæ erant decimæ, quasi per sui partem et primitias censebantur Deo esse oblata et sanctificata. Insuper secunda decimæ erant «initia sanctorum,» quia erant decimæ rerum jam per primas decimas Deo oblatarum et sanctificatarum; sic et tertiæ erant «initia sanctorum,» quia erant decimæ rerum, quæ per primas et secundas decimas Deo erant quasi oblatæ et dedicatæ. Unde ad tertias spectat, quod sequitur: «Et pauperi porrige manum tuam, ut perficiatur propitiatio et benedictio tua.» Igitur hic Siracides complectitur quatuor genera rerum sacerdoti debitarum, scilicet primo, primitias; secundo, sacrificia et victimas; tertio, sacrificium sanctificationis, id est, vota; quarto, initia sanctorum, id est decimas.
Quinto, planissime et aptissime, per initia, sive primitias sanctorum, accipias dona et oblationes pro templo, puta pro ejus sartis tectis, ornatu, vasis, supellectile, panibus, oleo, etc. Nam Sanctum, vel in plurali Sancta (ob eximiam sanctitatem) vocatur tabernaculum, sive templum. Rursum Hebræi initia, sive primitias, vocant omnem oblationem et omne donum, quod Deo offertur; sicut ergo vers. præcedenti sanxit primitias (sub quibus et decimas intelligit) sacerdotibus ex lege debitas, sic hic sanxit primitias, id est, oblationes fabricæ et templo faciendas, perinde ac Canones in lege nova præcipiunt oblationes fidelium applicari non tantum sacerdotibus, sed et fabricæ templorum.
Mystice, Rabanus hæc omnia refert ad eleemosynam: sic enim legit et connectit: «Datum brachiorum, et sacrificium sanctificationis offer initia sanctorum, et pauperi porrige manum tuam,» etc. q. d. Eleemosyna, quæ datur pauperi, est «datum brachiorum,» quia brachiis robustis et liberalibus datur; eadem est «sacrificium sanctificationis:» sacrificium, quia in honorem Dei datur; sanctificationis, quia dantem sanctificat, vel ad sanctitatem disponit: ideoque vocatur «initia sanctorum,» quasi initium sanctitatis et justificationis.
Mystice, rursum nonnulli hoc accommodant Religiosis. Hi enim externis operibus per bona brachiorum designatis, necdum satiati, interna opera contemplationis et lectionis adjiciunt, atque in altari cordis holocaustum sanctificationis, id est seipsos, igne charitatis absumunt.
36. ET PAUPERI PORRIGE MANUM TUAM, UT PERFICIATUR PROPITIATIO ET BENEDICTIO TUA.
36. ET PAUPERI PORRIGE MANUM TUAM, UT PERFICIATUR PROPITIATIO ET BENEDICTIO TUA. — Tò propitiatio jam non est in Græco, nec in Syro, qui sic habet: Etiam pauperi extende manum tuam, ut compleantur benedictiones tuæ. Benedictio, Græce εὐλογία, significat beneficentiam, liberalitatem, largam donationem. Unde Tigurina, vel potius Vatablus vertit: Ut plena sit tua munificentia expiatioque, q. d. Non sufficit beneficum esse in sacerdotes, quia hoc omni jure est debitum; sed, ut plena sit beneficentia, oportet eam extendere ad pauperes: illa enim pura est, pureque fit ex amore Dei, cum a paupere non speretur retributio. Hinc Deus pauperes sibi arrogat: «Tibi, inquit Psaltes, derelictus est pauper, orphano tu eris adjutor,» Psal. IX, 34. Unde hac beneficentia in pauperes, provocat eleemosynarius vicariam Dei in se benedictionem et beneficentiam, etiam in temporalibus, juxta illud: «Qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet.» Vide sequentia II Cor. IX, 6. Quocirca recte Noster addidit tò propitiatio: eleemosyna enim propitium nobis facit Deum, ac peccata expiat, Daniel. IV, 24.
37. GRATIA DATI (corrige cum Romanis, dati) IN CONSPECTU OMNIS VIVENTIS,
37. GRATIA DATI (corrige cum Romanis, dati) IN CONSPECTU OMNIS VIVENTIS, — q. d. Datum, sive donum gratum est omni viventi. Syrus: Misericordia enim est in oculis omnium creaturarum, q. d.
Omnes eam amant. «Ubi enim est oculus, ibi est et amor; ubi manus, ibi et dolor;» Tigurina: Gratiosa est apud vivos omnes munificentia, ac ne a mortuo quidem prohibenda; alii: Gratiam habet donum apud omnem viventem. Quare perperam Dionysius hæc cum vers. præcedenti ita connectit et explicat, q. d. Ut perficiatur benedictio tua tibi conferenda in die judicii, in conspectu omnis viventis, gratia dati, id est, propter eleemosynam pauperibus datam.
