Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Recenset damna ebrietatis et fornicationis. Inde, vers. 4, agit de moderamine linguae, cavenda detractione, et celando secreto; tertio, vers. 13, de correptione fraterna; quarto, vers. 22, de calliditate bona, aeque ac mala, sive hypocrisi. Hisce tamen de more nonnulla de sapientia et timore Dei dogmata inserit et admiscet.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 19:1-28
1. Operarius ebriosus non locupletabitur: et qui spernit modica, paulatim decidet. 2. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguent sensatos: 3. et qui se jungit fornicariis, erit nequam: putredo et vermes haereditabunt illum, et extolletur in exemplum majus, et tolletur de numero anima ejus. 4. Qui credit cito, levis corde est, et minorabitur: et qui delinquit in animam suam, insuper habebitur. 5. Qui gaudet iniquitate, denotabitur: et qui odit correptionem, minuetur vita: et qui odit loquacitatem, exstinguit malitiam. 6. Qui peccat in animam suam, poenitebit: et qui jucundatur in malitia, denotabitur. 7. Ne iteres verbum nequam et durum, et non minoraberis. 8. Amico et inimico noli narrare sensum tuum: et si est tibi delictum, noli denudare. 9. Audiet enim te, et custodiet te, et quasi defendens peccatum odiet te, et sic aderit tibi semper. 10. Audisti verbum adversus proximum tuum? commoriatur in te, fidens quoniam non te dirumpet. 11. A facie verbi parturit fatuus, tanquam gemitus partus infantis. 12. Sagitta infixa femori carnis, sic verbum in corde stulti. 13. Corripe amicum, ne forte non intellexerit, et dicat: Non feci; aut, si fecerit, ne iterum addat facere. 14. Corripe proximum, ne forte non dixerit: et si dixerit, ne forte iteret. 15. Corripe amicum: saepe enim fit commissio. 16. Et non omni verbo credas: est qui labitur lingua, sed non ex animo. 17. Quis est enim qui non deliquerit in lingua sua? corripe proximum, antequam commineris. 18. Et da locum timori Altissimi: quia omnis sapientia timor Dei, et in illa timere Deum, et in omni sapientia dispositio legis. 19. Et non est sapientia nequitiae disciplina: et non est cogitatus peccatorum prudentia. 20. Est nequitia, et in ipsa exsecratio: et est insipiens qui minuitur sapientia. 21. Melior est homo, qui minuitur sapientia, et deficiens sensu in timore, quam qui abundat sensu, et transgreditur legem Altissimi. 22. Est solertia certa, et ipsa iniqua. 23. Et est qui emittit verbum certum enarrans veritatem. Est qui nequiter humiliat se, et interiora ejus plena sunt dolo: 24. et est qui se nimium submittit a multa humilitate: et est qui inclinat faciem suam, et fingit se non videre quod ignoratum est: 25. et si ab imbecillitate virium vetetur peccare, si invenerit tempus malefaciendi, malefaciet. 26. Ex visu cognoscitur vir, et ab occursu faciei cognoscitur sensatus. 27. Amictus corporis, et risus dentium, et ingressus hominis enuntiant de illo. 28. Est correptio mendax in ira contumeliosi: et est judicium, quod non probatur esse bonum: et est tacens, et ipse est prudens.
Prima Pars Capitis
Versus 1: Operarius ebriosus non locupletabitur
1. OPERARIUS EBRIOSUS NON LOCUPLETABITUR (sed depauperabitur; est miosis: minus enim dicitur, et plus significatur); ET QUI SPERNIT MODICA, PAULATIM DECIDET. — Pro modica S. Augustinus et alii legunt minima, quia minima sunt modica quam maxime; et crebra est enallage graduum comparationis in Scriptura, ut positivus vel comparativus ponatur pro superlativo, quia eo carent Hebraei, ut: «Major horum est charitas;» major, id est maxima, I Corinth. XIII, 13. «Qui autem minor (id est minimus) est in regno coelorum, major est illo,» Matth. XI, 11. Hinc τὸ ὀλίγον, id est parvum, modicum, Noster subinde vertit «minimum,» ut Actor. XV, 2; Actor. XIX, vers. 23 et 24.
Copula et partim comparativa est, partim causalis: comparativa, q. d. Sicut operarius ebriosus non locupletabitur, et, id est sic, pariter, quivis alius spernens modica non locupletabitur, sed paulatim a suo statu, opulentia et substantia decidet. Causalis, q. d. Operarius ebriosus non locupletabitur: «et,» id est quia, «qui spernit modica, paulatim decidet.» Quia enim ebriosus negligit modica opera et lucra singulorum dierum, ut vacet compotationi, hac de causa iterando singulis diebus hunc lucri neglectum, suaque consumens in symposiis, sensim decidit et depauperatur: pauca enim quae habet cito potando consumuntur, dum eis otiando nihil addit; qui ex adverso, si sobrie viveret et strenue laboraret, parvis suis quotidie parva lucra adjiciendo, tandem multa accumularet, divesque evaderet. Unde Tigurina vertit, operarius ebriosus non ditescet, et paulatim sublabetur qui spernit exigua; Syrus, operarius ebriosus non ditabitur; et qui amat carnem (carnis gulam et crapulam), haereditabit paupertatem. Nam, ut ait S. Basilius Ad filium spirit.: «Ebriosus, cum se putat bibere, bibitur; sicut piscis, cum glutit escam, glutitur hamo.» Hic versus recte cohaeret cum lectione Graeca versus ultimi et penultimi capitis praecedentis: «Noli delectari in multa epulatione, ne egeas ex collatione.» Cohaeret et recte cum lectione Latina (quanquam hi versus saepe inter se non sunt connexi, uti dixi in prooemio); pergit enim hic epulationis et compotationis, quae in turbis hominum plebeiorum (de quibus cap. praeced. vers. 32) frequens esse solet, ait Rabanus, damna assignare, eaque tria enumerat, scilicet paupertatem, libidinem, apostasiam.
Alludit ad Prov. XXIII, 21: «Vacantes poculis et dantes symbola consumentur, et vestietur pannis dormitatio,» hoc est, qui compotationes et coenas symbolas frequentant, substantiam suam abliguriunt; et quia inde sequitur somnus ad vinum et crapulam dirigendam, atque otium ex somno, hinc ad tantam inopiam rediguntur, ut vilibus lacerisque pannis quasi pannosi mendici vestire se cogantur. Unde Hebraea habent, bibax et edax pauper efficietur, et scissuras faciet induere dormitatio; Chaldaeus, et pannis ruptis vestietur dormitatio; Septuaginta, omnis ebrius et scortator mendicabit, et induetur disruptis lacerisque omnis somnolentus; S. Ambrosius, lib. De Elia et Jejunio, cap. IX: «Induet se scissa vestimenta;» Clemens Alexandrinus, lib. II Paedag. cap. II: «Induetur laceris et pannosis omnis somnolentus. Somnolentus enim est, inquit, qui ad sapientiam non vigilat, sed ab ebrietate in somnum demergitur. Et laceris induetur debacchator, et per ebrietatem pudore afficietur propter eos qui aspiciunt. Peccatoris enim foramina sunt ea quae ex veste carnali sunt lacerata, perforata libidinibus, per quae dedecus intra animam cernitur, nempe peccatum.»
