Cornelius a Lapide

Ecclesiasticus XVI

Index

Synopsis Capitis

Prosequitur materiam de odio Dei in peccata et peccatores. Unde parentes monet ut Deum imitentur, ne laetetur in filiorum copia vel elegantia, si sint impii. Inde, vers. 7 usque ad 24, resumit Dei vindictam in impios, ostenditque quam acriter punierit Gigantes per diluvium, Sodomitas per conflagrationem, Hebraeos murmurantes per mortem in deserto. Denique, vers. 24 usque ad finem capitis, disserit de Dei sapientia in creatione et dispositione universi.

Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 16:1-31

1. Ne jucunderis in filiis impiis, si multiplicentur: nec oblecteris super ipsos, si non est timor Dei in illis. 2. Non credas vitae illorum, et ne respexeris in labores eorum. 3. Melior est enim unus timens Deum, quam mille filii impii. 4. Et utile est mori sine filiis, quam relinquere filios impios. 5. Ab uno sensato inhabitabitur patria, tribus impiorum deseretur. 6. Multa talia vidit oculus meus, et fortiora horum audivit auris mea. 7. In synagoga peccantium exardebit ignis, et in gente incredibili exardescet ira. 8. Non exoraverunt pro peccatis suis antiqui gigantes, qui destructi sunt confidentes suae virtuti. 9. Et non pepercit peregrinationi Lot, et exsecratus est eos prae superbia verbi illorum. 10. Non misertus est illis, gentem totam perdens, et extollentem se in peccatis suis. 11. Et sicut sexcenta millia peditum, qui congregati sunt in duritia cordis sui: et si unus fuisset cervicatus, mirum, si fuisset immunis. 12. Misericordia enim et ira est cum illo. Potens exoratio, et effundens iram: 13. secundum misericordiam suam, sic correptio illius hominem secundum opera sua judicat. 14. Non effugiet in rapina peccator, et non retardabit sufferentia misericordiam facientis. 15. Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum, et secundum intellectum peregrinationis ipsius. 16. Non dicas: A Deo abscondar, et ex summo quis mei memorabitur? 17. In populo magno non agnoscar: quae est enim anima mea in tam immensa creatura? 18. Ecce coelum, et coeli coelorum, abyssus, et universa terra, et quae in eis sunt, in conspectu illius commovebuntur. 19. Montes simul, et colles, et fundamenta terrae: cum conspexerit illa Deus, tremore concutientur. 20. Et in omnibus his insensatum est cor: et omne cor intelligitur ab illo: 21. et vias illius quis intelligit, et procellam, quam nec oculus videbit hominis? 22. Nam plurima illius opera sunt in absconsis: sed opera justitiae ejus quis enuntiabit, aut quis sustinebit? Longe enim est testamentum a quibusdam, et interrogatio omnium in consummatione est. 23. Qui minoratur corde, cogitat inania; et vir imprudens et errans, cogitat stulta.

Ut a vanitate et stultitia impiorum, inania et caduca hujus mundi bona prae caelestibus ambientium, lectorem et discipulum suum avocet Siracides, doceatque eum sapere, ob oculos ei ponit Dei potentiam, sapientiam, judicium, magnificentiam et misericordiam. Ait ergo:

Versus 24: Audi me, fili, et disce disciplinam sensus

24. Audi me, fili, et disce disciplinam sensus, et in verbis meis attende in corde tuo, 25. et dicam in aequitate disciplinam, et scrutabor enarrare sapientiam: et in verbis meis attende in corde tuo, et dico in aequitate spiritus virtutes, quas posuit Deus in

opera sua ab initio, et in veritate enuntio scientiam ejus. 26. In judicio Dei opera ejus ab initio, et ab institutione ipsorum, distinxit partes illorum, et initia eorum in gentibus suis. 27. Ornavit in aeternum opera illorum, nec esurierunt, nec laboraverunt, et non destiterunt ab operibus suis. 28. Unusquisque proximum sibi non angustiabit usque in aeternum. 29. Non sis incredibilis verbo illius. 30. Post haec Deus in terram respexit, et implevit illam bonis suis. 31. Anima omnis vitalis denuntiavit ante faciem ipsius, et in ipsam iterum reversio illorum.

Prima Pars Capitis

Versus 1: Ne jucunderis in filiis impiis

1. NE JUCUNDERIS IN FILIIS IMPIIS, SI MULTIPLICENTUR: NEC OBLECTERIS SUPER IPSOS, SI NON EST TIMOR DEI IN ILLIS. — Solent parentes mundani laetari et gloriari in pulchritudine, robore, ingenio, dexteritate, multitudine filiorum, parum curantes an sint probi, an improbi; imo de improbis, ob eorum audaciam et facinora astuta vel animosa, licet impia vel obscena, gloriantur. Hos redarguit hic Sapiens, docetque de talibus potius dolendum esse et erubescendum, tum quia filius improbus non decus, sed dedecus est parentum; tum quia filios improbos manet confusio et gehenna aeterna. De solis ergo piis esse gaudendum; pios autem esse, si in eis sit timor Dei. Unde Tigurina vertit, ne optes copiam inutilium liberorum, vel, ne laeteris de filiis impiis; ne delecteris abundantia eorum, si eis religio Dei nulla est; Syrus, ne desideres multitudinem filiorum peccantium, et ne laeteris in omnibus filiis mendacii; etiam si multiplicati fuerint, ne laeteris in eis, quia non sunt in timore Dei. Qui enim tales generat vel alit, generat vel alit eos non Deo, sed diabolo; non virtuti, sed sceleri; non coelo, sed inferno: facit enim eos folles et fomenta gehennae.

Idem dicas de multitudine impiorum civium in civitate, subditorum in republica, sociorum in congregatione, monasterio, aliove coetu. Unde Rabanus: «Haec sententia, ait, contra eos valet qui delectantur in multitudine obsequentium et in turbis discipulorum, nec curant utrum secundum timorem Dei conversentur, an sceleribus diversis implicentur.»

Exemplum naturale est in aquila, de qua ita scribit Aristoteles lib. VI Histor. Anim. cap. vi: «Aquilae ova pariunt terna, sed pullos binos excludunt, ut ex versu, quem ad Musaeum referunt auctorem, constat: Excludit binos, edit terna, educat unum; sed quamvis magna ex parte sic fiat, tamen et tres visi aliquando sunt pulli.» Idem, lib. IX, cap. xxxiv: «Aquila marina, inquit, clarissima oculorum acie est, ac pullos implumes cogit adversos intueri solem, percutit eum qui recuset, et vertit ad solem; tum cujus oculi prius lacrymarint, hunc occidit, reliquum educat.» Sic parens magnifaciat filium, qui irretortis mentis oculis Solem justitiae, id est, Christum, intuetur, eique per omnia servit et obedit; reliquos impios, Deum negligentes, Deoque exosos parvifaciat, utpote a quibus non nisi taedia, fastidia et probra exspectet. Qua de causa Menander in Epicteto: «Aut oportet, inquit, vivere solum ac caelibem, aut natis jam liberis mori parentem, adeo omnis deinceps vita acerba est.» Unde S. Ambrosius, lib. I Offic. XVII: «Est, ait, bonorum adolescentum timorem Dei habere, et deferre parentibus honorem, etc. Erat Isaac Deum timens, utpote Abrahae indoles, honorem deferens patri usque eo, ut adversus paternam voluntatem nec mortem recusaret. Joseph quoque cum somniasset quod sol et luna et stellae adorarent eum, sedulum tamen obsequium deferebat patri.»

Versus 2: Non credas vitae illorum

2. NON CREDAS VITAE ILLORUM, ET NE RESPEXERIS IN LABORES EORUM. — Pro labores Complutenses et Tigurina legunt πλῆθος, id est multitudinem; unde vertunt, ne fidas vitae eorum, nec innitaris (vel magnifacias) multitudinem ipsorum. Alii legunt τόπον, id est locum, dignitatem; ita Romana, q. d. Ne respexeris (Graece μὴ ἔπεχε, id est, ne insistas, non moreris) gradum dignitatis eorum, hoc est, ne in eo magnum pondus esse putes, non magni aestimes. S. Augustinus in Speculo et Noster legunt πόνον, id est laborem. Sensus ergo est, q. d. Ne confidas eos, licet vegetos et robustos, diu et feliciter victuros, ut tutum nomen et familiam propagent et illustrent, etiam si labores et opera eorum ingentia conspicias. Deus enim omnia haec inania et cassa reddet, in fumum resolvet, ac in nihilum abire efficiet. Unde Syrus, ne confidas in vita eorum, nec credas bonum finem manere illos.

Aliter Lyranus, q. d. Ne fidas filiorum laboribus, quasi ipsi iis te in senio sustentaturi sint, ut propterea non audeas vel omittas eos peccantes corrigere: vana enim est haec tua spes et fiducia, quia filii improbi, eo quod neglexerint parentes eos castigare, solent parentes despicere et negligere. Aliter et Hugo, q. d. Ne credas vitae illorum, confidens quod in senio improbam vitam mutabunt in probam; nam, ut ait Salomon Proverb. XXII, vers. 6: «Adolescens juxta viam suam, etiam cum senuerit, non recedet ab ea.»

Versus 3 et 4: Melior est unus timens Deum quam mille filii impii

3 et 4. MELIOR EST ENIM UNUS TIMENS DEUM (Com-

plutenses δίκαιος, id est justus, et ita legit S. Chrysostomus, hom. 24 et 39 in Genesim), QUAM MILLE FILII IMPII; ET UTILE (utilius, satius) EST MORI SINE FILIIS, QUAM RELINQUERE FILIOS IMPIOS. — Hi enim sunt probrum parentis, et odium Dei, quos proinde cum familia perdet et exscindet Deus. Melior, id est, utilior parentibus, familiae et reipublicae: alioqui non esset apta comparatio; impii enim cum non sint boni, hinc cum timente Deum quasi cum meliore recte comparari nequeunt. Legit Interpres χρείσσων, per ω, id est melior. Sic et Syrus, melior est unus qui facit voluntatem (obediens), quam mille. Jam legunt χρεῖσσον per o, id est melius, satius, potius. Unde Tigurina vertit, pluris enim est justus unus, quam mille tales; alii, praestat enim unus quam mille; S. Chrysostomus, hom. 39 in Genes. legit: «Melior est unus faciens voluntatem Domini, quam decem mille peccatores.» Idem, homil. 40 ad Popul. exemplum dat Eliam: «Elias, inquit, unus erat, sed totus mundus non erat dignus qui rependeretur ei; et mundus quidem innumera millia sunt, sed non sunt millia, cum nec ad unius mensuram perveniant.» Et inferius: «Non videtis quod melius sit habere unum lapidem pretiosum, quam mille obolos?» Justus autem est lapis pretiosus, impii sunt obolus. Et Philo, lib. De Decalogo, asserit, «unumquemque, dum Deo paret et legibus, aequari frequentissimo populo, vel potius omnibus gentibus, imo mundo universo.» Talis fuit Abraham, id est, pater excelsus, vel pater magnae multitudinis, cui proinde ait Deus Genes. XVII, 3: «Faciamque te crescere vehementissime, et ponam te in gentibus, regesque ex te egredientur.» E contrario: «Multigena impiorum multitudo non erit utilis, et spuria vitulamina (adulterinae plantationes et propagines) non dabunt radices altas,» Sapient. IV, vers. 3. Sic impius Cham punitus est in filio infami Chanaan, ejusque posteris Chananaeis. Genes. IX, 18. Vide Ambrosium, lib. De Noe; cap. XXVIII. Siracidi concinit Ben-Sira Alphabeto 1, littera Beth: «Filium, non filium, inquit, sine ut in aquae summo remiget vel natet.» Quod Uziel, filius Ben-Sira, in Scholiis sic exponit: «Omni tempore castiga et verbera filium tuum. Quod si videris te verberibus nihil proficere, relinque illum. Si te persequitur, educ foras ut lapidetur. Quod si impetrare non potes ut tanquam contumax jure puniatur, tum projice in flumen, et ciba pisces.» Verum quia hoc durum et inhumanum videtur, hinc illud ita emollit Joseph filius Uzielis, «Fierine potest, inquit, ut homo occidat filium suum? Quid igitur faciet? relinquet illum, ita quidem ut si in puteum inciderit, non inde extrahat.» Melius alii, q. d. Filium non filium, id est, filium perditum et profligatum, qui ad frugem revocari nequit, relega ad remos, sive ad ergastula nautica, ut remigando discat sapere: multos enim remus emendat, quos non potuit paterna castigatio; quod consilium hodie sequuntur multi, nec sine fructu.

Moraliter, disce hic quanta sit virtutis et sanctitatis dignitas et pondus apud Deum; facit enim unum sanctum aequivalere, imo pluris valere mille, imo universis impiis. Hinc Paulus Hebr. cap. XI, vers. 37, de Elia et sanctis Prophetis: «Circuierunt, inquit, in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus;» adeoque quorum meritis et precibus stabat mundus, juxta illud Elisei ad Eliam, cum raperetur in coelum: «Pater mi, currus Israel et auriga ejus,» q. d. Tu, Elia, es currus qui portas et sustentas Israelem, et quasi auriga eumdem regis et gubernas, IV Regum, cap. II, 12. «Quis dubitet mundum precibus stare Sanctorum?» inquit Ruffinus Praefat. in Vitis Patrum. Hac de causa Deus se proprie Sanctorum Deum vocat, licet sit omnium: «Ego, inquit, sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob,» Exodi III. Quin et cum eis quasi amicis familiarissimus foedus init. Unde ad Abraham ait Genes. cap. XVII, vers. 2: «Ponam foedus meum inter me et te, et multiplicabo te vehementer nimis;» in quem locum vide S. Chrysostomum, homil. 39 in Genes.

Justo ergo dicat civitas, quod Davidi dixit populus: «Non exibis, quia tu unus pro decem millibus computaris,» II Regum cap. XVIII, vers. 3. Imo S. Chrysostomus, homil. 27 in Epistol. ad Hebr., unum Josue toti mundo anteponit. Expende enim quod Josue stiterit solem, Josue, cap. X, 13; «Veniat, inquit, omnis mundus; magis autem duo, aut tres, aut quatuor, aut decem et viginti mundi, dicant et faciant hoc, sed non poterunt.» Et S. Gregorius Nazianzenus, orat. 32: «An tu, inquit, universos Chananaeos uni Abrahamo antepones? an Sodomitas uni Loth? an Madianitas Moysi? an illos trecentos viros, qui cum Gedeone lambuerunt, tot hominum millibus pedem referentibus, inferiores esse contendes?» Rursum S. Chrysostomus, homil. 8 in Acta: «Educite, inquit, in bellum centum myriades, et unum sanctum; scimus quia hic plura operetur. Exiit Jesus Nave in bellum, et solus omnia operatus est strenue; et ita alii nihil proficiunt. Multitudo, quando voluntatem Domini non facit, nihil differt ab his qui non sunt.»