ET MORTUO (Syrus, a mortuo) NON PROHIBEAS GRATIAM. — Alii, mortuo ne deneges benignitatem, vel beneficium. Multiplex enim mortuo debetur. Primum, funeris et sepulturæ, in quo mire laudatur Tobias. Hinc et Canones sanciunt pro sepulcro et loco sepulturæ non licere exigere pretium, sed illum gratis esse concedendum. Audi concilium Triburiense can. 16, quod citatur 13, Quæst. II, cap. XIV: «In Ecclesiastico, inquit, scriptum est: Mortuo non prohibeas gratiam, sciens quoniam omnes moriemur. Et: Omnia quæ de terra orta sunt, in terram convertentur. Quid terra terram vendis? Memento quod terra es, et in terram reverteris (Et alibi de homine dictum est: Terram teris, terram geris, et in terram converteris, qui de terra sumeris). Et: Quoniam mors ibi futura est, et appropinquat; et si tardat, recordare quia non hominis est terra, sed Domini est terra et plenitudo ejus. Si terram vendis, invasione rei Dominicæ reus teneris. Gratis accepisti a Deo, gratis da pro eo. Quare interdictum sit omnibus omnino Christianis terram mortuis vendere, et debitam sepulturam denegare.»
Secunda et potissima gratia, sive beneficium mortuis exhibendum, est oratio, sacrificia et suffragia pro eorum salute, ut a pœnis Purgatorii liberentur, et Dei visione cœloque donentur, uti fecit Judas Machabæus II Machab. XII, 43. Unde postquam præcepit eleemosynam viventibus dari, ne quis ab ea excludat mortuos, subjicit his quoque eam esse faciendam, præsertim quia eleemosynæ quæ fiunt viventibus pro salute mortuorum horum, pariter sunt eleemosynæ, idque majori fructu et commodo. Tertia gratia est, ut eorum memoria et monumenta conserventur, ac fama et honor defendatur: item ut eorum filii, filiæ, uxores et nepotes juventur, alantur, protegantur. Vide S. Augustinum lib. De Cura pro mortuis, ubi, cap. IX, refellit Poetas et Gentiles, qui censebant animas velut umbras vagari, nec posse inferni fluvium transmeare, quamdiu corpora manebant insepulta. Vide eumdem lib. IX Confess. cap. XII, de sepultura S. Monicæ matris suæ, ac S. Dionysium Areopagitam, Ecclesiast. Hierarch. cap. VII; S. Cyprianum lib. I, epist. 9 ad Furnitanos; S. Ambrosium, lib. De Tobia, cap. I; S. Chrysostomum, homil. 69 ad Popul.; Nazianzenum, oratione in Casarium. Quanta Gentilibus fuerit cura sepulcri, vide apud Alexandrum ab Alexandro, lib. III Genial. cap. III, et ibidem Tiraquellum.
38. NON DESIS PLORANTIBUS (ob mortem parentum, aliamve calamitatem) in consolatione, et CUM LUGENTIBUS AMBULA,
38. NON DESIS PLORANTIBUS (ob mortem parentum, aliamve calamitatem) in consolatione, et CUM LUGENTIBUS AMBULA, — lugendo cum lugentibus, ut vertit Tigurina, et flendo cum flentibus, uti monet Paulus Rom. XII, 15. Syrus: Neque differas (moreris, tardes) a domo plorantis, et cum omnibus mærentibus mærens esto. Non enim sufficit plorantes verbis consolari; sed et cum iis lugentibus lugere et plorare oportet. Hac enim luctus communione dolor alleviatur, quia in alios dividitur, et ab iis quasi sustentatur. Ita fecit Job dicens cap. XXX, 25: «Flebam super eo qui afflictus erat, et compatiebatur anima mea pauperi.»
Hæc ergo prima est ratio cur compassione levetur dolor afflicti: quia, scilicet, compatiens aperit cor afflicti dolore occlusum et oppressum, facitque ut dolor effluat et in se derivetur. Unde S. Ambrosius lib. III Offic. cap. ult.: «Solatium, inquit, hujus vitæ est, ut habeas cui pectus aperias tuum, ut colloces tibi virum fidelem, qui in prosperis gratuletur tibi, in tristibus compatiatur, in persecutionibus adhortetur, etc., qui in lætis exsultantem comprimat, in tristibus mærentem erigat.»