Symbolice: «Operarius ebriosus est,» qui quae per bonam operationem colligit, eadem per ebrietatem inanis gloriae, aut alterius malae intentionis dissipat: quo fit, ut per illa nullas opes spiritales conquirat, sed omnibus sensim privetur et depauperetur.
Nota: Haec sententia: «Qui spernit modica, paulatim decidet,» hic applicatur operario ebrioso; sed in se generalis est, unde cuilibet rei aptari potest: ut studioso, qui parva negligit in scholis et studiis, paulatim decidet, nec scientiam acquiret, sed perdet; infirmo, qui morbos modicos negligit, incidet in majores; militi et capitaneo, qui parva in bello negligit, paulatim decidet, seque et exercitum perdet; patrifamilias, qui parva familiae damna negligit, decidet in magna; mercatori, qui parva lucra spernit, amittet majora. Unde mercatorum ditescere satagentium hoc est axioma: «Nullum lucrum, quantumvis exiguum, negligito.» Idem sibi praefigat mercium spiritalium, puta virtutum, meritorum et coronarum coelestium, mercator, ut ne minimam quidem augendae virtutis, meriti et coronae occasionem amittat. Quocirca Patres passim hanc sententiam adaptant peccatis levibus, q. d. Qui spernit peccata levia et venialia, sensim defluet, et tandem incidet in gravia et lethalia; unde serio monent ut fideles omnes ut studiose defectus veniales etiam minimos caveant: hoc enim esse fundamentum securitatis conscientiae et profectus in virtute.
Audi S. Gregorium III Pastor. Admonit. 34: «Admonendi sunt, inquit, qui quamvis in minimis, sed tamen frequenter excedunt, ut nequaquam considerent qualia, sed quanta committunt. Facta enim sua si despiciunt timere cum pensant, debent formidare cum numerant. Altos quippe gurgites fluminum parvae, sed innumerae replent guttae pluviarum. Et hoc agit sentina latenter excrescens, quod patenter procella saeviens. Et minuta sunt quae erumpunt in membris per scabiem vulnera, sed cum multitudo eorum innumerabiliter occupat, sic vitam corporis, sicut unum grave inflictum pectori vulnus necat. Hinc videlicet scriptum est: Qui modica spernit, paulatim decidet. Qui enim peccata minima flere ac devitare negligit, a statu justitiae non quidem repente, sed partibus totus cadit.»
S. Basilius in Asceticis, in Regula translata a Ruffino, cap. XVIII, docet Superiorem debere castigare etiam parva subditorum delicta, cum affirmaverit Dominus, quia «iota unum, aut unum apex non transiet a lege, donec omnia fiant;» et rursum definierit, quia «de omni sermone otioso quem locuti fuerint homines, reddent de eo rationem in die judicii;» quare nihil oportet contemni tanquam parvum. «Qui autem modica spernit, paulatim defluit.» Auctor libri De Salutar. documentis, apud S. Augustinum, tom. IV, cap. XXXIV, monet elidendas esse pravas cogitationes, dum modicae sunt et incipiunt, ne crescant et adolescant. «Ne, quaeso, inquit, permittamus in nobis cogitationes pravas, neque tanquam minima negligamus; quia qui minima spernit, paulatim defluit.»
S. Chrysostomus, serm. De Pericul. levium peccat., recensita historia uxoris Lot, quae, quia retro ad Sodomam conflagrantem respexit, in statuam salis conversa est: «Neque, inquit, leve dicendum est, quod hominem contemnendo occidit, aut contemptorem transgrediendo decepit, cum scriptum sit: Qui modica spernit, paulatim decidet.»
S. Cyprianus (vel, ut alii malunt, Origenes), tract. De Singularit. Cleric., docet Clericis vitanda esse omnia contubernia feminarum. «Omnes ergo rimae, inquit, ne dicam portae, claudendae sunt, ne per unum foramen castra omnia penetrentur; et universa sunt componenda munimenta, ne per modicum non munitum tota civitas ruat, sicut Salomon repetit, dicens: Qui spernit modica, paulatim cadet.» S. Hieronymus sive Paulinus, instituens Celantiam matronam, ait: «Neque vero eorum te seducat error, qui ex arbitrio suo eligunt quae potissimum Dei mandata faciant, quaeve quasi vilia et parva, despiciant; nec metuunt, ne secundum divinam sententiam minima contemnendo paulatim decidant.» S. Augustinus, lib. I De Morib. Eccles. cap. XXIV, cum dixisset: «Modicum fermentum totam massam corrumpit,» subdit: «Quid autem proferri manifestius de Veteri Testamento contra istam dormitationem animi potest, per quam fit ut non sentiamus quasi minutatim serpentem perniciem, quam illud quod a Propheta dictum est: Qui spernit modica, paulatim decidet? De qua sententia, si opportunum esset festinantibus, copiosissime disputarem; atque id, si a nobis nunc susceptum munus flagitaret, fortasse demonstraremus quam sint alta mysteria, quae imperitissimi et sacrilegi homines deridendo, non illi quidem paulatim jam decidunt, sed magno lapsu praecipites eunt.» S. Isidorus, De Norma bene vivendi: «Qui, ait, verba mala non reprimit, ad noxia cito transit; et qui minima non respuit, in maxima valde prorumpit: minorum namque culpa majorem generat. Particulatim crescunt vitia, et dum parva non cavemus, in magnis prolabimur. Minora itaque devita, et ad majora non devenies.» B. Petrus Damianus, Apolog. cap. VII, taxans Religiosos qui quippiam pecuniae apud se retinent, dicentes rem modicam esse: «Si tenuissima, inquit, veneni stilla pando oleris aheno diffunditur, nonne totum, esculentius licet, edulium prorsus abominabile judicatur? Si ergo perexigua mala, largissima saepius bona corrumpunt; quo pacto te de lenocinante conscientia jactas, quia minimum est, quod contra professionis tuae propositum privata proprietate possideas. Nam juxta Apostolum: Modicum fermentum totam massam corrumpit. Et alibi: Qui modica spernit, paulatim decidet.»