Versus 5: Ab uno sensato inhabitabitur patria

5. AB UNO SENSATO INHABITABITUR PATRIA (fiet ut inhabitetur et frequentetur; sic enim exponenda sunt Hebraea passiva in conjugatione Hophal), TRIBUS IMPIORUM DESERETUR. — Ita Romana, Graeca et Syrus. Perperam ergo multi codices legunt: Et a tribus impiis deseretur, quod varie exponunt Lyranus, Rabanus, Dionysius et alii; sed ad litteram sic, q. d. Propter trium impietatem deseretur. Ita Palacius, qui rursum suspicatur legendum esse, a tribus impiis deseretur. Sic unus Joseph, inquit, gentem servavit Judaeorum; duo, scilicet Hemor et Sichem, suae patriae fuerunt causa ruinae, Gen. XXXIV. Unus Samuel restituit patriam quam duo, Ophni et Phinees, sua iniquitate destruxerant, I Reg. cap. II, et cap. VIII. Quare Deus ad servandam patriam pio uno contentus ste-

ad perdendam eam tres ut minimum requirit; quos Teutones olim vocabant Vandregiesilos, q. d. Dan die dry ghefellen, id est, unus e tribus illis sociis. Igitur fortassis si Lot non fuisset peregrinus, sed indigena et civis Sodomae, Sodoma adhuc staret. Haec Palacius. Verum legendum est cum Romanis et Graecis: «Tribus impiorum deseretur;» sicut tribus Benjamin ob stuprum in uxorem Levitae admissum, pene tota excisa fuit, Judic. XX, vers. 46. Addunt aliqui codices: Et unus justus pro toto mundo.

Probat id quod dixit: «Melior est unus timens Deum, quam mille impii,» ex eo quod unus sensatus, id est prudens, timens Deum, sua prudentia et virtute alliciat ad se populos, itaque civitatem et patriam repleat incolis; «tribus» autem (id est familia ampla et copiosa qualem habuerunt duodecim tribus Israel) «impiorum deseratur,» id est desoletur, tum ob eorum imprudentiam et nequitiam, tum ob Dei, eorum impietatem ulciscentis, vindictam. Unde Graece habent, ab uno intelligente frequentatur (frequens redditur, incolis repletur) civitas, impiorum vero tribus desolabitur; Graece ἐρημωθήσεται, id est, in eremum et desertum vertetur, uti contigit Sodomae et Pentapoli, cujus exemplum subjicit vers. 9. Tigurina, per unum cordatum frequens considebit civitas, impiorum vero natio brevi desolabitur. Sic et Complutenses addunt ἐν τάχει id est brevi, cito, quod in multis deest; Syrus, ab uno enim qui timet Dominum, replebitur tota civitas, et a multitudine hominum iniquorum desolabitur; sicut tota terra desolata et aquis diluvii obruta fuit ob scelera gigantum, de quo dicet vers. 8. Hoc est quod canit Psaltes Psalm. CVI, 33: «Posuit flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim. Terram fructiferam in salsuginem a malitia inhabitantium in ea.» Ex adverso ob pios: «Posuit desertum in stagna aquarum, et terram sine aqua in exitus aquarum. Et collocavit illic esurientes, et constituerunt civitatem habitationis,» habitatam, frequentem, populosam. Dei enim inventum est civitatum constructio; donum, earumdem conservatio et multiplicatio, quod suis ipse fidelibus se timentibus concedit. Unde subdit Psaltes vers. 38: «Et benedixit eis (filiis Israel), et multiplicati sunt nimis, et jumenta eorum non minoravit.» Ita ex uno Abraham, Isaac et Jacob prognatae sunt duodecim tribus Israel, quae copiosam rempublicam et regnum brevi effecerunt, idque frustra obnitentibus, prolesque eorum interimentibus Aegyptiis. Vide dicta Exodi, cap. 1. Vide et Thomam Bozium De Signis Ecclesiae, tom. II, lib. XX, signo 88, et lib. XXII, signo 93, cap. IV, num. 44, et cap. VI. Ubi inter alia docet viros sanctos et religiosos, ut S. Gallum, S. Bonifacium, S. Columbanum, et similes, construendo monasteria, occasionem dedisse construendi urbes, ideoque magnificentissimas Germaniae et Borealium civitates aedificatas esse prope monasteria.

Memorabile est quod legimus in Vita S. Jacobi Nisibitis Episcopi, nimirum Nisibin fuisse inexpugnabilem, quamdiu S. Jacobi ossa in ea condita mansere; at ubi ea eximi jussit Julianus Apostata, mox urbs occupata fuit a Persis. Vide Baronium in Gestis Juliani. Praeclare Philo, lib. De Sacrific. Abel et Cain: «Equidem, ait, quando aliquem bonum virum habitantem in aliqua domo aut urbe video, et domum et urbem illam beatam praedico; ratus tum praesentem felicitatem ei mansuram perpetuo, tum absentem exspectandam cumulatiorem, Deo ultra modum mensuramque divitias suas, in gratiam dignorum, etiam in indignos profundere solito.» Sic salus et fulcrum Israelis fuit Moses, Josue, David, Josias, Isaias, Judas Machabaeus, imo Judith, Esther, etc.

Versus 6: Multa talia vidit oculus meus

6. MULTA TALIA (perperam aliqui legunt, alia; Graece enim est τοιαῦτα, id est talia) VIDIT OCULUS MEUS, ET FORTIORA HORUM AUDIVIT AURIS MEA, — q. d. Vidi ego oculis meis multas civitates ob impietatem desertas, alias ob pietatem cultas et habitatas, ac fortiora, id est, validiora, majora; Syrus, graviora, ejusdem rei exempla, quae olim contigerunt, a patribus audivi auribus meis. Tigurina, multa talia vidit oculus meus, aurisque mea his audivit vehementiora. Nonnulla ex hisce exemplis subjicit, puta diluvium gigantibus inflictum, ignem coelitus in Sodomam immissum, totum Hebraeorum exercitum ob murmur deletum in deserto.

SECUNDA PARS CAPITIS.

DE VINDICTA DEI IN IMPIOS GIGANTES, SODOMITAS ET JUDAEOS.

Versus 7: In synagoga peccantium exardebit ignis

7. IN SYNAGOGA PECCANTIUM EXARDEBIT IGNIS, ET IN GENTE INCREDIBILI (incredula, inobediente, rebelli) EXARDESCET IRA, — q. d. Hoc est quod assero et praedico, nimirum Deum efficere ut in synagoga, id est coetu, quantumvis magno et copioso, peccantium, exardescat Dei ultio instar ignis, eumque comburat et in gente incredula et rebelli Dei ira et vindicta, quae eam consumat et disperdat: nec enim Dei ira desaeviens metuit aut refugit multitudinem impiorum; sicut unus lupus non metuit millia ovium, sed unus ipse omnes dissipat et perdit. Judices enim et principes saepe ob multitudinem et nobilitatem reorum et complicum, non audent progredi in inquisitione et vindicta criminis, v. g. magiae, quia unus magus, vel una saga, accusat primores civitatis, eosque

plurimos, de eodem crimine. At Deus nulla nobilitate vel multitudine percellitur aut movetur; sed omnes noxios, etiamsi innumeri et nobilissimi sint, quin et innoxios subinde cum noxiis, castigat et perdit. Pro incredibili Graece est ἀπειθεῖ, quod verti potest primo, incredula; secundo, diffidente; tertio, inobediente; quarto, rebelli; Tigurina, contumaci; Syrus, in populo qui irritat (provocat iram Dei), dominatur ira et vindicta Dei. Alludit ad Core, Dathan et Abiron, et eorum asseclas, ducentos quinquaginta viros, quae vocatur congregatio Abiron; in hac enim synagoga, propter tres illos duces Mosi rebellantes, exarsit ignis, juxta illud Psalm. CV: «Exarsit ignis in synagoga eorum, flamma combussit peccatores.» Lege historiam Num. XVI. Et: «Stupa collecta synagoga peccantium, et consummatio illorum flamma ignis,» Eccli. XXI, 10.

Versus 8: Non exoraverunt antiqui gigantes

8. NON EXORAVERUNT PRO PECCATIS SUIS ANTIQUI GIGANTES, QUI DESTRUCTI SUNT CONFIDENTES SUAE VIRTUTI. — Hoc est primum exemplum desolationis reipublicae ob incolarum impietatem, nimirum quod tota terra ob tyrannidem, violentiam, libidinem, caedes, rapinas et impietatem gigantum obruta fuerit diluvio, ita ut omnes homines, animalia, ferae, arbores, herbae et plantae fuerint submersae et eversae. Vide dicta Genes. VI.

Nota: «Non exoraverunt,» hoc est, non placarunt Deum. Est catachresis; orando enim placatur Deus, q. d. Gigantes, licet numerosi et robusti, tamen suo numero et robore non potuerunt flectere, placare et propitium reddere Deum, ut eis placeret, nec peccata eorum puniret universali orbis cataclysmo; quia Deum non timentes, nec colentes, fidebant suae virtuti et robori, quasi nemo, ne Deus quidem, eos domare et subjugare posset. Unde Graece est, non est propitiatus priscis gigantibus, qui rebellarunt in fortitudine sua. Complutenses addunt, in fortitudine stultitiae vel amentiae suae; clare et nervose Tigurina, implacabilis Deus priscis fuit gigantibus, qui ob potentiam suam stultam ab eo defecerunt; Syrus, non pepercit regibus antiquis, qui repleverunt mundum fortitudine sua, vel giganteitate sua, id est, immanitate tum corporum, tum armorum, tum bellorum, tum latrociniorum aliorumque scelerum suorum, q. d. Gigantes fidebant suis giganteis viribus; sed Deus longe major gigas parvulos hosce gigantes quasi pulices occidit, et aquis obruit, sicut major piscis devorat minorem, ac balaena deglutit grandes quoslibet, quasi pisciculos. Hoc est quod ait Sapiens cap. XIV, 26: «Ab initio cum perirent antiqui gigantes;» et Job cap. XXVI, 8: «Ecce gigantes gemunt sub aquis,» uti exponunt passim interpretes, licet noster Pineda per gigantes accipiat cetos et balaenas, quae, dum parturiunt, sub aquis gemunt.

Potest secundo, τὸ non exoraverunt proprie sumi, quia licet gigantes tumidi, viribus suis fisi, Deum non timerent, nec orarent in vita, tamen in morte orasse videntur. Cum enim viderent aquas diluvii intumescere, seque eis sensim mergi, nec esse humanam spem evadendi, viribus suis diffisi ad Deum confugerunt, eumque orarunt, sed non exorarunt, quia aquis mersi sunt. Sic homines superbi et effraenes, qui nec Deum timent nec homines, in naufragio cum vident se fluctibus hauriri, necessitate coacti invocant Deum. Unde vulgo dicitur: «Qui nescit orare, eat ad mare;» tempestas enim et pericula maris docent, imo cogunt, superbos et indomitos orare.

Haec omnia dicit Siracides, ut elidat stolidum sensum vulgi, quod dum peccat, se excusat et tutatur multitudine et potentia idem peccatum perpetrantium; sed ignorat haec neminem posse protegere a Dei ira et gehenna. Qua de re audi memorabile exemplum. Radbodus, rex Frisiae, invitatus ad baptismum a S. Vulfranno Episcopo, promittente ipsi regnum coeleste, et, ni baptizaretur, minante infernum, quaesivit ab eo ubi esset major numerus regum et principum, seu nobilium gentis Frisonum, in coelo, an in inferno? Respondente S. Vulfranno: Praedecessores tui principes, qui sine baptismo decesserunt, descenderunt in infernum; Radbodus a fonte baptismi pedem retraxit, dicens se malle esse cum tot suis praedecessoribus principibus, quam cum parvo numero residere in coelo. Quare sine baptismo defunctus, moriens anno Domini 719, ad suos in tartara descendit, ubi eum catena ignea religatum vidit S. Willebrordus: ita Jonas in Vita S. Vulfranni, Sigebertus, Massaeus, Nauclerus et alii, ac ex iis Baronius, anno Christi 719.

Mystice Rabanus: «Gigantes, ait, sunt qui terrenis desideriis irretiti, et peccatorum sarcinis praegravati, cor indomabile gerunt, nec ad paenitentiam illud flectere consentiunt; propterea misericordia Dei indigni, detrimentum suae salutis perpetientes, in interitum aeternum corruunt.» Additque tales maxime esse haereticos, qui omnes, quasi gigantes, feri sunt et tumidi; in tales enim Deus crudeliter, sed juste saevit, in eosque omnia sua tela et fulmina e coelo indignans intorquet. Hinc gigantes dicuntur quasi γηγενεῖς, in terra geniti, terrae filii, terrae moles, terrae onera et pondera. Hebr. vocantur nephilim, id est cadentes, vel prosternentes; et raphaim, id est dissolventes, quod alios sua proceritate, atrocitate, robore, saevitia percellerent et pessumdarent, uti fusius dixi Genes. VI; Sapient. XIV, 6.

Versus 9: Non pepercit peregrinationi Lot

9. ET NON PEPERCIT PEREGRINATIONI LOT (perperam plerique codices Latini pro Lot legunt illorum; Complutenses addunt, et percussit eos; sed Romana idipsum delent). Peregrinationem vocat locum peregrinationis, puta Sodomam et Pentapolim, in qua peregrinatus, et quasi peregrinus commoratus est Lot, q. d. Deus non pepercit Sodomae et Pentapoli hominibus et opibus luxurianti, sed omnes igne coelesti cremavit et perdidit. A vindicta enim Dei quam publice exercuit

in impios gigantes per diluvium, eo mergendo totum orbem, transit ad publicam vindictam impiae Pentapolis, qua Deus Sodomitas et Pentapolitanos omnes igne coelesti sideravit. Unde explicans subdit: ET EXSECRATUS EST EOS PRAE SUPERBIA VERBI ILLORUM. — quia scilicet superba verba contra Deum et Lot jactabant, blasphemantes Deum, et contemnentes ejus numen, providentiam et vindictam. Solam enim luxuriam infandam non fuisse causam excidii Sodomae, sed et superbiam, docet Ezechiel cap. XVI, vers. 49: «Ecce, ait, haec fuit iniquitas Sodomae, superbia, saturitas panis, et abundantia, et otium ipsius, et filiarum ejus.» Superbum enim verbum fuit, quo Lot volenti hospites suos a turpi Sodomitarum injuria et vi protegere, ipsi insultarunt, dicentes: «Te ergo ipsum magis quam hos affligemus,» Gen. XIX, 9. Quod verbum superbum Deum commovit ad eorum excidium, ait Palacius.

