Cornelius a Lapide

Ecclesiasticus XVII

Index

Versus 1: Deus creavit de terra hominem

1. DEUS CREAVIT DE TERRA HOMINEM (sicut figulus ex argilla format vasa figulina: hinc Deus dicitur fictor, nos figmentum: hinc rursum Adam dictus est ab adama, quasi homo ab humo) ET SECUNDUM IMAGINEM SUAM FECIT ILLUM, — puta secundum exemplar suum, ut scilicet homo Dei, quasi exemplaris sui, expressa esset imago. Imago naturalis Dei est in anima, quae spiritus est, polletque intellectu, libertate, dominio in animalia omnesque res creatas; ut Adam, in hoc mundo dominans omnibus, esset quasi Deus quidam terrestris. Imago supernaturalis Dei est in gratia, puta fide, spe, charitate caeterisque virtutibus quas Deus in creatione Adae indidit: quam Adam peccando perdidit, sed Christus patiendo et moriendo restauravit. Vide dicta Genes. I, 26. Meminit imaginis Dei, tum ut ostendat Dei in hominem munificentiam, qua hominem ad tantam dignitatem evexit, ut esset similis, imo imago Dei; tum ut moneat hominem gratitudinis, ut suo Creatori obsequatur, ac imaginem sibi ab eo inditam, velut monile pretiosissimum, integrum et illaesum omni cura tueatur, expoliat et perficiat, ac, si maculata vel abolita sit, omni studio reparet et restau-

niens, proportionatum et congruum ad sua munia, tum mentalia, tum corporalia rite obeunda: aliud enim robur requirit bos, equus, leo, etc., aliud homo; nec enim homo requirit robur bovis et equi, sed humanis officiis accommodatum; secundo, τὸ καθ' ἐαυτοὺς, aliqui vertunt, contra seipsos induit eos robore, ut scilicet robuste dominentur suae irae et passionibus; tertio, Tigurina legit καθ' ἑαυτόν, id est secundum se; unde vertit, induit ipsos virtute sua. Quod secutus Jansenius: Deus, inquit, secundum se, puta, secundum Deum, vestivit illum virtute. Addit Palacius id fecisse secundum ipsos, in plurali, id est, juxta tres personas SS. Trinitatis, quarum homo est imago, quarumque virtutem roburque induit et repraesentat. Sensus est, q. d. Deus fecit hominem ad suam imaginem et similitudinem, ideoque similem sibi fortitudinem illi indidit, fecitque ut homo et corpore esset robusto, et animum pariter haberet robustum, quo et omnia perspicere posset, et multa potenter praestare: hac ergo sua fortitudine donavit, decoravit et circumcirca vestivit hominem Deus, ut scilicet, sicut de Deo ait Psaltes Psal. XCII, 1: «Dominus regnavit, decorem indutus est, indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se;» et Psal. CIII: «Confessionem et decorem induisti:» sic idem dicatur de homine, quod ex communicatione et dono Dei, robore et decore sit circumamictus, tum Adam ipse qui in perfecta aetate, robore, scientia et sapientia creatus est, tum quilibet e posteris ejus. Hoc robur per peccatum accisum est, mansit tamen potiori ex parte. Unde Adam post peccatum robustus et vegetus vivit annos 930, uti et posteri ejus omnes ante diluvium, Genes. V. Igitur integra haec Adae virtus et robur proveniebat ex justitia originali; per hanc enim, ut ait S. Prosper, lib. II De Vita Contempl. cap. XVIII: «Non inquietabat molesta sollicitudo quietum, non fatigabat labor anxius otiosum, non somnus opprimebat invitum, non amittendae vitae timor angebat de immortalitate securum. Habebat facilem victum, corpus ex omni parte sanum, tranquillum motum, cor mundum, ignarus poenalis mali, habitator paradisi, expers peccati, capax Dei, cui orbis erat subjectus, nullus infestus, liber animus, et visibilis fortitudine. Deus hominem creavit immortalem,» ut, scilicet, quamdiu obediret Dei legi, mori non posset; sed homo per inobedientiam peccans, mortalem, mortisque reum se effecit: quare Deus secundum corpus eum in terram convertit, ut qui Dei legi et imagini praeposuerat terram et terrena, in eam rursus converteretur ex qua formatus erat. ET SECUNDUM SE (Graece καθ' ἐαυτοὺς, id est secundum ipsos, puta secundum illorum naturam et conditionem) VESTIVIT ILLUM VIRTUTE. — Graece ἰσχύι, id est, fortitudine et robore, tum corporis, tum animi, q. d. Deus dedit homini robur animi et corporis, ipsius naturae et conditioni conve- et, ut agat inter homines vitam divinam, imo vivat quasi obambulans in terra Deus, aut sanctus in carne angelus. Vide Rabanum. Porro Palacius sic exponit, q. d. Deus, formans Adamum, assumpsit formam humanam, ut significaret se aliquando eam hypostatice assumpturum ex virgine; et secundum illam, quasi imaginem, creavit Adamum. Verum hic sensus symbolicus est, non litteralis (uti ipse contendit), imo incertus, et forte falsus. Cur enim Deus assumeret formam humanam, cum necdum esset homo qui eam videre posset? Praeclare S. Ambrosius, lib. III Ad Virgines: «Contemplationem, inquit, corporis velut navis saburram suscipe, ne in tantis mundi fluctibus jactantiae alicujus aura te circumferat.» Chrysologus, serm. 148: «Fecit, inquit, te esse de terra, ut esses tu dominus terrenorum, et esses ipsis in ipsius substantiae communione communis; nec tamen te terrenum terrestribus sic aequavit, ut non etiam coelestibus animatum te coelitus exaequaret; et ut esset tibi cum Deo ratio communis, corpus commune cum jumentis, dedit tibi animam de coelo, dedit tibi corpus de terra, ut in te nexa coeli terraeque concordia servaretur.» Et de imagine Dei nonnullis interjectis: «Adhuc, inquit, quid adjiciat ad honorem tuum tuus Creator excogitat, in te imaginem suam ponit, ut terris invisibilem Conditorem visibilis imago praesentem poneret; et in terrenis dedit vices suas, ut non fraudaretur Domini vicario mundi tam larga possessio.» Unde infert: «Homo, quare tibi tam vilis es, qui tam pretiosus es Deo? quare sic honoratus a Deo, teipsum taliter inhonoras?» imo Deum ipsum. Qui enim imaginem Dei, qualis est anima cujusque, inhonoras, Deum, cujus ipsa est imago, inhonoras. Unde S. Chrysostomus, hom. 3 ad Popul., ex supplicio eorum qui violant imaginem Imperatoris, v.g. Theodosii, colligit quam a Deo puniendi sint qui violant ejus imaginem, puta animam proximi: «Quot, ait, Dei imagines non tantum dejecerunt, sed et conculcaverunt? Cum enim reum angas, cum dispolies, cum trahas, cum dejicias, Dei imaginem conculcas.»

Prima Pars Capitis

Synopsis Capitis

Prosequitur operum et magnalium Dei enarrationem, ut lectorem ad Dei obsequium et venerationem impellat, estque de utroque, hoc capite quasi perpetua concio. Igitur primo, ex Genesi narrat creationem hominis ad imaginem Dei, dotesque praesertim sapientiae et legis divinae illi inditas, pactum a Deo cum eo initum, Deique intuitum in omnia hominum opera et peccata; atque ex hisce omnibus, vers. 21, concludit incitatque hominem, ut per paenitentiam, vitae emendationem, omnemque sanctitatem ad Creatorem suum tam munificum convertatur, Deoque suo cum omni reverentia et devotione serviat.

Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 17:1-31

1. Deus creavit de terra hominem, et secundum imaginem suam fecit illum. 2. Et iterum convertit illum in ipsam, et secundum se vestivit illum virtute. 3. Numerum dierum et tempus dedit illi, et dedit illi potestatem eorum quae sunt super terram. 4. Posuit timorem illius super omnem carnem, et dominatus est bestiarum et volatilium. 5. Creavit ex ipso adjutorium simile sibi: consilium, et linguam, et oculos, et aures, et cor dedit illis excogitandi; et disciplina intellectus replevit illos. 6. Creavit illis scientiam spiritus, sensu implevit cor illorum, et mala et bona ostendit illis. 7. Posuit oculum suum super corda illorum, ostendere illis magnalia operum suorum, 8. ut nomen sanctificationis collaudent; et gloriari in mirabilibus illius, ut magnalia enarrent operum ejus. 9. Addidit illis disciplinam, et legem vitae haereditavit illos. 10. Testamentum aeternum constituit cum illis, et justitiam et judicia sua ostendit illis. 11. Et magnalia honoris ejus vidit oculus illorum, et honorem vocis audierunt aures illorum, et dixit illis: Attendite ab omni iniquo. 12. Et mandavit illis unicuique de proximo suo. 13. Viae illorum coram ipso sunt semper, non sunt absconsae ab oculis ipsius. 14. In unamquamque gentem praeposuit rectorem, 15. et pars Dei Israel facta est manifesta. 16. Et omnia opera illorum velut sol in conspectu Dei, et oculi ejus sine intermissione inspicientes in viis eorum. 17. Non sunt absconsa testamenta per iniquitatem illorum, et omnes iniquitates eorum in conspectu Dei. 18. Eleemosyna viri quasi signaculum cum ipso, et gratiam hominis quasi pupillam conservabit; 19. et postea resurget, et retribuet illis retributionem, unicuique in caput ipsorum, et convertet in interiores partes terrae. 20. Paenitentibus autem dedit viam justitiae, et confirmavit deficientes sustinere, et destinavit illis sortem veritatis. 21. Convertere ad Dominum, et relinque peccata tua: 22. precare ante faciem Domini, et minue offendicula. 23. Revertere ad Dominum, et avertere ab injustitia tua, et nimis odito exsecrationem: 24. et cognosce justitias et judicia Dei, et sta in sorte propositionis, et orationis altissimi Dei. 25. In partes vade saeculi sancti, cum vivis et dantibus confessionem Deo. 26. Non demoreris in errore impiorum, ante mortem confitere. A mortuo quasi nihil, perit confessio. 27. Confiteberis vivens, vivus et sanus confiteberis, et laudabis Deum, et gloriaberis in miserationibus illius. 28. Quam magna misericordia Domini, et propitiatio illius convertentibus ad se! 29. Nec enim omnia possunt esse in hominibus, quoniam non est immortalis filius hominis, et in vanitate malitiae placuerunt. 30. Quid lucidius sole? et hic deficiet. Aut quid nequius quam quod excogitavit caro et sanguis? et hoc arguetur. 31. Virtutem altitudinis coeli ipse conspicit, et omnes homines terra et cinis.

Versus 2: Et iterum convertit illum in ipsam et vestivit illum virtute

2. ET ITERUM CONVERTIT ILLUM IN IPSAM, ET SECUNDUM SE VESTIVIT ILLUM VIRTUTE. — Syrus, induit eum Deus.

Graeca concisa hos duos versus conjungunt in unum; sic enim duntaxat habent: Dominus creavit e terra hominem, rursumque rediget ipsum in eamdem. Sic et Syrus, Deus de terra creavit Adamum, et convertendo convertet eum ad medium ejus, id est, in ipsam. Est hebraismus et syrismus, quo medium rei vocatur res ipsa. Caetera vero, scilicet quod Deus creaverit hominem ad similitudinem suam, et vestiverit eum virtute, postponunt et referunt ad versus sequentes, tam Graeca quam Syrus.

Versus 3: Numerum dierum et tempus dedit illi

3. Numerum dierum et tempus dedit (Syrus, assignavit) ILLI. — Tigurina, attribuit dies numeratos

statumque tempus hominibus, quia Adam et posteri ejus in paradiso vixissent longam aetatem nobis incognitam, sed a Deo definitam; post peccatum vero accidit hanc aetatem, scilicet ad 900 annos ante diluvium, post diluvium vero ad 400, mox ad 200, denique ad 100, 80 et 70, in qua perseveratusque ad haec tempora, juxta illud Psal. LXXXIX, 10: «Dies annorum nostrorum in ipsis septuaginta anni; si autem in potentatibus, octoginta anni; et amplius eorum labor et dolor.» Rursum, in particulari cuique homini Deus definivit numerum annorum et dierum vitae; sed eum cuique voluit esse incognitum, ut semper in Dei mortisque metu vitam agat honestam, piam et sanctam, juxta illud Job. XIV, 5: «Breves dies hominis sunt, numerus mensium ejus apud te est; constituisti terminos ejus, qui praeteriri non poterunt.»

ET DEDIT ILLI POTESTATEM EORUM QUAE SUNT SUPER TERRAM. — Syrus, praefecit eos omnibus rebus sapientia sua, q. d. Suum dominium Deus homini communicavit, ut, sicut Deus dominatur coelo et terrae, ita homo dominetur animalibus, bestiis, avibus, piscibus totique terrae, quasi Dei vicarius, et vice rex, imo vice Deus. Unde explicans subdit: «Posuit illius terrorem super omnem carnem.» Eximie S. Ambrosius, lib. VI, epist. 38: «Processit, ait, postremus creaturarum omnium homo, specie gratus, mente sublimis, ut omni creaturae esset miraculo, in quo ad similitudinem aeterni Dei νοῦς (id est mens, animus) esset aeternus, humana specie amictus. Hinc est νοῦς animae vigor, principatum animae quasi rector sibi vindicans, quem, etiamsi non vident animalia caetera, tamen reformidant; sicut nos Deum, quem, quia non videmus, timemus, et eo plus metuimus, quo non videmus.»

Versus 4: Posuit timorem illius super omnem carnem

4. POSUIT TIMOREM ILLIUS SUPER OMNEM CARNEM, ET DOMINATUS EST BESTIARUM ET VOLATILIUM. — Tigurina, omni animanti terrorem imposuit hominis, ut bestiis dominaretur ac volucribus; Syrus, et injecit timorem eorum omni carni, animali et volatili, q. d. Quia Deus dedit homini dominium in animalia, feras et aves: hinc vicissim injecit animalibus, feris et avibus, hominis reverentiam et timorem, ut scilicet hominem quasi dominum suum metuant, eique obediant. Per peccatum accisus est hic animalium timor, aeque ac dominium hominis in illa. Cum enim homo inobediens fuit Deo, justo Dei judicio et vindicta, inobedientia sibi sensit pariter animalia, quin et membra propria propriosque appetitus. Non tamen prorsus interiit: jumenta enim sponte obediunt homini, feras homo cogit sibi obedire, easque venando capit. Rursum mansit in nonnullis Sanctis plenum et integrum, qui ad primaevam innocentiam accesserunt, qualis fuit S. Paulus, S. Antonius, S. Franciscus et similes. Unde sicut ante peccatum hoc dominium a Deo datum est homini, Genes. I, 26, sic post peccatum eidem redditum et confirma-

tum est, Genes. IX, vers. 2. Ad utrumque enim locum respicit, imo utrumque citat hic Siracides. Vide ibi dicta.

Quocirca etiamnum leones hominem verentur, et, si putant se ab hominibus conspici, in fugam se conjiciunt; quin et tempore cicurantur juxta illud: «Longa dies homini docuit parere leones.» Unde et nonnullos Imperatores triumphasse legimus curru triumphali a leonibus tracto. Pisces hominis umbras vereri et fugere docet S. Basilius, hom. 10 Hexam. Elephantes cicurari, hominique in praeliis et vectatione servire, docet experientia; unde Martialis: Et molles dare jussa quod choreas, Nigro bellua nil negat magistro.

Aethiopes enim fere praesunt elephantis, eosque regunt et ducunt quo volunt. Denique vocem hominis verentur equi, cervi, boves caeteraque animalia; et, si domestica sunt, illi obsequuntur: si fera, horrent et aufugiunt. Cetus quoque subditur homini; licet id neget Theodoretus, Quaest. 20 in Genes. Audi S. Basilium, hom. 10 Hexam.: «Cetus tam immanis et ferus, nullo prope negotio per hamum tenacius inhaerescentem captivus abducitur, hominis ingenio et industria domitus et expugnatus, praedaque factus piscatori, exiguo ingenio immanis imbelli.»

Denique S. Gregorius, lib. XXI Moral. XI, ex eo quod ait: Dedit illis (scilicet animalibus, non hominibus) terrorem, colligit hominem licet praelatum, homini subdito non terrori, sed amori esse debere. «Homo quippe, inquit, animantibus, non autem hominibus natura praelatus est, et idcirco dictum est ut ab animalibus, non autem ab hominibus timeatur; contra naturam enim superbire est, et ab aequalibus velle timeri.» Tyranni ergo vox est: «Oderint, dum metuant.»

Versus 5: Creavit ex ipso adjutorium simile sibi

5. CREAVIT EX IPSO ADJUTORIUM SIMILE SIBI, — hoc est, ut Tigurina, formavit ex eo adjutricem similem sibi, scilicet Evam, quae quasi uxor adjuvaret ipsum tum in procreandis prolibus, tum in regenda familia reque familiari administranda. Unde apud Romanos prisca erat Romuli lex, teste Dionysio Halicarnasseo lib. II Roman. Antiquit., ita sanciens: «Mulier viro legitime conjuncta, fortunarum et sacrorum illi socia esto; utque domus ille dominus, ita haec domina.» Sic et Graeci aliique uxores vocabant dominas. Vide Aristotelem, VIII Ethic. cap. X, et Tiraquellum in Leg. connub. lib. V, num. 11 et seq. Unde S. Ambrosius, lib. V Hexam. cap. VII: «Non es, ait, dominus, sed maritus; non ancillam sortitus es, sed uxorem; gubernatorem te Deus voluit esse sexus inferioris, non praepotentem. Redde studio vicem, redde amori gratiam. Vipera (cum mas ad feminam accedit) venenum suum fundit: tu non potes duritiam mentis deponere?» Hinc videas et rideas fabulas Platonis in Convivio, dum ait: «Tunc temporis tria erant hominum genera, quoniam mas-

culum, ipso rerum primordio, solis foetus erat; femineum, telluris; utriusque vero sexus particeps, lunae: utriusque enim lunae est particeps. Orbiculari vero erant et figura et motu, quia parentum similia; maximis ideo erant et corporis et animi viribus. Diis igitur bellum inferre conati erant, et in coelum ascendere,» et caetera, e quibus, fabellis fabellas attexens, nugarum catenam contexit.»