Secunda est, quod compatiens afflicto, ideoque consiliorum inopi, sana consilia ad dolorem mitigandum suggerat, quæ dolor patientis in seipso invenire non sinit. Unde Proverb. XXVII, 9, dicitur: «Unguento et variis odoribus delectatur cor, et bonis amici consiliis anima dulcoratur;» Septuaginta: Disrumpitur autem a calamitatibus anima. Unde et illud Philosophi: «Animo ægrotanti medicus est oratio.»
Tertia, quod compatiens amor et affectus tantum subinde est bonum, quantum malum est ipse dolor patientis: quare positus in bilance illi æquiponderat, tantumque solatur et lætificat patientem, quantum eum dolor affligit et cruciat. Rursum compatiens patienti dat quasi partem cordis sui: quare patiens duplici quasi corde, puta tam suo quam amici roboratus, levius fert dolorem. Ita S. Gregorius, lib. XX Moral. XXVI, in illud Job XXX, Flebam super eo, qui afflictus erat: «Exteriora largiens, inquit, rem extra semetipsum præbet. Qui autem fletum et compassionem proximo tribuit, ei aliquid etiam de semetipso dedit.» Addit deinde novam rationem: «Idcirco autem plus compassionem quam datum dicimus: quia rem quamlibet plerumque dat etiam, qui non compatitur; nunquam autem qui vere compatitur, quod necessarium proximo conspicit, negat.»
Quarta, quod patiens sit quasi in mari amaritudinis demersus, ex quo per se emergere nequit: compatiens ergo compassionis affectum ei exhibens, quasi manum ei præbet, qua eum extrahat; sicut piscatores escam suggerunt pisci, ut eum e mari educant. Affectus enim est quasi esca, qua patientem adescat, itaque secum elevat ad robur et spem melioris fortunæ. Ita S. Gregorius lib. III Moral. cap. X: «Ordo, inquit, consolationis est, ut, cum volumus afflictum quempiam a mærore suspendere, studeamus prius mœrendo ejus luctui concordare. Dolentem non potest consolari, qui non concordat dolori; quia in eo ipso quod a mæroris afflictione discrepat, minus ab illo recipitur, a quo mentis qualitate separatur. Emolliri itaque prius debet animus, ut afflicto congruat, congruens inhæreat, inhærens trahat. Neque enim ferrum ferro conjungitur, si non utrumque exustione ignis liquetur; et durum molli non adhæret, nisi prius ejus duritia temperata mollescat, ut quasi hoc ipsum fiat, quod curatur ut teneat. Sic nec jacentes erigimus, nisi a rigore nostri status inclinemur. Amici igitur B. Job, ut afflictum a dolore suspenderent, curaverunt necessario simul dolere.» Nostræ ergo lacrymæ lacrymantium lacrymas detergunt et desiccant; sicut pluvia pulverulenta, quæ pulverem excitat, desiccat, non humectat.
39. NON TE PIGEAT VISITARE ÆGROTUM: EX HIS ENIM IN DILECTIONE FIRMABERIS.
39. NON TE PIGEAT VISITARE ÆGROTUM: EX HIS ENIM IN DILECTIONE FIRMABERIS. — Græca: Ne pigriteris (et sic legit S. Cyprianus lib. III Testimon.) visitare ægrotum: ex his enim diligeris; Syrus: Neque tædeat te visitare infirmos, quia propter hæc diligeris; Tigurina: Ne dubites invisere ægrotum; nam gratiam ex eo colliges. Græcum enim ὀκνεῖν, significat pigere, tædere, gravari, dubitare, differre, negligere, timere, tardare, ægre et gravatim facere, omittere. Unde ὄκνος est cunctatio, ignavia, segnities, tarditas, dubitatio, timor. Hi enim affectus connexi sunt, et unus ex alio nascitur, eumque comitatur. Inde Ocnus ille fabulosus piger apud Ovidium. Quia enim morbi et morbidi nihil læti, sed omnia tristia, ipsamque mortem afferunt et repræsentant, hinc oritur tædium et pigritia eos visitandi. Jubet ergo hoc tædium superari fervore charitatis, uti fecit noster S. P. Ignatius Parisiis ab ægro, licet sibi infido, accersitus Rothomagum. Tribus enim primis leucis tantam sibi a dæmone sensit injici gravedinem, ut videretur sibi habere pedes plumbeos; sed illud constanter tolerans et superans discussit adeo, ut reliquum itineris currendo instar cervi, divinis consolationibus affluens peregerit, uti refert Ribadeneira lib. V Vitæ ejus, cap. II. Signum ergo languentis et deficientis dilectionis est, ægre et pigre visitare infirmos. Unde in concilio Toletano, can. 2, quod citatur distinct. XXV, canon Unum, inter alia peccata venialia igne Purgatorio expianda, ponuntur hæc: «Quoties plus loquitur quam oportet, plus facit quam expedit: quoties pauperes importune petentes exasperat: quoties in carcere positos tardius requisiverit, et infirmos tardius visitaverit.»