Nota: Pro peregrinationi Graece est, περὶ τῆς παροικίας Λώτ; quod primo, vertunt nonnulli, iis qui erant ex incolatu Lot, q. d. Non pepercit Sodomitis qui incolebant Sodomam, quam pariter Lot quasi peregrinus incolebat; sic enim Graeci sumunt τὸ περί. Sic Paulus eos qui sunt ex circumcisione, vocat circumcisos, puta Judaeos, uti dixi Rom. II, 7. Igitur sic vertunt, non pepercit iis apud quos commorabatur Lot, quos abominatus est propter superbiam ipsorum. Unde et Syrus, non pepercit, inquit, habitatoribus civitatis Lot, qui inique egerunt propter superbiam suam.

Secundo, verti potest, incolatui, sive hospitio et loco quem incolebat Lot; unde Tigurina vertit, ne hospitio quidem Lot pepercit, aut iis (Sodomitis) quos propter ipsorum superbiam abominatus est.

Tertio, Romana proprie et nervose vertunt, non pepercit pro incolatu Lot iis quos exsecratus est pro superbia illorum, q. d. Deus non pepercit Sodomitis, ne quidem propter merita sancti Lot, qui cum illis habitabat, quia ipse solus erat justus in Sodoma. Unde non potuit cohibere manum et iram Dei, ne tam enormia omnium Sodomitarum scelera coelitus puniret, sed impetravit ut ipse cum suis evaderet duntaxat. Nam et Abraham, pro eis orans, impetravit a Deo ut, si inter eos invenirentur decem justi, parceret eis, Genes. XVIII, 32. Sed quia hi in eis inventi non sunt, hinc decreta Dei in eos ira desaeviit. Simili modo ait Deus de impia Hierosolyma, jam a se destinata excidio Chaldaeorum: «Et si fuerint tres viri isti in medio ejus, Noe, Daniel et Job, ipsi justitia sua liberabunt animas suas, etc. Vivo ego, dicit Dominus Deus, quia nec filios, nec filias liberabunt; sed ipsi soli liberabuntur, terra autem desolabitur,» Ezech. XIV. Vide quae de Sodomae incendio dixi Genes. XIX, et II Petri II, 6, et Sapient. X, 6.

Quod licet recte referri possit ad Sodomam, rectius tamen referas ad Jericho: Deus enim Jerichuntem cum incolis ob impietatem anathemate, id est plano plenoque excidio damnavit et addixit, Josue cap. VI. Jericho ergo proprie fuit urbs perditionis et anathematis, quia a Deo anathematizata et incendio devota; ut hic sit tertium exemplum vindictae Dei, impias urbes et gentes perdentis. Unde Josue, cap. VI, 17, suis ex ore Dei edicit in Jericho: «Sitque civitas haec anathema, et omnia quae in ea sunt Domino,» ut scilicet tota Deo et justitiae divinae concremetur, ac quasi holocaustum offeratur. Favet quod mox subdit exemplum Hebraeorum tempore Mosis, qui ob murmura a Deo perditi sunt in deserto: horum autem filii sub idem tempus, duce Josue, everterunt Jerichuntem. Unde Syrus subdit, in illo tempore sexaginta millia peditum congregata sunt. Atqui illo tempore Mosis et Hebraeorum non contigit excidium Sodomae, utpote jam ante quingentos annos peractum, sed Jerichuntis. Ergo de Jerichunte locum hunc intellexit Syrus.

Denique Palacius accipit haec de Aegyptiis; Graeca enim sic habent, non misertus est genti perditionis, qui egrediebantur in peccatis suis, q. d. Deus non pepercit Aegyptiis, quorum tota gens egressa est ad persequendum Hebraeos abeuntes, extollens se in viribus, equitibus, curribus et diis suis, sed Deus universos in mari Rubro mersit et suffocavit.

Versus 10: Non misertus est illis

10. NON MISERTUS EST ILLIS, GENTEM TOTAM PERDENS, ET EXTOLLENTEM SE IN PECCATIS SUIS. — Ita Romana et Complutenses legunt τὸ et: habet enim energiam, et significat causam perditionis (sic enim Hebraei suum vau copulativum, id est et, sumunt pro quia, nam, enim), q. d. Ideo totam Sodomae gentem perdidit Deus, quia extollebat se in peccatis suis, jactans se non timere Deum vindicem, ejusque vindictam. Graece non est misertus gentis perditionis (id est perditae, ideoque perditioni suae et exitio a Deo addictae) extollentium se in peccatis suis; Tigurina, non est misertus gentis perditae, utpote peccatis suis quae committebat elatae; Complutenses, non est misertus gentis perditae, qui egrediebantur in peccatis suis: legunt enim τοὺς ἐξερχουμένους, id est qui egrediebantur. Alii passim cum Nostro legunt, ἐπαιρομένους, id est, extollentes se in peccatis. Syrus, non est misertus super populo anathematizato, et sententiam tulit contra eos, ad perdendum propter peccata eorum.

Versus 11: Sexcenta millia peditum

11. ET SICUT SEXCENTA MILLIA PEDITUM, QUI CONGREGATI SUNT IN DURITIA CORDIS SUI. — Repete ex vers. praeced. perdidi: illud enim latet in τὸ perdens, q. d. Et sicut Deus sexcenta millia Hebraeorum perdidit in deserto in duritia, id est, ob duritiem, contumaciam et rebellionem eorum. Unde Syrus vertit, propter murmurationem suam: sic pariter perdidit Sodomam, uti dixi vers. praeced. Ab illo enim pendet versus praesens. Unde nonnulli legunt, et sic: Graece enim non est ὡς, id est sicut, sed οὕτως, id est sic, q. d. Sicut perdidit Sodomitas, sic pariter perdidit Hebraeos. Nam ex sexcentis eorum millibus qui egressi sunt ex Aegypto,

duo tantum, scilicet Josue et Caleb, ingressi sunt in terram promissam, caeteri omnes ob murmur exploratorum morte a Deo puniti sunt, ac reipsa in deserto mortui, juxta sententiam Dei in eos latam Num. XIV, 29.

Porro Romana e Graeco vertunt, et sic sexcentis millibus peditum (repete, non est misertus, licet enim graece sint accusativi sexcenta millia, quod imitatus est Latinus Vulgatus interpres; tamen hi accusativi latine vertendi sunt per dativum: graecum enim ἐλέω construitur cum accusativo, cum latinum misereor construatur cum dativo), qui congregati insurrexerunt in duritia cordis sui. Complutenses vero et nonnulli alii ex graeco τὸ sexcenta millia, additis verbis multis, explent hoc modo, atque ita sexcenta millia peditum, quae congregata fuerunt in contumacia cordis illorum, flagellans, miserans, percutiens, sanans, Dominus misericordia et castigatione conservavit; quod Vatablus exponit, conservavit, scilicet non ipsos, sed filios eorum, q. d. Dominus in conservandis suis partim ira, partim misericordia usus est. Verum haec verba: «Flagellans, miserans, percutiens, sanans,» etc., desunt in Latino, Syro, Graecis, Romanis, aliisque emendatis.

Denique τὸ congregati sunt sic expone, q. d. Congregati sunt uti ad murmur et culpam, sic quoque ad flagellum et paenam: congregati sunt uti ad rebellionem, ita et ad mortem ac sepulcrum. Congregari enim, vel colligi, vel apponi ad patres, vel ingredi viam universae carnis, apud Hebraeos significat mori: mortui enim colliguntur in terra ex qua prodierunt, et in limbo patrum omnes olim justi colligebantur. Qua de re plura dixi Oseae IV, 3.

Hoc est ergo tertium, vel, juxta Syrum, quartum vindictae Dei publicum in impios exemplum.

ET SI UNUS FUISSET CERVICATUS, MIRUM, SI FUISSET IMMUNIS. — Hinc patet Interpretem Ecclesiastici minus fuisse Latinum, et forte fuisse hominem Graecum, uti superius dixi. Nam cervicatus minus latine vertit, pro cervicosus, id est, dura cervicis, qui cervicem aegre flectit et curvat, pertinax, inobediens, rebellis: hoc enim significat graecum σκληροτράχηλος, qualem describit Job cap. XLI, 15, dicens: «Cor ejus indurabitur tanquam lapis, et stringetur quasi malleatoris incus;» vel, ut Septuaginta, stetit autem velut incus immota. Et Isaias cap. XLVIII, 4: «Scivi enim quia durus es tu, et nervus ferreus cervix tua, et frons tua aerea.» Et Ezechiel, cap. II, vers. 4, et cap. III, vers. 7. Sensus est primo, q. d. Si illa sexcenta millia fuissent unus homo pervicax et cervicosus, mirandum esset si divinam iram effugisset. Sicut enim est Deus infinitus in misericordia, ita est et in ira, uti damnati suo malo in inferno experiuntur: ita Palacius, q. d. Deo perinde est, et aeque facile, plectere sexcenta millia, atque unum duntaxat: quare dum sexcenta millia morte punivit, perinde illi fuit, ac si illa omnia unam cervicem habuis-

Secundo et genuine, q. d. Si Deus sexcentis millibus murmurantium non pepercit, mirum fuisset, si vel uni cervicoso et murmuranti pepercisset: pluris enim est totus populus, quam unus e populo; quare si toti populo non pepercit, sed omnes ad unum occidit, utique nec pepercisset uni soli.

Noster haec apte retulit ad vers. praeced. et ad tempora Mosis; unde vertit, fuisset: jam Graeca referent ad tempus praesens. Sic enim habent, quod si unus fuerit cervicosus, mirum si erit innocens, id est, impunitus et immunis a paena. Tigurina clare, quare si contumax unus in populo fuerit, mirum est si impune abeat; Syrus, etiam unus si induraverit cervicem suam, mirum si ille justificabitur. Alius codex habet, mirum si ille vincat Dei iram et vindictam. Ex vindicta sexcentorum millium colligit vindictam cujuslibet cervicosi; quocirca copula initialis et more hebraeo est illativa, significans, unde, igitur, quare, ut vertit Tigurina, q. d. Si Deus non permisit impunitos Hebraeos tanto numero, scilicet ad sexcenta millia, quanto minus permittet impunitum unum, qui cervicem suam contra Deum audet erigere? Dicit hoc contra aliquos praefidentes, qui sic cogitant: Esto puniatur tota multitudo, ego tamen cum sim solus, elabi vel evadere potero, uti in praelio quo multi caedentur, quisque sperat se elapsurum. Unde id enuntians vers. 16, ait: «Non dicas: A Deo abscondar, et ex summo quis mei memorabitur? In populo magno non agnoscar: quae est enim anima mea in tam immensa creatura?»

Rursum in lite vel rixa, cervicosi et cerebrosi putant se sua importunitate et pervicacia omnes et omnia evicturos, quia nemo vult rem habere cum cerebroso. Idem cervicosi nonnulli persuadent sibi fore cum Deo. At errant: Deus enim sicut ullos, cerebrosos domat et contundit: sicut ejus fulmen omnia dura quae resistunt confringit, mollia praeterit. Hoc est quod ait Siracides: Si Deus sexcenta millia pervicacium Hebraeorum contudit et occidit, qua fronte cervicosus unus sibi persuadebit se Dei vindicis manus impune evasurum? Nam, ut ait Rabanus: «Censura divini judicii aequitatem servat in omnibus, et ideo nec uni, nec pluribus parcet, si se a peccatis non converterint: nullum enim peccatum impunitum dimittitur, quia aut homo ipse poenam peccati in semetipso exigit, aut districti judicis examinatione punietur.»

Huic sensui genuino nostra Latina versio adaptari potest, si τὸ fuisset accipias ab Interprete minus latino positum pro esset. Sic enim etiamnum Angli, Hiberni aliaeque gentes haec ipsa praeterita et tempora per enallagen commiscent et commutant, unumque pro alio accipiunt. Quin et Latine

recte sic loquaris: Si hoc aevo unus fuisset cervicosus, mirum si fuisset impunitus; significare volens: Si hoc aevo unus esset cervicosus, mirum si esset impunitus. Ex praeterito enim quod jungitur praesenti aevo vel tempori, recte colligitur praesens, puta ex fuisset colligitur esset. Si enim hoc aevo nemo cervicosus fuit impunitus, cur alius in praesenti sit impunitus?

Versus 12: Misericordia et ira est cum illo

12. MISERICORDIA ENIM ET IRA (Syrus, furor) EST CUM ILLO. — Probat Deum nullum cervicosum praeterire impunitum, ex eo quod in Deo aeque sit ira qua impiis irascitur eosque castigat, ac misericordia qua piorum et obedientium miseretur: ira ergo, id est, justitia et vindicta Dei, adaequat misericordiam, ac tanta est, quanta est misericordia; quare sicut misericordia ejus ad omnes et singulos pios se extendit, neminemque vel minimum praeterit: sic pariter ejus vindicta ad omnes et singulos impios sese exerit, nec quemquam impunitum abire sinit. Vide dicta, cap. II, vers. 23.