Post haec verba Complutenses addunt, sextam autem mentem illis donavit dividens, et septimum sermonem (qui est) interpretatio operationum ejus, quasi numeret hic septem dotes homini a Deo inditas. Prima est, quod creavit eum ad suam imaginem; secunda, quod vestivit eum virtute; tertia, quod numerum dierum dedit illi; quarta, quod dederit potestatem et dominium omnium terrestrium; quinta, quod ejus terrorem indiderit animalibus; sexta, quod dederit ei mentem; septima, quod dederit ei sermonem. Tigurina vero haec verba postponunt, subjiciuntque versui sequenti; sic enim habent, judicium, linguam, oculos, aures et cor dedit eis ad cogitandum, sexto quoque loco mentem donavit, impertiens, et septimo sermonem operibus suis explicandis, q. d. Deus dedit homini septem dotes, primo, rationem sive judicium; secundo, linguam; tertio, oculos; quarto, aures; quinto, cor; sexto, mentem; septimo, sermonem. Verum haec verba nec Graeci codices Romae emendati et caeteri, nec Syrus, nec alii Latini habent; unde ab aliquo inserta videntur explicationis gratia: nam sermo explicat linguam, mens explicat cor. Adde, dotes homini datas plures hic enarrari quam septem, uti mox ostendam.

CONSILIUM, ET LINGUAM, ET OCULOS, ET AURES, ET COR DEDIT ILLIS EXCOGITANDI, ET DISCIPLINA INTELLECTUS REPLEVIT ILLOS. — Consilium, id est, vim et facultatem consultandi, deliberandi, eligendi. Unde Tigurina vertit, judicium dedit illi; haec enim vis insita est menti et rationi hominis, qua carent caetera animalia. Secundo, dedit illi linguam, ut quod mens per consilium deliberavit, id lingua excipiat, proferat, aliisque communicet et explicet, idque voce distincta et articulata; quare sicut soli homini data est mens et consilium, sive rationis judicium, sic et soli data est lingua sermoque articulatus: bruta enim, quia carent mente, hinc carent et lingua voceque articulata, qua sua phantasmata promant; nullas enim habent ratiocinationes, nullos discursus, nulla consilia, quae enuntient; sed tantum conceptus phantasiae, et affectus appetitus sensitivi, quos voce inarticulata rugiendo, hinniendo, mugiendo, latrando, satis significant. Loquela ergo in homine est actus effectusque rationis et consilii, ideoque ejusdem index et interpres.

Addit oculos et aures, quia hi sunt sensus consilii et disciplinae. Unde sicut solus homo habet conceptus distinctos in mente, et voces articulatas in lingua: sic et easdem solus percipit habetque in auribus, ac per eas disciplinas omnes percipit. Idem dico de oculis: iis enim legi voces articulatas scripto consignatas, quibus disciplina omnis in libris chartisque conscripta legitur.

Denique dedit homini soli cor, id est, intellectum et ingenium excogitandi omnes artes et disciplinas. Unde Syrus vertit, creavit eis et linguam, oculos et aures, et cor ad intelligendum. Atque hac ratione disciplina intellectus, id est, ut alii vertunt, scientia intelligentiae, qua scilicet res quaslibet intelligit, et intellectu comprehendit, replevit illos. Adde, Deum Adamo in creatione infudisse scientiam omnium rerum naturalium: ex hac enim Adam omnibus avibus et animalibus congrua indidit nomina, quae singulorum naturam exprimerent, uti dixi Genes. II, vers. 19 et 21.

Porro mirum artificium, aeque ac beneficium Dei elucet in hisce membris: lingua enim, primo, discernit sapores omnis generis, atque ex iis noxios cibos dignoscit et respuit, commodos vero utilesque secernit et accipit; secundo, lingua curat vulnera, uti videmus canes lingendo suas hominumque plagas sanare; tertio, lingua vocem edit non tantum confusam in brutis, sed et articulatam in hominibus. Unde Cicero, lib. II De Natura deor., linguam vocat plectrum oris, chordas vero dentes. Et S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. IX: «Lingua, ait, non solum in loquendo, sed etiam in edendo munus pretiosissimum est: ea enim velut plectrum loquentis et quaedam edentis est manus, quae defluentem cibum dentibus suggerit ac ministrat.» Porro in homine lingua est mollis et versatilis, ideoque infinitas vocum varietates, tonos et melodias edere potest. Unde subdit S. Ambrosius: «Soli homines ore exprimimus quae corde sentimus; itaque cogitationes tacitae mentis oris sermone signantur. Quid est igitur os hominis, nisi quoddam sermonis aditum, fons disputationis, aula verborum, promptuarium voluntatis? Absolvimus velut quamdam humani cordis regiam, in qua licet sit quaedam quantitas portionis, forma tamen universitatis est.» Et Cicero loco citato: «Hac, ait, cohortamur, hac persuademus, hac consolamur afflictos, hac deducimus perterritos a timore, hac gestientes comprimimus, hac cupiditates iracundiasque restringimus: haec nos juris, legum, urbium societate devinxit; haec a vita immani et fera segregavit.» Oculi sunt in homine quod in coelo sol et luna, quod in terra fontes. Unde Hebr. עין ain et oculum et fontem significat; quod enim in terra est fons, hoc in homine est oculus, ut instar fontis juges lacrymarum imbres ad Deum effundat. Porro Deus «lubricos, inquit Cicero loco citato, oculos fecit et mobiles, ut declinarent, si quid noceret, et aspectum quo vellent facile converterent,» eosdemque introrsum locavit, ut et fronte ac superciliis tegerentur, ne pulvere aliave re laederentur. Unde S. Ambrosius,

loco citato: «Inter haec, ait, medii sunt oculorum orbes, et tuti ad cavendum, et ad intuendum liberi, et decori ad gratiam, utpote in crystalli speciem refulgentes; in quorum medio pupillae sunt, quae videndi munus operantur, etc. Unde tutum auxilium postulans Propheta Psalm. XVI, ait: Custodi me, Domine, ut pupillam oculi, ut protectionis divinae fieret ei tam sollicita et tam fida custodia, quam pupillam oculi tutissimo quodam naturae vallo munire dignatus est.»

Quare oculos dici quasi occultos, quos scilicet Deus tot tegminibus occuluit, censet Varro apud Lactantium, De Opif. Dei, cap. X. Aures omnes sonorum, etiam articulatorum, species, eorumque sensa et significata percipiunt. Unde in homine auditus est sensus disciplinae. Vox autem per aures sinuatis meatibus progreditur ad auditum, «ut in earum finibus, ait ibidem S. Ambrosius, repercussa, sine offensione interiores ingrediatur anfractus. Nam nisi ita esset, quis non ad omnem fortioris vocis sonum attonitus redderetur? etc. Sinuatio autem interiorum aurium modulandi quemdam numerum praestat, et disciplinam: siquidem per anfractus aurium quidam rhythmus efficitur, et modulis quibusdam ingressae sonus vocis exprimitur.» De hoc caeterisque hominis membris, miraque eorum fabrica, officiis et usibus, vide ibidem S. Ambrosium, S. Basilium, Ciceronem, ac Galenum et Aristotelem, De Partibus animal.; Plinium, lib. XI, cap. XXXVII; Lactantium, lib. De Opificio Dei, cap. VIII, et sequent., et alios.

Nota: Siracides hic quatuordecim dotes a Deo homini inditas assignat, ut ex singulis peculiarem obligationem illiciat, quae hominem exstimület ad Dei cultum et obsequium.

Prima, vers. 1, est, quod Deus creavit hominem de terra; ergo homo ut creatura, totum quod est, debet suo Creatori: illud igitur illi impendat et offerat. Rursum, memor suae originis et vilis materiae, profunde se sub Deo humiliet. Utquid enim superbit terra et cinis? utquid superbit nihilum? homo enim ex nihilo creatus est, ac ex se nihil est, et in nihilum quolibet momento rediret, si Deus ab eo manum suam subduceret.

Secunda, quod Deus creavit hominem ad suam imaginem et similitudinem. Jugiter ergo hanc imaginem intueatur, videatque cujus sit imago, ac consequenter Deum quasi exemplar suum semper respiciat, illi se moresque suos assimilare satagat, ut ejus sanctitatem plane referat, Deusque in ejus anima quasi in viva imagine resplendeat. «Animam nostram commendavit nobis Deus, servemus depositum quale accepimus,» ait S. Antonius apud S. Athanasium.

Tertia, vers. 2, quod Deus rursus convertet hominem in terram ex qua sumptus est; ergo homo terrena ut caduca contemnat, ac ad mortem brevi venturam sobrie, pie et juste vivendo se praeparet.

Quarta, quod suam virtutem et robur Deus homini contulerit; utatur ergo homo robore corporis ad agriculturam, artes mechanicas aliosque labores honestos, ac robore animi ad resistendum mundo, carni et daemoni.

Quinta, vers. 3, quod numerum annorum et dierum vitae illi assignarit, eumque brevem et exiguum: ergo homo singulos annos, dies, horas, imo momenta recte expendat, ac merita bonorum operum acquirat, quia inde vivere debet per omnem aeternitatem, praesertim quia hic numerus homini est incognitus. Dicat itaque sibi quotidie: Forte hodie moriar; vivam ergo sancte et ferventer quasi hodie moriturus. «Cur non ad lucranda regna coelestia ultro relinquimus, quod lucis istius fine perdendum est? nihil eorum curae sit Christianis, quae secum auferre non possunt,» ait S. Antonius.

Sexta, vers. 3, quod dederit illi dominium animalium et terrae totius; eo ergo utatur juxta voluntatem Dei, qui hoc dominium illi contulit, ejusque administrati rationem exactam ab eo repetet.

Septima, vers. 4, quod animalibus et avibus indiderit erga hominem reverentiam et obedientiam; eamdem ergo praestet homo Deo ac Domino suo.

Octava, vers. 5, quod Adae dederit sociam, scilicet uxorem Evam, copulando eos matrimonio. Homo ergo, qui sui juris est, matrimonium cum ea quam volet ineat, illudque prout a Deo institutum ac sancitum est, sancte et inviolabiliter colat, nec ad scorta, aliasque vagas et innaturales libidines declinet.

Nona, vers. 5, quod dederit homini consilium, linguam, oculos, aures et cor; ergo utatur consilio, ut prudenter eligat quod eligendum consulit, suadetque recta ratio et fides; utatur lingua, ad Dei laudem; oculis, ut videat creaturas, in iisque intueatur et celebret Creatorem; auribus, ut audiat verba Dei et Sanctorum; corde, ut amet Deum, illudque integrum et purum reddat factori suo.

Decima, vers. 6, quod dederit homini fidem et scientiam; fide ergo credat in Deum, scientia contempletur opera ipsius, ut ex eis opificem agnoscat, laudet, celebret, glorificet. Unde S. Ambrosius, lib. De Instit. virg. cap. XI: «Cur, inquit, saeculo potius laboramus, et fraudamus animam nostram tantae bonitatis dispensatione, qui nulli alii nisi huic Domino servire deberemus?»

Undecima, vers. 9, quod dederit eis legem vitae; legi ergo per omnia obediat, ut vitam praesentem et aeternam consequatur.

Duodecima, vers. 10, quod cum eis inierit pactum de danda eis haereditate sua, et regno coelesti, si voluntatem ejus adimpleant; igitur voluntati Dei se super omnia conforment, ut ejus haereditatem et regnum adipiscantur.

Decima tertia, vers. 14, quod cuique genti prae-

posuerit rectores, tum angelos, tum homines; illorum ergo regimen ductumque sequantur, ut ab eis non castigari, sed honorari mereantur. Rursum quod fideles et Sanctos Deus ipse per se suamque gratiam regat. A Deo ergo possideri regique se sinant, imo assidue orent et ambiant, dicantque cum Psalte: «Ut jumentum factus sum apud te.» Praeclare S. Gregorius Nazianzenus, orat. 42, hominem hisce epithetis velut elogiis circumscribit: «Verbum artifex, inquit, hominem fabricatur velut alterum quemdam mundum, in parvo magnum; in terra collocat angelum alium, mixtum adoratorem, visibilis naturae spectatorem, intellectualis mystem, eorum quae in terra sunt regem; superis autem subditum, terrenum et coelestem, caducum et immortalem, visibilem et intelligibilem, medium inter magnitudinem et humilitatem, eumdem spiritum et carnem, etc., animal animi ad Deum nutu et propensione, divinitatem consequens.»

Versus 6: Creavit illis scientiam spiritus

6. CREAVIT ILLIS SCIENTIAM SPIRITUS, SENSU IMPLEVIT COR ILLORUM, ET MALA ET BONA OSTENDIT EIS. — Quaeres, quaenam est scientia spiritus data homini a Deo? Primo, Lyranus scientiam proprie accipit pro cognitione conclusionum quae e suis principiis demonstrantur; per spiritum accipit intellectum, qui est habitus principiorum, quo cognoscuntur ipsa principia scientiarum; scientia ergo spiritus, est scientia sive demonstratio, quae e suis principiis per intellectum cognitis educitur, et clare cognoscitur.

Secundo, Palacius, per disciplinam intellectus quae praecessit, accipit scientiam naturalem; per scientiam spiritus, omnem theologiam, q. d. Deus indidit Adae fidem principiorum Theologiae, et inde scientiam conclusionum: haec enim est scientia spiritus; fuit igitur Adam doctissimus philosophus, et absolutissimus theologus. Rursum dedit ei sensum, id est, acumen et profunditatem ingenii, quo omnia quae illi infusa erant, profundissime intelligebat. Denique bona et mala ostendit eis, id est, ostendit illis splendorem boni, et foeditatem mali. Non uti nos, qui bona et mala audimus, sed pulchritudinem illorum, et horrorem istorum ignoramus; at Adam et Eva, pondera illorum et istorum cognoscentes, peccarunt. O ingentem miseriam! Haec Palacius. Vide D. Thomam et Scholasticos I part., Quaest. XCIV, art. 3 et seq., ubi docent quanta et quam excellens fuerit scientia Adae a Deo infusa.

Tertio, Jansenius per spiritum accipit mentem, q. d. Dedit homini scientiam mentis, quia per infusum lumen naturale dedit ei cognitionem prudenter disponendi temporalia, et per impressam menti eorum legem naturalem, agnoscendi quid malum et quid bonum esset.

Quarto, proprie et genuine scientia spiritus est scientia rerum spiritalium, puta cognitio Dei, angelorum, virtutum, gratiae, gloriae. Talis scientia est fides, sapientia, theologia, ac praesertim sa-

cra ac fidelium ethica, quae spiritum hominis docet, dirigitque ad Dei cultum et ad beatitudinem coelestem. Haec enim est scientia spiritus, id est spiritalis, quam distinguit a disciplina intellectus, id est, intelligentiae naturalis. Unde et subdit: «Et sensu,» id est, prudentia qua sapiant, et quasi sentiant res spiritales; «implevit cor illorum, et mala et bona ostendit eis:» mala, scilicet tam culpae, quam poenae et gehennae; bona, tam virtutis et sanctitatis, quam gloriae et felicitatis, q. d. Ostendit eis quanta mala maneant male agentes, et quanta bona bene viventes. Et hoc sensu Christus et Paulus accipiunt nomen spiritus pro fide, gratia caeterisque rebus spiritualibus, ut Joan. cap. VI, 64: «Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam.» Galat. V, 22: «Fructus spiritus est charitas, gaudium, pax,» etc. Et vers. 16: «Spiritu ambulate, et desideria carnis non perficietis.» Rom. VIII, 6: «Prudentia carnis mors est, prudentia autem spiritus vita et pax.»

Dicitur haec scientia spiritus ob quatuor rationes, juxta quatuor genera causarum: primo, a materia et causa materiali, quia ejus objectum et materia sunt res spiritales; secundo, a causa efficienti, quia eam efficit et inspirat Spiritus Sanctus; tertio, a causa formali, quia ipsa in se spiritalis est et divina, mentemque hominis spiritalem efficit et divinam; quarto, a causa finali, quia tendit ad finem spiritalem, puta ad consecutionem virtutum, gratiae et gloriae, atque ad ipsam Dei visionem quasi ad suum finem et beatitudinem aeternam. Porro hanc scientiam spiritus Deus inchoate dat omnibus fidelibus, perfecte vero solis justis et sanctis, qui orando eique cooperando illam totis viribus ambiunt. Hinc ait: «Creavit illis scientiam spiritus;» creavit, id est, creando eis indidit. Rursum, non e potentia subjecti, puta mentis, illam quasi generando, naturaliter eduxit, sed supernaturaliter quasi creando inspiravit.

Porro Graeca concisa haec tantum habent, scientia intelligentiae replevit eos, et bona malaque ostendit eis; Tigurina, replevit illos ingeniosa scientia, et eis bona simul et mala indicavit; Syrus, sapientia et consilio replevit cor eorum, bonum et malum docuit eos.

