Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Docet quis sit beatus, nimirum eum qui cavet ne verbo aut facto labatur, quique sibi et aliis est beneficus. Unde multis insectatur sordes avaritiae. Secundo, vers. 12, ad hanc justitiam et beneficentiam exstimulat per memoriam mortis instantis. Quare tertio, vers. 22, beatum ita definit et circumscribit: Beatus vir, qui in sapientia morabitur, et qui in justitia sua meditabitur, et in sensu cogitabit circumspectionem Dei.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 14:1-27
1. Beatus vir, qui non est lapsus verbo ex ore suo, et non est stimulatus in tristitia delicti. 2. Felix, qui non habuit animi sui tristitiam, et non excidit a spe sua. 3. Viro cupido et tenaci sine ratione est substantia, et homini livido ad quid aurum? 4. Qui acervat ex animo suo injuste, aliis congregat, et in bonis illius alius luxuriabitur. 5. Qui sibi nequam est, cui alii bonus erit? et non jucundabitur in bonis suis. 6. Qui sibi invidet, nihil est illo nequius, et haec redditio est malitiae illius: 7. et si bene fecerit, ignoranter, et non volens facit: et in novissimo manifestat malitiam suam. 8. Nequam est oculus lividi: et avertens faciem suam, et despiciens animam suam. 9. Insatiabilis oculus cupidi in parte iniquitatis: non satiabitur donec consumat arefaciens animam suam. 10. Oculus malus ad mala: et non satiabitur pane, sed indigens et in tristitia erit super mensam suam. 11. Fili, si habes, benefac tecum, et Deo dignas oblationes offer. 12. Memor esto quoniam mors non tardat, et testamentum inferorum, quia demonstratum est tibi: testamentum enim hujus mundi, morte morietur. 13. Ante mortem benefac amico tuo, et secundum vires tuas exporrigens da pauperi. 14. Non defrauderis a die bono, et particula boni doni non te praetereat. 15. Nonne aliis relinques dolores et labores tuos in divisione sortis? 16. Da, et accipe, et justifica animam tuam. 17. Ante obitum tuum operare justitiam: quoniam non est apud inferos invenire cibum. 18. Omnis caro sicut foenum veterascet, et sicut folium fructificans in arbore viridi. 19. Alia generantur, et alia dejiciuntur: sic generatio carnis et sanguinis, alia finitur, et alia nascitur. 20. Omne opus corruptibile in fine deficiet: et qui illud operatur, ibit cum illo. 21. Et omne opus electum justificabitur: et qui operatur illud, honorabitur in illo. 22. Beatus vir, qui in sapientia morabitur, et qui in justitia sua meditabitur, et in sensu cogitabit circumspectionem Dei. 23. Qui excogitat vias illius in corde suo, et in absconditis suis intelligens, vadens post illam quasi investigator, et in viis illius consistens: 24. qui respicit per fenestras illius, et in januis illius audiens: 25. qui requiescit juxta domum illius, et in parietibus illius figens palum, statuet casulam suam ad manus illius, et requiescent in casula illius bona per aevum: 26. statuet filios suos sub tegmine illius, et sub ramis ejus morabitur: 27. protegetur sub tegmine illius a fervore, et in gloria ejus requiescet.
Pars Prima Capitis: De Custodia Sermonis et Sordibus Avaritiae
Versus 1-2: Beatus Vir Qui Non Est Lapsus Verbo ex Ore Suo, et Non Est Stimulatus in Tristitia Delicti
Docuit capite praecedenti divitias et amicitiam divitum non beare pauperes; unde congrue hic subjungit quid vere hominem efficiat beatum. 1. «Beatus vir, qui non est lapsus verbo ex ore suo.» A lingua incipit, quia, ut ait S. Jacobus (Jac. III, 2): «Si quis in verbo non offendit, hic perfectus est vir.» Lingua enim omnium membrorum lubricissima est, et ad peccatum maxime prona. «Et non est stimulatus in tristitia delicti» — id est, qui non habet spinum malae conscientiae eum pungentem. Peccatum enim secum fert aculeum culpae et remorsum qui animam torquet.
2. «Felix qui non habuit animi sui tristitiam, et non excidit a spe sua.» Id est: Beatus est vir cujus conscientia clara est, et qui de salute non desperavit. Tristitia enim animi ex mala conscientia oritur, et excidere a spe est in desperationem cadere — quod omnium malorum spiritualium est pessimum.
Versus 3-4: Viro Cupido et Tenaci Sine Ratione Est Substantia; et Homini Livido Ad Quid Aurum?