Explicat idipsum aliis verbis subdens: POTENS EXORATIO, ET EFFUNDENS IRAM, — repete cum illo, Deo est: hoc est, potens est placatio apud Deum, sed ita ut pariter in noxios effundat iram, q. d. Deus paenitentibus et supplicibus facile exorari se sinit et placari; at impaenitentibus et cervicosis irascitur, juxta Psalm. CXXX, 7: «Apud Dominum misericordia: et copiosa apud eum redemptio.» Utinam hanc Dei placabilitatem omnes imitemur! Graece nervosius est, δυνάστης ἐξιλασμοῦ, id est potens, vel dynasta et princeps, ut vertunt Romana, placationum, quia scilicet Deus est mare et oceanus placationis et clementiae. Sic exorare pro placare per catachresin accepit vers. 8, dicens: «Non exoraverunt pro peccatis suis antiqui gigantes.» Unde Syrus, multus est ad parcendum, et etiam ad ulciscendum peccata; Tigurina hunc versum et sequentem ita connectit et clare effert, nam cum misericordia simul et ira impigre proficiscantur ab eo, veniamque dare potens sit et iram effundere, prout multa est misericordia ejus, ita multa quoque ipsius castigatio. Secundum opera sua quemque judicat. Addunt Jansenius et Palacius, quod Deus ipse dici possit «potens exoratio, et» simul tamen «effundens iram,» quia ipse copiosus est in exoratione vel placatione, sicuti idem vocatur misericordia, ut, «Deus meus misericordia mea,» Psalm. LVIII, 18. Sic Christus vocatur nostra propitiatio et redemptio, I Cor. I, 30.

Versus 13: Secundum misericordiam suam, sic correptio illius

13. SECUNDUM MISERICORDIAM SUAM, SIC CORREPTIO ILLIUS HOMINEM SECUNDUM OPERA SUA JUDICAT. — Aliis verbis inculcat quod dixit, q. d. Sicut multa est Dei misericordia qua miseretur piorum et poenitentium, iisque benefacit, sic etiam ejus correptio et castigatio multa est: quia quemque impium secundum opera et demerita sua judicat et punit. Pro correptio Graece est ἔλεγχος, id est reprehensio, correptio, redargutio; Syrus, sicut misericordiae ejus multae sunt, ita etiam ulciscitur peccata, et unumquemque secundum opera sua judicat. Nota: Miserendi causam sumit Deus ex seipso: miseretur enim, non quia id meremur, sed quia ejus bonitas, amor et pietas id suadent; et hoc significat Siracides, dicens simpliciter: «Secundum misericordiam suam,» quia scilicet ipse, vel cum ipso, est potens exoratio: eo enim respicit; corripiendi vero et iram effundendi causam sumit, non ex se, sed ex nobis, ideoque ait: «Correptio illius hominem secundum opera judicat,» q. d. Deo proprium est misereri et parcere, alienum vero ab eo opus est vindicare et punire, ut ait Isaias cap. XXVIII, vers. 21, quia non nisi peccatis coactus id facit. Hinc Deus haec nomina miserationis sibi Exodi XXXIV, 6, indidit, iisque a Mose et a nobis invocari voluit et vult: «Dominator Domine Deus, misericors et clemens, et patiens, et multae miserationis;» Hebr. רב חסד rab chesed, quod verti potest, princeps miserationis et pietatis. Hinc a Paulo vocatur: «Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis,» II Corinth. I, 3.

Aliter τὸ secundum explicant Hugo, Lyranus et Palacius, q. d. Secundum praescriptum misericordiae, correptio Dei judicat et castigat opera prava hominum. Deus enim iram et flagella sua temperat misericordia, adeoque ex praescripto et dictamine misericordiae flagella circumscribit et limitat, ita ut in justitia et vindicta quasi praesideat misericordia, ipsaque quasi praeses et arbitra modum puniendi definiat: mensura ergo misericordiae, est mensura vindictae. Unde S. Anselmus in Proslogio Deum alloquens: «Nascitur, inquit, de justitia tua misericordia tua, quia justum est te sic esse bonum: at vero considerando justitiam, ut meritis praemia suppliciaque retribuit, prior est misericordia. Etenim movetur Deus ex seipso, et per praevium voluntatis actum, ad miserendum.»

Haec expositio pia, sed prior magis est genuina. Solet enim Scriptura commendare justitiam et misericordiam Dei, eaque inter se comparare et aequare, quasi duas providentiae suae bases et columnas. Unde Psaltes: «Misericordiam, inquit, et judicium cantabo tibi, Domine,» Psalm. C, vers. 1. Et S. Basilius in Psalm. XXXII: «Haec, ait, intra se conjugata sunt, misericordia et judicium, ut neque misericordia sola securitatem inducat, nec judicium solum desperationem operetur.»

Versus 14: Non effugiet in rapina peccator

14. NON EFFUGIET IN RAPINA PECCATOR, ET NON RETARDABIT SUFFERENTIA MISERICORDIAM FACIENTIS. — Complutenses legunt ἀσεβοῦς, id est impii; sed caeteri legunt εὐσεβοῦς, id est pii, misericordis, q. d. Sicut peccator (v. g. raptor in rapina) non effugiet celerem rapacitatis suae correptionem, et vindictam Dei: sic pariter «non retardabit sufferentia,» id est, merces sufferentiae, id est, exspectationis et spei ejus qui facit misericordiam, q. d. Cito mercedem suae misericordiae, quam sperat et exspectat, accipiet. Pro sufferentia Graece est ὑπομονή, quae significat primo, tolerantiam laborum et dolorum; secundo, longanimem exspectationem bono-

gregare merita bonorum operum, pro quibus amplas opes et coronas se recepturum scit in coelo.

Graeca de more concisa haec tantum habent, omni eleemosynae locum para (aliqui pro ποίησον, id est fac, para, legunt ποιήσει, id est faciet, parabit, locum, scilicet Deus): unusquisque secundum opera sua inveniet, ut pro merito operum mercedem recipiat. Tigurina, omni beneficentiae locum para: nam fructum pro ratione operum suorum, suaque peregrinationis intelligentia quisque consecuturus est; Syrus, omnis qui operatur justitiam, habet mercedem, et unusquisque opera sua invenit coram eo.

Praeclare S. Gregorius, lib. IV Moral. cap. XLII: « Quia, inquit, in hac vita nobis est discretio operum, erit in illa (futura) procul dubio discretio dignitatum, ut quo hic alius alium merito superat, eo illic alius alium retributione transcendat. » Et S. Cyprianus, tract. De Opere et eleemosyna: « Praeclara, ait, et divina res, fratres charissimi, salutaris operatio, solatium grande credentium, securitatis nostrae salubre praesidium, munimentum spei, tutela fidei. » Vide insignem apologum quo Barlaam docet Josaphat bona opera praemittenda esse, ut post mortem ex iis in coelo perpetim vivamus, apud Damascenum in Histor. cap. XIV. Proprie vero de eleemosyna S. Chrysostomus, hom. 9 De Poenitentia: « Eleemosyna, ait, regina illa virtutum homines in ipsas coelorum arces celerrime adducit, advocati optimi loco fungens. Magna res est eleemosyna, praecedit aerem, transit lunam, solis radios excedit, ad ipsum venit coelorum culmen, ipsos pertransiens coelos et angelorum populos decurrens, Archangelorum choros, et omnes superiores potestates, ipsi assistit regali throno. »

Versus 15: Omnis misericordia faciet locum unicuique

15. OMNIS MISERICORDIA FACIET LOCUM UNICUIQUE SECUNDUM MERITUM OPERUM SUORUM (locum, scilicet apud Deum in coelo et coelesti ejus remuneratione, juxta illud Pauli: « Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet, » II Cor. IX. Vide Matth. XXV, vers. 35, ubi Christus ob solam misericordiam electos coelo adjudicat. Hinc patet contra haereticos, nomen et veritas meriti bonorum operum. Respondent Calvinus et Kemnitius, τὸ meritum non esse in Graeco, ideoque perperam additum ab Interprete Vulgato. Verum errant: nam Graece est κατά ἔργα, quod significat pro meritis operum, uti omnes graece periti norunt. Unde Syrus vertit, mercedem. Addit Noster): ET SECUNDUM INTELLECTUM PEREGRINATIONIS IPSIUS, — q. d. Secundum prudentiam et sapientiam ipsius, qua in hac vita, quasi in peregrinatione, bona sua per misericordiam sapienter praemittit in coelum, quasi in patriam, ut inde vivat beate in aeternum, q. d. Recipiet quisque mercedem in coelo, juxta vitam sapienter in hac peregrinatione peractam. Hebr. enim שכל sachal, id est intelligere, significat intelligenter agere, prudenter se gerere, sapienter operari; unde שכל sechel, id est intellectus, vocatur ipsa prudentia, ut Psal. LXXVII, 72: « Et in intellectibus manuum (hoc est, ut vertit S. Hieronymus, Aquila et Chaldaea, in prudentia actionum) suarum deduxit eos. » Similia sunt Proverb. I, 4, Psal. XV, 17, Eccli. I, 4, et alibi.

Codex unus pro intellectus legit meritum, et ita legendum censet Jansenius: quae sane lectio aptior et clarior esset, si ei plures codices suffragarentur. Suffragari videtur Rabanus dum ait: « Quod autem dicit, Misericordiam facere locum unicuique secundum intellectum peregrinationis ipsius, ostendit quod quicumque bonis operibus certat mandata Dei custodire in hujus peregrinationis tempore, atque labore studet cum lacrymis et gemitu peccata sua emundare, aeterna quiete merebitur consolari. » Verum ex verbis Rabani liquet eum legisse intellectum, sed intellectum explicare per meritum, quod utique verum est. Ille enim in hac vita est intelligens et sapiens, qui studet con-

rum, uti mercedis. Hic potius secundo modo accipitur, unde Tigurina vertit, non effugiet cum rapina Irreligiosus, nec spes pium frustrabitur: hoc enim significat Graecum καθυστερήσει; alii, non frustra erit exspectatio pii; Syrus, non liberabit operantes mendacium, et defraudantes, et non frustrabitur spem justorum in aeternum. Hoc est quod ait Apostolus Rom. II, 6: « Reddet unicuique secundum opera ejus: iis quidem, qui secundum patientiam boni operis, gloriam, et honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam; iis autem, qui sunt ex contentione, etc., ira et indignatio. » Ubi pro patientia idem est nomen Graecum quod hic, scilicet ὑπομονή. Aliter Hugo, q. d. « Non effugiet in rapina, » id est, peccator non eripiet se de manibus Dei, ut ejus vindictam effugiat.

Versus 16 et 17: Non dicas: A Deo abscondar

16 et 17. Non dicas: A Deo abscondar, et ex summo quis mei memorabitur? In populo magno non agnoscar (Graeca Romana, non ero in memoria; alii, non erit mei memoria): quae est enim anima mea in tam immensa creatura? — Tigurina, sive Vatablus, non dicas: Latebo Dominum, ecquis ab alto curabit me? Prae copia populi nulla erit memoria mei: nam quantula sit mea in tam immensa natura rerum anima? alii, nam quae est anima mea in immensitate rerum creatarum? Syrus, ne dicas: Ab ante Dominum abscondar, et in altitudine coelorum quis recordabitur mei? Et in populo multo non agnoscar, aut quae (vel quid) est anima mea inter spiritus omnium hominum?

Est occupatio. Dixit Deum integras gentes, ut Sodomitas, Hebraeos, imo totum orbem punivisse diluvio: nunc ne quis excipiat, dicatque Deum quidem curare gentes amplas, at non singulos homines, itaque posse quem impium latere Dei cognitionem, eaque ratione ejus vindictam evadere; idipsum praeoccupat et excludit, dicens: « Ne dicas: A Deo abscondar. »

Ubi nota tres hic ingeri rationes, ob quas impii stulte persuadent se posse Dei oculos et manus evadere; quas omnes hic elidit. Prima est, quod Deus sit Deus, id est summa et celsissima majestas.

qua indignum videtur attendere et curare singulos homines, qui coram eo quasi locustae et pulices sunt. Igitur Deum curare magna ut coelos et coelestia, parva et vilia despicere. Unde impii dicunt Job. cap. XXII, 14: « Nubes latibulum ejus, nec nostra considerat, et cardines coeli perambulat. » Sic enim rex ad singulos sui regni subditos attendere et advigilare negligit, imo nequit, et « de minimis non curat praetor, » ut vulgo dicitur. Verum huic respondet, quod Deus sit Deus, id est numen, quod singulos aeque ac omnes intuetur, regit, curat, vindicat, praemiat. Providentia enim Dei cum sit exactissima et perfectissima, ad omnia et singula, etiam minutissima, se extendit. Habet enim oculum immensum, quo omnes et singulos videt facillime et distinctissime, ac in infinitum plures et plura videre potest. Unde S. Benedictus in raptu ad hunc Dei oculum elevatus, sub eo vidit totum mundum, quasi globum exiguum sub solis radiis constrictum et collectum, uti refert S. Gregorius, lib. II Dialog. cap. XXXV. Igitur sicut sol omnia lustrat, sic multo magis Deus. Unde Hesiodus ait Deum esse solem qui omnia videt, et omnia audit: ἠέλιος, inquit, ὃς πάντ' ἐφορᾷ καὶ πάντ' ἐπακούει. Et Sapiens cap. I, 10: « Auris zeli, inquit, audit omnia. » Et causam dat vers. 7: « Quoniam spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc (πνεῦμα, id est hic spiritus), quod continet omnia, scientiam habet vocis. Propter hoc qui loquitur iniqua, non potest latere, nec praeteriet illum corripiens judicium. »

Secunda causa cur impii putent se posse a Deo abscondi, est, quod longissime absint a Deo: Deus enim est in summo coelorum, ipsi sunt in imo terrae. Unde dicunt Ezech. IX: « Dereliquit Dominus terram, et Dominus non videt. » Verum hoc pariter in ipsos retorquet Siracides: Deus enim e summo longissime videt, quia habet visum acutissimum et immensum. Sicut qui e monte conspicit, si oculos habeat acutos et validos, homines a longe venientes prospicit. Rursum terra respectu coeli, et multo magis Dei, est instar puncti: igitur Deus omnes et singulos acute et distincte videt, sed exiguos instar puncti. Sicut ergo quis in cubiculo parvo videt omnia quae in eo sunt et geruntur: sic Deus omnia videt clarissime quae sunt fiuntque in terra et toto mundo: hic enim respectu Dei est instar cubiculi. Hoc est quod ait Isaias cap. XL, 22: « Qui sedet super gyrum terrae, et habitatores ejus sunt quasi locustae: qui extendit velut nihilum coelos, et expandit eos sicut tabernaculum ad inhabitandum. Qui dat secretorum scrutatores quasi non sint, judices terrae velut inane fecit. » Denique Deus ita est in coelo, ut pariter sit in terra, omnibusque terrae locis et angulis: coelum enim et terram ipse implet sua essentia, praesentia et potentia. Quare quae quolibet loco fiunt, coram eo praesente et spectante fiunt.