Ratio a priori est, prima, quia multa parva iterata faciunt quid magnum: sic multae unitates iteratae faciunt mille; multae guttae conflant flumen et mare; multae arenae integrant cumulum. Sic multi actus humilitatis exigui, praeter meritum, validum pariunt humilitatis habitum; multi actus vanae gloriae, habitum robustum vanitatis efficiunt. Quocirca S. Basilius in Ascet.: «Nullum, ait, sit erratum quod parvi pendas, quamvis illud tenuissima bestiola minutius sit.» S. Hieronymus ad Heliodor.: «Mens, ait, Christo dedita et in majoribus et in minoribus intenta est, sciens etiam pro otioso verbo reddendam esse rationem.» S. Augustinus, serm. 44 De Temp.: «Noli, ait, despicere peccata tua, quia parva sunt; nam etiam pluviarum guttae flumina complent, et moles trahunt, et arbores cum suis radicibus tollunt.» Et in illud Psalm. LXVI: «Gentes in terra dirigit,» docet quotidie orationibus atque jejuniis exhauriendam esse aquam, quae per rimulas intrat in sentinam animae, ut navem obruat. Et in Psalm. XXXIX: «Comprehenderunt me iniquitates, etc., multiplicatae sunt super capillos capitis mei. Si vitasti, ait, grandia, cave ne obruaris arena.» Idem, tract. De Decem chordis, cap. XI: «Noli, ait, ista contemnere, quia minora sunt; sed time, quia plura sunt. Attendite, fratres mei, minuta sunt, non sunt magna. Non est bestia quasi leo, ut uno morsu guttur frangat, sed bestiae plerumque minutae multae necant. Si projiciatur quisque in locum pulicibus plenum, numquid non moritur ibi? Non sunt quidem majores, sed infirma est natura humana, quae etiam minutissimis bestiis interimi potest. Sic et modica peccata attendite, quia modica sunt; et cavete, quia plura sunt. Quam minutissima sunt grana arenae! si arena amplius in navi mittatur, mergit illam ut pereat. Quam minutae sunt guttae pluviae! nonne flumina implent et domos dejiciunt? Ergo ista nolite contemnere.» Nazianzenus in Tetrastichis:
Scintilla magnas parva flammas excitat,
Ac viperinum semen haud raro necat.
Ob idque noxam, quamlibet parvam, fuge:
Nam parva primum sit licet, crescit tamen. S. Gregorius, X Moral. cap. IX: «Si, inquit, curare parva negligimus, insensibiliter seducti audenter etiam majora perpetramus,» juxta illud Eccle. XI, 34: «A scintilla una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis.» Denique peccatum veniale iteratum potest fieri mortale, ut patet in eo qui per parva furta notabilem summam accumulat. Plures casus recenset Gabriel Vasquez I II, disp. 246, num. 3 et seq.
Secunda, quia parva disponunt ad magna: qui furatus est hodie assem, cras furabitur duos, perendie tres, ac tandem aureum, imo aureos perplures; sic ex loquacitate facilis lapsus est in detractionem, ex nimia familiaritate in libidinem, ex ambitiuncula in fastum. Magna namque et aperta peccata, eo justis minus periculosa sunt, quod vel aspectum eorum satis enormem et tetrum exhorrent; at minima eo ipso quod minima, periculosiora videntur, quia dissimulanter intrant, latenter cor possident, et abscondie ad miserabilem ruinam disponunt. Unde R. Ben Azai in Pirke Avoth, sive in Sententiis Patrum, cap. IV: «Festina, ait, ut adimpleas mandatum, quantumvis leve; omni cura fuge peccatum. Sicut enim mandatum unum alterius mandati est sequela, sic et peccatum unum mox aliud post se trahit, eo quod praemium unius praecepti sit aliud praeceptum, sicut et peccati unius permissio fieri a Deo solet in poenam alterius.» Et S. Bernardus tanquam expertus casuum aliorum bene ait: «Mens Deo dicata sic caveat minora vitia, ut majora; quia a minimis incipiunt, qui in maxima proruunt.» Ita ipse De Ordin. vitae, sub finem. Hoc est quod ait Eccle. cap. X: «In pigritiis humiliabitur contignatio, et in infirmitate manuum perstillabit domus.» In quae verba Cassianus, Collat. VI, cap. XVII: «Eleganter, inquit, mentis incuriam domui comparavit, tectoque neglecto, per quam primo quidem velut minutissima quaedam penetrant ad animam stillicidia passionum; quae si velut parva ac levia negligantur, corrumpunt tigna virtutum, et post haec influunt imbres largissimi vitiorum, per quos in die hiemali, id est, in tempore tentationis, ingruente impugnatione diaboli expelletur mens de habitatione virtutum, in qua scilicet aliquando circumspectam diligentiam retinens, velut in domus propriae possessione requieverat.» S. Augustinus, epist. 108 ad Seleuciam, de venialibus peccatis agens: «Quae, inquit, si collecta contra nos fuerint, ita nos gravabunt et oppriment, sicut unum aliquod grande peccatum. Quid enim interest ad naufragium, utrum uno grandi fluctu navis operiatur et obruatur, an paulatim subrepens aqua in sentinam, et per negligentiam derelicta atque contempta impleat navem atque submergat?» Neque enim sanctissimus et sapientissimus Pater dixit, quia putaret multa levia peccata uno gravi coaequari; sed quia haec si non navem nostri cordis operiunt, at aperiunt, ut magnum fluctum peccati gravis suscipiat. Levia enim peccata debilitant vires animi et spiritus, ac passiones adaugent et roborant; quo fit ut irruente gravi tentatione homo debilis succumbat et consentiat, juxta illud Cant. II: «Capite nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas.» Et Psalm. CXXXVI, 9: «Beatus qui tenebit et allidet parvulos tuos ad petram.»
Tertia, quia parva subinde multis magnum dant scandalum, faciuntque ut multi unius, utpote viri probi et sapientis imitentur exemplum, itaque disciplina Ecclesiae vel religionis labefactetur. «Ipsa enim, ut ait S. Anselmus De Similit. cap. CXXII, est quasi quaedam clausura, vel stagnum vivarii. Quoniam quidem sicut pisces decurrente aqua vivarii moriuntur, si clausurae ipsius minutatim ac saepe crepant, nec reficiuntur: ita omnis religio monastici Ordinis funditus perit, si custodia ejus per modicarum contemptum culparum, paulatim a fervore suo tepescit.»
Quarta, quia parva peccata gratiam Dei imminuunt et avertunt. Deus enim peccatis venialibus offensus, non toties, nec tantas immittit illuminationes menti, nec tantas pias affectiones voluntati, ut solebat prius; quo fit ut homo, a gratia desertus, pronus sequatur suas passiones et concupiscentias, ac tandem in gravia peccata corruat. Stimulet illud Christi Matth. XXV, 21: «Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; intra in gaudium Domini tui.» Praeclare Salvianus, lib. VI: «Nihil, ait, leve aestimetur, quo laeditur Deus;» omnia peccata offendunt laeduntque Deum; omnia ergo, etiam minima, fugit qui Deum amat, nec vel minimum eum offendere et laedere sustinet.