Rursum Septuaginta visitare, non solum adire et visere, sed et solari, consulere, benefacere, omnique ope juvare significat. Denique ex his, scilicet, omnibus jam dictis, puta dando eleemosynas,
Ratio a priori est, quod visitare infirmos ex charitate sit actus charitatis: actus autem augent et firmant habitum: si quis visitet ægrum non proprie ex motivo charitatis, sed misericordiæ, vel alterius virtutis, etiam sic firmatur charitas. Nam virtutes omnes inter se connexæ, et earum vinculum est charitas: quocirca charitas per actus aliarum virtutum, præsertim misericordiæ et pietatis, nutritur, augetur et roboratur. Videtur, ait Dionysius, interpres in Græco legisse ἀγαπήσεις, active, id est amabis, diliges; hoc est, in amore et dilectione cresces et firmaberis: significatur enim actus continuatus, non inchoatus. Jam legunt passive, ἀγαπηθήσῃ, id est diligeris: cui quoque adaptari potest nostra versio Latina, « in dilectione firmaberis, » si dilectionem non activam, sed passivam accipias, q. d. Per hæc augebis tui amorem, facies ut magis diligaris a Deo et hominibus, ac vicissim eos magis active diliges, tum quia amor provocat amorem, magnes enim amoris est amor; tum quia Deus illis, quos magis diligit, majorem gratiam et amorem infundit quo vicissim eum magis amant et diligunt. Amor enim Dei est efficax, paritque sui amorem reciprocum. Summa, plenus erit sensus omnes versiones concilians, si dilectionem activam, æque ac passivam intelligas, q. d. Per hæc officia pietatis cresces in dilectione, ideoque vicissim magis diligeris a Deo et hominibus. Ita Dionysius.
Verum mihi valde fit verisimile, Siracidem seniorem qui hebraice hunc librum scripsit, scripsisse hoc loco תאהב taohab, quod est futurum conjugationis hophal, id est, in dilectione poneris et firmaberis. Hophal enim habet significationem passivam duplicem: respondet enim conjugationi hiphil, quæ est duplex activa. Igitur אהב ahab, sicut in hiphil significat, fecit amare, sic in hophal significat, factus est amare, vel firmatus est in amore. Unde tachab, quod est futurum hophal, significat firmaberis in dilectione. Hinc fit verisimile, nostram versionem Latinam traductam esse immediate ex Hebræo. Idipsum in Græco voluit imitari Siracides junior: itaque per τὸ ἀγαπηθήσῃ voluit significare non simplex passivum, scilicet, diligeris; sed duplex, scilicet, incitaberis ad dilectionem, in eaque firmaberis: sic enim vertit Latinus, et hoc significat Hebræum taohab. Igitur ἀγαπηθήσῃ, idem est quod ἐν ἀγάπῃ τεθήσῃ, id est, in amore collocaberis: et forte ita vertit Siracides, vel is ἀγάπῃ σνωσθήσῃ, id est, in amore firmaberis. Sic exponit S. Augustinus il-
Moraliter, disce hic quam utile et sanctum sit visitare infirmos. Quod enim infirmis fit, Christus sibi factum æstimat. Unde in die judicii electis dicet: « Infirmus eram, et visitastis me, » Matth. cap. XXV, 36. Qui ergo infirmum visitat, Christum visitat. Quocirca S. Bonaventura in Stimulo divini amoris, cap. 1: « Cur, inquit, anima, tota die anxiaris post Christum? Indicabo tibi quem diligit anima tua. Certe in infirmaria jacet, et ibi angustiatur, ibi torquetur. Curre, et sibi ministra, sibi compatere infirmanti. » Hæc ipse simplici, sed incenso stylo. S. Gregorius Nazianzenus, orat. 27 De Cura pauperum: « Pauperi, inquit, subveni, vestem præbe, medicamentum adhibe, vulnus alliga, de calamitate percontare, de patientia orationem habe (hæc enim, adeoque omnem opem, quæ re verbove fit, includit τὸ visitare ægrotum). Bono esto animo, accede. Haud quaquam ex ea re labefactaberis; haud quaquam vitium contrahes, etiamsi homines nimium molles et delicati hoc existiment, inanibus rationibus decepti, vel potius hoc sive mollitiei suæ atque inertiæ, sive impietati prætexant. » Idem Nazianzenus, orat. 20, mire celebrat S. Basilium, quod Cæsareæ nosodochium ædificarit, ægros omni ope adjuverit, quin et eorum vulnera osculatus sit, in iis contemplans Christum: « Quocirca, inquit, ne labra quidem vir generosus, et generosis parentibus ortus, nominisque splendore clarissimus, ægrotis admovere gravabatur. » Plura hujus rei heroica heroum exempla, uti S. Gallicani, Placillæ Imperatricis, Radegundis, Eustachii, S. Mariæ Oigniacensis, etc., exempla recensui Isaiæ XXXVIII, in calce capitis, et Jacobi I, 27.