3. Viro cupido et tenaci sine ratione est substantia — id est sine usu vel fructu — quia ea non utitur, nec sibi nec aliis, sed tantum thesaurizat. Divitiae ejus nullum gaudium, nullum solatium, nullum meritum apud Deum afferunt. Et homini livido ad quid aurum? Quia tam sibi quam aliis expendere reformidat. Apposite a beato qui spem reponit in Deo, per antithesin descendit ad avarum, qui spem reponit in mammona et auro. Graeca majorem habent emphasim: Ἀνδρὶ μικρολόγῳ οὐ καλὸς ὁ πλοῦτος, καὶ ἀνδρὶ βασκάνῳ ἵνα τί χρήματα — id est, viro minute rationes subducenti non est pulchra substantia, et homini livido ad quid pecunia?
4. «Qui acervat ex animo suo injuste, aliis congregat, et in bonis illius alius luxuriabitur.» Avarus animam suam defraudat — bonis tum temporalibus tum spiritualibus quibus indiget eam privans — et omnes opes ejus coacervatae ad alios transeunt qui eas in luxuria dissipabunt. Quocirca Democritus dicebat «avaros suarum opum non esse dominos, sed procuratores,» qui eas aliis usuris, imo abusuris, curant et procurant. Sicut mirabiliter depingit Ecclesiastes, cap. VI, vers. 3-4: «Si quispiam vixerit multos annos, et anima illius non utatur bonis substantiae suae, sepulturaque careat; de hoc ego pronuntio, quod melior illo sit abortivus.»
Versus 5-7: Qui Sibi Nequam Est, Cui Alii Bonus Erit?
5. «Qui sibi nequam est, cui alii bonus erit? et non jucundabitur in bonis suis.» Avarus omnium hominum est crudelissimus, quia sibi ante omnes est crudelis: victum, vestimentum et solatium sibi negat, et in perpetua anxietate vivit. Si sibi benefacere non audebit, certe nulli alii benefaciet.
6. «Qui sibi invidet, nihil est illo nequius, et haec redditio est malitiae illius.» Vere dixit Horatius: «Invidia Siculi non invenere tyranni tormentum majus.» Hoc maxime verum est in invidia avaritiae, qua avarus seipsum torquet, cruciat et consumit. Tales similes sunt Timoni, qui adeo oderat homines ut eorum morte gauderet: unde et μισάνθρωπος, id est, osor hominum, est cognominatus. Similes sunt et Midae regi Phrygiae, qui, cum petiisset a Baccho ut quidquid tangeret verteretur in aurum, ne comedere quidem potuit, cum etiam cibi in aurum verterentur, itaque fame contabuit.
7. «Et si bene fecerit, ignoranter et non volens facit: et in novissimo manifestat malitiam suam.» Contra objectionem quod avari interdum benefaciant: id faciunt vel ignoranter vel invite, ex pudore et timore, cum livore et sordido animo id facientes. Unde livorem hunc et sordes tandem declarant vel verbis malignis, vel rugata fronte, vel alio signo prodentes avaritiam suam.
Versus 8-10: Nequam Est Oculus Lividi
8. «Nequam est oculus lividi: et avertens faciem suam, et despiciens animam suam.» De oculo corporis loquitur, sed sub eo significat oculum mentis: uterque enim nequam et malignus est in invido. Invidus enim Hebraice vocatur ra enaim, id est, «malus oculis.» Ovidius graphice invidum depingit: «Pallor in ore sedet, macies in corpore toto, nusquam recta acies... Nec fruitur somno, vigilacibus excita curis: sed videt ingratos intabescitque videndo successus hominum. Carpiturque et carpit in unum, suppliciumque suum est.»
Aegyptii invidiam per basiliscum repraesentabant: basiliscus enim, serpens maxime letalis, solo aspectu aerem inficit, plantas exurit, animalia necat, lapides etiam dissolvit. Sed si se in speculo aspiciat, suo ipsius reflexo halitu percussus, propriis armis interimitur. Est ergo symbolum invidi, qui, cum in animam puram maledicta jactat, ipse suis telis conficitur.
9. «Insatiabilis oculus cupidi in parte iniquitatis: non satiabitur donec consumat arefaciens animam suam.» 10. «Oculus malus ad mala: et non satiabitur pane, sed indigens et in tristitia erit super mensam suam.»
Versus 11: Fili, Si Habes, Benefac Tecum, et Deo Dignas Oblationes Offer
Hic Siracides proprium divitiarum usum assignat: primo, benefac tecum — tuis necessitatibus moderate et rationabiliter provide; secundo, Deo dignas oblationes offer — templo, cultui divino, clero et pauperibus da. Hi sunt duo primarii usus divitiarum. Tertius sequetur vers. 13: benefac amicis tuis et pauperibus.