Versus 7 et 8: Posuit oculum suum super corda illorum

7 et 8. Posuit oculum suum super corda illorum, OSTENDERE ILLIS MAGNALIA OPERUM SUORUM, UT NOMEN SANCTIFICATIONIS COLLAUDENT, ET GLORIARI IN MIRABILIBUS ILLIUS, UT MAGNALIA ENARRENT OPERUM EJUS. — Rabanus, Lyranus et alii legunt, posuit oculum ipsorum, quod sic explicat Lyranus: Dedit intellectui hominum virtutem super se reflectendi, ad ostendendum illis magnalia operum suorum. Per hoc enim quod anima intellectiva est super se reflexiva, maxime proficit in scientia. Verum legendum est cum Romanis, Graecis et Syro, posuit oculum suum. Per oculum intelligit tum curam et providentiam Dei, uti ostendi Jerem. I, 11; tum ejusdem illuminationem: utriusque enim symbolum est oculus. Dei enim oculus, quia lucidissi-

mus et fulgidissimus, omnia illuminat, declarat, conspicua et perspicua facit, juxta illud Proverb. XXII, vers. 12: «Oculi Domini custodiunt scientiam.» Et Eccli. XI, 13: «Oculus Dei respexit illum.» Eccli. XXXIV, vers. 19: «Oculi Domini super timentes, etc., exaltans animam, et illuminans oculos.» Psal. LXVI, 2: «Dominus misereatur nostri, et benedicat nobis, illuminet vultum suum super nos.» Psalm. CXVIII, 135: «Faciem tuam illumina super servum tuum.» Psal. XXXII: «Firmabo super te oculos meos.» Hinc septem oculi sunt septem Angeli mundi directores et gubernatores, Apoc. V, 6, et Zachar. XI, 10. Sic Job cap. XXIX, ait: «Oculus fui caeco, et pes claudo.» Et Salomon Proverb. XXIII: «Oculi tui vias meas custodiunt.»

Sensus est, q. d. Deus sua scientia et gratia quasi oculo fulgidissimo illustravit corda hominum, ut per eam ostenderet magnalia operum quae fecit, tum in creatione et gubernatione mundi, tum in singulari sua providentia quam exhibuit Abrahae, Isaac, Jacob, Noe, Mosi, caeterisque Patriarchis et Prophetis; tum in protectione vel punitione populi sui: v. g. miram suam potentiam, qua per tot plagas et portenta eduxit Israelitas ex Aegypto sicco pede per mare Rubrum, ibique per quadraginta annos deduxit per columnam ignis noctu, et nubis per diem, ac pavit eos manna, cibo coelesti, etc. Porro haec ostendit hominibus ad hoc, ut fideles ex illis nomen sanctificationis, id est, sacrosanctum Dei nomen, collaudent; et glorientur apud fideles Judaeos, et apud Gentes infideles, de hisce mirabilibus Dei sui prodigiis et facinoribus, ut eorum magnalia eis enarrent, itaque eos ad Dei timorem, amorem et cultum invitent et pelliciant.

Unde Tigurina vertit, adjecit ad corda eorum oculum suum, ut edoceret eos operum suorum magnificentiam; dedit his gloriari miraculis suis perpetuo, ut prudenter enarrent opera ipsius, et electi nomen sanctum ejus collaudent; Syrus, cor ad intelligendum assignavit illi, ut ostenderet ei praestantiam operum suorum, ut intelligeret prodigia sua, et essent narrantes in mundo timorem ejus, et nomen sanctitatis ejus essent glorificantes.

Alludit ad pueros et servos qui jugiter intuentur oculum magistri et heri, eoque docentur et diriguntur; quocumque enim vident ferri oculum magistri et heri, eodem ipsi suos convertunt, illud legunt, discunt, faciunt, exsequuntur. Quare oculus magistri regit puerum, oculus domini saginat equum. In oculis enim magistri videntur sibi videre et legere nutum, mentem, doctrinam, voluntatem, imperium, iram, favorem, vindictam ipsius. Oculus ergo magistri docet eos, quid ipse cogitet et velit.

Allegorice, Palacius (licet ipse id putet esse litterale) per magnalia accipit Verbi incarnationem, puta Jesum Christum; magnalia enim exhibita Abrahae, Isaac, Jacob, Noe, Mosi, etc., figurae fuerunt repraesentantes magnalia Christi. Deus, inquit, ut ostenderet suum erga homines amorem, statuit ostendere illis magnalia operum suorum. Et quia inter omnium operum magnalia maximum est opus incarnationis Verbi, ideo hinc videtur probari Adamum novisse Filii Dei incarnationem. Qua de causa dixit: «Relinquet homo patrem, et adhaerebit uxori suae;» inde enim erat Filius Dei carnem sumpturus, scilicet ex patribus, qui ex Eva erant nascituri. Porro quod ait: «Ut nomen sanctificationis collaudent,» Hebraei referunt ad nomen Dei tetragrammaton, quod revelavit Deus Adae. Ita Reuchlinus. Sed melius diceretur, quod Filius Dei revelavit suum nomen Jesus, in quo sanctificamur. Si enim incarnationem Deus revelavit, nonne facile erat et consequens nomen incarnati revelare? Subdit: «Et gloriari in mirabilibus.» Ita plane si Deus hominibus suam incarnationem revelavit, habent homines de quo plane gloriari possint. Quid enim gloriosius quam talem fratrem habere? Si gloriosum est ejus stigmata in corpore portare, nonne gloriosum fratrem esse? Sed quia scriptum est: «Qui gloriatur, in Domino glorietur;» ideo subdit: «Ut magnalia enarrent,» id est, glorientur homines de Deo homine; sed eam gloriam in Deum tantarum rerum operatorem rejiciant. Et hactenus de hominis in lege naturae institutione. Haec Palacius.

Versus 9 et 10: Addidit illis disciplinam

9 et 10. Addidit illis disciplinam, et legem vitae HAEREDITAVIT (quasi haereditatem contulit, aut potius haereditare fecit) ILLOS; TESTAMENTUM AETERNUM CONSTITUIT CUM ILLIS, ET JUSTITIAM ET JUDICIA SUA OSTENDIT ILLIS. — Undecimum est hoc Dei in homines beneficium, scilicet, quod per Mosen dederit Israeli, et per eum caeteris gentibus legem, quam vocat disciplinam, Graece ἐπιστήμην, id est scientiam, tum quia lex homines quasi discipulos docet, qua ratione honeste vivere debeant; tum quia eorum mores et passiones disciplina rectae rationis coercet, format et componit; tum quia instar disciplinae castigat hominum vitia, eisque meritas poenas intentat, ac metu earumdem a peccatis refrenat. Lex enim est disciplina homini, sicut frenum est disciplina equo, docens eum in quam partem progredi debeat.

Secundo, dicitur lex vitae quia praestat vitam praesentem felicem et longaevam (haec enim a Deo promissa erat Judaeis legem servantibus), ac futuram beatam et aeternam.

Testamentum significat pactum et foedus, quod cum Hebraeis per Mosen pepigit Deus de danda eis terra promissa, si eum colerent, ejusque legem servarent. Quare in testamento comprehenditur Dei latria, et cultus ab ipso praescriptus per leges caeremoniales de sacrificiis, lustrationibus, oblationibus, decimis, primitiis, votis, etc.; sicut per judicia intelliguntur leges judiciales, quae jus fasque respectu proximi praescribebant; et sicut per legem et disciplinam intelligitur lex naturalis,

Versus 12: Mandavit illis unicuique de proximo suo

12. ET DIXIT ILLIS: ATTENDITE AB OMNI INIQUO (Graece adixou, id est injusto), ET MANDAVIT ILLIS UNICUIQUE DE PROXIMO SUO. — Haec enim est summa et compendium secundae tabulae Decalogi, quem Deus per Angelum ex Sina proclamavit, nimirum nil injusti facere proximo, sed ei jus suum tribuere, puta debitum tam justitiae, quam charitatis. Secunda enim tabula Decalogi, septem continens praecepta, tota spectat ad proximum, vetatque ne quid injustitiae in bonis, fama, uxore et vita ei inferatur, sed omne eorum jus integrum illi inviolatumque conservetur. Primae tabulae praecepta de Deo colendo omittit, quia illa omnibus sunt nota, et quia illa satis insinuavit vers. 10, dicens: «Testamentum aeternum constituit cum illis,» utique non de alio quam de sui cultu, ut paulo ante dixi. Denique praecepta primae tabulae tacite comprehenduntur in secunda, quia amor proximi, in secunda praescriptus, manat ex amore Dei, qui prima praescribitur, eumque praesupponit. Hinc Apostolus totam legem ait contineri in dilectione proximi, Roman. XIII, 9. Vide ibi dicta. Quocirca Vatablus clare vertit, ab omni injusto, inquit, abstinete, et de proximo mandata dedit singulis; Syrus, et dixit eis: Cavete, et ne mentiamini (fallatis, fraudetis), et praecepit eis viro, id est cuique, super proximo suo.

Versus 13: Viae eorum coram illo sunt semper

13. VIAE EORUM CORAM ILLO SUNT SEMPER, NON SUNT ABSCONSAE AB OCULIS IPSIUS. — Syrus, viae eorum coram eo manifestae sunt, et non transeunt a conspectu faciei ejus, q. d. Deus dedit Hebraeis legem, non abstrahens se a cura illorum, quasi non curans an legem servent necne; sed jugiter attendit, advigilat, inspicit an ei obsequantur, ut observantes praemiet, non observantes puniat: hoc enim est officium perfecti legislatoris. Reliquas gentes quibus legem non dedit, non adeo curat Deus, quomodo vivant. Unde de iis subdit: «In unamquamque gentem praeposuit rectorem, et pars Dei Israel.» Hinc et pathetice suis legem suam praevaricantibus insultat Jerem. VII, 11, dicens: «Ego, ego sum; ego vidi, dicit Dominus.»

Secundo tamen, hanc sententiam accipias de omnibus hominibus. Unde Tigurina vertit, semper illi patent instituta hominum, nec oculos ipsius latuerint. Sicut enim Deus generalem habet providentiam omnium hominum, sic et inspectionem; sed peculiarem Israelis, sive populi fidelis. Alludit ad Proverb. XVI, 2: «Omnes viae hominis patent (aliqui vertunt, vitreae sunt, id est, pellucent instar vitri) oculis ejus;» de que plura ibidem.

Versus 14 et 15: In unamquamque gentem praeposuit rectorem

14 et 15. In unamquamque gentem praeposuit rectorem, ET (sed) PARS DEI ISRAEL FACTA EST MANIFESTA, — q. d. Aliae gentes homines habent rectores, at Israel regem habet Deum; Deus aliis gentibus praefecit reges et principes, qui eas suis legibus regant; at «Israel,» id est, populus Hebraeus, «facta est pars,» id est haereditas, «Dei manifesta,» quia Deus per se Israelem voluit regere, eique per se legem dare. Quare Israel est

regnum, respublica et populus peculiaris Dei. Unde Deus cum eo habitabat, residens in propitiatorio super arcam, indeque edens oracula, ac inambulabat inter illum, ut merito eos pudere debuerit coram Deo praesente peccare.

Addit to manifesta, q. d. Manifestum est non soli Israeli, sed toti mundo, quod Israel sit populus, pars et regnum Dei, quia omnes vident illum a Deo regi, amari, protegi, assiduis beneficiis, quin et oraculis ac miraculis ornari; omnes vident Deum Israelem a caeteris gentibus, per legem et religionem, suique cultum separasse, illumque sibi selegisse et astrinxisse. Quare non est quod cum Jansenio, contra omnium codicum fidem, to manifesta referamus ad versum sequentem, hoc modo: «Manifesta omnia opera eorum velut sol in conspectu Dei.»

Secundo, Rabanus, Lyranus et Glossa recte (licet id neget Jansenius) per rectores intelligunt Angelos, q. d. Deus caeteris gentibus praefecit Angelos, qui eos regant; Israelem vero sibi regendum servavit, juxta illud Deuter. cap. XXXII, vers. 8, secundum Septuaginta, statuit terminos gentium secundum numerum Angelorum Dei. Unde et Daniel. cap. X, vers. 21, princeps Persarum et princeps Graecorum inter se confligere dicuntur.

Dices: Deus Israelem regit quoque per Angelum ei praepositum, puta S. Michaelem; hic enim olim praepositus fuit Synagogae, uti nunc est Ecclesiae, Daniel. X, 21. Respondeo, S. Michael regebat Synagogam, et nunc regit Ecclesiam, quasi peculium sive regnum proprium et peculiare Dei: populus enim fidelis, qualis erat Hebraeorum, Deo per fidem, legem et religionem obstrictus, est respublica propria Dei. Hunc ergo regit S. Michael quasi vicarius Dei, in regno Dei proprio et primo, quod est Ecclesia: caeteri vero Angeli regunt suas gentes, utpote infideles, quasi regnum Dei spurium et rebelle, utpote ab ejus lege, fide et cultu abhorrens. Sic rex Hispaniarum proprie regit Hispanias per se suamque praesentiam, subordinando sibi praetores, gubernatores, etc. Indias vero caeteraque regna regit per vicereges. Sic Pontifex regit Romam, quasi proprius hujus urbis Episcopus: alias vero urbes et provincias regit quasi Pontifex totius Ecclesiae, per proprios Episcopos, quos eis praeficit; Infideles vero regit per viros Apostolicos, qui praedicent Evangelium, eosque ad Ecclesiam alliciant. Adde, Deus saepe per se immediate regit Ecclesiam, ut in Sacramentis quibuslibet: quoties enim Sacramentum aliquod confertur, Deus immediate recipienti illud infundit gratiam: hanc enim infundere nequit Angelus.

Rursum quoties suscitantur mortui, vel fiunt miracula, Deus per se illa operatur: illa enim operari nequit Angelus. Miraculum enim est et dicitur opus, quod omnem vim naturalium agentium, etiam Angelorum, excedit, ideoque vim divinam requirit: ac proinde est opus supernaturale et proprium Deo.

Hoc est quod Moses ait Deuter. VII, 6: «Te elegit Dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris, de cunctis populis qui sunt super terram.» Et cap. XXXII, 9: «Pars Domini populus ejus, Jacob funiculus haereditatis ejus.» Et Exodi cap. XIX, 5: «Eritis mihi in peculium de cunctis populis; mea est enim omnis terra. Et vos eritis mihi in regnum sacerdotale, et gens sancta,» ut ego sanctus, sim quasi proprius rex vester. Quocirca Samuel Hebraeis postulantibus regem, I Reg. VIII, vers. 7, audit a Deo: «Non te abjecerunt, inquit, sed me, ne regnem super eos.» Unde Josephus, lib. II Contra Apion., cum gentes regi vel monarchia vel aristocratia vel democratia docuisset, subdit Israelem regi theocratia, puta a Deo: «Noster, inquit, legislator in nullam harum administrationum intendens, theocratiam instituit, uni imprimis Deo imperio atque potestate assignata.»

Porro Complutenses et Tigurina nonnulla addunt, quibus caret Latina Vulgata; sic enim habent, omnis homo a juventute ad mala intentus est, nec potuit cor eorum e lapideo fieri carneum; nam in distribuendis totius terrae gentibus ducem cuique genti constituit, et Israelem sibi deligit peculiariter, quem ut primogenitum disciplina educat, et lumen charitatis impertiens non deserit; Syrus vero, Latino consentiens, vertit succincte, omnibus populis constituit praepositos, et pars Domini Israel; pars, id est, portio haereditaria, sive haereditas.

Tropologice Rabanus: «Pars Dei Israel facta est manifesta, hoc est, congregatio Sanctorum probata, quorum dogmata lucent sicut sol in conspectu Dei, et actiones Deo sunt placitae. Oculi enim Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum: quoniam oculi eorum ad Dominum intendunt, et amor cordis eorum anhelat. Ex quorum persona Propheta loquitur dicens: Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos.» Hi sunt Israel, quia dominantur vitiis, passionibus, sibi, indeque Deo. Sicut enim Jacob, id est supplantator, scilicet Esau fratris sui, id est carnis suae, deinde dictus est Israel, id est, dominans Deo, quia in lucta praevaluit angelo Dei, Genes. XXXII, 28: sic pariter Sancti post victoriam et dominium passionum, quasi dominantur ipsi Deo, ut ab eo impetrent quaecumque volunt.

Versus 16: Omnia opera illorum velut sol in conspectu Dei

16. ET OMNIA OPERA ILLORUM VELUT SOL IN CONSPECTU DEI; ET OCULI EJUS SINE INTERMISSIONE INSPICIENTES IN VIIS EORUM. — Inculcat id quod dixit vers. 13, q. d. Omnia opera Israelis, puta Israelitarum singulorum, tam bona quibus servant legem Dei, de quibus dicet vers. 18, quam mala quibus eam violant, de quibus dicet vers. seq., clara sunt et manifesta in conspectu Dei, sicut sol clarus et manifestus est toti mundo, idque non ex se, quasi haec claritas eis sit intrinseca et connaturalis; sed ex Deo, quia scilicet illuminantur a claritate Dei, et ab oculis ejus lucidissimis, qui

jugiter illuminant et inspiciunt omnes vias, id est, actiones eorum: sicut terra et aer clara sunt, non ex se intrinsecus, sed quia extrinsecus illuminantur a sole. Unde potius dicendum est quod Deus sit sol omnia illuminans et intuens, quam quod opera hominum sint lucida ut sol, uti audiemus cap. XXIII, vers. 28. Ita Lyranus et Jansenius haec adaptant soli Israeli.

Potest, secundo, haec sententia accipi de Gentibus, q. d. Esto Dei pars sit Israel, quem peculiari providentia inspicit, regit et curat: tamen communi providentiae oculo aspicit omnes gentes, eorumque tam mala quam benefacta intuetur, ut illa puniat, haec praemiet. Unde Tigurina vertit, quapropter omnia illarum (gentium) facta tanquam sol palam eo sunt, et instituta earum intuetur oculis assidue; Syrus vertit ut Noster, omnia opera eorum sicut sol apparent in conspectu ejus, et manifesta sunt ei omnia consilia eorum.