Tertia causa est, quia dicunt: « In populo magno non agnoscar: quae est enim anima mea in tam immensa creatura? » q. d. Infiniti quasi sunt hominum milliones, inter tot unus ego latere potero. Sic enim discipuli in magna et frequenti schola dum garriunt, et petulantias exercent, in turba sodalium abscondunt se, nec videntur a praeceptore. Sic fures in coetu cum bursas absciderint, turbae hominum se inserunt, ibique se abscondunt, nec dignosci possunt. Sic multi improbi abscondunt se in magnis urbibus, provinciis et regnis, quia unus praetor, princeps et rex in tanto subditorum numero singulos intueri, singulorumque mores et gestus animadvertere nequit. Verum errant: quia omnes homines et creaturae cum sint numero finito, coram infinito Dei oculo sunt quasi unus atomus, quem quaquaversum circumlustrat, intuetur et pervidet. Hoc est quod ait Isaias cap. XL, 15: « Ecce gentes quasi stilla situlae, et quasi momentum staterae reputatae sunt: ecce insulae quasi pulvis exiguus, etc. Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihilum et inane reputatae sunt ei. » Hosce immensos et lucidissimos aeque ac justissimos et potentissimos vindicis Dei oculos expavescens rex David Psal. CXXXVIII, 8: « Quo, inquit, ibo a spiritu tuo? et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es: si descendero in infernum, ades. » Et mox: « Quia tenebrae non obscurabuntur a te, et nox sicut dies illuminabitur. » Quocirca quod impii in die judicii abscondent se in speluncis, dicentque « montibus et petris: Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis super thronum, et ab ira Agni, » Apocal. VI, vers. 16; id dicent, non quod optent abscondi, ne videantur a Deo et Christo (hoc enim sciunt esse impossibile), sed ne ejus vultum iratum intueri cogantur: adeo enim ille eis erit horribilis et formidabilis, ut malint abscondi in inferno, quam eum aspicere.

Nota: Siracides identidem refricat et inculcat memoriam praesentiae Dei, omnia et singula intuentis, judicantis, praemiantis et vindicantis, quia nullus est efficacior stimulus ad homines cohibendos ab omni malo, et incitandos ad omne bonum. Unde cap. seq. vers. 16: « Omnia opera illorum, inquit, velut sol in conspectu Dei: et oculi ejus sine intermissione inspicientes in viis eorum. » Et cap. XXIII, 28: « Oculi Domini multo plus lucidiores super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes. »

Hoc est quod intonat Boetius: « Magna nobis incumbit necessitas bene agendi, quia in conspectu Judicis omnia cernentis cuncta agimus. » Pie vero S. Augustinus in Meditat. cap. X: « Sic certe, inquit, mihi videtur cum ejus miserationes circa me attendo, quod, si fas est dicere, nil aliud agit Deus, nisi ut meae saluti provideat; et ita totum ad custodiam meam occupatum video, quasi omnium oblitus sit, et mihi se exhibet Deus,

semper paratum offert: quocumque me verto, me non deserit: ubicumque fuero, non recedit: quidquid egero, pariter assistit, et tandem cunctis actionibus meis perpetuus inspector, et quantum ad bonitatem suam pertinet, quasi individuus cooperator assistit, ipse operis sui effectum patienter ostendit. Ex quo constat, quod licet facies ejus a nobis adhuc videri non possit, nunquam tamen possit ejus praesentia vitari. » Et Tertullianus, lib. De Poenitentia, cap. VI: « Nihil, inquit, occultum quod non reveletur: quantascumque tenebras factis tuis superstruxeris, Deus lumen est; et illius oculi multo lucidiores super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et corda hominum intuentes in absconditas partes. »

Complutenses aliique Graeci codices nonnulli huic versui, vel versui 16, subnectunt hosce duos, qui desunt in Latino: « Dominus obduravit Pharaonem, ut ipsum non cognosceret; ut noscerentur operationes ejus potentes et efficaces (hoc enim significat Graecum ἐνεργήματα) in ea quae sub coelo sunt. Omni creaturae misericordia ejus manifesta; et lucem suam ac tenebras partitus est, sive divisit adamante, » q. d. Deus divisit lucem a tenebris prorsus et perpetim, perinde ac si muro adamantino ea dispescuisset et separasset, idque fecit tum in prima rerum creatione et dispositione, quae jugiter perseverat, Genes. I; tum mystice facit in angelis bonis et malis, aeque ac in omnibus, v. g. in Pharaone et Mose; boni enim sunt lux, mali sunt tenebrae. Quare sicut in bonis ostendit misericordiam per gratiam et gloriam, ita in malis ostendit judicium et vindictam per derelictionem et gehennam, idque perpetim, quasi muro adamantino eos separasset: talis enim murus est inter coelum et infernum. Unde Abraham ad Epulonem damnatum in inferno: « Inter nos et vos, inquit, chaos magnum firmatum est: ut hi, qui volunt hinc transire ad vos, non possint, neque inde huc transmeare, » Lucae XVI, 26. Syrus quoque hos versus legit, sed eos ponit ante vers. 16. Sic autem habet: « Dominus induravit cor Pharaonis, ne cognosceret eum, ut appareant opera ejus sub coelo. Misericordiae ejus apparerent omnibus creaturis ejus, et lucem suam et tenebras suas divisit filiis hominum, » q. d. Proposui tibi vindictam Dei in impios, misericordiam in pios. Vis exempla? Vindictae exemplum accipe Pharaonem, qui ob suam duritiem mersus est in mari Rubro quoad corpus, ac quoad animam in rogo gehennae: misericordiae vero exempla suggerunt omnes creaturae, utpote quae ab ea conserventur, alantur, vegetentur, omnibusque bonis suis cumulentur.

Versus 18 et 19: Coelum, et coeli coelorum

18 et 19. Ecce coelum, et coeli coelorum, abyssus, et universa terra, et quae in eis sunt, in conspectu illius commovebuntur. Montes simul, et colles, et fundamenta terrae: cum conspexerit illa Deus, tremore concutientur. — Tigurina, ecce coelum, coelique coelorum, Dei profundum mare, simul et terra, quaeque his comprehenduntur omnia cum inquit in ea, commoventur, totus mundus creatus, et qui creatur (creari potest; vel creatur, id est, conservatur; conservatio enim Dei est quasi continua creatio) pro voluntate ipsius, montesque simul ac fundamenta terrae, cum Dominus in ea despicit, tremore concutiuntur; Syrus, ecce coeli coelorum, et abyssus, et terra in manifestatione ejus quae super eos stant, radices montium et fundamenta orbis, cum manifestatur super ea, commoventur. Refutat id quod ex ore impiorum dixit: « A Deo abscondar, » etc., ex eo quod Deus intueatur et conspiciat omnes mundi partes, easque suo conspectu commoveat, et tremore concutiat; inde enim colligendum relinquit, Deum pariter conspicere omnia singulorum facta, ut ea judicet, ideoque omnes et singulos hujus divini aspectus metu et reverentia debere tremere, et horrore concuti. Per coelum enim accipit aerem, per coelos coelorum coelos sidereos et caeteros cum empyreo, per abyssum mare; quibus junge terram cum suis incolis, habebis omnia orbis elementa, et coelos, quae totum mundum componunt et coagmentant; fundamenta terrae accipit imas partes terrae, ejusque centrum, quibus quasi fundamentis terra inniti videtur.

Porro haec Deus commovet suo conspectu, Graece ἐπισκοπῇ, id est, inspectione et visitatione, quia cum Deus vult ea visitare, in iisque ostendere suam praesentiam et potentiam, ad hominum terrorem, ea loco movet, commovet et concutit, uti concussit totam terram in passione Christi, et montem Sina cum in ea daret legem Mosi, Psal. LXVII, 9, ac alias provincias et insulas crebro terraemotibus loco movit et conquassavit: sed maxime id faciet in fine mundi sub diem judicii, ut patet Apocal. VI, 14. Hoc est quod ait Psaltes Psal. CIV, 32: « Qui respicit terram, et facit eam tremere: qui tangit montes, et fumigant. » Et Job cap. IX, 5: « Qui transtulit montes, et nescierunt hi quos subvertit in furore suo. » Vide Psal. XVII, vers. 8 et seq. Prodigiosa enim, horrifica et divina, imo propria opera, quibus ipse suum in orbem imperium et magnificentiam ostendit, sunt tonitrua, fulmina et terraemotus: haec enim sunt portenta et omina divinae tum potentiae, tum indignationis et vindictae, ut ejus Numen velut terribile ac sacrosanctum metuamus et veneremur.

Hinc illud Job cap. XXXVII, 4: « Post eum rugiet sonitus, tonabit voce magnitudinis suae; et non investigabitur, cum audita fuerit vox ejus. » Et cap. XXXVIII, 35: « Numquid mittes fulgura, et ibunt, et revertentia dicent tibi: Adsumus? » Et cap. IX, 6: « Qui commovet terram de loco suo, et columnae ejus concutiuntur. »

Quocirca Philastrius, lib. De Haeresibus, haereticos appellat et vanos philosophos illos, qui terraemotum rerum et elementorum naturae ascribunt, non Dei peculiari jussioni et indignationi, qua peccatores commonet ut convertantur. Hinc

apud Gentiles prodigiosum semper exstitit antiquitati, atque adeo divinum: « Si tonuit, si fulguravit, si terra movit. » Vide Gellium lib. II, cap. XXVIII, et Senecam, lib. II et VI Natur. quaest. Quare et in terraemotibus libros Sibyllinos consulebant, teste Livio lib. XXXIV. « Jove tonante ac fulgurante, comitia populi habere nefas, » ait Cicero, lib. II De Divinat. Hinc et fulgurales, sive augurales libri, qui de auguriis ex fulguribus captandis tractabant, quorum meminit Cicero, lib. I De Divinat.

Ratio est, quia Deus totum orbem pugillo concludit, unde eum facile concutere potest, juxta illud Isaiae XL, 12: « Quis mensus est pugillo aquas, et coelos palmo ponderavit? Quis appendit tribus digitis molem terrae, et libravit in pondere montes, et colles in statera? » q. d. Quis, nisi solus Deus? Idem cecinere Poetae, Virgilius IV Aeneid.:

Regnator, coelum et terras qui numine torquet.

Seneca in Agamemnone:

Pater ac rector fulmine pollens, Cujus nutu simul extremi Tremuere poli.

Idem in Hercule furente:

O magne Olympi rector, et mundi arbiter, Pro numinum vis summa, pro coelestium Rector parensque, cujus excussis tremunt Humana telis.

Dius ait de Deo, quod « nutu tremefacit Olympum. » Aliter Palacius: Coeli, ait, terra, mare et omnia, quae in eis, commoventur coram Deo, id est, nullum motum edunt, quin is protinus a Deo videatur, q. d. Ne tantillum quidem se movere possunt, quin illico id omne a Deo conspiciatur. Sed audi miram ejus de fundamentis explicationem: In medio terrae, ait, est vastissima vorago ubi infernus est: est vero cavitas illa fornicata, lapideo arcu constructa. Fornix illa saxea est fundamentum terrae: ut enim ossa sunt animalium fundamenta, ita lapideae venae ab illo fornice incipientes, ossa terrae, ac ideo ejus fundamenta sunt. Qua de causa meritissime subdit Auctor, quod Deo haec fundamenta respiciente, tremor terram quatit, quia ossibus animalis concussis, concutitur et corpus animalis. Haec Palacius.

Denique cum horrendo fragore reboant tonitrua et vibrantur fulmina, videtur coelum, montes, colles totusque mundus quassari et timore percelli, adeo ut cervae quae difficillime pariunt, cum tonat, pavore nervos laxante, pariant, foetumque emittant, juxta illud Psal. XXVIII, 9: « Vox Domini (tonantis) praeparantis cervos; » S. Hieronymus, obstetricans cervos; alii, contremiscere, vel parturire facit cervos. Quidni ergo peccatores?

Moraliter, disce hic quam potens et efficax sit Dei conspectus, ut totum mundum conquasset, et e centro convellat, si velit, ac proinde quam eum suspicere et revereri debeamus.

Ratio est prima, quia conspectus Dei indivise jungitur voluntati Dei: voluntas autem Dei non est ut voluntas humana vel angelica, quae vult duntaxat nec facit quod vult; sed volendo facit illico quod efficaciter vult. Dixit enim: « Fiat lux, » et illico facta est lux. Dixit: « Fiat firmamentum, » coeli, sol, luna, sidera, elementa, homines, aves, pisces, animantia; et illico facta sunt Genes. I. Nam « omnia quaecumque voluit Dominus, fecit in coelo et in terra, » Psalm. CXXXIV, vers. 6, quia voluntas Dei simul est potentia, imo omnipotentia Dei, ejusque actus et executio.

Secunda ratio est, quia conspectus hic Dei est instar solis, qui radios suae lucis diffundendo omnia illuminat, vivificat, foecundat; alia exurit, alia liquat, alia indurat. Hosce radios deitas communicavit humanitati Christi. Unde Christus respiciens Petrum lapsum, Matthaeum et Zachaeum publicanos, caeterosque peccatores, illico eos ad se, et ad poenitentiam sanctitatemque convertit. Si enim basiliscus oculis suis necat eos quos aspicit; si lynx avis, quae vertilla et torquilla a colli versura vocatur, teste Aristotele lib. II Animal. cap. XII, perhibetur suo aspectu homines in sui amorem rapere; si magnes oppositus ferro, illud ad se rapit: quid mirum si oculi Christi, in quibus radiabat fulgor divinitatis, suo aspectu Apostolos caeterosque ad se rapuerint?

Tertia, quia conspectus hic Dei practicus est: est enim ejus inspectio, visitatio et judicium: judicium autem Dei efficax est, quia eo plectit sontes, praemiat insontes.