Quomodo consolandi et admonendi sint ægri, vide apud S. Gregorium III parte Pastor., Admon. 13. Idem S. Gregorius, lib. XX Moral. XXVI, subtiliter docet quomodo visitans ægros in dilectione firmetur: quia, scilicet, ex dilectione ægri dolores per compassionem in se transcribit, qui est insignis dilectionis actus. « Ille, inquit, perfecte tribuit, qui cum eo, quod afflicte porrigit, afflicti quoque in se animum sumit; ut prius in se dolentis passionem transferat, et tunc contra dolorem illius per ministerium concurrat. » Illustrat id exemplo Christi: « Qui cum posset nobis etiam non moriendo succurrere, subvenire tamen moriendo hominibus voluit, quia, videlicet, minus amaret, nisi et vulnera nostra susciperet; nec vim nobis suæ dilectionis ostenderet, nisi hoc, quod a nobis tolleret, ad tempus ipse sustineret. » Idem, homil. 39 in Evangel., illustre recenset exemplum. Martyrius monachus, inquit,
Porro novissima sunt quatuor: mors, judicium, infernus, et gloria cælestis — utraque æterna. Qui his non movetur, fera est vel lapis, non homo; chalybs est, silex est. Siracides hic tradit regulam certam quæ omnes actiones nostras dirigit, ordinat et sanctificat, hanc scilicet:
Tigurina: Eloca filiam, et magnum opus peregeris. Grande, quia difficile, aeque ac perutile, tum tibi, tum filiae, tum reipublicae. Tibi, quia ingenti ejus cura, ac procorum molestiis et periculis te liberas et exoneras: unde Syrus vertit: Exire fac filiam, et egredietur violentia; filiae, quia ejus
Quocirca S. Isidorus, in fine Chronici: « In omnibus, inquit, operibus memorare novissima tua. Quando enim unusquisque de sæculo migrat, tunc illi consummatio sæculi est. » Et Nazianzenus in Sententiis: « Mortem, inquit, velut præsentem semper tibi ob oculos pone; ita enim fiet, ut cum ipsi occurrendum erit, superior existas. »
Quocirca S. Isidorus, in fine Chronici: « In omnibus, inquit, operibus memorare novissima tua. Quando enim unusquisque de sæculo migrat, tunc illi consummatio sæculi est. » Et Nazianzenus in Sententiis: « Mortem, inquit, velut præsentem semper tibi ob oculos pone; ita enim fiet, ut cum ipsi occurrendum erit, superior existas. »
Causam dat S. Bernardus serm. 2 in Festo SS. Petri et Pauli: « Fili, ait Sapiens, memorare novissima tua, et non peccabis; nimirum, quod hæc cogitatio maxime facit timoratum, timor expellat peccatum, negligentiam non admittat. Novissima autem nostra sunt, mors, judicium, gehenna. Quid horribilius morte? quid judicio terribilius? nam gehenna nihil potest intolerabilius cogitari. Quid metuet, si quis ad ista non trepidat, non expavescit, non timore concutitur? In omnibus operibus tuis memorare novissima tua: mortis horrorem, judicii tremendum discrimen, ardentis gehennæ metum ab oculis cordis tui elongari nullatenus patiaris. Time, o homo, quod in morte separandus es a bonis omnibus hujus corporis, et tam dulce carnis et animæ vinculum amarissimo secandum divortio erit. Time, quod in terribili judicio ei præsentandus es, in cujus manus horrendum est incidere; et eo examinante quem nihil latet, si quidem inventa fuerit in te iniquitas, alienandus ab universitate quietis et gloriæ, et segregandus a numero Beatorum. Time, quod in gehenna cruciatibus æternis et immensis exponendus es, in sorte diaboli et angelorum ejus, in igne æterno qui præparatus est eis. Dies novissimus quam sit exspectatione terribilis, fili, memorare novissima tua. » Et paulo inferius: « Unde nobis ista dissimulatio est, fratres mei? unde hæc tam perniciosa tepiditas? unde hæc securitas maledicta? Quid seducimus miseri nosipsos? Forsitan jam divites facti sumus; forsitan