Tertio, nonnulli haec de bonis Israelis operibus accipientes explicant, q. d. Quia Deus Israelem sibi elegit in partem, sortem et haereditatem, hinc opera ejus, qua Israelis, id est, qua fidelis est et pius, tam libenter videt, quam solem videmus: gratissimus ei illorum est aspectus. Sic de Salomone dicitur Psal. LXXXVIII, 37: «Thronus ejus sicut sol in conspectu meo,» ut in aeternum coram me fulgens oculos meos oblectet. Et inferius cap. L, 7, de Simone: «Quasi sol refulgens, sic ille effulsit in domo Dei.» Et cap. XXVI, 11: «Sicut sol oriens mundo in altissimis Dei, sic mulieris bonae species in ornamentum domus ejus.»

Versus 17: Non sunt absconsa testamenta per iniquitatem illorum

17. Non sunt absconsa testamenta per (verum Complutenses et multi pro per legunt super; alii, propter) iniquitatem illorum, et omnes iniquitates eorum in conspectu Dei. — Ita Romana, Rabanus et alii, q. d. Testamenta, id est, pacta Dei inita cum Israele, non sunt irritata per iniquitatem Israelitarum, esto omnes eorum iniquitates sint in conspectu Dei, ut singulos suo tempore castiget et puniat. Hoc est quod ait Paulus Rom. III, 3: «Numquid infidelitas hominum fidem Dei evacuavit? Absit. Nam est Deus verax, omnis autem homo mendax.»

Secundo, testamenta, id est, ordinationes et leges Dei non sunt absconsae et abolitae per peccata, quibus homines eas violarunt, quia manet vigilatque semper inconcussa Dei ordinatio et legum obligatio, juxta quam paena legibus decreta peccatores exspectat: Deus enim eos eorumque peccata jugiter prae oculis habet, ut suo tempore ea judicet et vindicet.

Tertio, Palacius, pro per legens super, sic explicat: Non sunt absconsa pacta quae impii ineunt super iniquitate, v. g. ad rebellandum regi vel Deo. Ergo licet illi super iniquitate occultissima sanciant foedera, illa tamen ut sol clarissime patent Deo. Verum haec expositio, aeque ac lectio, arctior et alienior est.

Graeca concisa haec tantum habent, non occultantur injustitiae ipsorum coram eo, omniaque peccata eorum coram Domino sunt; Syrus, non sunt abscondita delicta eorum a conspectu ejus, et peccata omnium hominum scripta sunt in conspectu ejus, nimirum scripta sunt in mente et memoria Dei, ad ea judicandum et castigandum. Complutenses et Tigurina plura addunt, injuste facta illarum (gentium) non latent ipsum, sed omnia peccata ipsarum ei perspecta sunt. Ipse autem cum benignus sit, et opificium (Graece plasma, id est figmentum) suum habeat cognitum, neque ablegat homines, neque deserit, ut qui parcat ipsis.

Versus 18: Eleemosyna viri quasi signaculum cum ipso

18. ELEEMOSYNA VIRI QUASI SIGNACULUM CUM IPSO, ET GRATIAM HOMINIS QUASI PUPILLAM CONSERVABIT. — Dixit opera mala esse in conspectu Dei; jam idem dicit de bonis, inter quae praecipua est eleemosyna. Lyranus et alii pro signaculum legunt sacculus, quasi dicas: Eleemosyna eleemosynario est quasi sacculus, id est pera. Sicut enim in pera homo viaticum reponit, ad quod in necessitate recurrit: sic eleemosyna in morte homini subvenit. Unde S. Augustinus: «Sola misericordia, inquit, comes est defunctorum;» ut huc alludat Christus Lucae XII, dicens: «Facite vobis sacculos qui non veterascunt, thesaurum non deficientem in coelis.»

Verum pro sacculo legendum est signaculum. Ita Romana, Rabanus et alii: hoc enim significat Graecum sphragis. Eodem tamen redit sensus, sive legas sacculus, sive signaculum. Alludit enim ad pecuniarum sacculos, sive bursas veterum, qui sigillo muniebantur et obsignabantur, ne quis eas reserare auderet, utque, si perderentur, ex sigillo cognosceretur quis eas perdidisset. Id patet ex S. Augustino, serm. 19 De Verbis Apost., ubi narrat bursae perditae inventorem petiisse ab eo qui se eam perdidisse dicebat, signa et sigilla bursae: «Quaesivit, inquit, signa, interrogavit sacculi qualitatem, sigillum, solidorum etiam numerum.» Et S. Hieronymus, epistola 47 De vitando suspecto contubern.: «Dolet, ait, sibi praelatum juvenem, etc., qui sacculum signet, textrinam teneat, pensa distribuat, regat familiam, emat quidquid de publico necessarium est.» Ut huc allusisse videatur Christus Lucae XII, 33, dum ait: «Facite vobis sacculos qui non veterascunt.»

In quae verba B. Chrysologus serm. 25: «Sacculus, inquit, cur paratur? quid ibi claustra, ubi custos est innocentia? quid ibi signaculum, ubi fraudis suspicio non habetur?» Eleemosyna ergo hic loco mercedis habitura dicitur signaculum, id est sacculus nummis refertum, ideoque diligenter obsignatum, suisque claustris et sigillis obseratum, q. d. Eleemosyna dat opes securas et stabiles, quas nec tinea corrodit, non fures furto subducunt, ut ait Christus. Verum quia vera lectio est signaculum, alios hic ejus sensus aggeramus.

Primo, Rabanus et Jansenius sic explicant: Sicut sigillo et signaculo solemus obsignare res caras et pretiosas: ita Deus obsignat eleemosynas cujusque in mente sua, q. d. Eleemosynae piorum manent in mente et memoria Dei, quasi signaculo vel sigillo ejus obsignatae, ut fideliter ibi asserventur, ac suo tempore justam eis mercedem retribuat. Multi enim dicunt se facere eleemosynas, et queruntur se statim earum mercedem non recipere. His respondet Siracides, Deum eas tenere obsignatas apud se, ut congruo tempore remuneretur: illud ergo tempus fidenter et longanimiter exspectent. Nota metonymiam: eleemosyna vocatur signaculum vel sigillum, hoc est, res signata et sigillata (ut vertit Syrus) in mente Dei.

Simili modo ait Deus, Deuter. XXXII, 34: «Nonne haec condita sunt apud me, et signata in thesauris meis?» Et Paulus de electis signatis per Dei praescientiam et praedestinationem: «Firmum fundamentum Dei stat, inquit, habens signaculum hoc: cognovit Dominus qui sunt ejus, et discedat ab iniquitate omnis qui nominat nomen Domini,» II Timoth. II, 19.

Secundo, magis genuine et nervose, q. d. Ipsa eleemosyna est quasi signaculum, id est annulus signatorius Dei, cui insculpta est imago eleemosynarii. Sicut enim annulus signatorius homini est carissimus, quem semper in manu et prae oculis habet: sic est et eleemosyna coram Deo, scilicet ipsi in pretio et carissima, ejusque oculos semper verberans. Hinc aliqui vertunt, misericordia est sicut signum annuli apud ipsum. Simili modo Deus ait Zorobabeli: «Ponam te quasi signaculum,» Aggaei II, 24. Vide quae ibidem hac de re fuse dixi.

Addunt aliqui eum qui eleemosynam erogat, a Deo quasi sigillum accipere, ut scribat quidquid volet, quidquid optabit, sigilloque Dei diploma imprimat et obsignet, quo ante Dei tribunal praesentato, haud dubie postulatum impetrabit, suique voti compos optatum recipiet. Qua phrasi et tropo significat eleemosynarium omnia quae petit a Deo obtinere. Verum hoc sigillum esse apud Deum, non apud eleemosynarium, patet ex dictis.

Unde hoc signaculum a similitudine pupillae explicat Siracides, dum subdit: «Et gratiam hominis quasi pupillam conservabit,» non eleemosyna, sed ipse Deus, ait Jansenius, q. d. Deus in memoria quasi in libro rationum suarum, exacte et studiose scribit et conservat gratiam, id est, misericordiam et beneficium alteri impensum, quasi pupillam oculi, puta ea cura et sollicitudine qua homo conservat pupillam oculi sui; imo eadem qua Deus conservat pupillam oculi sui, id est, aciem mentis suae, juxta illud de piis et misericordibus: «Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei,» Zach. II, 8. Aut potius gratiam hominis accipias eam, qua homo eleemosynarius est gratus et gratiosus in oculis Dei, aeque ac hominum; hanc enim significat Graecum charis, et Hebr. chen. Unde tritum illud in Scriptura: «Invenisti gratiam in oculis meis,» q. d. Sicut pupilla gratiosa est homini, et annulus signatorius gratiosus est principi: sic gratiosa est eleemosyna Deo.

Rursum, sicut annulus signatorius conservat memoriam et gratiam amati in mente amici annulum gestantis (olim enim solebant effigiem ejus quem valde amabant, insculpere palae annuli, ut amatum suum amans semper haberet in oculis, et quasi praesentem): ita eleemosyna conservat jugiter memoriam et gratiam eleemosynarii in oculis et mente Dei; eleemosynarius enim in sua eleemosyna quasi in sua effigie, a se efformata, effigiatus et expressus cernitur. Facit ergo eleemosyna ut eleemosynarii gratia semper apud Deum viva et cara instar pupillae conservetur. To ergo conservat potius ad eleemosynam refer, quam ad Deum. Vult enim docere omnia opera nostra tam mala quam bona, qualis est eleemosyna, conspicua esse Deo, Deique oculos verberare.

Unde Tigurina vertit, benignitas (Vatablus, miseratio; hanc enim significat hebr. chesed) hominis instar sigilli coram ipso (Deo) est, et beneficium cujusque conservat tanquam pupillam. Vatablus pro gratiam vertit amorem; hunc enim significat quoque hebr. chen, q. d. Eleemosyna favorem, gratiam et amorem eleemosynarii apud Deum conservat, eumque gratum et delicatum reddit tanquam pupillam oculi, quia facit ut Deus illum amet, illique in omnibus faveat. Addunt Complutenses et Tigurina, distribuens vel concedens filiis ejus et filiabus paenitentiam, q. d. Eleemosyna sua gratia apud Deum impetrat eleemosynario poenitentiam peccatorum, nec tantum ipsi, sed et filiis et filiabus ejus. Unde Daniel ad Nabuchodonosorem, cap. IV, 24: «Peccata tua, inquit, eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum;» Syrus vertit, justificatio (vel victoria) omnium hominum sigillata est, et posita apud eum, et gratia omnium hominum sicut pupilla oculi custodita est coram eo. Justificatio sive justitia vocatur eleemosyna, ob analogias quas recensui Daniel. IV, 24; quae versio magis favet priori expositioni Jansenii.

Porro Palacius haec aliter explicat. Audi eum: «Eleemosyna inquit, est velut sacculus pecuniae cum ipso; secundo, et gratiam hominis quasi pupillam conservabit; tertio, et postea resurget; quarto, retribuet illis retributionem unicuique in caput ipsorum; quinto, convertet inferiores partes terrae.» Prima ergo laus eleemosynae, de qua tractat Auctor, ut de opere quo Deus magnopere colitur, est, quod sit velut sacculus, scilicet pecuniae, q. d. Qui saccum pecuniae secum defert, emit quod vult: ita qui eleemosynam dat, licet abjiciat pecuniam, affert tamen eam secum, qua favorem Dei contra mala, bonorum copiam in terra, et demum felicitatem sibi comparet in coelo. Graecis pro sacculus est sigillum, et est sensus: Ut Abraham accepit circumcisionem velut sigillum, quo Deus testabatur eum esse justum: ita eleemosynam faciens, sigillo Dei munitus est, quo ostenditur esse justus; qui enim dat cibum famescenti, potum sitienti, etc., justus

habetur in die judicii. Et ut litteras sigillo munitas non temere quivis audet violare: ita nec daemones facile violant eum qui ex misericordia eleemosynas largitur, siquidem in die mala liberabit eum Dominus. Secunda eleemosynae laus est, quod conservat diligenter et curiose gratiam, praeclarissimam plane laudem. Cum enim gratia animae nostrae adeo pateat invidiae daemonum, fragilitati carnis, cupiditati et impugnationibus mundi, eleemosyna est, quae contra tot hostium furentium phalanges gratiam conservat et defendit, id est, Deum attente in coelo precatur ut defendat, juxta illud: «Dominus conservet eum et vivificet,» etc. Haec Palacius.

Nota, gratiam Dei recte comparari pupillae, primo, quia sicut in pupilla apparet imago virunculi, unde Hebraice pupilla vocatur ischon, q. d. Virunculus: sic in gratia apparet imago Dei; gratia enim est summa participatio divinitatis, juxta illud II Petri I, 4: «Ut efficiamini divinae consortes naturae.» Secundo, sicut pupilla est gratia, decor et venustas faciei: sic gratia est decor, venustas et dignitas animae; tolle pupillam, exoculas hominem; tolle gratiam, excaecas, imo occidis animam; tolle e coelo solem per diem, tolle per noctem stellas, coelum non aliud erit nisi tenebrae et caligo; tolle gratiam, tollis solem et stellas mentis, quibus sublatis, nil remanet nisi nox et caligo. Hinc tertio, sicut pupilla homini, sic et gratia fideli summe debet esse curae et cordi, ut eam conservet, augeat, perficiat. Vide ergo quantae sit dignitatis eleemosyna, quae hanc pupillam animae, gratiam dico, conservat. Unde S. Chrysostomus, homil. De Eleemosyna et Collation. in Sanctos, eleemosynae gratiam aequat gratiae miraculorum, qua mortui suscitantur, leprosi mundantur, daemones fugantur. Additque: «Deus eleemosynam non ob hoc solum constituit, ut pascantur indigi, sed etiam ut dantibus accrescerent beneficia, atque adeo magis propter dantes, quam propter accipientes. Et propterea vera eleemosyna est, sic dare, ut gaudeas te dare, putesque te accipere magis quam dare.» Denique eleemosyna gratiam invenit etiam apud hostes, sibique amicat non solum amicos, sed inimicos; quin et gratiam praestat, ne daemones, jurati hostes, nobis nocere queant. Audi S. Chrysostomum, homil. 33 ad Populum: «Sunt et hic, inquit, castra pauperum, et bellum, in quo pro te pauperes pugnant: cum enim stipendium acceperint, orantes tibi Deum faciunt propitium; propitium autem facientes, pro barbaris daemonum insidias repellunt, neque sinunt vehementer infestum esse malignum, neque semper irruere; sed ipsius solvunt potentiam. Illos itaque conspiciens milites, quotidie pro te cum diabolo precibus et orationibus pugnantes, a temetipso istud tributum exige, illorum alimenta.»

Hanc gnomen et hoc aenigma pulchro bombycis et hominis apologo repraesentat Cyrillus, lib. III Apologorum moralium, cap. XX. Bombyx enim serico suo quod homini praebet, se involvens et abscondens, significat beneficum beneficium debere ostendere, seipsum vero abscondere. «Quare liberalis, inquit, abscondit faciem, fugit laudem, nullam repetit exteriorem mercedem. Nunquam patens est natura gemmificans, nec auri liberalissima vena palam se ostentat. Natura nempe et virtus non in faciem tribuunt, quia nec rem, nec laudem pro muneribus virtualiter effusis extrinsecus cupiverunt. Quibus auditis, vale addito quievit.»

Versus 19: Et postea resurget et retribuet illis retributionem

19. Et postea resurget (exsurget ad judicium non eleemosyna, sed Deus, cujus est judicare et cuique pro meritis retribuere), ET RETRIBUET ILLIS RETRIBUTIONEM, UNICUIQUE IN CAPUT IPSORUM, ET CONVERTET IN INTERIORES (aliqui legunt, inferiores) PARTES TERRAE.

Primo, Jansenius, Lyranus et Palacius haec referunt ad eleemosynam et eleemosynarios, q. d. Eleemosyna signata et custodita servatur apud Deum usque in diem judicii; tunc enim resurget, id est exsurget Deus ad judicium, et retribuet unicuique capiti pro meritis, et convertet in inferiores partes terrae, id est in mortuos, tempore Siracidis in inferno, id est limbo patrum degentes: tum quia efficiet ut ad eos perveniat vis eleemosynae, dum propter eam illos resuscitabit ad gloriam; tum quia efficiet ut anima eleemosynarii, si in purgatorium expianda mittatur, inde liberetur, vel certe poena ejus mitigetur. Ita Lyranus, Palacius, Jansenius, qui ex hoc loco contra haereticos probant Purgatorium.

Perperam Praepositivus, quem citat et refutat Hugo hic, aliique nonnulli ex hoc loco et similibus censuere eleemosynam prodesse quoque animabus damnatis in inferno, quod per eas poena illarum mitigetur ad tempus. Citant pro se S. Augustinum Enchir. cap. CX, ubi ait: «Quibus autem prosunt (eleemosynae et suffragia) aut ad hoc prosunt, ut sit plena remissio, aut certe tolerabilior fiat ipsa damnatio.» Verum S. Augustinus loquitur de damnatione ad purgatorium, non ad infernum: utrique enim sunt damnati ad eumdem ignem; sed ibi ignis temporarius, hic aeternus. Id ita esse patet ex eo quod immediate praemittit S. Augustinus: «Cum ergo sacrificia sive altaris, sive quarumcumque eleemosynarum pro baptizatis defunctis omnibus offeruntur, pro valde bonis gratiarum actiones sunt, pro non valde malis propitiationes sunt, pro valde malis etsi nulla sunt adjumenta mortuorum, qualescumque vivorum consolationes sunt.» Citant quoque pro se S. Chrysostomum, homilia 3 in Epist. ad Philippenses, Innocentium III, cap. Cum Martha, et alios. Sed ad omnes et omnia egregie respondet Bellarminus, lib. II De Purgatorio, cap. XVIII.