Pars Secunda Capitis: Memoria Mortis ad Justitiam et Beneficentiam
Versus 12: Memor Esto Quoniam Mors Non Tardat, et Testamentum Inferorum
«Memor esto quoniam mors non tardat, et testamentum inferorum, quia demonstratum est tibi: testamentum enim hujus mundi, morte morietur.» Nota quod mors vocatur testamentum mundi triplici sensu: primo, quia ab aeterno a Deo statuta et decreta est; secundo, quia ad omnia saecula pertinet et omnes homines omnium temporum complectitur; tertio, quia non unam gentem vel regionem, sed universum mundum obligat.
S. Ephrem Syrus, tract. De Beatitudine: «Beatus qui assidue in animo suo revoluit diem exitus de hac vita, et strenue studet paratus et imperterritus illa hora inveniri.» Idem, tract. De Morte: «Haec vita nihil aliud est quam via perpetua ad mortem.»
Moraliter, disce hic quotidie mortis memorem esse, et quotidie mori, ut te ad eam disponas et praepares. «Crede quod tibi ultima dies quaelibet illuxit.» S. Joannes Eleemosynarius sepulcrum sibi fodi curavit, et a servo suo quotidie de sepulcro admoneri voluit, ut per memoriam mortis ad meliorem vitam desideria acueret. Etiam de Philippo rege Macedonum refertur monitorem constituisse qui ei singulis matutinis clamaret hominem esse, ut tumorem superbiae comprimeret.
Quotidie ergo, cum cubitum vadis, considera an paratus sis ad mortem: lectus enim recte nos admonet sepulcri, sicut somnus imago mortis dicitur. S. Ambrosius, epist. 29, ad Florianum: «Tota anima tua oderis et condemnes quod mundus amat. Ut mortuus, a macula ejus et affectu te separa; ut sepultus, nullam curam mundi habeas; ut defunctus, omne negotium terrenum abdica.»
Versus 13: Ante Mortem Benefac Amico Tuo, et Secundum Vires Tuas Exporrigens Da Pauperi
Hic est tertius divitiarum usus: nam vers. 11 duos assignavit — primo, benefac tecum; secundo, offer oblationes Deo; hic tertium assignat, nempe ut etiam aliis amicis, praesertim pauperibus, benefaciamus. Cui consonat proverbium Arabicum: «Accende lucernam tuam ante tenebras, id est, illumina te bonis operibus antequam mors te praeoccupet.»
Nota verba «ante mortem»: non prohibet quominus in morte legata per testamentum relinquantur in pios usus et pauperum sustentationem. Sed praefert ut propriis manibus in vita demus, quia talis donatio plus meriti, plus certitudinis, plus gaudii habet.
Versus 14-17: Non Defrauderis a Die Bono
14. «Non defrauderis a die bono, et particula boni doni non te praetereat.» Non vult nos voluptatibus et conviviis deditos, sed ut bonis quae Deus dat sapienter et moderate utamur, nec avare thesaurizemus nec prodige effundamus. «Dies bonus» est dies in bene faciendo sibi et aliis, in servitio Dei impensus.
15. «Nonne aliis relinques dolores et labores tuos in divisione sortis?» Id est: Post mortem tuam alii bona tua sorte divident; cur ergo laboras et thesaurizas, cum nihil tecum portare possis? 16. «Da, et accipe, et justifica animam tuam.» Da eleemosynas, accipe vicissim benedictionem et meritum apud Deum, et sic justifica animam tuam. 17. «Ante obitum tuum operare justitiam: quoniam non est apud inferos invenire cibum.» Post mortem nulla est merendi vel benefaciendi opportunitas; omnia in hac vita facienda sunt.
Versus 18-21: Omnis Caro Sicut Foenum Veterascet, et Sicut Folium Fructificans in Arbore Viridi
18-19. «Omnis caro sicut foenum veterascet, et sicut folium fructificans in arbore viridi. Alia generantur, et alia dejiciuntur: sic generatio carnis et sanguinis, alia finitur, et alia nascitur.» Homines sunt sicut folia arborum, quorum alia nascuntur et alia dejiciuntur; nova enim quae nascuntur extrudunt et dejiciunt vetera. Homerus apte ait: «Qualis foliorum generatio, talis et hominum. Folia alia ventus humi sternit, alia silva germinans producit, cum veris tempestas advenit: sic hominum generatio alia quidem nascitur, alia interit.»
Apte homines comparantur foliis: primo, quia sicut folium leve est et tenue, sic et homo et hominis vita; secundo, sicut folium quovis flatu cadit, sic et homo quavis tentatione; tertio, sicut folia vere et aestate virent, autumno et hieme marcescunt, sic et homines juventute virent, senectute marcescunt et moriuntur; quarto, sicut flores petalis suis oculorum colore et odore delectant et capiunt, sed cum marcescunt in sterquilinium ejiciuntur, sic plane accidit de juventute hominis; quinto, sicut arbor foliis plenissima parum fructus fert, sic et homines qui tantum ad externam speciem et pompam spectant, parum fructus gratiae et bonorum operum producunt.