Quinta, quia daemon per neglectum minorum fit audacior et robustior, ut tentet homines ad perpetrandum majora. Qui ergo sapit, in minoribus detinet daemonem, nec sinit eum progredi ad majora. Norat hoc Eusebius Anachoreta, qui, ut scribit Theodoretus in Histor. Patrum, cap. IV, zona ferrea in collum injecta curvus incedebat. Causam rogatus, hanc dedit: «Ne malignus daemon de magnis bellum gerat, conans auferre temperantiam et justitiam, et iram armans, et cupiditatem accendens, et ut fastu efferar, et superbia intumescam, efficiens, et quaecumque adversus meam machinetur animam; conor hostem ad haec parva traducere: in quibus, etiamsi vicerit, non magnum affert detrimentum; et si victus fuerit, evadit magis ridiculus, ut qui ne in parvis quidem possit evadere superior. Quoniam ergo novi hoc bellum minus periculosum: non valde enim feritur, qui in his damni aliquid accipit (quod enim damnum est vel videre campum, vel in coelum oculos attollere?); ad hoc me genus pugnae transtuli: in hac enim me nec ferire potest, nec perimere. Non sunt enim haec jacula lethifera, ut quae illis ferreis careant aculeis.»
Porro paradoxum videtur quod ait S. Chrysostomus, homil. 88 in Matth.: «Mirabile quiddam atque inauditum dicere audeo. Solet mihi nonnunquam non tanto studio magna videri peccata esse evitanda, quanto parva et vilia; illa enim ut aversemur, ipsa natura peccati efficit; haec autem, hac ipsa re quia parva sunt, desides reddunt; et dum contemnuntur, non potest ad expulsionem eorum animus generose insurgere. Unde cito ex parvis magna fiunt negligentia nostra. Hoc ipsum corporibus quoque accidere videbis. Sic in Juda maximum proditionis malum exortum est; nisi enim putasset parvum esse pecuniam inopum surripere, in tantam protervitatem non devenisset. Judaei quoque, nisi putassent inanis gloriae delictum minimum esse, usque ad caedem Christi lapsi non fuissent. Hac via omnia scelera fieri videbis; nemo enim repente ad extremam improbitatem insiliit. Habet quippe insitum quemdam anima pudorem atque innatum, quem subito calcare atque projicere non potest, sed sensim atque paulatim ex negligentia perit.» Huc facit mirum nivis exemplum, quod refert Olaus Magnus, lib. II, cap. XIII. «Parum nivis, inquit, pede commovit avicula quaedam in summo Defrinorum montium vertice; quod deorsum sensim descendens, et in pilae formam sese revolvens et conglobans, semper auctum crevit in tantam amplitudinem, ut rotatum in imum montis, vastissima sua mole oppida destruxerit: ita parvi defectus, si negligantur, crescunt in immensum, et animam non unius, sed multorum saepe millium perdunt.» Quocirca notanda est aurea sententia S. Anselmi epist. 6 ad Monach. Cisterc.: «Certissimum, ait, signum est, quod in multis Ecclesiis experimento didicimus, quia in monasterio ubi minima districte custodiuntur, ibi rigor monachorum inviolabilis manet; ibi pax inter fratres, et in Capitulo proclamationes conquiescunt. Ubi vero minimi excessus negliguntur, ibi totus Ordo paulatim dissipatur et destruitur.» Idem per umbram videre et docuere Philosophi. Plutarchus De Profectu virtutum: «Non mediocre, ait, argumentum est nos in virtute progredi, si nullum jam peccatum leve et exiguum putemus, sed omnia studiose vitemus atque observemus, etc. Talis enim ostendit se purum aliquid sibi jam comparasse, quod inquinari nullo modo velit.» Plinius, lib. XI, cap. II: «Rerum natura, ait, nusquam magis quam in minimis tota est.» Quocirca Tertullianus, lib. I Contra Marcion. cap. XIV, vetat in modicis despici Creatorem, qui maximus artifex «animalia minutiora de industria, ingeniis et viribus ampliavit.» Plura vide apud nostrum Julium Nigronium Ascetico De Cura minimorum.
Versus 2: Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes
2. VINUM ET MULIERES APOSTATARE FACIUNT SAPIENTES (a sapientia, puta a sua prudentia, dignitate, officio, virtute, ac tandem a fide, religione et Deo), ET ARGUENT SENSATOS, — q. d. Ideoque vinum et mulieres redargutione et reprehensione dignos faciunt viros prudentes et sensatos, adeoque eos faciunt imprudentes et insensatos. Ita Rabanus. Jungit vinum mulieribus, quia ventri, inquit S. Hieronymus Contra Jovin., vicina sunt genitalia, et venter mero aestuans despumat in libidines.» Ecce hic gradationem vitiorum, quae ostendit quam paulatim decidat in abyssum is qui modica spernit. Ex vino enim itur in crapulam, ex crapula in fornicationem, ex fornicatione in apostasiam. Ita Rabanus. Sic vina et mulieres Salomonem regem sapientissimum infamarunt, ut apostataret, fieretque idololatra. Eadem infatuarunt Calvinum, Lutherum, Bucerum caeterosque nostri aevi Novatores, eosdemque apostatas, imo haereticos et haeresiarchas effecerunt, uti etiamnum multos efficiunt. Syrus vertit, vinum et mulieres lascivire faciunt cor; Tigurina, vinum et mulieres etiam cordatos auferunt, suggillantque sapientes. Alludit ad Osee cap IV, 11: «Fornicatio et vinum et ebrietas auferunt cor,» ubi multa hac de re dixi. Porro Palacius τὸ arguent sensatos aliter explicat, q. d. Mulieres arguunt et reprehendunt sensatos, quia cum illis corrixantur, quae non modica est ipsorum poena et stultitia. Porro S. Ambrosius, De Elia et Jejunio, cap. XVIII: «Si vinum, inquit, et mulieres discedere a Deo faciunt, quod vel ebrietas, vel libido praevaricationis illecebrae sint; si singula ac separata haec faciunt, quid facient unita?» Unde non immerito ait Sapiens (Eccli. cap. XXVI): «Mulier ebriosa, ira magna, et turpitudinem suam non celabit.»