Porro quanta sit ista retributio docet Christus,

qui pro calice aquae frigidae promittit regnum coelorum, Matth. cap. X, 42. Unde S. Chrysostomus, homil. 5 De Paenit.: «Negotiatori, ait, nulla alia est intentio, nisi parvo quidem emere, magno autem vendere, etc. Tales igitur Deus nobis nundinas proposuit: modico justitia emitur, tantum pro panis fragmento, pro calice aquae frigidae.» Et Angelus ad Tobiam, cap. XII, 9: «Qui faciunt, ait, eleemosynam et justitiam, saturabuntur vita.»

Secundo, aptius haec referas ad iniquitates et iniquos, de quibus egit vers. 16 et 17, q. d. Iniquitates et iniqui sunt in oculis Dei, ac servantur in mente et memoria Dei usque ad diem judicii, tum particularis, tum universalis; tunc enim Deus vindex exsurget ad judicium, atque impios, immisericordes et impaenitentes in iniquitate persistentes et morientes judicabit, ac retribuet illis meritas poenas in caput ipsorum, quia convertet (aliqui legunt, conteret) mittetque eos in infernum. De iniquis enim et impaenitentibus hic agi liquet ex antithesi sequenti. Hisce enim opponens paenitentes vers. seq. subdit: «Paenitentibus autem dedit viam justitiae,» etc. Idem satis significat to retribuet unicuique in caput ipsorum. Impiis enim in caput, piis in sinum retribuere dicitur Deus. Unde Syrus clare vertit, et post haec revelabitur et retribuet eis, et peccata eorum in caput eorum dabit. Denique si amplissime hanc sententiam vis accipere, potes eam referre tam ad pios, quam ad impios, itaque utramque expositionem jam datam jungere, et quasi unam complecti. Unde Tigurina vertit, tandem vero exsurgit, et suum singulis dat pretium, suamque cuique vicem in caput suum regerit.

Versus 20: Poenitentibus autem dedit viam justitiae

20. POENITENTIBUS AUTEM DEDIT VIAM JUSTITIAE, ET CONFIRMAVIT DEFICIENTES SUSTINERE (id est, ad sustinendum, ut sustineant tentationem), ET DESTINAVIT ILLIS SORTEM VERITATIS. — To paenitentibus autem innuit hic esse antithesim, ideoque praecedentia accipi de iniquis impaenitentibus, uti jam dixi: forte etiam respicit ad id quod Graeca Complutensium addunt in fine vers. 18: «Filiis ejus (eleemosynarii) et filiabus locum concedens paenitentiae.» Dixit vers. 16 et 17, Deum intueri omnes omnium iniquitates, ut eas judicet et vindicet; nunc, ne quis idcirco iniquitatum suarum veniam desperet, subdit remedium, scilicet paenitentiam, q. d. Si peccasti, et naufragium innocentiae justitiaeque fecisti, superest post naufragium tabula qua te salves, scilicet poenitentia, quam Deus tibi suggerit et offert; paenitentibus enim dedit viam justitiae, id est ad justitiam, puta viam qua redeant ad justitiam; via haec est paenitentia. Unde Graeca habent, verumtamen paenitentibus concedit reditum, scilicet ad se et ad justitiam; Tigurina, attamen regressum concedit resipiscentibus; Syrus, verum paenitentibus dabit paenitentiam. Nec tantum hoc, sed insuper confirmavit deficientes, q. d. Deus confirmat et corroborat pusillanimes, qui alioqui sibi relicti per infirmitatem humanam animo caderent et deficerent in

tentatione et tribulatione, laberentur in consensum tentationis, impatientiam, desperationem, caeteraque peccata; confirmat, inquam, «deficientes sustinere,» id est, ad sustinendum; nam vi gratiae suae facit ut omnem tribulationem fortiter tolerent et sustineant. Porro confirmat tum per lectionem sacrae Scripturae piorumque librorum, tum per concionatores et consolatores, tum per exempla Sanctorum, tum maxime per internam gratiam et robur, quod menti inspirat. Unde Graece est parakalesen, quod vertas primo, hortatus est; secundo, consolatus est; tertio, advocavit, rogavit. Unde aliqui hic legunt conrogavit, vel potius corrogavit, itaque vertisse nostrum Interpretem censet Jansenius, ac sic legit S. Ambrosius, vel potius Victor Cartennae Episcopus, lib. De Paenitentia, cap. 1 (exstat tom. V S. Ambrosii, edit. Roman. p. 405), ubi inter caetera ait: «Habet enim justitiae partem (pro viam enim ipse legit partem) errati cauta confessio; ut mulgeas misericordiam, exerce prior ipse in te censuram.» Quarto, excitavit, animavit, confirmavit, uti vertit Noster. Hinc idem Victor ibidem sic paenitentiam definit: «Paenitentia est prioris aevi damnatio, et in futuro promissa correctio, et velut in aliam vitam ducitur usus vivendi, dum pia mens ea quae sunt a tergo non respicit.»

Graeca integre sic habent: parakalesen ekleipontas hypomonen, ubi necessario subintelligenda est aliqua praepositio. Tigurina subdit pros, id est ad; unde vertit, labescentes hortatur ad patientiam. Alii intelligunt kata, id est secundum, juxta; unde vertunt, cohortatur deficientes secundum patientiam, id est, deficientes sive destitutos patientia. Complutenses, confirmavit deficientes exspectatione; Romana, deficientes sustinentia; Syrus abit alio: habet enim, et disperdet omnes qui justos offendunt.

ET DESTINAVIT ILLIS SORTEM VERITATIS, — puta sortem paenitentiae et justitiae debitam, scilicet vitam aeternam. Veritas enim in Scriptura saepe significat justitiam omneque officium virtutis, sive id quod quis facere debet, ut digne suo gradu et statu vivat. Sic de diabolo dicitur Joan. cap. VIII, 44: «In veritate non stetit,» id est, non perseveravit in statu angelico, non fecit quod facere debebat Angelus, officium angelicum deseruit. Sensus ergo est, q. d. Iniqui de quibus egi vers. 16 et 17, exspectant a Deo, jugiter oculis torvis iniquitates ipsorum intuente, sortem iniquitati debitam, puta infernum, uti dixit vers. 19; at paenitentes, si ab iniquitate serio convertantur, exspectant a Deo sortem veritatis et justitiae, puta coelestem felicitatem: hanc enim Deus eis ab aeterno destinavit, Matth. XXV.

Significat duplicem esse sortem hominum: alteram felicitatis terrenae, quae conceditur impiis, et hanc esse sortem vanitatis, somnii, mendacii et tenebrarum; alteram felicitatis aeternae, et hanc esse sortem veritatis. Quod si intelligis, sat est, ait Palacius.

SECUNDA PARS CAPITIS, QUA HORTATUR AD POENITENTIAM, UT PER EAM REDEANT AD DEUM.

Versus 21 et 22: Convertere ad Dominum et relinque peccata tua

21 et 22. Convertere (Graece epistrephe, id est redi, revertere) AD DOMINUM, ET RELINQUE PECCATA TUA: PRECARE ANTE FACIEM DOMINI, ET MINUE OFFENDICULA. — Tigurina, offensas; Syrus, revertimini ad Dominum, et revertimini a pereundo, revertimini a peccando, et ne iram provocetis. Quae enim utilitas Deo est in omnibus, qui pereunt in mundo, pro iis qui vivunt et dant ei gratiarum actionem? Complutenses addunt oun, id est igitur. Infertur enim haec secunda pars capitis de poenitentia ex prima, puta ex dictis de beneficiis Dei in hominem collatis, deque inspectione ejus, judicio et retributione, qua bonis aeque ac malis pro meritis retribuit, q. d. Cum, o homo, tot nominibus et debitis obstrictus sis Deo, isque singulas tuas actiones, ac praesertim iniquitates omnes, intente inspiciat, ut eas acerrime in gehenna puniat; consequens est ut, si sapis, si animae, si saluti, si aeternitati tuae consulere velis, convertaris ad Dominum. «Convertere, ait Hugo, et revertere velut ancilla ad dominam suam, juxta illud Genes. XVI: Revertere, Agar, ad dominam tuam, et humiliare sub manu illius. Revertere, fili prodige, ad patrem tuum, ac dicito: Surgam, et ibo ad patrem meum, et dicam ei: Peccavi. Revertere, meretrix adultera, ad sponsum tuum, juxta illud Jerem. III: Fornicata es cum amatoribus multis, tamen revertere. Revertere, aeger, ad medicum, juxta illud Osee VI: Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit, et sanabit nos.»

Nota primo: Siracides ad conversionem et justificationem requirit duo: primum, ut peccator ex toto corde convertatur ad Dominum; secundum, ut relinquat peccata. Peccator enim dum peccat, relicto bono incommutabili, convertit se ad bonum commutabile. Igitur ut convertatur et redeat ad pristinum justitiae statum, oportet ut, relicto bono commutabili, redeat ad incommutabile, ac a creaturis convertatur ad Creatorem. Perinde enim ac lux excludit tenebras, et tenebrae lucem: sic vicissim amor Creatoris excludit amorem inordinatum creaturae, et vice versa.

Addit tertium, ut precetur «ante faciem Dei,» scilicet ut paenitens prosternat se coram Deo, ab eoque suppliciter veniam postulet. Addit quartum, ut minuat offendicula, scilicet, tum peccata et offensas, quae Deum offendunt, tum occasiones peccandi et Deum offendendi, tum conversationes suspectas, et quaecumque proximis praebent occasionem offendiculi et scandali. Haec enim omnia significat Graecum proskomma; eaque, quoad potest, minuere et auferre debet, qui serio vult ad Deum converti. Sic Manasses paenitens abstulit offendicula, puta idola quae prius erexerat, II Paral. XXXIII, vers. 15.

Nota secundo, to precare ante faciem Domini, hoc est, ante conspectum Domini, vel ante personam Domini, puta ante Dominum. Hebraice enim panim, et Graecum prosopon, tam faciem, quam personam, quae ex facie a caeteris distinguitur et dignoscitur, significat. Ubi nota panim Hebraeis esse numeri pluralis, et carere singulari, ut significet plures, puta tres in Deo esse personas. Unde Exodi XXXIII, 20, ad illud: «Faciem meam videre non poteris,» notant Cabalistae Hebr. panai, id est faciem meam, esse triliterum, ac repraesentare tres personas SS. Trinitatis: imo tres litteras, quibus scribitur panai, esse signa trium hypostaseon. Nam prima littera est pe, quae significat os, ex quo verbum procedit, quae proinde apposite refert Deum Patrem. Secundo est nun, quae diserte Filium significat, a radice nin, a quo Arabes et Hispani niños vocant infantes et filiolos. Tertia est iod, id est Manus, quae in Scriptura Spiritum Sanctum significat, ut cum ait David Psal. CX, vers. 10: «Quo ibo a spiritu tuo?» mox subdit: «Illuc manus tua deducet me.» Haec omnia annotavit Raphael Aquilinus, tract. 1, quem citat Anton. Ricciardus in Comm. Symbolicis. Sic veteres Hebraei et Latini dicebant in Deo esse tres facies, tres species, tres formas, id est tres personas. Audi Tertullianum adversus Praxeam: «Tres sunt non statu, sed gradu; nec substantia, sed forma; nec potestate, sed specie; unius autem status, unius substantiae, unius potestatis: quia unus Deus ex quo et gradus isti, et forma, et species in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, deputantur.» Gradus dixit origines et processiones, uti recte annotavit Pamelius. Hinc et Septuaginta pro facies vertunt prosopon, id est personam. Veteres enim Philosophi ignorarunt distinctionem naturae et personae: unde Aristoteles cum ait actiones esse suppositorum, per supposita non intellexit personas, sed substantias, uti recte notavit Suarez in Metaphys.

Quocirca Martialis poeta subsannans SS. Trinitatem quam colunt Christiani, eo quod non caperet Trinitatem personarum in una eademque essentia: «Hermes, ait, omnia solus, et ter unus;» cui respondens Athenagoras, coaevus pene S. Dionysio Areopagitae, in Apolog. pro Christianis, ait «Deum esse unum actu, tres vero virtute,» id est unum esse in essentia, tres vero in personis. Necdum enim nomen hypostasis usurpabatur pro persona, sed ex suo etymo significabat substantiam. Primus enim qui hypostasin ab ousia distinxit, ac personas vocavit hypostases, ousian vero

earum essentiam, fuit Hosius Episcopus Cordubensis, ut confutaret Sabellium dicentem in Deo unam esse hypostasin et personam, sicut est una natura, uti refert Socrates lib. III, cap. IV et V.

Igitur Dei facies quam adoramus et cui supplicamus, significat primo, Dei essentiam; secundo, Dei praesentiam: hujus enim index est facies; tertio, Dei personam: persona enim ex facie dignoscitur et judicatur; quarto, benevolentiam: haec enim in facie benevola cernitur. Unde Deus dicitur avertere faciem suam ab eo cui irascitur, ostendere vero faciem illi quem benigne respicit, juxta illud Psal. LXXIX: «Ostende faciem tuam, et salvi erimus;» pro quo S. Augustinus legit, illumina faciem tuam, id est, lucidam, hilarem, benignam faciem nobis ostende.

Hinc et S. Gregorius exponens illud Job. I: Nisi in faciem benedixerit tibi: «Nos nempe, inquit, quod amamus respicimus; quod vero aversari volumus, ab eo faciem declinamus. Quid itaque Dei facies, nisi respectus ejus gratiae perhibetur intelligi? Ait ergo: Extende paululum manum tuam, et tange cuncta quae possidet, nisi in faciem benedixerit tibi. Ac si aperte dicat: Ea quae dedisti subtrahe. Nam si accepta perdiderit, respectum gratiae tuae ablatis rebus temporalibus non requirit. Si enim ea quibus delectatur non habuerit, favorem tuum, etiam maledicendo, contemnit.» Hinc Siracides jubet orari coram facie Dei, ut orando illam nobis conciliemus, ac ex irata, severa, minaci eam nobis propitiam, serenam, benevolam et beneficam reddamus.

Versus 23: Revertere ad Dominum et avertere ab injustitia

23. REVERTERE AD DOMINUM, ET AVERTERE AB INJUSTITIA, ET NIMIS ODITO EXSECRATIONEM, — puta peccatum quod Deus exsecratur et abominatur. Repetit et inculcat aliis verbis, quod dixit vers. praeced. «Nimis,» id est, valde: hoc enim est Hebraeum meod; sed dicit nimis potius quam valde, quia ingens et quasi immensum requirit peccati odium: peccatum enim est immensum malum, ideoque immense abominandum; quare quantumcumque peccati sit odium, nequit esse nimium: imo Deus odio positive infinito prosequitur et exsecratur peccatum. Quocirca sicut Deus amandus est super omne bonum amabile, sic peccatum exsecrandum est super omne malum odibile, quod ab homine vel Angelo odiri potest.

Complutenses et Tigurina quaedam de luce et tenebris interserunt. Sic enim habent, contende ad Altissimum (is enim te e tenebris deducet ad lucem incolumitatis), et recede ab injustitia; atque quod abominandum est summo odio prosequere; Syrus alio rursum abit, quam multae, inquit, sunt misericordiae Dei! qui parcit iis qui revertuntur ad eum, quia non est hujusmodi in homine: neque consilium ejus est sicut consilia filiorum carnis.

Versus 24: Et cognosce justitias et judicia Dei

24. ET COGNOSCE JUSTITIAS ET JUDICIA (id est, mandata quae praescribunt quod justum est, unde secundum ea judicandum est) DEI, ET STA IN SORTE PROPOSITIONIS ET ORATIONIS ALTISSIMI DEI. — Haec sententia et sequens jam desunt in Graeco, ac consequenter in Syro et Arabico; Tigurina tamen eas sic exprimit, fac cognoscas justitiam et jura Dei, in sorte praescripta, et imploratione Altissimi persiste, q. d. Non sufficit odire exsecrationem, id est, peccatum exsecrabile; sed insuper oportet cognoscere, scilicet practice, id est, amare et facere justitias lege praescriptas, juxta illud Psal. XXXIII: «Declina a malo, et fac bonum.»

Haec enim sunt duae partes integrantes verae Sanctorum justitiae.

Nota: To sta significat primo, luctam et pugnam contra hostes; secundo, in ea constantiam et perseverantiam, q. d. Luctaris cum mundo, carne et daemone, qui te a proposito virtutis avocare satagunt; sed sta, hoc est, eorum tentationibus generose resiste, ne cedas, nec cadas, nec tergum vertas: sic enim certo vinces. Milites enim castrenses, licet stent et resistant, saepe tamen ab hoste potentiores vincuntur et occiduntur: at miles Dei et pugil virtutis, si in ea immotus consistat, vincit: virtutem enim nemo nobis invitis adimere potest, sed sola voluntas propria. Stare enim est verbum militare; pugnaturi enim firmiter consistant oportet: unde qui id fecerant, olim donabantur torque et monilibus, teste Vegetio, lib. II, cap. VII, et Vopisco in Vita Probi. Quin et milites Romani sacramento, hoc est juramento militari, se astringebant, nunquam se a Consulum obedientia recessuros, nunquam se locum deserturos, teste Alexandro ab Alexandro, lib. I Genial. cap. XX. Sic milites Catilinae occubuere in ipso vestigio quo consistebant, teste Sallustio. Quocirca huc alludens S. Paulus Ephes. VI, 12, cum luctam fidelium cum daemonibus descripsisset, eosque panoplia spiritali a capite ad talos armasset, subdit: «Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo.» Et mox: «State ergo succincti lumbos vestros, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis,» ubi multa in hanc rem annotavi. Hos duces secutus S. Cyprianus, lib. I, epistola 5: «Hortamur, inquit, vos per communem fidem, per pectoris nostri veram circa vos et simplicem charitatem, ut gloriam vestram forti et perseveranti virtute teneatis. Adhuc in saeculo sumus, adhuc in acie constituti, de vita nostra quotidie dimicamus.»