20. «Omne opus corruptibile in fine deficiet: et qui illud operatur, ibit cum illo.» 21. «Et omne opus electum justificabitur: et qui operatur illud, honorabitur in illo.» Opera corruptibilia — id est opera carnis, avaritiae, ambitionis mundanae — peribunt, et qui se eis dederunt cum eis peribunt. Opera vero electa — id est opera virtutis, caritatis et sapientiae — in aeternum manebunt, et qui ea fecerunt in aeternum honorabuntur.
Pars Tertia Capitis: De Beatitudine Sapientis
Versus 22-27: Beatus Vir Qui in Sapientia Morabitur
22. «Beatus vir, qui in sapientia morabitur, et qui in justitia sua meditabitur, et in sensu cogitabit circumspectionem Dei.» Hic Siracides ad novum argumentum transit, quod prosequitur usque ad finem capitis XV, quo docet libertatem datam esse hominibus a Deo, ut sponte sua et libera voluntate bonum vel malum eligant. Incipit a timore Dei, aitque eum qui timet Deum bene facturum et sapientiam apprehendaturum.
S. Augustinus sapientiam variis modis definit: «Sapientia est via recta quae ducit ad veritatem»; et: «Sapientia est rerum divinarum et humanarum cognitio»; et: «Sapientia nihil aliud est quam modus mentis, quo se mens librat ne aut excurrat in nimium aut infra plenitudinem contrahatur.» Et in Enchiridio: «Hominis sapientia pietas est,» juxta Job XXVIII: «Ecce pietas ipsa est sapientia.»
Pulcherrime S. Augustinus eam definit lib. 1 Serm. Domini in Monte: «Sapientia est contemplatio veritatis, pacificans totum hominem, et suscipiens similitudinem Dei.» Facit enim sapientem, sicut Deum, excelsum, compositum, caelestem, et in adversis sicut in prosperis imperturbatum, atque ita super terram ambulantem quasi quemdam deum.
23-24. «Qui excogitat vias illius in corde suo, et in absconditis suis intelligens, vadens post illam quasi investigator, et in viis illius consistens. Qui respicit per fenestras illius, et in januis illius audiens.» Studiosus sapientiae eam persequitur sicut venator praedam: cum patientia, perseverantia, et acri attentione. Per fenestras ejus respicit — id est, Scripturas, doctrinas Patrum, opera creationis scrutatur — ut ejus pulchritudinem conspiciat. In januis ejus auscultat — id est, in oratione, in meditatione, in silentio cordis sui, vocem ejus audit.
25. «Qui requiescit juxta domum illius, et in parietibus illius figens palum, statuet casulam suam ad manus illius.» Amator Dei palum figit, id est, casulam juxta domum sapientiae constituit, ut prope eam habitet et assidue circa eam versetur. Alludit ad pauperes qui casas et tuguria juxta palatia vel templa aedificant. Studiosus sapientiae et amator Dei casulam suam juxta templum sapientiae statuit, ut doctrina, religione et sanctitate ejus assidue perfundatur. Palum nominat, non domum, ad significandum nos hic non esse cives sed peregrinos, ideoque non habere domum sed habitare in tabernaculis, sicut Hebraei per desertum ad terram promissam iter facientes.
26-27. «Statuet filios suos sub tegmine illius, et sub ramis ejus morabitur. Protegetur sub tegmine illius a fervore, et in gloria ejus requiescet.» Pergit explicare bona quae sapienti proveniunt ex sapientia per metaphoram arboris, quae ramis suis umbram et tegimen praebet. Sapientia protegit sapientem et domum ejus, ut sub tegmine ejus tutus sit ab omni impugnatione tentationum et hostium; et in ejus praesidio requiescat securus, confidens, animosus et gloriosus. Sapientia enim affert tranquillitatem mentis, gaudium, constantiam et sublimitatem, ut caelo et Deo fixus, e sublimi videat et rideat omnem mundi prosperitatem et adversitatem, eamque despiciat et calcet.
Mystice, sapiens, id est sanctus, «statuet» «filios» suos — id est opera sua — per rectissimam intentionem soli Deo placendi, «sub tegmine» ipsius Dei, ne unquam pereant. Sic sponsa, Cant. II, 3: «Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi, et fructus ejus dulcis gutturi meo.» S. Gregorius ait: «Umbra Christi est protectio Spiritus Sancti; Spiritus enim Sanctus obumbrat mentem quam replet, quia tentationum omnium ardorem temperat.»