Versus 3: Qui se jungit fornicariis erit nequam
3. ET QUI SE JUNGIT FORNICARIIS ERIT NEQUAM. — Fornicariis, id est meretricibus: sic enim clare habent Graeca, ὁ κολλώμενος πόρναις, id est, qui agglutinatur meretricibus, τολμηρός, id est audax. Ita Complutenses. Sed Clemens Alexandrinus, lib. II Paedag. cap. X, et alii legunt, τολμηρότερος ἔσται, id est audacior erit, ad alia graviora facinora et scelera perpetranda, quod Noster aliis verbis dicit, «erit nequam.» Fornicatio enim adimit homini frontem et pudorem, qui homines a sceleribus avocare solet; eumque facit impudentem et effrontem, ut quidvis audacter aggredi et designare audeat: qualis sane est nequam, id est, malignus et perversus, qui non nisi nequitias cogitat et somniat. Unde Tigurina, et qui consuescit meretricibus, evadet confidentior; Syrus, qui adhaeret meretrici, peribit. Quid enim non potest jubere tuum quod perdite amas, scortum? quid tu ei adeo insane adamatae, adeoque tibi imperanti negare poteris? plane eris comessator, ebriosus, et, si pecunia egeas, fur, ut veneri satisfacias; rixosus, et subinde homicida, magus, veneficus, ait Palacius, ac tandem haereticus et atheus.
Disputant nonnulli, et inter eos Joannes Mariana lib. De Spectaculis, cap. XVI, an expediat in urbe Christiana permittere meretrices et lupanar. Pro parte affirmante facit quod permittenda sint minora mala, ut vitentur majora. Per lupanar autem vitantur adulteria, incestus, sacrilegia, peccata contra naturam, etc. Favet S. Augustinus, lib. De Ordine, cap. IV: «Quid sordidius, ait, quid dedecoris et turpitudinis plenius meretricibus, lenonibus, caeterisque hoc genus pestibus dici potest? Aufer meretrices de rebus humanis, turbaveris omnia libidinibus.» Augustinum secutus S. Thomas, lib. IV De Regim. Princ. cap. XIV, ait tolerari meretrices, ut, sentinae instar, in eas omnes sordes confluant. Sic et Lyranus, in cap. XIX Genes. et in cap. XXIV Deuter.
In partem negantem facit, primo, quod Deus Judaeis olim vetuerit meretrices, Deut. XXIII, 17: «Non erit, ait, meretrix de filiabus Israel, nec scortator de filiis Israel.» Unde Origenes, lib. IV Contra Celsum: «Nullae, inquit, fuere meretrices juventutis pestes in eorum republica.» Idem docet Clemens, lib. III Strom. Et Philo, lib. De Special. leg., ait apud Judaeos capitale fuisse corpore quaestum facere. Quod si sanctitas Judaismi non patiebatur meretrices, multo minus eas patietur sanctitas Christianismi, praesertim cum in eo majora suppetant gratiarum, Sacramentorum, concionum, exemplorum auxilia ad caste vivendum, quam in Judaismo. Secundo, quia per lupanaria non cavetur, sed augetur libido quaelibet, etiam contra naturam, uti liquet in urbibus ubi ea permittuntur. Una enim libido inflammat aliam; libido enim vaga quasi cancer serpit, et quia insaturabilis, alios et alios quaerit et excogitat voluptatis modos et species, nec ullis finibus se continet; sed metu suppliciorum, et diligentia principum cohibetur maxime. Tertio, quia S. Hieronymus Ad Oceanum ait, Caesarem, non Christum, Papinianum, non Paulum, viris impudicitiae frena laxare, et lupanaria permittere.» Lactantius, lib. VI, cap. XXIII, docet a daemone lupanaria esse invecta: «Ac ne quis esset, ait, qui poenarum metu abstineret alieno, lupanaria quoque constituit, et pudorem infelicium mulierum publicavit, ut ludibrio haberet tam eos qui faciunt, quam quas pati necesse est.» Quin et S. Augustinus aetate et usu sapientior, videtur retractasse sententiam. Nam lib. II De Civit. cap. XX, lupanaria numerat inter illicita et exitialia. Et lib. XIV, cap. XVIII: «Usum scortorum, ait, terrena civitas licitam turpitudinem facit,» q. d. Jura Gentilium Roman. scorta permittunt, non jura Ecclesiae. Quarto, S. Ludovicus tota Gallia meretrices publicas et lupanaria prohibuit, uti referunt Galliae Annales, Gaguinus et Aemilius lib. VII. Sic nuper Philippus IV Hispaniae rex, tota Hispania lupas et lupanaria publica lege ejecit. Quidni ergo idem praestent aliae provinciae pari suo honori, et publico pudoris commodo? Quinto, lupanaria, aeque ac Bacchanalia, sunt reliquiae Gentilismi et probrum Christianismi. Sane Hussitae Catholicos acriter accusant, quod lupanaria tolerent, teste Aenea Sylvio, lib. II Histor. Bohem. cap. L. Jam multis in locis viri Religiosi Bacchanalia verterunt in Christianalia, diesque pietatis; utinam idem facerent de lupanaribus. Sane lupanar, in quod ducta fuit S. Agnes, sed protecta ab Angelo, Romae in ecclesiam nomine S. Agnetis conversum intuemur. Haec fere Mariana loco citato. Sexto, Navarrus in Manuali, cap. XVII, num. 195, novem rationibus probat non esse permittenda lupanaria, inter quas sexta est, quod videamus occasione lupanarium pueros vel sua sponte, vel aliorum invitatu ad ea accurrere, noxiaque libidine enervare vires, ac inflammata semel cupiditate in omne dedecus ruere. Omnino ubi lupanaria non sunt, multo continentiores sunt juvenes, pauciora adulteria existunt, castior est civitas; quia sicut nullum vitium ita accenditur occasione data, ac libido, sic pariter nullum ita reprimitur occasionum fuga, ac libido. Fugite fornicationem, ait S. Paulus. Ratio est clara, quia sicut flamma non exstinguitur, sed accenditur flamma: ita libido accenditur libidine, perinde ut rixa accenditur rixa. Septimo, lupanaria serviunt plebeiis duntaxat; honestiores enim honestas quaerunt, iisque insidiantur. Accedit, quod ex meretricibus, flore aetatis transacto, fiunt lenae, quae mille nocendi artes norunt. Audi Navarrum loco citato: «Finis per lupanaria praetensus, puta ne honestae sollicitentur, non attingitur; viri enim prudentes aiunt eos, qui ad eas sollicitandas sunt apti, non adire meretrices, imo postquam eis male sunt assueti, tanto magis honestas sollicitant, quo majore impetu naturae et vitii feruntur. Octavo, quod mares majore vigore sunt ad resistendum