Idem laudans constantiam Martyrum in tormentis Exhortat. ad Mart.: «Steterunt, ait, torti torquentibus fortiores, et pulsantes ac laniantes ungulas pulsata ac laniata membra vicerunt. Inexpugnabilem fidem superare non potuit saevientis diu plaga repetita, quamvis, rupta compage viscerum, torquerentur in servis Dei jam non membra, sed vulnera.»

Quaeres, quaenam sit sors propositionis in qua stare jubet? Respondeo primo, est sors judiciorum, id est, mandatorum Dei, ab eo cuique proposita, ut per eorum observationem salvetur et beetur, q. d. Cognosce justitias et judicia Dei, et sta in sorte propositionis et orationis altissimi Dei.

jugiter proponas, offeras, dedices et consecres, ac, ut id facere queas, ei crebro offeras thymiama orationis, id est, gratiarum actionis, laudis et invocationis. Unde S. Paulus Ephes. cap. vi, 14, cum dixisset: «State ergo succincti lumbos;» subdit vers. 18: «Per omnem orationem et obsecrationem orantes (ut Deus vos sua gratia roboret ad standum) omni tempore in spiritu, et in ipso vigilantes in omni instantia.» Nam, ut ait S. Chrysostomus, lib. I De Orando Deum: «Neque sola temperantia salvare potest hominem, neque cura pauperum, neque benignitas, etc. Sed oportet ut omnia simul concurrant in animas nostras: cæterum precatio ceu radix et basis omnibus substernitur.» Ad hanc sortem propositionis alludit S. Paulus, dum sæpe ait nos vocatos secundum propositum, id est, secundum Dei voluntatem et benevolentiam: «Sicut elegit nos, inquit, in ipso (Christo) ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate, etc., secundum propositum voluntatis suæ, etc., quod proposuit in eo, in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo,» Ephes. 1, 4 et seq.

Denique per sortem accipe quemlibet vitæ statum, quem sponte, esto temere et imprudenter, elegisti, v. g. matrimonium cum uxore molesta, officium laboriosum, vel artem mechanicam, cui te addixisti. Hic enim si immobilis est, aut difficilter mobilis, tibi capessendus est, in eoque persistendum. Quare persuadere tibi debes, eum tibi a Deo ut immobilem jam proponi, ideoque Deum, si eum invoces, gratiam tibi daturum, ut eum sustinere, in eoque honeste et juste vivere possis, juxta illud Apostoli I Corinth. cap. vii, 20: «Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat. Servus vocatus es? non sit tibi curæ.» Huc facit proverbium Arabicum, Cent. 1, num. 96: «Quando non evenit tibi quod vis, velis quod evenit.» Et illud Terentii citatum a S. Augustino: «Cum non potes quod velis, velis quod potes.» Nam, ut ait Seneca in Proverb.: «Aberrare a fortuna tua non potes, obsidet te; fortunam citius reperias quam retineas. Feras, non culpes, quod mutari non potest. Ita fortunæ tuæ eris faber et custos.»

Atque hac in re consistit felicitas hujus vitæ, nimirum ut quis sorte sua contentus vivat; qui enim ea non est contentus, esto sit dives, sapiens, felix, reipsa est miser. Nam, ut ait Seneca: «Beatus non est qui se beatissimum non existimat.» Et Aristoteles lib. VII Moral. Eudem. citat et laudat vetus dictum: «Amicitia est stabilium, felicitas temperantium,» hoc est, eorum qui sua sorte contenti sunt. Qui ergo suam fortunam boni consulit, esto pauper sit, æger, afflictus, felix est: uti Martyres in suis tormentis felices fuere, quia ea pro Deo tolerare gaudebant. Et Euripides: «Spartam es nactus, eam dispone.» Et Plato in Gorgia: «Necessum est mihi, juxta vetus ada-

Secundo, Rabanus accipit sortem sanctitatis nobis propositam a Deo, ut per eam ipsius amici et filii evadamus: «Hortatur, inquit, ut post lapsum peccati rursum convertatur ad factorem suum, et relinquat errorem, per quem semetipsum illudendo decepit; deprecetur Dominum assidue pro offensionibus suis, atque tota animi sui intentione ad divinam confugiat pietatem; spernat idololatriam ac diabolicæ servitutis fallaciam, et discat mandatorum Dei normam rectissimam, ut in sorte sanctitatis, qua præelectus est, permaneat, et in laudibus Altissimi perseveret.» De hac sorte ait Paulus Ephes. 1, 11: «In quo etiam sorte vocati sumus;» et Coloss. 1, 12: «Dignos nos fecit in partem sortis Sanctorum;» et S. Petrus, epist. II, cap. 1, 1: «Qui coæqualem nobiscum sortiti sunt fidem in justitia.» Huic opposita sors impiorum, sive sors dæmonis, de qua superius cap. vi, 4, dictum est: «Deducet in sortem impiorum;» et cap. xxv, 26: «Sors peccatorum cadat super illam.» Et S. Petrus ad Simonem Magum Actor. viii, vers. 21: «Non est tibi pars, neque sors in sermone isto.» Hinc anagogice per sortem propositionis accipias sortem prædestinationis, quæ est sors gloriæ et felicitatis æternæ, de qua Angelus ad Danielem cap. xii, 13: «Tu autem, ait, vade ad præfinitum; et requiesces, et stabis in sorte tua in finem dierum.» Unde et subdit Siracides: «Vade in partes sæculi sancti,» etc.

Tertio, Lyranus: «Sta in sorte propositionis,» hoc est, inquit, sta in bono proposito.

Quarto, magis proprie et genuine: «Sta in sorte propositionis,» id est, persevera constanter et fortiter contra omnes suggestiones et tentationes mundi, carnis et diaboli in sorte tibi proposita, hoc est, in vocatione tua, tum novæ et sanctæ vitæ, qua a peccatis conversus es ad Dominum, de qua sermo præcessit; tum certi status honesti et sancti, ut sacerdotii, Religionis, præfecturæ, et cujuslibet alterius, quem Deus tibi proposuit, et ad quem te vocavit, quemque ex ejus propositione et vocatione tibi proposuisti et elegisti. Hæc enim est propositio Altissimi. Similiter sta et persiste in oratione Altissimi, ut scilicet Deum crebro ores pro auxilio gratiæ, quo digne tua sorte tuaque vocatione tibi proposita vivas.

Alludit ad tabernaculum et templum Judæorum: in hoc enim erant panes propositionis, ita dicti quod jugiter proponerentur et offerrentur Domino; atque altare thymiamatis, quod significabat orationem: hujus enim symbolum est thymiama, q. d. Sicut panes illi jugiter per totam hebdomadam permanebant in sua propositione, id est, manebant in mensa propositi Domino residenti in Sancto sanctorum, ac eidem offerebatur thymiama in altari: ita pariter tu per totam vitam permane in tua vocatione tibi a Deo proposita, ut ei vicissim te tuasque actiones omnes

gnosce judicia, id est, præcepta Dei, et in eorum sorte tibi a Deo proposita persiste.

gium, quod adest boni consulere, et hoc accipere quod abs te datur.» Et Pindarus in Isthmiis, hymno 3: «Sæculum autem volvendis diebus nunc huc, nunc illuc sese flectit. Cæterum dii (et homines divini, puta sapientes) extra telorum jactum sunt.» Idem in Pythiis, hymno 7: «Aiunt sane sic viro stabilem florere felicitatem, si hæc et hæc ferat,» id est, si ferat tum prospera, tum adversa. Rationem dat Homerus, Odyss. X:

Dolia namque Jovis duo sunt in limine posta.

q. d. Deus cuique suam admetitur prosperitatem et adversitatem: utramque ergo æquo animo a Deo suo quisque acceptet. Nam «ubi mel, ibi fel: ubi uber, ibi tuber.» Romani duas coluere deas, Angeroniam et Volupiam: alteram ab angoribus, alteram a voluptate dictam. Angeroniæ simulacrum erat in ora Volupiæ, ut significarent quod dolor comes sit voluptati, et voluptas dolori; habebat os obligatum et signatum, ut indicaret eos qui dolores et angores silenter ferunt ac dissimulant patientiæ beneficio, ad maximam pervenire voluptatem. Ita Macrobius, lib. I In Somn. Scipionis. Igitur quisque si felix esse velit, sorte sua, non tantum opum, conditionis et status, laborum et dolorum, sed et sapientiæ, virtutis et gratiæ, quam Deus illi admensus est, contentus esse debet. Hæc enim est felicitas Angelorum et Beatorum, in qua quisque sua sorte gratiæ et gloriæ contentus vivit. Angelus enim non optat esse Archangelus; hic non optat esse Principatus, nec hic esse ex Cherubim vel Seraphim; sed suo choro, gradu et loco, in quo a Deo collocatus est, quisque contentus vivit. Hos imitari nos decet.

Sunt enim quidam, qui cum vident aliquem se sapientiorem vel sanctiorem, sese discruciant; quod illi pares esse nequeant. Estque hoc vitium humanis insitum ingeniis, ut fere alienam sortem magis mirentur, suam contemnant et fastidiant, optent inexperta, experta damnent, juxta illud:

Optat ephippia bos piger, optat arare caballus.

Hi sunt insipientes et infelices: nec enim omnes possunt esse Pauli Apostoli, Augustini, Athanasii: sufficit ut quisque gratiæ sibi a Deo datæ pro modulo suo cooperetur, eamque adaugeat quoad potest; sed ad gratiam B. Virginis vel S. Pauli stolide aspirat, quia illa Dei dono omnes gratiarum mensuras, quas Deus omnibus Sanctis elargitur, longissime superat et transcendit: unde homini impossibile est eam assequi. Sic in corpore pes non optat esse manus vel oculus, sed sua sorte, loco et gradu contentus est: quo exemplo utitur Apostolus, 1 Corinth. xii, 14. Idem, I Timoth. cap. vi, 6: «Est, inquit, quæstus magnus, pietas cum sufficientia,» Græce autarkeia, id est, animo sibi sufficienti suisque contento. Vide utrobique dicta. Dicat ergo quisque Deo cum Psalte: «in manibus tuis sortes meæ,» Psal. xxx,

vers. 16. Tu, Domine, es magnæ hujus mundi aulæ modimperator, tu absolutus omnium es dominus, tuum est de nobis creaturis tuis statuere quod libet, imo quod sapientissimus tuæ providentiæ ordo sanxit: illi ergo me totum resigno, in quacumque statione me quasi militem tuum collocaveris, illam libens et strenuus obibo, in illa conquiescam, dicamque: «In pace in idipsum dormiam et requiescam.» Hæc est sanctitas, hæc veritas, hæc vera felicitas. Ita S. Hieronymus, epist. 25, consolatur S. Paulam lugentem mortem Blesillæ filiæ: «Qui se credere dicit in Christo, inquit, in omnibus Christi judiciis gaudeat. Sanus sum, gratias refero creatori: langueo, et in hoc laudo Domini voluntatem.»

Exstat festivus hac de re apologus pavonis apud Phædrum, lib. III, fabul. 15. Pavo enim querebatur apud Junonem se a philomela superari cantu, eumque sibi quasi digniori deposcebat. Respondit ei Juno, sua cuique a Deo tributa esse dona: pavoni speciem et syrma caudæ, Philomelæ vocem, etc., quemque suo dono suaque sorte contentum esse debere. Sed audi Phædrum:

Pavo ad Junonem venit, indigne ferens Cantus luscinii quod sibi non tribuerit: Illum esse cunctis avibus admirabilem, Se derideri, simul ac vocem miserit. Tunc consolandi gratia dixit Dea: Sed forma vincis, vincis magnitudine. Nitor smaragdi collo præfulget tuo, Pictisque plumis gemmeam caudam explicas. Quo mi, inquit, mutam speciem, si vincor sono? Fatorum arbitrio partes sunt vobis datæ: Tibi forma, vires aquilæ, luscinio melos, Augurium corvo, læva cornici omina, Omnesque propriis sunt contentæ vocibus.

Affabulatio: Noli affectare quod tibi non est datum, Delusa ne spes ad querelam recidat.

Idipsum vidit per umbram Plato, qui teste Plutarcho, lib. De Tranquill. animi, id declarat exemplo aleæ: «In qua optimus quisque jactus aleatori maxime expetendus est: sed utcumque tamen evenerit, adhibenda cura, ut eo quod casus tulerit, ipse rectissime utatur.» Et Terentius in Adelphis simili exemplo usus hæc ait:

Ita vita hominum, quasi cum ludas tesseris. Si illud quod est maxime opus jactu, non cadit, Illud quod cecidit sorte, id arte ut corrigas necesse est.

Rogavit quidam S. Antonium: «Quid faciam ut Deo gratus efficiar?» Cui ille tria præscripsit: primum: «Deum, inquit, semper præ oculis habe;» secundum: «Quodcumque opus aggressus fueris, S. Scripturæ testimonio illud confirma;» tertium: «Quocumque in loco consederis, non te cito inde moveris, sed in eo permane. Hæc tria serva, et vives.» Ita Apophthegm. SS. Patrum. S. Ephrem, Adhortatione 4: «In quo voca-

tus es opere, inquit, firma anchoras ac funes, ne in pelagus navis tua paulatim impellatur; et tunc docebit te experientia, quali pace in portu constitutus fruereris.» Plura hac de re dicam Proverb. xxvii, 8.

Versus 25: In partes vade saeculi sancti

Pars in Scriptura vocatur sors cujusque, juxta illud Isaiæ lvii, 6: «Pars tua, hæc est sors tua.» Itaque in re idem est dicere: «Sta in sorte propositionis et orationis Altissimi,» quod: «In partes vade sæculi sancti.» Sæculum sanctum vocat sæculum beatum et beatam æternitatem, quam Sancti agunt in cœlo, de quo ait Sapiens, cap. v, 5: «Et inter sanctos sors illorum est.» Et Daniel. cap. vii, 27: «Regnum, et potestas, et magnitudo regni, quæ est subter omne cœlum, detur populo sanctorum Altissimi: cujus regnum, regnum sempiternum est.» Et Isaiæ ix, 6, Christus vocatur «Pater futuri sæculi;» et cap. xxvi, 4: «Sperastis in Domino in sæculis æternis.»

Fuse hoc sæculum sanctum signatorum et electorum Dei describit Esdras (ad quem hic alludit Siracides), libro IV, cap. ii, 34: «Exspectate, inquit, pastorem vestrum, requiem æternitatis dabit vobis: quoniam in proximo est ille qui in fine sæculi adveniet. Parati estote ad præmia regni, quia lux perpetua lucebit vobis per æternitatem temporis. Fugite umbram sæculi hujus: accipite jucunditatem gloriæ vestræ, etc., gratias agentes ei qui vos ad cœlestia regna vocavit. Surgite, et state, et videte numerum signatorum in convivio Domini,» etc. Esdram sequitur S. Joannes, Apocal. iv, 8, et cap. v, 9, et cap. vii, 10. Ita Rabanus, Lyranus, Hugo, Jansenius, Palacius et alii. Audi Rabanum: «Sæculum sanctum, inquit, est quies æternæ vitæ, quæ alibi nuncupatur sæculum æternum et sæculum sæculi, seu sæcula sæculorum. Necessarium est ergo unicuique, ut dum vivit et valet, locum sibi æternæ beatitudinis recte credendo, et bene operando præparet, quia post finem istius vitæ non est tempus operationis. Unde Christus suos admonuit: Ambulate dum lucem habetis, ne forte tenebræ vos comprehendant,» Joan. xii, 35; et Paulus: «Ergo dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes,» Galat. vi, 10.

Tropologice, noster Jacobus Alvarez de Paz De Vita spirit. lib. V, parte II, cap. xxiii: In partes, inquit, sæculi sancti transire nihil aliud est, nisi Sanctorum, qui nos præcesserunt, virtutes addiscere; et cum vivis Deumque confitentibus commorari, est Sanctorum præsentium virtutes insequi, ut sic Christo sponso nostro poma nova et vetera, id est, virtutes præteritorum Sanctorum et præsentium, offeramus. Ita S. Antonius, teste S. Athanasio, studebat singulorum virtutes imitari. Simili modo Franciscanus proponat sibi exemplar vitæ S. Franciscum, S. Antonium Patavinum, S. Bernardinum; Dominicanus S. Dominicum, S. Thomam Aquinatem, et S. Hyacinthum; Societas Jesu, S. Ignatium, S. Xaverium, B. Franciscum de Borgia, B. Aloysium, etc. Ita quisque ibit in partes sæculi sui sancti.