jam regnamus. Nonne ostium domus nostræ horribiles spiritus illi obsident? Nonne exitum nostrum larvales illæ facies præstolantur? Quis ille pavor erit, o anima mea, cum dimissis omnibus, quorum tibi est tam jucunda præsentia, gratus aspectus, cohabitatio ipsa tam familiaris, sola ingrediens incognitam regionem, occursantia tibi catervatim ruere teterrima illa monstra videbis? Quis tibi in illa extrema necessitatis occurret? quis tuebitur a rugientibus præparatis ad escam? quis consolabitur? quis deducet? Filioli mei, memoremur hæc novissima nostra, ne peccemus. »
Eadem repetit sermone De primordiis, mediis et novissimis, ubi et addit: « Nam in morte non magnum, non parvum aliquid de bonis hujus mundi tecum delaturus es, in judicio nec fallere, nec resistere possibile erit; in gehenna nulla penitus
Hic ergo fuit sensus, hic virtutis stimulus Doctorum et Sanctorum omnium. Audi S. Augustinum, lib. II de Genesi contra Manich. cap. XXVIII: Nihil, ait, sic revocat homines a peccato, quemadmodum imminentis mortis cogitatio: tunc enim anteactæ vitæ coram justissimo judice reddenda ratio erit. Et serm. 3 De Innoc.: « Si diem mortis suæ homines jugiter cogitare vellent, animam suam ab omni cupiditate vel malitia cohiberent. »
Quod ipsum magis vere de memoria judicii, sempiternorumque suppliciorum affirmatur; sic enim ait Basilius in Psalm. XXXIII: « Si quando te senseris ad aliquod provocari peccatum, ad mentem revoca formidabile illud, nec ulli mortalium tolerabile Christi judicium, et hoc quasi fræno animam cohibe. » Et S. Ambrosius ad Virgin. lapsam, cap. VIII: « Si mente cernerent homines peccatores, quale judicium imminet mundo, sensus humanus non dispergeretur vanitate sæculari, si non infidelitate gravaretur. »
Quantam vero vim habeant inferorum supplicia ad animum ab omni scelere revocandum, luculenter docuit Prosper lib. III De Vita contempl. cap. XI: « Cogitare quale malum sit ab illo gaudio divinæ contemplationis excludi, beatissima Sanctorum omnium societate privari, fieri patriæ cœlestis extorrem, mori vitæ beatæ, morti vivere sempiternæ, in æternum ignem cum diabolo et angelis ejus expelli, ubi sit mors secunda, damnatio, exsilium, vitæ supplicium, non sentire in illo igne quod illuminat, sentire quod cruciat, exundantis incendii terribiles crepitus pati, barathri fumantis cæca caligine oculos obcæcari, profundo gehennæ fluctuantis immergi, edacissimis in æternum dilaniari vermibus, nec finiri. Hæc et similia multa cogitare nihil est aliud, quam vitiis omnibus repudium dare, et omnia blandimenta carnalia refrenare. »
Audi S. Basilium ad filium spirit.: « Semper, ait, ante oculos tuos versetur ultimus dies. Cum diluculo surrexeris, ad vesperum te ambigas pervenire; et cum in lectulum ad quiescendum membra tua posueris, noli confidere de lucis adventu, ut facilius te possis refrenare ab omnibus vitiis. Semper cor tuum cœlestia promissa meditetur: omnia terrena, quæ possides, in cœlestes mansiones transfer. » Rursum S. Augustinus vel quisquis est auctor Speculi peccatoris, tom. IX, cap. III: « Sapientis, ait, est non tam cujuslibet rei principium prospicere, quam finem exitumque providere. Felix esse comprobatur, qui sic cogitat de supplicio ante supplicium, ut postea supplicii effugiat periculum. » Et cap. V: « Utinam saperes et intelligeres, quæ mundi sunt; et provideres, quæ inferni sunt! profecto Deum timeres, superna appeteres, mundum contemneres, et infernum horreres. In illa nimis metuenda extrema hora tua quis amicorum, quis parentum tuorum veniet
Post hominem vermis, post vermem fætor et horror:
Sic in non hominem vertitur omnis homo.