libidini, quam feminae: cap. indignantur, XXXII, Quaest. VI; feminis autem nusquam hac permissione succurritur. Nono, quod verum remedium contra libidinem est ardens amor castitatis, vitatio occasionis ejus perdendae, vigilantia ad resistendum, abstinentia, labor assiduus, et super omnia gratia Dei; quorum omnium contraria, lupanaria requirunt. Hucusque Navarrus. Denique hoc videtur significare hic Sapiens: «Qui se jungit fornicariis, erit nequam,» Graece audax ad omne facinus, ut alios multos nequitiae suae complices efficiat. Sicut enim qui tangit picem inquinatur ab ea, sic necesse est ubi abundant fornicaria et fornicarii, iis eorumque machinationibus inquinari virgines, juvenes, nobiles, plebeios, omnemque aetatem et sexum. Quare sicubi ob inveteratam consuetudinem lupanaria statim omnino tolli nequeunt, certe restringenda sunt, ut pauca sint, paucasque contineant, sintque a civium domibus separata. In hospitiis ergo lupae non permittendae, et quae nocte concubia per plateas venali corpore discurrent, quaeque in privatis domibus habitant, supplicio sunt coercendae. Multo minus concubinatus iis qui conjugati non sunt, permittendus est. Audio in Hispania ne magnatibus quidem parci, sed eos in castrum aliquod amandari, concubinas vero in pistrinum, quod Hispani vocant triremes meretricum, detrudi. Ita sisitur libido; quia sanguinem, spiritus et succum exhaurit, corpusque exsiccat, enervat, infirmat, hinc abbreviat vitam hominis, mortemque accelerat. Ita Rabanus, Lyranus, Jansenius, Palacius et alii. Unde pro ἐξαρθήσεται, id est extolletur, Complutenses legunt ξηρανθήσεται, id est exsiccabitur, arescet. Pro putredo Noster legit σῆψις, et sic habet vetustus codex. Jam legunt σῆπες, id est tineae. Unde Tigurina vertit, caries et vermes occupabunt eum, et anima confidens (audax) auferetur, gravique supplicio contabescet; Syrus pro his omnibus hoc tantum habet, anima impudens perdet Dominum suum. Porro, putredo, vermis et tinea sunt symbola et periphrasis mortis, ut patet Job. cap. XIII, 28, et cap. XVII, 14, Isaiae XIV, 11. Nam quod putrescit, emoritur; fornicatores ergo corrumpentes corpus putrescunt sensim, corrodendi deinde a vermibus, qui ex putribus eorum cadaveribus creabuntur. Congrua et justa est haec fornicantium poena, ut in quo peccaverunt, in eo et puniantur, ut carnis deliciis succedat putredo, voluptati dolor, lasciviae mors, ac post mortem putredo et vermes, qui eos corrodant. Quo enim delicatius caro nutritur, eo mortua magis putrescit et foetet, eoque avidius eam depascuntur bufones et serpentes. Id hoc saeculo magis quam prioribus experientia liquet, quo Deus ad castigandam fornicationem novum genus morbi in fornicarios immisit, puta morbum Gallicum, vel, ut alii vocant, Neapolitanum, qui eos ita foedat et cruciat, ut seipsos ferre et sustinere vix valeant. Multo magis foetet eorum anima, ac cruciatur verme conscientiae, ibitque in cruciatus gehennae. Quocirca S. Hilarion, S. Catharina Senensis aliique Sancti, dum cum quopiam scortatore occulto loquerentur, tantum ex eo sentiebant emanare foetorem, ut nares comprimere, faciemque avertere cogerentur. Porro quot quantique morbi ex libidine, quasi turpissimae voluptatis stipendia, promanent, recenset Actius, lib. III De Atra Bil., nimirum: «Exsolutio virium, cruditates, hebetudo sensuum, oblivio, tremor, articulorum dolor, renum et vesicae morbi, oris graveolentia, dentium dolor, gurgulionis inflammatio, ulcera in membris, phthisis.» Denique mala omnia. Quod eleganter S. Chrysostomus, homil. Quod nemo laeditur nisi a seipso, significavit: «Hi (inquit) qui in deliciis et luxuria vitam degunt, resoluta quidem corpora et omni cera molliora circumferunt, atque agmine quodam infirmitatum repleta; quibusque ad cumulum malorum podagrae tremor, et immatura senectus succedit, at est eis vita semper cum medicis et medicamentis, sensus autem ipsi tardi, graves, obtusi, quodammodo jam sepulti.» Idem, homil. 56 ad Popul. Antiochensem, ipsis primis verbis: «Non tam vehementer pluvialium aquarum cursus ipsas ripas corrodere solet, sicut deliciae et luxus omnia valetudinis nostrae firmamenta facile subruere.»
Memorabile est exemplum Pii V, qui Roma omnique Statu Ecclesiastico meretrices intra quindecim dies excedere jussit; paucas tantum permisit, easque loco separato juxta mausolaeum reclusit, sanxitque ne inde egrederentur, ac per urbem nocte vel die vagarentur; sacellum eis attribuit, in quo concionem audirent; quaecumque contra facerent, acriter diverberabantur. Obstitit initio Pontifici Conservator populi Romani dictitans id cessurum in Romae detrimentum, quae cum sit civitas libera, meretrices semper permisit, ideoque numero et gente accrevit. Respondit Pius, nosse se quanta haec peccati sit illecebra, tum populo, tum Clero, ac quantum per hoc apud exteros probrum Romae et Sedi Apostolicae, puta Pontifici, qui ejus est princeps tum saecularis, tum Ecclesiasticus, creetur. Haereticos enim perpetim illud Romanis objicere; ac proinde se in conscientia teneri hoc scandalum et probrum tollere. Urgente Conservatore hanc fore ruinam Romae, respondit: «Si per hoc sum futurus ruina Romae, ea excedam, et Sedem Apostolicam mecum in aliam urbem transferam, ac Romanis suas lupas relinquam. Cessit Conservator; ac Pontifex rigide sanctionem suam exsecutioni mandans, Romam hoc scandalo et probro liberavit. Ita habet ejus Vita. Pium V aeque ac S. Ludovicum imitatus est recenter hoc anno 1624, inauguratus Lotharingiae Dux, qui primordia Ducatus sui a Deo, Deique cultu auspicatus, legem tulit et severe sanxit, ut blasphemis lingua perforetur, lenones suspendantur, meretrices flagellentur et in exilium expellantur. Hoc sui regiminis pii sanctique praebens auspicium, dedit praelustre futuri specimen et omen. Felix tali Duce Lotharingia. Felix tanta religione et castimonia Dux.