Mystice Rabanus: Coeli, inquit, sunt Angeli, qui coelum incolunt; abyssus sunt daemones, qui incolunt abyssum gehennae: hi omnes coram Deo contremiscunt, juxta illud Apostoli Philip. II: « In nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum. » Per montes enim et colles, potentium persona demonstratur; et per fundamenta terrae, consilia mentium humanarum: haec ergo ad intuitum Dei contremiscunt, quia ejus ditioni omnino subduntur. In Scriptura quoque sacra saepe montium nomine praedicantium altitudo signatur. De quibus per Psalmistam dicitur: Suscipiant montes pacem populo tuo. Electi quippe praedicatores aeternae patriae, non immerito montes vocantur, quia per vitae suae celsitudinem ima terrarum deserunt, et coelo propinqui fiunt. Subjectis ergo divinae voluntati electis Dei, sola repugnat mens superborum; sed contraire illi satagens, ipso se gladio contradictionis frangit: ordini interno renititur, sed suis victa conatibus ligatur. Unde in Job ita scriptum est: Quis restitit ei, et pacem habuit? quia perversa mens, unde se contra auctorem erigit, inde se in semetipsa confundit. Habere ergo pacem resistens non potest, quia dum superbiam confusio sequitur, quod stulte per culpam geritur, hoc

in agentis poena mirabiliter ordinatur. » Haec ex S. Gregorio Rabanus. Rursum per fundamenta terrae, Glossa accipit profunda consilia; Hugo, cardinales: hisce enim quasi cardinibus et fundamentis inniti videtur Ecclesia. Hi quoque pavore concutientur, cum Dominus ad judicandum venerit; cui enim plus datum est, plus exigetur ab eo.

Versus 20: In omnibus his insensatum est cor

20. ET IN OMNIBUS HIS INSENSATUM EST COR: ET OMNE COR INTELLIGITUR AB ILLO, — q. d. Cor hominis non penetrat, nec pro dignitate aestimat et ponderat ea quae dixi de Dei efficaci omnium inspectione, judicio et vindicta. Unde ea, ut par est, non metuit, nec ejus offensam et peccatum exhorret, perinde ac si insensatum esset: illud ipsum tamen cor plene intelligitur et penetratur a Deo, qui omnes ejus sinus, intentiones, versutias usque ad fundum intuetur et pervidet, ideoque est et dicitur καρδιογνώστης, id est, cordium scrutator et cognitor: unde idipsum exaggerando subdit:

Versus 21: Vias illius quis intelligit, et procellam

21. ET VIAS ILLIUS QUIS INTELLIGIT, ET PROCELLAM, QUAM NEC OCULUS VIDEBIT HOMINIS? — Procella proprie est vehementior venti impetus, in mari potius quam in terra: ita dicta ab eo quod omnia procellat, id est, moveat et percutiat, juxta illud Virgilii, lib. I Aeneid.:

Una Eurusque Notusque ruunt, creberque procellis Africus.

Graeca concise sic habent: quae omnia digne non cogitabit cor, et vias ejus quis consideret? nam procella est quam nemo hominum perspicit; Tigurina: nec tamen haec cor ullum satis intelligit, cum ab ipso corda intelligantur omnia; nam instituta ipsius atque non visam homini vim (vel turbinem) quis animo comprehendat? Syrus haec omnia usque ad vers. 25, pro libito arctans et paraphrastice explicans, paucis ita perstringit: etiam ego non ponam in corde meo. In viis meis quis intelliget? si peccavero, non videbit me oculus; et si mentitus fuero in omni loco abscondito, quis sciet? Excordes dicent haec, et vir iniquus ita meditabitur.

Sensus ergo Siracidis est, q. d. Quis porro hominum acutissimorum vel Angelorum vias, id est modos et rationes quas Deus in agendo et operando sequitur, plene cognoscat; praesertim vero procellam, id est procellosam illam vindictam, quam in impios detonabit et fulminabit in magno illo judicii die, quae tanta erit, ut ante illam nullam ei similem visurus sit oculus hominis. Tunc enim, ut ait Sapiens cap. V, vers. 18:

« Accipiet armaturam zelus Dei, etc.; acuet autem duram iram in lanceam, et pugnabit cum illo orbis terrarum contra insensatos. Ibunt directe emissiones fulgurum, etc., excandescet in illos aqua maris, et flumina concurrent duriter. Contra illos stabit spiritus virtutis, et tanquam turbo venti dividet illos. » Ita Rabanus: « Profunditatem, ait, consilii divini et potentiam judicii, quae procellae nomine hic designatur, nemo penetrare poterit. » Et Hugo: « Procella, ait, est distributio divini judicii. » Aliter Palacius: Procellas, inquit, id est tempestates omnes quae in mari et locis desertis fiunt, solus Deus conspicit; nam plurimas nec vident, nec videre possunt homines, vel quia absentes sunt, vel quia iis hauriuntur et submerguntur. Sic et Dionysius: « Procella, inquit, est repentinus impetus venti, imbris, grandinis, qui, cum fit in locis desertis, nos latet. » Unde Job, cap. XXXVIII: « Quis dedit, ait, vehementissimo imbri cursum, et viam sonantis tonitrui? » ut plueret super terram absque homine in deserto, ubi nullus mortalium commoratur.

Moraliter idem: Terra, ait, conspectum Dei tremit, cor hominis conspectum minime tremit. Veretur quivis conspectum proximi, at ideo non peccat; nos nil veremur conspectum Dei, ut non peccemus. Si nec nutum oculi abscondere potes ab oculis Dei, cur coram tanta majestate audes illam offendere?

Audi S. Augustinum, lib. III De Genes. ad litt. cap. X. « Aer commotus, inquit, ventos, et ubi vehementius concitatus, ignes et tonitrua facit. » Et Plinium lib. II, cap. XLVIII: « Flatus vagi, inquit, et ruentes torrentium modo, tonitrua et fulgura edunt: majore vero illati pondere incursuque, si late siccam ruperint nubem, procellam gignunt, quae vocatur a Graecis ἐκνεφίας, » quae etiam naves et domos aufert, et in alium locum transfert. Hinc metaphorice procella vocatur vindicta acris et saeva, instar procellae omnia sternens et vastans. Unde Jeremias cap. XXIII, 19: « Ecce turbo, inquit, Dominicae indignationis egredietur, et tempestas erumpens super caput impiorum veniet. » Et Isaias cap. XXI, 1: « Sicut turbines, inquit, ab Africo veniunt, de deserto venit (Septuaginta: tempestas per desertum transeat), de terra horribili. Visio dura nuntiata est mihi. » Et cap. XXX, 33, loquens de Tophet et gehenna: « Nutrimenta ejus, inquit, ignis et ligna multa: flatus Domini sicut torrens sulphuris succendens eam. »

Versus 22: Plurima illius opera sunt in absconsis

22. NAM PLURIMA ILLIUS OPERA SUNT IN ABSCONSIS: SED OPERA JUSTITIAE (justae vindictae) EJUS QUIS ENUNTIABIT, AUT QUIS SUSTINEBIT? — « Sustinebit, » id est exspectabit vel feret, id est ferre et tolerare poterit. Utrumque enim significat Graecum ὑπομενεῖ, q. d. Dixit de uno opere Dei, scilicet procella ignea judicii ipsius; nam plurima alia Dei opera sunt arcana et nobis abscondita, sed opera justitiae suae, praesertim procellam judicii jam dictam, hominibus aliquatenus revelavit, ut ipsi ea, utpote se concernentia, expavescant, ac sancte vivendo evitent et caveant. Attamen haec ipsa quis pro dignitate enuntiet? quis vero ea intrepidus futura exspectet, vel praesentia ferat aut toleret? q. d. Nemo. Unde Tigurina: nam maxima pars operum ipsius occulta est: quis enarret exempla justitiae ipsius, aut sustineat? Si cupis scire quae

sint opera Dei in absconsis, puta thesauri nivis, pluviae, grandinis, roris, gelu, glaciei, etc., lege Job. cap. XXXVIII.

LONGE ENIM EST TESTAMENTUM A QUIBUSDAM, ET INTERROGATIO OMNIUM IN CONSUMMATIONE EST. — Testamentum vocat judicium Dei, quo cuique pro meritis praemia vel poenas praesentes et aeternas decernit. Dicitur testamentum, quia a Deo dispositum et constitutum, ejusque quasi ultima voluntas et dispositio ac proinde firmissimum erit, planeque effectum sortietur, longe certius quam testamenta ab hominibus moribundis condita. Sensus ergo est, q. d. Testamentum, id est decretum, via et ratio judiciorum Dei remota est a cogitatione et cognitione hominum, quia homines ea non cogitant, non ponderant pro rei veritate et gravitate; sed multi vivunt perinde ac si futurum non esset judicium, ac si non esset Numen, ac velut infernus fabula vana foret; et tamen « in consummatione, » et in fine mundi, certissime fiet « omnium interrogatio, » Graece ἐξέτασις, id est examen et inquisitio, eaque exacta, rigida et severa, adeo ut nec minimae culpae injudicatae et impunitae praetereant. Porro Tigurina vertit, longum enim fatum est, et omnium inquisitio deficit; quod Vatablus exponit, q. d. « Longa est fatorum series, quae priusquam explorata sit, desinit omnium inquisitio. »

Aliter quoque alii, q. d. Testamentum, id est pactum ab hominibus cum Deo initum de observatione mandatorum ejus, longe est a mente et opere eorum, quia a multis parum cogitatur et observatur. Ita Dionysius, Emmanuel Sa et Palacius, qui sic explicant: Cum omnium hominum interrogatio, inquisitio et examen futura sint in eorum consummatione, id est in morte, quomodo patiuntur homines se longe esse a lege Dei sui? Sic in Scriptura saepe testamentum vocatur pactum cum Deo initum, ipsaque Dei lex, quia lex est conditio pacti; hac enim conditione Deus iniit nobiscum pactum de danda sua haereditate et gloria, si nimirum legem ejus observemus. Ut: « Non custodierunt testamentum Dei; » quod explicans, subdit: « Et in lege ejus noluerunt ambulare, » Psal. LXXVII, 10. Et alibi saepe. Unde vocatur arca Testamenti, id est foederis et legis, quia continebat legem, puta tabulas Decalogi dati a Deo; lex enim erat conditio foederis initi inter Hebraeos et Deum.

Anagogice, testamentum Dei et Christi est decretum, quo electos conscripsit suos haeredes in regno coelorum: hoc longe abest ab improbis et reprobis, quos diabolus conscripsit suos cives in gehenna: multi enim sunt vocati, pauci vero electi; sed horum omnium inquisitio, discretio et separatio erit in fine mundi, puta in die judicii. Ita Rabanus et Hugo: Testamentum, ait, id est promissio vitae aeternae, longe abest a peccatoribus.

Versus 23: Qui minoratur corde, cogitat inania

23. Qui minoratur corde (id est stultus, insensatus, demens, cui deest sapientia, prudentia, mens, judicium: hunc enim Hebraei vocant חסר לב chasar leb, id est deficientem corde. Hic ergo quia inani est corde, hinc) cogitat (non vera et solida, quae dixi, de Dei judicio et vindicta, sed) INANIA (de nugis et vanitatibus saeculi, puta de sectandis deliciis, opibus, honoribus, fabulis, ludis, etc.; qualis enim quis est, talia et cogitat), ET VIR IMPRUDENS ET ERRANS COGITAT STULTA, — puta vanitates et cupiditates (ut eas mox explicat), quae a Deo et coelo ad daemonem et gehennam eum deducunt, ideoque sunt stulta, et, ut graece est, μῶρα, id est fatua, imo insana et delira, juxta illud Psal. XXXIX, 5: « Beatus vir, cujus est nomen Domini spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas. » Et Psal. IV, 3: « Filii hominum, usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? » Qui ergo non cogitant de futura felicitate, vel infelicitate, de sua aeternitate, hi sunt corde exiguo, imprudentes et errantes, quia sola cogitant temporalia plane inania et stulta.

Contrarie vertit Tigurina: Qui animo, inquit, submisso praeditus est, perpendit haec; vir autem insipiens et delirus stulta cogitat, q. d. Humiles qui mentem Dei voluntati demisse substernunt, intelligent haec, ideoque sapient; superbi vero ad stultos suos honorum fumos deflectentes, in iis stultescent, juxta illud Christi, Matth. cap. XI, 25: « Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Ita, Pater, quoniam sic fuit placitum ante te. »

Moraliter Hugo: Qui minoratur corde, inquit, id est cordis magnanimitate per pusillanimitatem, vel cordis devotione per tepiditatem, vel cordis audacia per timiditatem, vel cordis tranquillitate per avaritiam, aut cordis munditia per luxuriam; hic cogitat inania, id est vana et falsa juxta illud Oseae VII, 11: « Factus est Ephraim quasi columba seducta non habens cor. »

TERTIA PARS CAPITIS. DE DEI SAPIENTIA IN CREATIONE ET DISPOSITIONE UNIVERSI.

Versus 24 et 25: Audi me, fili, et disce disciplinam sensus

24 et 25. Audi me, fili, et disce disciplinam sensus, et in verbis meis attende in corde tuo; et dicam in aequitate disciplinam, et scrutabor enarrare sapientiam: et in verbis meis attende in corde tuo, et dico (id est dicere propono; vel dico, id est dicam) in aequitate spiritus virtutes, quas po-

SUIT DEUS IN OPERA SUA AB INITIO, ET IN VERITATE ENUNTIO SCIENTIAM EJUS. — Graecus de more hic concisus et bimembris est, cum Noster sit trimembris. Unde Jansenius censet tertium membrum, sive sententiam, hic aeque ac in aliis locis hujus libri, ex alia cujusdam versione esse assutam. Verum ut alia superius dicta praeteream, id hoc loco dici nequit. Nam 70 tertii membri: « Et dico in aequitate spiritus virtutes, quas posuit Deus in opera sua ab initio, » in nullo Graeco invenitur, ac consequenter nulla fuit versio, ex qua in nostrum textum traduci poterit. Dicendum ergo nostrum interpretem olim plenius habuisse exemplar Graecum, in quo haec continebantur. Pro aequitate Graece est σταθμῷ, id est pondere, q. d. Dicam disciplinam ad aequum rationis pondus appensam, et matura consideratione libratam et perpensam; nihil dicam nisi prius justo judicii examine et libramine discussum et ponderatum, ut nihil falsum, nihil imprudens, nihil vanum et inutile, nihil leve et temerarium, sed omnia vera, prudentia, solida, utilia, gravia, matura proferam et pronuntiem. Unde mox subdit: « Dico in aequitate spiritus, » id est cum aequo et justo mentis examine, q. d. Dico id quod prius diligenter expendi, libravi, consideravi, dijudicavi; dico, inquam, « virtutes quas posuit Deus in opera sua ab initio, » q. d. Enarro Dei heroicas virtutes, dotes et attributa, puta sapientiam, potentiam, bonitatem, justitiam, etc., quas Deus ostendit in universi creatione et dispositione. Rursum virtutes quas ipsis rebus initio creationis indidit et communicavit, v. g. Angelis et hominibus potestatem ratiocinandi, animalibus potestatem sentiendi, plantis vegetandi, igni calefaciendi, aquae refrigerandi et humectandi, etc. Ita Hugo.