Fecit hoc S. Marcella, de qua S. Hieronymus in ejus Epitaphio, epist. 16 ad Principiam ejus filiam: « Annis, inquit, plurimis sic suam transegit ætatem, ut ante se vetulam cerneret, quam adolescentulam fuisse meminisset, laudans illud Platonicum, qui Philosophiam meditationem mortis esse dixit; unde et noster Apostolus, Corinth. XV: Quotidie, inquit, morior propter vestram salutem. Et Dominus: Nisi quis tulerit crucem suam quotidie, et secutus fuerit me, non potest meus esse discipulus. Multoque ante per Prophetam Spiritus Sanctus: Propter te mortificamur tota die, æstimati sumus ut oves occisionis. Et post multas ætates illa sententia: Memento semper diem mortis, et nunquam peccabis. Disertissimique præceptum Satyrici:
Vive memor lethi, fugit hora; hoc quod loquor, inde est.
Sic ergo ætatem duxit et vixit, ut semper se crederet esse morituram; sic induta est vestibus, ut meminisset sepulcri, offerens se hostiam rationabilem, vivam, placentem Deo. »
Idem in Epitaphio Nepotiani ad Heliodorum: « Platonis, inquit, sententia est, omnem sapientium vitam meditationem esse mortis. Laudant hoc Philosophi, et in cœlum usque ferunt; sed multo fortius Apostolus: Quotidie, inquit, morior per gloriam vestram; aliud est enim conari, aliud agere: aliud vivere moriturum, aliud mori victurum. Ille moriturus est ex gloria, iste moritur ad gloriam. Debemus igitur et nos animo præmeditari quod aliquando futuri sumus, et quod velimus nolimus, abesse longius non potest: nam si nongentos vitæ excederemus annos, ut ante diluvium vivebat humanum genus, et Mathusalem nobis tempora donarentur, tamen nihil esset præterita longitudo, quæ esse desiisset: etenim inter eum qui decem vixit annos, et eum qui mille, postquam idem vitæ finis advenerit, et irrecusabilis mortis necessitas, transactum omne tantumdem est, nisi quod senex magis onustus peccatorum fasce proficiscitur.
Optima quæque dies miseris mortalibus ævi
Prima fugit, subeunt morbi, tristisque senectus,
Et labor, et duræ rapit inclementia mortis. »
Subdit exemplum Xerxis: « Xerxes ille rex potentissimus, qui subvertit montes, maria constravit, cum de sublimi loco infinitam hominum multitudinem, et innumerabilem vidisset exercitum, flere dicitur, quod post centum annos nullus eorum, quos tunc cernebat, superfuturus esset. O si possemus in talem ascendere speculam, de qua universam terram sub nostris pedibus cerneremus! jam tibi ostenderem totius orbis ruinas: gentes gentibus et regnis regna collisa: alios torqueri, alios necari: alios absorberi fluctibus, alios ad servitutem trahi: hic nuptias, ibi planctum: illos nasci, istos mori: alios affluere deliciis, alios mendicare: et non Xerxis tantum exercitum, sed totius mundi homines qui nunc vivunt, in brevi spatio defuturos. Vincitur sermo rei magnitudine, et minus est omne quod dicimus. Redeamus igitur ad nos, et quasi e cœlo descendentes paulisper nostra videamus. Sentisne, obsecro, quando infans, quando puer, quando juvenis, quando robustæ ætatis, quando senex factus sis? quotidie morimur, quotidie commutamur; et tamen æternos nos esse credimus. Hoc ipsum quod dicto, quod scribitur, quod relego, quod emendo, de vita mea tollitur: quot puncta notarii, tot meorum damna sunt temporum. Scribimus atque rescribimus: transeant maria epistolæ, et scindente sulcum carina, per singulos fluctus ætatis nostræ momenta minuuntur. Solum habemus lucri, quod Christi nobis amore sociamur. »
Magnus ille Simeon Stylites, non nisi unum sermonem scripto reliquit, cujus titulus est: De semper mente complectendo suum discessum, ubi graphice depingit animæ peccatricis morientis angustias, cum a dæmonibus cingitur ut eam in tartara abripiant; atque ex adverso animæ sanctæ lætitiam, cum ab Angelis ducitur in paradisum. Exstat in Biblioth. SS. Patrum, in Appendice. Porro hic Simeon e columna quotidie bis docebat populum; tota autem ejus doctrina et concio erat de novissimis, « jubens in cœlum suspicere et evolare, ac e terra discedere, et regnum quod exspectatur, visione apprehendere, et gehennæ minas timere, et terrena contemnere, et futura exspectare, » ait Theodoretus in Histor. Patrum, cap. XXVI. Idipsum docebat re ipsa, puta statione et oratione continua, magis quam voce et concione; stabat enim jugiter suspiciens cœlum, Deumque deprecans quasi ad eum evadere gestiens.