PUTREDO ET VERMES HAEREDITABUNT ILLUM, ET EXTOLLETUR IN EXEMPLUM MAJUS, ET TOLLETUR DE NUMERO ANIMA EJUS. — Libido enim corrumpit humores, spiritus, sanguinem totamque hominis complexionem, ideoque carnes putrescere facit, ut vermes ex eis ebulliant, ac jure dicat scortator: «Putredini dixi, Pater meus es; mater mea, et soror mea, vermibus.» Job. cap. XVII, 14. Ubi jam venter phasianis et falernis odoratis saburratus? ubi majestas frontis, et oculorum lucernae? ubi suave vocis plectrum, et sonora aurium tympana? Omnia facta sunt lurida sordium congeries, bufonum crypta, et cloaca vermium ac serpentum. Quare scortator extolletur, id est, cito auferetur ex hac vita, ut statuatur in παράδειγμα, id est in exemplum insigne et majus caeterorum, uti statutus fuit Salomon, quem hic notare videtur Siracides; idque ad hoc, ut singuli talis vindictae exemplo perculsi, sibi a scortatione caveant. «Et tolletur de numero viventium,» tam hic quam in coelis «anima ejus.» Scortatio enim, quia san-
Secunda Pars Capitis: De Cavenda Loquacitate et Detractione
Versus 4: Qui credit cito, levis corde est
4. QUI CREDIT CITO, LEVIS CORDE EST, — qui scilicet credit cuilibet quidlibet sine justa ratione vel auctoritate asserenti. Unde Arabicus, qui ducitur cito ad acceptionem verborum, est modicus mente, id est, parvi judicii. Loquitur Siracides de credendo per fidem tum divinam (nemo enim potest credere fide divina quippiam, nisi habeat evidentia signa credibilitatis), tum potius humanam, qua credimus alteri sua narranti, et maxime proximo suo detrahenti; tali enim cito credere levis est animi, non sedati, maturi et cordati. Hic enim scit homines saepe decipi et decipere, detractores invidia et passione agi, ideoque rem exaggerare, et ex musca facere elephantum, multa prave suspicari, multa male interpretari, multa fingere, multa mentiri; ac proinde eis non facile esse adhibendam fidem, sed ut minimum suspendendum esse judicium, donec rei veritas examinetur et probetur. Vere Comicus: «Vix hodie fidei fides fit sine fidei dispendio.» Quare «qui cito credit, minorabitur,» tum sapientia, tum fama et nomine; habebitur enim levis, imprudens, et subinde insipiens, ac, ut Syrus vertit, amens; idcirco poenitebit eum, praesertim ubi viderit se deceptum et falsum. Unde Seneca in Proverbiis: «Ad poenitendum properat, inquit, cito qui judicat.» Est haec generalis sententia, quae proinde in qualibet cita credulitate locum habet. Unde S. Ignatius epist. ad Heronem, monet eum ne cuivis veram fidem profitenti vel simulanti credat: «Multi enim, inquit, ministri sunt satanae; et qui cito credit, levis est corde.» Porro S. Bernardus, epist. 190 ad Innocentium, Pontificem taxat Petrum Abailardum, qui volebat mysteria fidei, ut SS. Trinitatis, mente et ratione comprehendere: «Denique, ait, exponere volens illud Sapientis: Qui credit cito, levis corde est: Cito credere est, inquit, adhibere fidem ante rationem, cum hoc Salomon (multi enim hunc librum Sirach vocant Salomonis; causas dedi in prooemio) non de fide in Deum, sed de mutua inter nos dixerit credulitate; nam illam quae in Deum est fidem, B. Papa Gregorius negat plane habere meritum, si ei humana ratio praebeat experimentum.» Insuper noster Pineda in Job. cap. XXX, vers. 2, hanc sententiam refert ad eos qui credunt deliciis et vanis promissis carnis et mundi, puta gulae et veneris; de his enim sermo praecessit: «Agit, inquit, de his qui facile rebus visibilibus sua desideria committunt, et promissis fallacibus hujus mundi cito ac leviter credunt: hujusmodi enim ambitiosus et cupidus semper minorabitur, id est, decrescet, et ibit in deterius; facitque et delinquit contra animam suam, id est, contra vitae suae jucunditatem et tranquillitatem; ac praeterea insuper habebitur, id est, inutilis erit, et, quod vulgo dici solet, impertinens.»
Exempla sunt in Josue, cap. IX, qui cito credens Gabaonitis deceptus fuit. In Constantino Magno, qui cito credens uxori suae filium Crispum accusanti, quod se ad incestum sollicitasset, eum licet innocentem occidit. Hippolytus occisus est, quia novercae creditum, teste Seneca. Illustre est quod refert Phaedrus libertus Augusti Caesaris, libro III, fabula 9: Libertus, inquit, ut heros perderet, et eorum haeres fieret, apud herum accusavit uxorem de adulterio. Herus ut crimen deprehenderet, simulavit se proficisci foras; dein noctu domum subito repetiit. Adiit cubile in tenebris, palpavit lectum; invenit in eo cubantem virum, quem suspicans adulterum, occidit. Lucerna allata aspicit esse filium; quare dolore percitus in poenam tanti erroris eodem ferro, quo filium, seipsum transfigit. Uxor Romam ad Centumviros rea duplicis parricidii, quod scilicet tam filium quam maritum occidisset, pertrahitur. Augustus Caesar re vestigata et veritate cognita, hanc tulit sententiam: «Luat poenas libertus, qui omnis mali causa exstitit. Namque uxorem orbatam filio simul et viro, miserandam potius quam damnandam existimo.» Unde hoc elicit dogma morale: Nil spernat auris, nec tamen credat statim; Quandoquidem et illi peccant, quos minime putes, Et qui non peccant, impugnantur fraudibus. Sic per errorem nimis citae credulitatis, S. Julianus Hospitator patrem ignorans occidit; unde nimiam deinde egit poenitentiam. Idem fecit S. Ursius, uti refert Ferrarius in Catalogo Sanctorum Italiae, ad diem 3 maii.
ET QUI DELINQUIT IN ANIMAM SUAM, INSUPER HABEBITUR. — Primo, Jansenius refert et nectit haec cum eo quod praecessit, q. d. Qui cito credit, levis est corde; et qui hac levitate credendi detractoribus delinquit in animam suam, hic «insuper habebitur,» id est, talis reputabitur, puta levis, parvi judicii et cerebri, qui scilicet peccet non tantum in proximum suum male de eo sentiendo, et mala audita leviter credendo, sed et «in animam suam,» quam hac levitate et detractione commaculat, quamque leviter decipi permittit, et multorum malorum periculo exponit; animae ergo suae injuriam facit, sibique ipsi injurius est. Unde Tigurina haec omnia connectens in unum, ita ex Graeco vertit, qui facile credit, levis est animo, et peccando delinquit in animam suam. Sic et Lyranus: «Insuper habebitur, inquit, id est, exterius
Versus 5: Qui gaudet iniquitate, denotabitur
Denique hoc sensu τὸ insuper usurpat Papinianus leg. Sunt personæ, ff. de Relig. sumpt. fun. ubi cum agit de sepultura in proprio fundo, cujus ususfructus alicujus esset, alteri danda, quod stricto jure non poterat, ait: «Propter publicam utilitatem, ne insepulta cadavera jacerent, strictam rationem insuper habendam (id est, contemnendam, tanquam supervacaneam rejiciendam), quæ nonnunquam in ambiguis religionum quæstionibus omitti solet.»