Graeca sic habent, audi, fili mi, et disce scientiam, et in verbis meis attende corde tuo. Ostendo in pondere disciplinam, et in veritate, vel potius in exacta diligentia (hoc enim est ἐν ἀκριβείᾳ) annuntio scientiam; Tigurina, audi me, fili, et scientiam amplectere, adque mea dicta adverte animum. Explicabo perpensam eruditionem, exactamque scientiam edisseram; Syrus, audite me, et suscipite doctrinam meam, et omnibus verbis meis tradite cor vestrum. Dico in pondere (cum statera, cum libramento) verba mea, et cum sapientia manifesto doctrinam meam.

Porro Siracides more rhetoris ante orationem conciliat sibi benevolentiam auditoris, blande eum compellando filium; et attentionem, dicendo se dicturum res graves de Dei virtutibus; et docilitatem, dicendo se nihil dicturum nisi prius longo examine discussum et ordinatum. Nam, ut ait Boetius De Discipl. scholar.: « Discipulus debet esse docilis, attentus, benevolus: docilis ingenio, attentus in exercitio, benevolus animo ad audiendum. » Siracidem ergo imitentur doctores, aeque ac discipuli: illi ex eo discant modum docendi, hi discendi.

Praeclare S. Gregorius, homil. 13 in Evang.: « Verba, inquit, Dei quae aure percipitis, mente retinete: cibus enim mentis est sermo Dei, et quasi acceptus cibus in stomacho languente rejicitur, quando auditus sermo in ventre memoriae non tenetur; sed quisquis alimenta non retinet, hujus profecto vita desperatur. Aeternae ergo mortis periculum formidate, si cibum quidem sanctae exhortationis accipitis, sed verba vitae, id est, alimenta justitiae, in memoria non tenetis. »

Hac de causa repetit et inculcat τὸ attende in corde tuo. Nam, ut ait Seneca epist. 108: « Quidam veniunt, inquit, ut audiant, non ut discant: sicut in theatrum voluptatis causa ad delectandas aures, oratione, vel voce, vel fabulis ducimur. Magnam hanc partem auditorum videbis, cui philosophi schola diversorium otii sit; non id agunt ut aliqua illis vitia deponant, ut aliquam legem vitae accipiant, ad quam mores suos exigant; sed ut oblectamento aurium perfruantur. Aliqui tamen et cum pugillaribus veniunt, non ut res accipiant, sed ut verba, quae tam sine profectu alieno discunt, quam sine suo audiunt. » Tales erant Judaei, de quibus Dominus ad Ezechielem cap. XXXIII, 32: « Et es eis, ait, quasi carmen musicum, quod suavi dulcique sono canitur: et audiunt verba tua, et non faciunt ea. » Longe alia mente David a Deo doceri optat, dicens: « Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam, et custodiam illam in toto corde meo. Deduc me in semitam mandatorum tuorum, quia ipsam volui. Inclina cor meum in testimonia tua, » etc. Psal. CXVIII, vers. 34 et seq.

Versus 26: In judicio Dei opera ejus ab initio

26. IN JUDICIO DEI OPERA EJUS AB INITIO (q. d. Deus ab initio mundi creavit et disposuit opera sua magno judicio, graece κρίσει, id est sapientia, prudentia, discretione, modo et ordine, juxta illud Sap. XI: « Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti »), ET AB INSTITUTIONE (graece ποιήσει, id est effectione, creatione) IPSORUM (Complutenses legunt impiorum hominum; sed caeteri Graeci et Latini passim legunt ipsorum) distinxit PARTES ILLORUM, ET INITIA EORUM IN GENTIBUS SUIS.

Quaeres, quaenam haec initia in gentibus? Primo, Jansenius ex Graeco germane sic exponit: Initia, graece ἀρχαί, id est principatus, sunt principes et praecipuae mundi partes, puta sol, astra, coeli, quae principatum quemdam in inferiorem mundum, puta in terram et aerem obtinent; nam de terra mox subdit vers. 30: « Post haec Deus in terram respexit. » Sensus ergo est, q. d. Deus mox ut creavit opera universi, illico distinxit partes eorum, dividendo aquas ab aquis, elementa a coelis, mare a terra, etc.; distinxit quoque τὰς ἀρχάς, id est, partes illas primas mundi, quibus totus orbis inferior regitur, in suis gentibus, id est generibus, quia fecit ut quodlibet astrum et coelum suum haberet genus, naturam, motum, proprietatem, diversa eis officia attribuens, v. g. soli ut illuminet diem, lunae ut illuminet noctem, suoque cursu menses et tempora dimetiatur et distinguat. Hoc sensu gentes per catachresin vocantur genera: hoc enim significat Graecum γενεά. Et sic Hebraei solem, astra, coelos, etc., vocant gentes, id est, milites Dei, a quibus Deus vocatur Deus sabaoth, id est, Deus exercituum. Unde vers. 28 ea inter se vocat proximos. Simili catachresi Sap. I, 14, dicitur: « Sanabiles, » id est, salutares et salubres, « fecit nationes orbis terrarum: » nationes, graece γενέσεις, id est generationes, puta res genitas et creatas a Deo, q. d. Deus fecit ut res a se genitae et creatae essent salutares, non lethales et mortiferae. Unde sequitur: « Et non est illis medicamentum exterminii, » id est, ut Graeca, pharmacum exterminans et interimens; S. Hieronymus, non est in eis venenum mortiferum. Sic ibidem cap. XIX, 10, vocat nationem animalium. Sic et Festus bonum foeturae proventum in pecoribus vocat bonam nationem. Natio enim alludit ad etymon nasci, sicut γένεσις ad γένεσθαι. Sensum jam datum sequitur Syrus, dum vertit, quando creavit Deus opera sua ab initio, cum creatione eorum distribuit leges eorum, et dedit usque in finem operationes eorum, et dominium eorum in omnes generationes saeculi.

Non ergo mirum, nec illatinum, gentem significare genus.

Secundo, simplicius et planius exponas, q. d. ἀρχάς, id est principatus, hoc est, corpora coelestia, quae primas mundi tenent, distinxit Deus suis gentibus, id est, Angelis, ut ipsi orbes coelestes regant, moveant, ordinent, iisque per omnia praesint. Ita Lyranus. Aut certe ἀρχάς vocat principatus angelicos, q. d. Deus creavit et distinxit mundi partes, iisque praefecit Angelos ex ordine Principatuum et Potestatum, qui sunt ἀρχαί, id est, principes in gentibus suis, id est, inter Angelos et angelicos ordines inferiores, puta inter Virtutes, Archangelos et Angelos, qui duntaxat praesunt singulis provinciis, civitatibus et hominibus. Unde Palacius sic explicat: Deus, inquit, addixit cuivis coelo suum initium, id est, principem et ducem, quos Philosophi vocant intelligentias motrices, Theologi vocant virtutes coelorum. Addit idem: Forte, inquit, gentes coelorum sunt stellae, quae milites coelorum dicuntur, et vocati dicunt: « Adsumus, » Baruch III, 34, q. d. Habent stellae sua initia, id est, suos principes Angelos sibi deputatos. Sic Moses (quo alludit Siracides) Deut.

cap. XXXII, 28, juxta Septuaginta ait: « Quando dividebat Altissimus gentes, etc., constituit terminos juxta numerum Angelorum Dei, » q. d. Ab initio constituit et praefecit Deus singulis populis et gentibus angelos custodes, et quasi praepositos. Ita Origenes, homil. 11 in Numer., S. Cyprianus, S. Chrysostomus et alii quos citavi Deuter. cap. XXXII. Huic expositioni favent Graeca, quae statim post ἀρχάς, subjungunt, non esurierunt, nec defatigati sunt, nec destiterunt ab opere suo. Quod rectius Angelis competit, quam coelis. Animatis enim, quales sunt Angeli, competit esuries, non coelis inanimis, aeque ac defatigatio, et cessatio a motu et rotatione orbium coelestium.

Tertio, initia proprie accipias. Unde aliqui ex Graeco vertunt, in manu ejus (haec enim addunt Complutenses) principia eorum in omnes aetates, q. d. Deus ab initio uti partes, ita et principia mundi manu sua continens, constituit et firmavit, ut durent per omnes saeculorum generationes: ita principium diei, lucis, solis, coelorum, ortus et occasus astrorum ab initio mundi constituit, ut per suum calorem et influxum continuo praesint generationi plantarum, frugum, fructuum, animalium et hominum. Tolle enim solem et astra, nulla erit generatio in terra. Favet versio Tigurina, cum judicio operatus est Dominus ab initio, et a prima rerum creatione partes eorum disposuit. Opera sua excoluit perpetuo, et initia eorum per sua saecula generaque (γενεά enim et saeculum et genus significat); ac Complutenses dum legunt, in manu ejus principatus eorum, εἰς γενεὰς γενεῶν, id est in saecula saeculorum; alii legunt, εἰς γενεὰς αὐτῶν, id est in genera, vel generationes eorum.

Denique Latini nomen gens deducunt a genus, una littera detracta: gens enim est quae ab uno genus ducit, ut Romani a Romulo, Israelitae ab Israele, id est Jacobo, Chananaei a Chanaan. Hinc gens dicitur genus coetusque apum, ut Columella lib. IX, cap. IX: « Intestino, ait, bello totae gentes (apum examina) consumuntur. » Sic etiam gens de piscibus dicitur apud Virgilium, IV Georg.:

Cum Proteus consueta petens e fluctibus antra Ibat: eum vasti circum gens humida ponti Exsultans, etc.

Quarto, Rabanus gentes proprie accipit, aeque ac initia, q. d. « Ex quo hominis propaginem dilatare Deus disposuit, singularum gentium originem per partes singulas mundi discrevit, ita ut unaquaeque gens ex parentis sui vocabulo denominata, sedes proprias in singulis provinciis possideret. Mystice autem divina Sapientia Ecclesiam suam instituens, per totius partes orbis illam dilatavit, atque in singulis gentibus collocavit. Unde est quod in Apocal. cap. I, II et III, septem Ecclesiis quae fuerunt in Asia, sermo Dei directus est. »

Sic et Hugo: Initia, inquit, id est, initiales possessiones suas, in gentibus Deus distinxit, tribus filiis Noe, distribuendo tres partes mundi, nimirum ut Sem cum posteris incoleret Asiam, Cham Africam, Japhet Europam. Idem mystice: Deus, inquit, initio Ecclesiae distribuit provincias orbis Apostolis, ut Joannes converteret Asiam, Thomas Indiam, Matthaeus Aethiopiam, etc. « Nec esurierunt, » id est, esuriem corporis Apostoli non reputaverunt. « Nec laboraverunt, » id est, corporis laborem nihili fecerunt, imo cum gaudio labores, dolores, contumelias et injurias propter Christum susceperunt, Actor. V. « Et non destiterunt ab operibus suis, » id est, a praedicatione Evangelii,

Mundum mente gerens, similique ab imagine formans, Perfectasque jubens perfectum absolvere partes, etc.

Loquitur Siracides de coelis et stellis quasi hominibus et militibus Dei, per prosopopoeiam. Unde subdit:

NEC ESURIERUNT, NEC LABORAVERUNT, ET NON DESTITERUNT AB OPERIBUS SUIS. — Syrus, a fortitudine sua; Tigurina, non esurierunt neque defessa sunt in suis operibus, nec ab officiis suis cessarunt, q. d. Coeli, sol et stellae, etsi quasi milites Dei assidue juxta praescriptum ejus moveantur, idque celerrime (adeo ut sol qualibet hora conficiat millionem milliarium, et insuper 140 millia eorumdem: quod tantumdem est, ac si totum terrae globum circumcurreret quinquagies, uti ostendi Gen. 1, 16), tamen nunquam esuriunt, nec defatigantur, ut a labore suo et Dei jussu exsequendo desistant. Quod significat eos jugiter, sine defectu, fatigatione et molestia, in obeundis muniis sibi a Deo injunctis strenue persistere et pergere, juxta illud Psal. CXVIII: "Ordinatione tua perseverat dies, quoniam omnia serviunt tibi;" Hebr. omnia sunt servi tui.