S. Anselmus, epist. 5 ad Burgundium et Richeram, ejus conjugem: « Ponite, ait, quotidie ante oculos vestros finem vestrum: cogitate intentissime cujus erunt et quid vobis proderunt, quæ post vos remanebunt. Cogitate, quo ibitis, quid vobiscum portabitis, quid ibi quod præmissum a vobis sit, invenietis. Certe non portabitis vobiscum, nec invenietis ibi aliud, quam merita vestra, sive bona, sive mala. » Et mox: « Hæc cogitate, hæc inter vos die ac nocte, in secreto et in publico tractate, hæc sint colloquia vestra invicem, domine mi, amica mea. Quid facimus, quid tardamus, prope est ultima dies nostra. Quomodo expendimus vitam nostram? quomodo satisfacimus Deo pro peccatis nostris? Præparemus nos quasi
Vis exemplum magis patheticum et vivum? Accipe: S. Joannes Eleemosynarius, ut novissimorum semper recordaretur, sepulcrum sibi exstrui, sed imperfectum relinqui curavit, ac monitorem statuit, qui diebus festis sibi coram omnibus diceret: « Monumentum tuum in hodiernum usque diem est imperfectum, domine: jube ergo ut id finem accipiat; incertum est enim qua fur ingrediatur, » nempe mors. Hæc cogitatio ad tantas eleemosynas eum exstimulavit. Ita Leontius in ejus Vita. Idem fecit Theodosius cœnobiarcha, cujus Vita exstat apud Surium die 11 januarii.
S. Rembertus Archiepiscopus Bremensis, ut habet ejus Vita, dictitabat primam Philosophiæ definitionem esse meditationem mortis. Hanc ergo jugiter præmeditabatur, et ad eam se disponebat, ut impleret illud Sapientis: « Memorare novissima tua, et in æternum non peccabis. » Ubi enim non est timor mortis, ibi est dissolutio vitæ; ubi vero dissolutio vitæ, ibi peccatorum abundantia; et ubi hæc, ibi perditio animæ. Timor enim semper emendat, tollit securitatem, parit sollicitudinem, superbiam dejicit, humilitatem nutrit, charitatem auget et virtutes multiplicat. Celebris est sententia S. Hieronymi: « Facile contemnit omnia, qui semper cogitat se moriturum. » Et illa: « Sive comedo, sive bibo, sive studeo, sive quid aliud ago, semper ultima illa tuba insonat auribus meis: Surgite, mortui, venite ad judicium. »
Noster B. Franciscus de Borgia dictitabat boni viri, præsertim Religiosi, exercitium esse quotidie per 24 horas se præparare ad mortem; quodque ipse tunc recte constitutus erat, quando quolibet die dicere poterat cum S. Paulo: « Quotidie morior. » Ita Ribadeneira in Vita ejus, lib. IV, cap. V.
Denique S. Job, cap. XIV, 14: « Cunctis diebus, ait, quibus nunc milito, exspecto donec veniat immutatio mea. »
Idem fuit sensus Gentilium. S. Maximus, serm. 36, narrat Musonium interrogatum quis optime extremum diem clauderet, respondisse: « Qui semper postremum vitæ diem sibi instare proposuerit. » Plato, uti jam dixi, censuit, « omnem sapientum vitam esse meditationem mortis. »
Apud Ægyptios in solemnibus conviviis unusquisque cadaver ligneum quam proxime ad verum effictum, convivis singulis ostendens, dicebat: « In hunc intuens, pota et oblectare, talis post mortem futurus; » licet quo fine hoc fecerint, sit ambiguum. Testis est Herodotus, lib. II.
Aristippus in maris tempestate expallescens, ea sedata, cum ei quidam insultaret: « Cur vos, Philosophi, qui prædicatis mortem non esse formidandam, expallescitis in discrimine, nos indocti non timemus? Quoniam, inquit Aristippus, non de pari anima tibi mihique cura est ac metus. » Addit Gellius eum dixisse: Ego timeo animæ Aristippi, tu non times animæ nebulonis. Ita Laertius lib. II, cap. VIII.
Secundus Philosophus, teste eodem Laertio, rogatus ab Adriano Imperatore quid esset mors, respondit: « Mors est æternus somnus, dissolutio corporum, divitum pavor, pauperum desiderium, inevitabilis eventus, incerta peregrinatio, latro hominis, somnii pater, fuga vitæ, vivorum discessio, resolutio omnium. » Denique Seneca in Proverbiis: « Omnis dies, inquit, velut ultimus ordinandus est. »