Hujus sententiæ vice Complutenses cæterique Græci hanc habent, Altissimo quis laudem dicet in inferno, pro viventibus et dantibus confessionem, id est, ut alii vertunt, vice vivorum et gratias agentium; Tigurina, quis apud manes laudabit Altissimum, perinde atque vivi gratulationi dediti, q. d. Inferi non laudant Deum, sed superi, puta viventes super terram. Quare dum vivis, lauda Deum; nec enim eum apud inferos laudare poteris. Intellige eo modo quo explicabo vers. seq. Igitur vadit in partes sæculi sancti, qui cum Angelis et Sanctis perpetim laudat Deum, qui cum Noe et Henoch ambulat cum Deo; hic fit divinus, et quasi Deus quidam terrestris. Unde S. Augustinus, tract. 2 in Epist. I S. Joannis: «Talis, inquit, est quisque, qualis est ejus dilectio. Terram diligis? terra eris. Deum diligis, quid dicam? Deus eris.» Quin et Aristoteles, lib. I Politic.: «Homo solitarius, inquit, aut Deus est, aut bestia.» Deus, scilicet, si cum Deo jugiter versetur, in eumque totum cor, mentem et amorem transfundat, ut dicat cum S. Paulo: «Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus,» Galat. ii, 20. Hoc faciunt Ascetæ, quorum tota conversatio in cœlis est cum Deo et Angelis, qui proinde in terra corpore duntaxat degunt, sed animo terrena cuncta transcendunt, quasi soli cum solo Deo in mundo versarentur; quod Itali dicunt: Dio et io, Dio amor mio.

Sensus ergo est, q. d. Tu jam a peccato, atque a vanitate et cupiditate sæculi hujus ad Deum conversus, illo relicto vade ad sæculum sanctum, nimirum per bona opera quotidie contende, profice et perge ad cœlum, ut inter Beatorum partes, id est sortes, una pars sæculi sancti, id est, una sors beatæ æternitatis et futuræ gloriæ, tibi obtingat; vive sanctæ æternitati, adeoque illam hic inchoa per Dei confessionem, id est laudem, ut scilicet Deum assidue laudes tam corde quam ore et opere cum justis, qui adhuc vivunt, et dant laudem Deo; versare cum Angelis, jubila cum Beatis: cœlitum enim et Beatorum vita non est aliud quam continua Dei laus, quam perenne Alleluia. Unde Psalm. cxli, 6, et Psalm. xli, 5 et 6, cœlum vocatur terra viventium, locus tabernaculi admirabilis, domus Dei, ubi est vox exsultationis et confessionis, et sonus epulantis. Vide dicta Apocal. iv, 8, et cap. v, 9, et cap. vii, 10. Ita Rabanus, Lyranus, Hugo, Jansenius, Palacius et alii.

Quocirca hunc locum de confessione peccatorum explicat S. Augustinus, De Verbis Domini secundum Matthæum, serm. 8: «Confitemur, inquit, sive laudantes Deum, sive accusantes nos ipsos. Pia est utraque confessio, sive cum te reprehendis qui non es sine peccato, sive cum illum laudas qui non potest habere peccatum. Si autem bene cogitemus, reprehensio tua laus ipsius est. Quare enim jam confiteris in accusatione ipsius tui? quare confiteris, nisi quia ex mortuo vivus factus es? Scriptura quippe ait: A mortuo quasi qui non sit, perit confessio. Si perit in mortuo confessio, qui confitetur, vivit: et si peccatum confitetur, utique a morte revixit. Peccati confessor revixit a morte, quis eum suscitavit?» utique nemo nisi Deus. Et inferius: «Sive ergo nos accusemus, sive Deum laudemus, tanquam eum qui sine peccato est prædicamus. Quando autem nos ipsos accusamus, ei per quem resurreximus, gloriam damus.» Sic et S. Ambrosius (vel potius Victor Cartennæ Episcopus), lib. De Pænitentia, cap. xxviii, tomo V, p. 421: «At cum nobis, inquit, inopinatus sit exitus terminalis, et vitæ nostræ dubia sint ex mortis ignorantia curricula, quomodo sibi quisque superesse ad confitendum tempus existimat, qui temporis sui tempus ignorat? cum utique audiat dicentem Scripturam: Vivens et sanus fateberis, et laudabis Deum, et in partem vade sæculi sancti cum vivis et dantibus confessionem,» etc. Simili modo de confessione peccatorum hic locus explicatur de Pænitentia, dist. I, cap. xxxiv Convertimini, ubi ex hoc loco probat sine confessione neminem posse resurgere ad vitam gratiæ, sed omnes nolentes confiteri manere in morte peccati: quod si incipiant os ad confessionem aperire, jam Deo donante aliquod initium vitæ participare, uti paulo ante docuit S. Augustinus.

Versus 26: Non demoreris in errore impiorum

q. d. Noli morari in errore, quo impii dum vivunt, indulgentes suis voluptatibus et concupiscentiis, persuadent sibi se in morte et in morbo lethali, vel post mortem conversuros ad Deum, eumque laudaturos, cum anima soluta a corpore nihil terrenum amplius appetere poterit; sed «ante mortem confitere.» Causam subdit: «A mortuo enim quasi nihil, perit confessio,» q. d. A mortuo tanquam qui nihil est, id est, non existit, non est in rerum natura, perit confessio, hoc est, laus Dei utilis et meritoria, quæ scilicet eum ducat in partes sæculi sancti, ut mereatur ibi eadem proficere, ac cum Angelis et Beatis jubilando Deum glorificare in æternum, uti præcessit; nullum enim meritum est post hanc vitam; imo tunc nemo laudabit Deum, qui eum in hac vita non laudarit: nam impii omnes, qui Deum in hac vita non laudarunt, sed vel voce vel vita blasphemarunt, in gehenna ab eo cruciati, longe magis eum blasphemabunt. Audi Rabanum: «Morari in errore impiorum, certa est perditio hominum, quia post finem præsentis vitæ in nihilum deputabitur omnis pompa humanæ gloriæ; qui autem spatium præsentis vitæ in divina consumit laude, et in ista, quamdiu vixerit, semper instat operatione, hic postmodum feliciter remuneratus, in æterna exsultat beatitudine. Unde Ecclesiastes more suo nos admonens instruit, cap. ix, ne perdamus otium concessi temporis, sed ad utilitatem nostram illud convertamus, ita dicens: Nemo est qui semper vivat, et qui hujus rei habeat fiduciam. Quodcumque potest manus tua facere, instanter operare: quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas.»

Alludit ad Baruch cap. ii, 17: «Vide, quia non mortui, qui sunt in inferno, dabunt honorem et justificationem Deo, sed anima, quæ tristis est,» etc. Vide ibi dicta: ubi hanc et similes Isaiæ cap. xxxviii, 19, et Psal. cxiii, 26, sententias fuse explicui.

Hinc patet confessionem hic proprie significare laudem et gratiarum actionem. Hebr. enim הודה hoda, id est confiteri, significat laudare, quia agnitio et confessio summæ majestatis Dei, ac ex adverso imæ nostræ vilitatis, summa est Dei laus. Unde sacrificium תודה thoda, id est confessionis, erat illud quod offerebatur in laudem et gratiarum actionem Deo. Hæc tamen confessio et laus Dei involvit et præsupponit confessionem criminum, præsertim quia agit Siracides de peccatis, et peccatore ad Deum per pænitentiam et confessionem converso, ideoque pro hoc remissionis peccatorum et reconciliationis beneficio, Deum confitente et laudante: confessio enim peccatorum præcepta erat etiam lege veteri pænitentibus, idque non tantum ut fieret Deo, sed et sacerdoti, uti ostendi Levit. v, 5, et alibi.

Quocirca S. Hieronymus, epist. 30 ad Oceanum, laudat Fabiolam, quod publice peccatum repudiati prioris mariti, novique superinducti, confessa sit et planxerit: «Quis hoc, ait, crederet, etc., ut saccum indueret, ut errorem publice fateretur, et tota urbe spectante Romana, ante diem Paschæ in basilica quondam Laterani staret in ordine pænitentium, Episcopo, presbyteris et omni populo collacrymantibus, sparsum crinem, ora lurida, squalidas manus, sordida colla submitteret?» Et inferius: «O felix pænitentia, quæ ad se Dei traxit oculos, quæ furentem sententiam Dei confesso errore mutavit! Hoc idem et Manassen in Paralipomenon, et Niniven fecisse legimus in Propheta, Publicanum quoque in Evangelio: e quibus primus non solum indulgentiam, sed et regnum cœlorum recipere meruit; alter impendentem Dei fregit iram; tertius pectus verberans pugnis, oculos non levabat ad cœlum, et multo justificatior recessit Publicanus confessione vitiorum, quam Pharisæus

superba jactatione virtutum.» Et paucis interjectis: «Non est confusa Dominum in terris, et ille eam non confundet in cœlo. Aperuit cunctis vulnus suum, et decolorem in corpore cicatricem flens Roma conspexit. Dissuta habuit latera, nudum caput, clausum os. Non est ingressa Ecclesiam Domini, sed extra castra cum Maria sorore Moysi separata consedit; ut, quam sacerdos ejecerat, ipse revocaret. Descendit de solio deliciarum suarum, accepit molam, fecit farinam, et discalceatis pedibus transivit fluenta lacrymarum. Sedit super carbones ignis: hi ei fuere in adjutorium. Faciem, per quam secundo viro placuerat, verberabat; oderat gemmas, linteamina videre non poterat, ornamenta fugiebat; sic dolebat quasi adulterium commisisset, et multis impendiis medicaminum unum vulnus sanare cupiebat.»

Mystice, «a mortuo,» id est a manente in peccatis, qui nihil est, id est nullius emolumenti aut pretii apud Deum, «perit confessio,» quia qui peccatis suis adhæret, nec confiteri vult, nec valet. Ita S. Augustinus, in Psal. lxviii, conc. 1, in fine, explicans illud vers. 46: «Neque absorbeat me profundum, neque urgeat super me puteus os suum: Magnus, inquit, est puteus profunditas iniquitatis humanæ, etc. Peccator cum in profundum venerit malorum, contemnet; clausit super eum puteus os suum. Quare clausit os suum? Quia clausit os illius. Perdidit enim confessionem; vere mortuus est, impletumque est in eo quod alibi dicitur: A mortuo velut quod non sit, perit confessio. Metuenda ista res est vehementer, fratres. Si videris hominem fecisse iniquitatem, mersus est in puteum. Quando autem illi dixeris iniquitatem ipsius, et dixerit: Vere peccavi, fateor; non super eum clausit puteus os suum. Cum autem videris eum dicere: Quid enim mali feci? factus est defensor peccati sui; clausit super eum puteus os suum, qua eruatur non habet. Amissa confessione, non erit locus misericordiæ. Tu factus es peccati tui defensor, quomodo erit Deus liberator? ut ergo sit ille liberator, tu esto accusator.»

Nota: To ante mortem confitere jam non est in Græco, nec in Latinis nonnullis; sed satis ex seq. verbis: «A mortuo quasi nihil, perit confessio,» intelligitur. Pro quo clarius Græca habent, a mortuo tanquam non existente, puta qui non est, qui non existit, perit confessio. Hinc explicans subdit: «Vivus et sanus laudabit Dominum.» Unde Tigurina clare vertit, ne hæreas in errore impiorum. Fac Dominum ante mortem prædices. Mortuum non secus ac si esse desierit, laudatio deficit: vivus autem et corde sanus laudabit Dominum, et de misericordia ipsius gloriabitur. Vide Franciscum Lucam in Notat. hic.

Versus 27: Confiteberis vivens

quibus tibi pænitenti indulget: Complutenses et Tigurina pro sanus legunt sanus corde, qui scilicet cor a peccatis et concupiscentiis avellens, sanum habet, quia sanatum per Dei gratiam, charitatem et virtutes. Hic enim aptus, habilis et dispositus est ad laudandum, non vero ille qui sanus est corpore, sed æger, imo insanus est corde et mente, quia servit suis libidinibus. Verum Noster et alii absolute legunt sanus, q. d. Dum vivis et viges tam corpore quam mente, confitere, quia languere premente rara est hujusmodi vera confessio, et morte instante rarissima; meretur enim infirmus ut moriens obliviscatur sui, qui vivens oblitus est Dei, ait ex S. Augustino Palacius. Alludit, imo citat verba Ezechiæ regis ægrotantis, ac Deum pro sanitate deprecantis, Isaiæ xxxviii, 19: Audi consilium S. Basilii, orat. 4 De Pænit.: «Quid facis, inquit, o homo? cum multum valeas in agendo, juventutem tuam in peccatis traducis; ubi vero in labore fracta fuerint instrumenta, tunc ipsa ad Deum adducis, cum illorum nullus sit usus, sed necessario labant ac torpent ob longi temporis tabem.» Et S. Ambrosius: «Quid potest, inquit, habere laudis, si effectum corpus voluptatibus, et jam senectutis gelu frigidum, ad sera devotionis officia, deposito jam senior vigore convertat?» Quin et Seneca, lib. De Brevit. vitæ: «Non pudet, ait, te reliquias vitæ tibi reservare, et id solum tempus bonæ menti destinare, quod in nullam rem conferri possit? Quam serum est tunc vivere incipere, cum desinendum est mori!» Denique S. Augustinus, lib. L, Homil. 41: «Agens, ait, pœnitentiam ad ultimum, et reconciliatus, si securus hinc exit, ego non sum securus.» Et infra occurrens tacitæ objectioni: «Debeo, inquit, plenius exponere, ne me aliquis male intellexisse intelligat; numquid dico, Damnabitur? non dico. Sed dico etiam, Liberabitur? non. Sed quid dicis mihi? nescio, non præsumo, non promitto, nescio. Vis te dubio liberare? vis quod incertum est evadere? age pænitentiam dum sanus es, quando peccare potuisti, etc. Si autem vis agere pænitentiam tum quando peccare non potes, peccata te dimiserunt, non tu illa, etc. Sed unde scis, inquis, ne forte Deus dimittat mihi? verum dicis. Unde? nescio; illud scio, hoc nescio. Nam ideo tibi do pœnitentiam, quia nescio; nam si scirem tibi nihil prodesse, non darem; item si scirem tibi prodesse, non te admonerem, non te terrerem. Duæ res sunt: aut ignoscitur tibi, aut non ignoscitur; quid horum tibi futurum sit, nescio; ergo tene certum, dimitte incertum.»

Tropologice, sanus corde, id est, qui ex corde morbos vitiorum depulerit, et virtutes acquisierit, ut in iis, ac præsertim in humilitate, proficiat, ne confundatur aperire coram fratribus defectus et culpas suas. Nam et sic Deum laudat, ac quia se

numeris aliis præteritis, quos in sceleribus mori et damnari permisit, tot et tanta peccata condonavit, ut patet ex dictis.

miserum sustinet, laudabilem prædicat, ideoque gloriabitur in miserationibus ejus, quas ob humilem culparum confessionem accipiet. Quocirca S. Dorotheus, doctrina 7, hanc potissimum viam ad Deum assignat, ut homo seipsum in omnibus semper accuset. Et Abbas Pastor virtutes omnes aiebat ad unius domum commigrasse, quæ est ut seipsum homo accuset.

Versus 28: Quam magna misericordia Domini

Complutenses addunt isios, id est sancte; Syrus, quam multæ sunt misericordiæ Dei, qui parcit iis qui revertuntur ad eum! quia non est hujusmodi in homine, neque consilium ejus est sicut consilia filiorum carnis; Tigurina, quam ingens est misericordia Dei nostri, quamque obvia sancte conversis ad eum ipsius placabilitas! Palacius censet esse mimesin: Siracidem enim imitari verba confitentis, imo modum confitendi, id est laudandi, ei præscribere, nimirum ut remissionem a Deo consecutus, tantum Dei beneficium admirans, exclamet et dicat: «Quam magna misericordia,» etc.

Melius Jansenius censet esse verba Siracidis ad hoc ab eo prolata, ut peccatores ad pœnitentiam invitet, per commendationem misericordiæ Dei, quæ tanta est, ut ore exprimi, mente concipi nequeat; est enim immensa, incomprehensibilis et infinita. Vis scire quanta sit misericordia Dei in peccatorem, quem in gratiam recipit? Metire primo, quanta sint inferni tormenta; horum enim mensura est mensura misericordiæ Dei: hæc enim ab illis peccatorem reum liberat. Metire secundo, vilitatem et miserias hominis peccantis; has enim omnes sorbet misericordia Dei, sicut mare sorbet guttas pluviæ. Unde abyssus miseriæ nostræ invocat abyssum divinæ misericordiæ. Metire tertio, multitudinem et enormitatem peccatorum omnium; hæc enim cuncta in immensum transcendit Dei misericordia, præsertim quia non tantum illa omnia, quantumvis multa et gravia, condonat et abolet quoad culpam et offensam, sed et pro iis substituit et surrogat Dei gratiam, amicitiam, filiationem, hæreditatem et gloriam æternam. Adde, eamdem abolere semper pænitenti partem pænæ, ac subinde totam pænam, uti contigit S. Magdalenæ, ait Lyranus. Vere ergo «superexaltat misericordia judicium,» Jacobi ii, 13. Magna et incomprehensibilia sunt opera Domini, sed «miserationes ejus super omnia opera ejus,» Psal. cxliv, 9.

Dicat ergo pænitens Deo reconciliatus cum S. Magdalena, cum S. Pelagia, cum S. Maria Ægyptiaca, et similibus: «Misericordias Domini in æternum cantabo. Deus meus, misericordia mea. Nisi quia Dominus adjuvit me, paulo minus habitasset in inferno anima mea,» Psal. xciii, 17. «Quoniam secundum altitudinem cœli a terra, corroboravit misericordiam suam super timentes se. Quantum distat ortus ab occidente, longe fecit a nobis iniquitates nostras,» Psal. cii, 11.

Eleganter S. Chrysostomus, homil. 2 in Psalm. l, ad vers. 1: «Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam,» eamdem exaggerans, exclamat: «O grandis misericordia Domini! Cum omnis mundus conclusus in peccatis esset, venit creator universitatis, et principia peccantium evacuavit, ut nullus postmodum desperaret de sua salute. Si impius es, cogita publicanum; si immundus es, attende meretricem; si homicida es, perspice latronem; si iniquus es, cogita blasphemum. Considera Paulum Apostolum, prius persecutorem, postea annuntiatorem; prius prævaricatorem, postea dispensatorem; ante hoc zizania, post hoc frumentum; antea lupum, postea pastorem; antea plumbum, postmodum aurum; antea piratam, postea gubernatorem.» Et inferius: «Quid enim est peccatum ad Dei misericordiam? Tela araneæ, quæ vento flante nusquam comparet.»