Alludit ad opiniones Platonicorum (quos secutus est Philo, et Origenes lib. VII Periarchon, ac dubitat S. Augustinus, Enchir. cap. XVIII), qui coelos putarunt esse animatos, juxta quos mirum erat coelos non esurire, nec fatigari. Ad haec solem, lunam et stellas censebant esse igneas, quas proinde vaporibus ali necesse sit: ignis enim eget suo pabulo, uti recenset Plinius, lib. II, cap. VIII, Cicero II De Natur. deor., Lactantius, lib. II, cap. VI. Rursum juxta veram sententiam Angeli, quasi intelligentiae assistunt suis orbibus coelestibus, et quasi unum quid non compositum, sed aggregatum ex eis efficiunt. Hominibus autem vulgaribus mirum videtur Angelos in tanta occupatione et motu non esurire, nec fatigari. Vero Tertullianus in Apolog. cap. XXII: "Omnis spiritus, inquit, ales est; hoc est, Angeli et daemones: igitur momento ubique sunt." Et S. Gregorius Nazianzenus, orat. 34: "Loca, ait, omnia peragrant, omnibusque impigre adsunt, tum ob ministerii promptitudinem, tum ob naturae levitatem." Certissime et clarissime Psaltes, et ex eo Apostolus, Hebr. 1, 7: "Qui facit, inquit, angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis." Vide ibi dicta: ergo nec esuriunt, nec fatigantur. Dixit de perpetuitate coelestium operationum, subjicit etiam de concordia, dicens:

Versus 28: Unusquisque proximum suum non angustiabit

28. Unusquisque proximum suum non angustiabit (minus recte aliqui legunt angustiavit, licet Graece sit, ἔθλιψε, id est afflixit, attrivit) USQUE IN AETERNUM. — q. d. In tanta multitudine coelorum, siderum et planetarum, esto moveantur contrariis et celerrimis motibus, sintque invicem contigui et quasi continui, tantus tamen singulorum est ordo, tanta cujusque cum caeteris subordinatio et concordia, ut unum non premat, arctet, atterat vel impe-

diat aliud; sed quodque suo ordine illaese, integre et constanter incedat, imo currat, perinde ac milites in acie rite ordinata. Hanc coelorum concordiam admirans Job exclamat, cap. XXXV, 10: "Ubi est Deus qui fecit me, qui dedit carmina in nocte?" Luna enim et stellae, noctu ordinate incedentes et lucentes, hymnos nocturnos Deo canunt, et hominibus materiam laudis divinae suggerunt. Idem et longe magis faciunt Angeli, ait Olympiodorus ibid. in Catena. Unde Chaldaeus vertit, ante cujus conspectum Angeli excelsi ordinant laudem in nocte. Et clarius cap. XXXVIII, 37: "Quis enarrabit coelorum rationem, et concentum coeli (hebr. nabla) quis dormire faciet?" Unde Pythagoras docuit coelos musica ratione compositos concentum edere (vide Censorinum De Die natali, cap. XIII); sed homines ob assuetudinem ad hunc sonum obsurduisse, uti qui habitant ad Nili catadupa, aquarum ex alto ruentium fragorem non audiunt, ait Cicero in Somnio Scipionis. Quin et S. Augustinus, epist. 28 ad S. Hieronymum, proprie in coelis sonorum concentum admittit. Sic et Leo Castrius in Isaiae cap. XL, vers. 26. Et Georgius Venetus in Harmon. Favet et ratio, quia non tantum ex confricatione aeris, sed et omnis corporis resistentis sonus editur. Verum Aristoteles et Philosophi, lib. II De Caelo, negant hunc coelorum concentum. Quare Job per concentum intelligit concordes et ordinatissimos coelorum motus et cursus, ac mystice S. Gregorius: "Concentus, ait, coelorum est concordia praedicantium et consoni Angelorum hymni." Unde Plato in Timaeo asserit idcirco maxime oculos nobis a natura esse datos, ut circuitus ordinatissimos qui in coelo peraguntur, intuiti, eos ad vitae disciplinam traduceremus, ac ad eorum ordinem et stabilitatem, nostrae mentis vagos et erraticos motus componeremus. Vide S. Gregorium Nazianzenum, orat. 26, ubi docet ordinem conservare coelos, elementa et totum universum, ac consequenter ordinem hierarchicum conservare Ecclesiam. Unde inter caetera ait: "Ordine florente ac dominante est universum hoc, ac pulchritudo certa et stabilis (quare mundus Graece dicitur κόσμος, ab ornatu et pulchritudine. Contra autem perturbatio et confusio in aere tonitrua, in terra motus, in mari naufragia, in urbibus domibusque bella et dissidia, in corporibus morbos, in animis peccata procreavit. Haec enim omnia non pacis, nec ordinis, sed confusionis et perturbationis nomina sunt." Denique addit Siracides:

Versus 29: Non sis incredibilis verbo illius

29. Non sis incredibilis verbo illius. — Jansenius haec annectit praecedentibus, q. d. "Unusquisque proximum suum non angustiavit;" sed unusquisque alteri dicit: "Usque in aeternum non sis incredibilis," id est inobediens, "verbo Dei." Graeca enim sic habent: alter alterum non afflixit, et usque in aeternum non detrectabunt jussum ejus, vel, non erunt inobedientes verbo ejus; Tigurina, aliud alii non fuit molestum, nec unquam repugna-

bunt imperio ejus; Syrus, alter alterum non oderunt, neque in saeculum transgrediuntur verbum ejus.

Secundo, Palacius cum Lyrano prosequens suam expositionem, qua haec refert ad Angelos: Dixerat, inquit, quod constituerat Deus Angelos, quorum operatio est coelos movere: addit nunc quod haec Angelorum opera Deus ornavit, scilicet lumine diei, tenebris noctis, influxu virtutis, quam superiora in inferiora demittunt, pluviis, grandinibus, etc. Secundo, dicit quod Angeli illi nec in perpetua illa motione sudant, esuriunt aut laborant, nec per momentum cessarunt ab opere. Rem profecto admirandam! Tertio, dicit inter hos Angelos, seu coelorum Virtutes, summam esse concordiam: adeo ut nunquam alius alii sit impedimento, nec superior premat inferiorem, nec inferior subsultet adversus superiorem. Quia vero hae res sunt admirabiles, subdit auctor: "Ne sis incredibilis verbo illius," id est: Quae tibi dico, verba Dei sunt, cave sis incredulus eis. Rursum, q. d. Imitare ergo coelos, o homo, ut, sicut illi Deo per omnia obediunt, nec ad punctum quidem ab ejus ordinatione discedunt, ita multo magis eidem obedias et tu qui sensu et ratione polles.

Tertio, Hugo haec refert ad homines eorumque primam institutionem, q. d. Deus creavit hominem, eumque magnis naturae et gratiae dotibus ornavit ac collocavit in Paradiso, fecitque ut manens in innocentia, in qua eum condiderat, non esuriret, non sitiret, non fatigaretur, sed cum voluptate coleret Paradisum, ibi quoque nemo angustiasset proximum, injuriam illi irrogando, vel bona ejus auferendo, quia in eo statu omnia fuissent communia. Verum haec potius mystica et symbolica, quam litteralis est expositio. Tropologiam ejusdem et Dionysii de Apostolorum praedicatione recensui vers. 26.

Quibus adde ex Rabano: "Ornavit, inquit, in aeternum opera illorum, nec esurierunt, nec laboraverunt, et non destiterunt ab operibus suis." Praeparavit enim Deus opera Ecclesiae suae, et charitatis splendore ipsam perpetualiter illustravit; propterea nullam virtutum patiuntur penuriam, nec pigritiae lassitudine deficiunt, sed intenti bonis operibus semper insistunt. "Unusquisque proximum sibi non angustiabit" usque in aevum, quia charitas non quaerit quae sua sunt, sed quae aliorum. Unde praecepit Apostolus dicens: "Tanquam filiis dico: Dilatamini et vos, et nolite jugum ducere cum infidelibus." Latitudo mandati charitas est, quia, ubi charitas manet, non sunt angustiae. In ipsa latitudine erat Apostolus, cum diceret: "Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est, non angustiamini in nobis." Ideo enim alibi legitur: "Latum mandatum tuum valde." Quod est latum mandatum datum? "Mandatum novum do vobis, ut vos invicem diligatis." Charitas ergo non angustatur. Vis non angustari in terra? in lato habita; quidquid enim tibi fecerit homo, non te angustat, quia illud diligis quod

etiamsi scribae, pontifices, philosophi, principes et reges totis viribus obsisterent, quibus hoc unum regerebant: "Obedire oportet Deo magis quam hominibus." "Unusquisque proximum sibi non angustiabit," quia nec sese invicem, nec quemquam aliorum afflixerunt, sed potius omnes juverunt et consolati sunt. "Post haec Deus in terram respexit, et implevit illam bonis," cumulando gentes omni gratia et charismate coelesti. Haec Hugo.

Sic et Dionysius: Deus, inquit, ab initio "distinxit partes illorum," id est, dedit unicuique aptum et proprium locum, et divisit illas ab invicem. Sicque piscibus deputavit aquam, avibus aerem, hominibus et pecoribus terram. "Et initia ipsorum in gentibus suis," id est, origines hominum ordinavit distincte, secundum gentium distinctiones, ut quaelibet gens in terra sua habeat suam generationem, successionem, processum ac finem, sicut Genes. IX legitur terra distincta per filios Noe. Unde ait Paulus: "Deus fecit ex uno omne genus hominum habitare super universam terram, definiens statuta tempora et terminos habitationis eorum," Act. XVII. "Nec esurierunt, nec laboraverunt," quia Deus cuique copiose de victu et vitae necessariis providit. "Unusquisque proximum sibi non angustiabit," quia latissimum spatium habitandi in terra contulit eis, et jussit ut sine violentia mutuo conversarentur in charitate. "Anima autem vitalis denuntiavit ante faciem ejus," id est, omnis anima rationalis vivens per gratiam, coram Deo confessa est horum veritatem, et laudem ejus; "et in ipsam iterum reversio illorum," id est, reductio seu naturalis conversio creaturarum ad suum fontale principium a quo conservantur, et ad quod omnia tendunt suo modo, secundum quod effectus ad suam causam convertitur. Haec, inquam, reductio pandit ac nuntiat Deum habere providentiam universorum, et omnia sapientissime ordinasse. Ita Dionysius.

Versus 27: Ornavit in aeternum opera illorum

27. Ornavit (minus recte aliqui legunt ordinavit: Graece enim est, ἐκόσμησε, id est ornavit) IN AETERNUM OPERA ILLORUM. — Graece αὐτοῦ, id est sua, q. d. Deus ornavit sua opera prima, puta coelos luce, sole, luna et tanta varietate siderum, quasi gemmarum fulgentium instar carbunculorum, jaspidum, smaragdorum, etc., juxta illud Job. XXVI, 13: "Spiritus ejus ornavit coelos." Noster legit αὐτῶν, id est illorum, quod primo Jansenius de coelis explicans: "Deus, inquit, ornavit opera," id est operationes, motus et influxus coelorum et siderum, quia fecit eas et stabiles esse, et indefatigabiles, et pulcherrimo ordine inter se consentientes. Nam, ut ait Plato, Dial. de Natura: "Fas non erat quidquam nisi pulcherrimum facere eum qui est optimus." Et Boetius, lib. III De Consolat. metro 9:

Tu cuncta superno Ducis ab exemplo, pulchrum pulcherrimus ipse

non nocet: homo, Deum diligis, fraternitatem diligis, Ecclesiam Dei diligis: sempiterna merces erit; laboras in terra, sed pervenies ad fructum promissum: quis tibi tollit quod diligis? Haec Rabanus.

Versus 30: Deus in terram respexit, et implevit illam bonis suis

30. POST HAEC DEUS IN TERRAM RESPEXIT, ET IMPLEVIT ILLAM BONIS SUIS. — Hinc patet hucusque sermonem fuisse de coelis et coelestibus. Refricat enim ordinem quem Deus in mundi creatione servavit, Genes. I, q. d. Deus primis duobus mundi diebus coelos instituit, ornavit et ordinavit; deinde tertio die respexit in terram, illamque plantis, herbis, arboribus, metallis vestivit, ac mox animalibus, avibus et homine implevit. Unde Syrus, post haec in terram prospexit, benedixitque eos (homines et terrae incolas) in omnibus frugibus ejus, adeo ut terra sit mater bonorum omnium.

Versus 31: Anima omnis vitalis denuntiavit ante faciem ipsius

31. Anima omnis vitalis (omnis viventis) DENUNTIAVIT ANTE FACIEM IPSIUS, ET IN IPSAM ITERUM REVERSIO ILLORUM. — q. d. Anima omnis vitalis, hoc est, omne animal, et omne vivens, denuntiavit, id est, aperte indicavit, et jugiter indicat id quod dixi, scilicet Deum implevisse terram bonis suis: indicat, inquam, ante faciem ipsius, scilicet non Dei, ut vult Rabanus, sed terrae (Graece enim est pronomen femininum αὐτῆς), id est, in conspectu terrae, vel in superficie terrae: quia scilicet omne vivens bonis terrae, in ejus superficie nascentibus, vivit et fruitur; et iterum, dum moritur, in terram revertitur. Noster legit ἀποκάλυψε, id est revelavit, denuntiavit, et, ut aliqui legunt, denudavit. Jam legunt contrarie ἐκάλυψε, id est texit, operuit. Sic enim habent Graeca Complutensium, animam omnis animalis abscondit vultus ejus (terrae, scilicet terrae), et in illam reversio illorum, q. d. Terra tegit, contegit et protegit omnia animalia, illaque rursum in terram e qua nata sunt, per mortem revertuntur. Romana mutato casu eumdem pene exhibent sensum: Anima, inquiunt, omnis vitalis operuit faciem ejus, et in ipsam reversio illorum, q. d. Animalia, dum vivunt, tegunt superficiem terrae; et rursum dum moriuntur, in illam revertuntur. Sic et Tigurina, vita animantium omnis generis operuit superficiem ejus, et in eamdem unumquodque revertitur. Sic et Syrus, anima omnium viventium replevit faciem ejus, et collegit in medio ejus omnia opera eorum.

Monet hominem suae originis suique finis, refricatque illam Dei in Adami sententiam: "In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec revertaris in terram de qua sumptus es; quia pulvis es, et in pulverem reverteris," Genes. III, 19, ut eum ad humilitatem aeque ac Dei timorem excitet, moneatque ut habeat curam animae suae jugiter, vel in coelo felicissime, vel in inferno miserrime victurae, cum corpus brevi terrae sit reddendum.

Est ergo terra quasi horreum et thesaurus, ex quo large omnia animalia aluntur et vivunt: eadem est et sepulcrum, in quod omnia tandem redeunt. Est vero utrumque admiratione dignum, quod, cum plurima et quasi infinita sint animalia, singula tamen sufficientia et congrua sibi in terra inveniant alimenta; et cum tot tantaque sint, omnia in terram redeant, nec tamen terra crescat vel intumescat, sicut omnia flumina intrant in mare, et tamen mare non redundat, Eccle. 1, 7. Ita Palacius.

Porro Rabanus, Dionysius et Lyranus haec ad Deum referunt, q. d. "Anima omnis viventis denuntiat, id est, ipso facto ostendit quod propter eam erant illa bona a Deo producta, quia usa est ipsis. Et ipsa iterum reversio illorum; nam per animam rationalem ista reducuntur in Deum, ipsum de bonis suis laudando, et per animam sensitivam suo modo, quia est materia divinae laudis." Verum Graeca pronomina αὐτῆς et αὐτήν, cum sint feminina, non Deum, sed terram referunt et respiciunt, ut dixi. Sapienter et pie S. Augustinus in illud Psal. XXVI, 16: "Circuivi, et immolavi in tabernaculo ejus hostiam vociferationis. Circumeat, inquit, animus tuus per universam creaturam, undique tibi clamabit creatura: Deus me fecit. Quidquid te delectaverit in arte, artificem commendat, magisque si circumeas universa, consideratio concipit artificis laudem. Vides coelos? magna opera Dei sunt. Vides terram? Deus fecit semina innumera, diversitates germinum, multitudinem animalium. Circumivi adhuc coelos usque ad terram, nihil relinquas; undique tibi omnia resonant Creatorem, et ipsae species creaturarum voces sunt quaedam Creato-rem laudantium."