Versus 29: Nec enim omnia possunt esse in hominibus

Tigurina, et vitiorum vanitate delectamur. Dat hic causam illius tantæ misericordiæ Dei, nimirum, magnam miseriam hominum, ut per eam rursum alliciat homines ad facilem peccatorum confessionem, et ad spem veniæ a Dei misericordia impetrandæ, q. d. Ne mireris tantam esse Dei misericordiam, quia scit Deus homines valde esse fragiles et caducos; quare eorumdem, dum in peccata labuntur, facile miseretur cum resipiscunt, juxta illud Psal. cii, 13: «Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se: quoniam ipse cognovit figmentum nostrum.»

NEC ENIM OMNIA POSSUNT ESSE IN HOMINIBUS, q. d. Non est hominum omnimoda perfectio, quia miseri sunt, debiles et infirmi; ideo nequeunt in eis esse omnia, quæ jure inesse deberent, quæque ab eis desiderantur: quia qui ex homine mortali natus est, non est immortalis, immutabilis et a corruptione liber, inquit Jansenius; sed eo ipso quo ex homine natus, mortem secum trahit, et cum morte instabilitatem, hujus vitæ fragilitatem, defectum, corruptionem, et ad vitia proclivitatem; ideoque crebro peccat, et mala vanitate delectatur, ac concupiscentiæ vetitæ ei placent. «Sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua,» Gen. viii, vers. 21. Ita Rabanus, Lyranus, Jansenius.

Versus 30: Quid lucidius sole?

To aut ponitur pro et; cujus phrasis similia exempla sunt Deut. xxvii, vers. 16, Proverb. cap. xx, vers. 20, uti explicatur Matth. xv, 4, et alibi. Rursum to et ponitur pro sic. Est enim nota comparationis; comparat enim defectum carnis cum defectu solis. Unde Græca sic habent, quid solis luce splendidius? et hæc deficiet, et (id est sic, pariter) malum cogitabit caro et sanguis. Cui lectioni nostram Latinam

tur? Unde Tigurina vertit, quid luce solis splendidius? atqui haec quoque deficit: non modo caro sanguisque male cogitans in crimen incurret; Syrus, cum transit sol a die, etiam ille habet tenebras: ita etiam homo subjugavit concupiscentiam suam, quicquid caro et sanguis est.

At cur deficit sol? Respondeo, quia est creatura, cujus proprium est posse deficere. Addit S. Chrysostomus, homil. 6 in Genes., ut ex defectu liqueat, solem non esse Deum, uti censuere Persae aliaeque gentes, deceptae tanto solis fulgore: «Ne te decipiat spectaculum, ait Chrysostomus, ne creatoris honor creaturae deferatur,» ne tantum lumen putetur esse Numen. Ubi enim est defectus, ibi nequit esse Divinitas et Numen.

Objicit Jansenius: Daemon est nequior carne et sanguine; ergo non recte, nec vere dicitur: «Quid nequius quam quod excogitavit caro et sanguis?» nam nequius est quod excogitavit daemon; item quod excogitat non infirmitas carnis, sed mala voluntas, sive malitia hominis. Respondeo, «Quid nequius?» subaudi, in terra inter homines, qui sub sole degunt in orbe hoc elementari; daemon autem fuit incola coeli, nunc est inferni. Adde, per carnem et sanguinem hic intelligi concupiscentiam, quae tam in daemone est quam in homine: concupiscentia autem nil est nequius.

Pro quo nota: Caro et sanguis in Scriptura nunc significat hominem carne praeditum, nunc carnis concupiscentiis deditum, nunc corruptionem carnis, nunc concupiscentiam, sive ea in carne, sive in mente resideat, uti sunt concupiscentia ira, vindictae, malitiae, superbiae, blasphemiae, etc. Unde Apostolus haec inter opera carnis recenset Galat. v, 19. Causas varias hujus phrasis dedi can. 34 in S. Paulum. Vide eas, si lubet. Praecipua est, quia caro in homine est officina, imo figulina animae; atque sicut anima carni suas passiones, sic vicissim caro animae suas affectiones affricat et communicat. Unde in ira quae est in mente, ebullit sanguis et bilis in carne; idem est de caeteris passionibus. Alludit ad Genes. VI, 5: «Cuncta cogitatio cordis intenta ad malum.» Ubi Hebr. est יֵצֶר ietser, id est figulina, in qua homo quasi figulus fingit, pingit et format suas imaginationes, concupiscentias et desideria. Sicut ergo caro quasi mutatur in spiritum, cum ipsum sequitur: ita mens ac voluntas in carnem quasi transformantur, cum ipsam sectantur. Hinc et diabolus omnes suas tentationes in homine per carnem et sanguinem, perque concupiscentiam homini insidentem excogitat et suscitat. Cum igitur homo secum jugiter afferat hanc carnis et concupiscentiae sentinam, ac quasi cloacam foetentium delictorum, quid mirum si aliquando delinquat? Dicit hoc Siracides, tum ut hominem humiliet, et in sancto timore contineat, moneatque jugiter cum carne et sanguine dimicare, ejusque motus statim elidere; tum ut eum in spem erigat divinae

accommodandam esse censet Jansenius, sicque legendum: «Aut quid nequius excogitavit caro et sanguis,» uti nonnulli codices habent, atque hunc dat sensum, eumque varium et multiplicem: «Cum lucidissimus, ait, omnium sol non sit sine defectu, quid caro et sanguis, hoc est, homo ex sese plane fragilis, cogitabit nequius, quam scilicet ut nolit agnoscere suum defectum, suam fragilitatem et frequentes lapsus, sed superbe se efferat quasi sole superior? Id sane si fecerit, graviter idipsum arguetur et vindicabitur. Nam etiam scripta quaedam habent futurum, excogitabit, ut habent Graeca. Potest et hic esse sensus: Quid nequius, hoc est, quantum malum cogitabit caro et sanguis? ut comparativus nequius accipiatur pro positivo, sicut positivum Graeca habent, et quid accipiatur admirative. Aut certe sensus est: Quid nequius excogitabit caro et sanguis, quam scilicet assidue cogitat? ut significetur corruptionem hominis omnium malorum causam esse, et pessima quaeque excogitare.» Verum hi sensus uti incerti et dubii sunt, ita multa supplent quae non habentur in textu. Rursum codices Graeci hic mire variant, ut eis stare et fidere nequeamus. Romani enim Caraffae legunt, et malus excogitabit carnem et sanguinem; Vaticanus, et malum excogitabit caro et sanguis; Complutenses pro πονηρόν, id est malum, per diaeresin legentes ἀνήρ ὅς, vertunt, et vir qui cogitabit carnem et sanguinem, repete, deficiet a bono et peccabit. Quare standum est Latinae Vulgatae versioni a Romanis emendatae, quae clara est et plena, sicque habet: «Quid lucidius sole? et hic deficiet; aut quid nequius quam quod excogitavit caro et sanguis?» Probat id quod dixit vers. praeced.: «Nec enim omnia possunt esse in hominibus, quoniam non est immortalis filius hominis, et in vanitate malitiae placuerunt;» hosce, inquam, duos hominis defectus, scilicet naturalem per mortem, moralem per malitiam, probat ex simili defectu solis, q. d. Si sol qui lucidissimus est, deficit, Graece ἐκλείπει, id est, eclipsin et defectum patitur, tum quando luna vel nubes se interponunt inter eum et terram, tum quando sol migrat ad Antipodes, itaque terrae pars inferior inter eum et nos se interjicit; rursum sol defecit in passione Christi, et deficiet in fine mundi: quid ergo mirum si homo deficiat, et tenebras peccati, indeque mortis, patiatur? homo, inquam, qui constat carne et sanguine: quid enim nequius quam quod excogitavit caro et sanguis? Sensus est: Quid nequius est peccatore, qui sequitur inventiones et suggestiones concupiscentiae suae et vitiosae naturae? Est enim homo peccator pessimum omnium animalium, ut ait Aristoteles, lib. I Politic. q. d. Ergo homo longe abest a perfectione et stabilitate. Si enim sol deficit, quid mirum deficere hominem, idque nequiter in peccata carnalia, ad quae maxime propendet, cum ex ipsa nequitia carnis et sanguinis consutus et compactus videa-

nae misericordiae: haec enim conscia hujus humanae infirmitatis et miseriae, prona est ut ejus misereatur eique succurrat; imo idcirco Verbum caro factum est, ut per experientiam disceret compati infirmitatibus nostris, Hebr. IV, 15; et cap. II, 14: «Quia, inquit, pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum qui mortis habebat imperium.» Ita diserte se explicat Siracides cap. seq. vers. 7, 8, 9, 10. Quocirca τὸ nequius, primo, proprie idem est quod pejus, sceleratius; secundo, idem quod miserius, aerumnosius, q. d. Quid miserius quam quod excogitat caro et sanguis? excogitat enim delicias gulae et veneris, quae non nisi dolores creant, morbos et interitum, ut homo redeat in terram et cinerem. Sic enim τὸ nequam pro misero, et eo quod affligit, sumit Noster cap. seq. vers. 7, 10, et alibi. Et sic ait Christus Matth. VI, 34: «Sufficit diei malitia,» id est miseria, afflictio, sua.

Alludit ad Job. cap. XXV, 5: «Ecce luna etiam non splendet, et stellae non sunt mundae in conspectu ejus. Quanto magis homo putredo et filius hominis vermis» non est mundus a peccato in conspectu Dei? Et cap. XV, vers. 15: «Ecce inter sanctos ejus nemo immutabilis, et coeli non sunt mundi in conspectu ejus. Quanto magis abominabilis et inutilis homo, qui bibit quasi aquam iniquitatem?»

Denique ex eo quod hic dicitur, sol deficiet, aeque ac Isaiae, cap. XXXIV, 4, et cap. LXV, 17, et Apoc. XXI, 1, S. Chrysostomus, Theodoretus, Oecumenius et alii putant in fine mundi solem, lunam, astra, coelos et elementa omnia substantialiter esse annihilanda, vel corrumpenda, ac alium solem, coelos et terram esse creanda: de qua re plura dixi Isaiae XXXIV, et II Petri III, 10.

ET HOC ARGUETUR. — Ita Romana: in judicio, scilicet, condemnabitur et punietur a Deo, ne putet homo se ob sequelam naturalis suae concupiscentiae, per propitiam Dei misericordiam evasurum ejus judicium et ultionem. Quia, ut dictum est Caino, Gen. IV, 7: «Subter te erit appetitus ejus:» quare si eum mala germinantem non coercueris, vapulabis.

Versus 31: Virtutem altitudinis coeli ipse conspicit

31. VIRTUTEM ALTITUDINIS COELI IPSE CONSPICIT: ET OMNES HOMINES TERRA ET CINIS. — Tigurina, ille molem celsi coeli perlustrat, omnes autem homines terra pulvisque sunt. «Ipse,» scilicet sol, qui praecessit. Virtutem, Graece δύναμιν, quod vim et potentiam, indeque exercitum potentem significat; unde cum Deus Hebr. vocatur Adonai sabaot, id est, Dominus exercituum, Septuaginta vertunt, Κύριος δυνάμεων, id est Dominus virtutum. Sensus ergo est, q. d. «Virtutem,» id est, exercitum altissimi coeli vel altissimorum coelorum, puta planetas et stellas, quarum dux quasi est sol, ipse sol tanquam imperator conspicit et perlustrat: homo vero terrae vermiculus est, ex terrae pulvere compactus, et iterum in

Secundo, Lyranus, Dionysius et Palacius τὸ ipse referunt ad Deum, de quo vers. 28, q. d. Adeo Deus magnus est, ut tota virtus a coelo ad terram ab ipso intime conspiciatur: interim videt quod virtus et robur hominis est terra et cinis. An non igitur miserebitur ejus? Videt Deus vires Angelorum, coelorum, elementorum et omnium aliorum. Videt igitur vires hominis, quod sint ex corpore, terra; ex anima, cinis: miseretur igitur tam languidae rei. Sic et Rabanus: «In coeli nomine, ait, coelestem designat creaturam; in hominis vero, terrestrem: et hoc ostendere vult, quod coelestis et terrestris creatura ejus aequaliter factura est. Mystice autem virtutem altitudinis coeli Deus conspicit, quando perfectionem sanctorum probando dinumerat. Hominis vero fragilitatem nihilominus novit, cum peccatorum reprobando vitam despicit; quorum opera pulveri et cineri comparantur, quia examine venturi judicii omnino dissipabuntur, et ad nihilum redigentur.»

Tertio, Syrus vertit, virtutes coelorum judicat Deus, etiam filios hominum qui sunt pulvis et cinis, q. d. Deus judicavit et damnavit Angelos, cum ipsi facti sunt daemones: quanto magis judicabit homines viles et miseros? Graecum enim ἐπισκέπτεται idem est quod inspicit, visitat, judicat. Simili argumento concludit Apostolus dicens, I Corinth. VI, 3: «Nescitis quoniam Angelos judicabimus? quanto magis saecularia?»

Denique noster Pineda in Job. cap. XXXVIII, vers. 15, totum hunc locum a τῶ quid lucidius sole? usque ad finem capitis, apposite refert ad poenam lapsus Adami, puta ad privationem lucis, tum vitae et immortalitatis, tum felicitatis animae et corporis, in qua a Deo conditus erat: proxime enim praecessit: «Quoniam non est immortalis filius hominis, et in vanitate malitiae placuerunt.» Initio enim capitis recensuit creationem hominis, dotesque illi inditas, praesertim quod Deus vesti- terrae cinerem rediturus. Et tamen sol tam illustris deficit, patiturque eclipses: non mirum ergo homines tam miseros et fragiles deficere, labi ac peccare. Terra significat originem hominis, quia ex terra formatus est Adam; cinis, finem et interitum, quia moriens in cinerem vertitur. Rationem dat Jansenius: Cum enim, inquit, anima in homine sit velut ignis continue movens et motus, corpus anima destitutum est velut carbo qui in cinerem resolvitur. Unde impii, Sap. II, 2, dicunt: «Fumus flatus est in naribus nostris, et sermo scintilla ad commovendum cor nostrum: qua exstincta, cinis erit corpus nostrum, et spiritus diffundetur tanquam mollis aer,» q. d. Vita nostra non est aliud quam vivax ignis in corde existens, qui ad motionem cordis nostri emittit de se scintillas, scilicet sermonem et verba quae loquimur, et fumum, scilicet halitum respirationis, sicut ignis cum movetur, evomit scintillas et fumum. verit eum virtute sua divina; deinde vers. 15, ait: «Testamentum aeternum constituit cum illis, et dixit: Attendite ab omni iniquo,» ut, scilicet, quasi ex pacto, foedere pietatis et obedientiae, felicissimo statu, tum corporis, tum animae, et rerum omnium amplissima potestate potirentur: sin minus, lux illa felicissima illis auferretur, et in supplicium tum aerumnis aliis, tum incredibili corporis et animi infirmitate afficerentur.» Deinde, commemorato hominum lapsu et iniquitatibus, quibus pactum cum Deo initum violarunt, concludit: «Quid lucidius sole? et hic deficit. Aut quid nequius quam quod excogitavit caro et sanguis? et hoc arguetur. Virtutem altitudinis coeli ipse conspicit, et omnes homines terra et cinis;» id est, etiam sine ullo peccato aut culpa sua aufertur homini lux ista solis, quam conspicimus, sive subeunte nocte, sive opposita umbra alterius astri: quanto igitur majori jure impiis cogitationibus quae carnis et sanguinis sunt, auferetur lux? Coelestis ille globus obscuratur: non obscurabitur qui ex terra factus est homo, et arguetur peccati, damnabiturque mortis, ut revertatur in terram et cinerem? Hac ipsa eadem profecto ratione ad pietatem, et jucundam ac tranquillam terrae ac luminis possessionem hortatur Baruch, cap. III, 13, quasi cum Adamo locutus.» Porro pendent haec omnia a vers. 28, ubi commendavit misericordiam Dei, q. d. Omnes creaturae, adeoque sol ipse, patitur lucis defectum, ideoque ut eum instauret et conservet, eget misericordia, ope et influxu Dei: multo ergo magis eumdem patitur homo peccator qui e palude terrae quasi ranunculus prodiit, et per mortem in tenebrosum atrumque cinerem est reversurus; ideoque multo magis eget misericordia Dei, tum ut a tenebris peccati redeat ad lucem gratiae, tum ut a tenebris mortis reviviscat ad lucem vitae et gloriae sempiternae: peccatum enim est summus defectus, summa eclipsis animae humanae, quam nemo tollere et illuminare potest nisi aeternus justitiae sol Christus Dominus. Rursum pendent haec a vers. 26: «A mortuo quasi nihil, perit confessio. Confiteberis vivens,» q. d. Sicut sol dum lucet vigetque, sua luce confitetur, id est, laudat et glorificat, Deum sui auctorem; at vero cum deficit, occidit, et quasi emoritur, deficit cum luce, et obtenebrescit pariter ejus confessio, laus et glorificatio Dei: ita similiter homo vivens, tum corpore, tum anima per gratiam et spiritum Dei, laudat Deum utriusque vitae, naturalis scilicet et spiritalis, auctorem. At vero ubi emoritur, vel naturaliter per mortem, vel moraliter per culpam, cum vita desinit pars ejus (corpus) laus et glorificatio Dei. In culpam enim pronissimus est homo, quia ipse non est aliud quam caro et sanguis.