In hanc gnomen lepidum vulpis et corvi apologum scripsit Cyrillus, lib. I Apologorum moral. cap. XIII, cujus titulus Sis ad audiendum velox, ad credendum tardior. «Ad vulpem, inquit, absconditam famescentem, cum amicus corvus non minus sibi quam illi compatiens, gallinas in securo manentes fraudis vi studeret adducere; ad eas se contulit, et salutatione proditionis proposita dixit: Affero vobis nuntium lætissimum, quoniam vulpes monialis facta est, et deposuit feritatem: venite de cætero securæ, et videte id quod est mirabile, quoniam in oratorio velata vulpes cantat Horam devotis laudibus vespertinam. Mox illæ cordis levitate credentes, cum pergerent, inventum gallum secum ducere conabantur. At ille mira dotatus intelligentia, quantocius verbi dolum percipiens, uxoribus suis dixit: Audite me, insensatæ et credulæ. Quo enim tenditis, nisi duce fraudis in mortem? Nempe si in corvo fore creditis veritatem, et speratis de vulpe bonitatem, lucem putatis esse tenebras, et in vitiis inesse virtutem. Sed hoc impossibile est, quoniam splendor solum de lumine rutilat, et virtutis stilla de vena bonitatis tantum distillat. Non audistis adhuc, ut video, sententias sapientum. Veloci siquidem aure audiendum est, et gravi corde credendum.» Deinde ostendit quæ et quibus credere oporteat, quibus non: «Revera, inquit, minus provide amico et inimico pariter creditur, cum amore et odio linguæ libra fallacis affectionis pondere in obliquum trahatur. Verum nulli securius quam amico de malis, et inimico de bonis accommodatur auditus. De te vero nunquam credas inimico tuo in æternum. Quia si bene dicit, sophista est, de bono tendens ad malum; si maledicit, facit quod suum est.»
Versus 6: Qui peccat in animam suam, poenitebit
Subdit deinde, non esse credendum multiloquo, delatori, mendaci et fallaci, nec iracundo, ac deinde subdit: «Nulli minus quam tibi de bonis credas; naturaliter enim laudem appetimus, et majora de nobis communiter æstimamus, etc.; tantum credendum est quod fieri potest, atque conveniens est.» Unde concludit, «quod fallaci credere corvo stultum est, et omnino dementia vulpem deposita feritate cantare velatam. Hoc enim vulpinæ caudæ non convenit, et omnino veritas a circumstantiis ipsius dissentit. Quandoquidem igitur multa cautela in credendo adhibenda est, et rei veritas omni diligentia inquirenda; certe stultissimum est cito credere, et periculosum post æstimabitur talis, qualis occulte interius est, scilicet quod delinquat in animam suam.» Verum Græcum πλημμελήσει non significat, talem reputari, sed peccare. Unde Secundo, alii, insuper habebitur, id est, inquiunt, pejus indies habebit et habebitur. Aut insuper habebitur, id est, præterea capietur et tenebitur, q. d. Qui peccat, non tantum in animam suam peccat, sed et insuper peccato suo habebitur, id est, capietur et tenebitur, ejusque vinculis constringetur.
Versus 7: Ne iteres verbum nequam et durum
Tertio, Palacius: Græce, inquit, est inundabit, id est, erit in modum undæ et fluitantis aquæ, quam scilicet levis aura movet. Talis est, qui ex levi rumore a bona amici opinione movetur. Verum Græcum πλημμελήσει non significat inundabit. Videtur ipse, vel ejus Græcus anagnostes legisse πλημμυρήσει, id est inundabit: πλημμύρα enim est inundatio, æstus maris. Unde Virgilius lib. III Æneid.: «Plemmyrium undosum.» Quarto, proprie et genuine, q. d. Qui cito credit, levis est corde; at qui peccat et delinquit in animam suam, hic insuper, id est, supra numerum habebitur, quasi qui frustra sit in orbe. Ita Palacius et Pineda in Job. cap. xxx, 2, q. d. Hic habebitur supernumerarius, supervacuus, frustraneus, otiosus, iners, inutilis, imo noxius, et pondus inutile terræ, juxta illud: Nos numerus sumus, et fruges consumere nati. Peccator enim inutilis est sibi, aliis totique mundo; nulli enim quid boni facit, sed omnibus grave malum peccando creat. Talis præsertim est levis qui cito credit, dicit, detrahit, de quo sermo præcessit et sequitur. Hic enim nullius est frugis, nullius usui. Quis enim levi fidat? quis futili utatur? Qui enim animæ suæ, id est sibi, æque ac proximo injurius est, cui bonus erit? Quare si de tali rogeris: Quis ille est? respondebis: Est unus insuper, est auctarium mensæ, est qui turbæ auget numerum, est ciphra, est umbra. Sicut enim umbra sequitur corpus, sic ille sequitur dicentem et detrahentem, illi applaudit, et cum illo mutatur in omnem ventum. Unde Syrus vertit, qui credit cito, amens est; qui peccare facit animam suam, quis justificabit eum? Id ita esse liquet ex Græco πλημμελήσει, quod alii vertunt, errabit, peccabit; Noster vero sagaciter ad verbum vertit incurius, deses, iners erit et habebitur: πλημμέλεια enim dicitur quasi πλὴν μέλειαν, id est, sine cura, ut idem sit quod ἀμέλεια; aut a πάλιν μέλειν, videlicet quod injuria posteriore meliore venæ, ut habet proverbium, sit sarcienda; velut μετάνοια a μετανοεῖν. Unde delictum per incogitantiam, incuriam, et inertiam commissum, vocatur πλημμέλεια, uti dixi Levit. cap. VII, 1. Hinc et cap. præced. vers. 27: «Et in diebus delictorum, inquit, attendet ab inertia,» Græce πλημμελείας. Forte etiam Noster pro πλημμελήσει, legit πλείον ἔσται vel ἔξεται, id est, plus, amplius, insuper erit vel habebitur. levem credulitatem citius moveri. Quibus dictis, dimisso corvo, gallum gallinæ secutæ sunt.» Pro iniquitate Complutenses legunt καχεξία, id est malo habitu, vel mala actione; unde vertunt, qui lætatur in male agendo, condemnabitur; at resistens voluptatibus, coronat vitam suam. Sic et Tigurina, qui gaudet mala habitudine (Vatablus, qui corpus supra modum macerat), meretur reprehensionem; qui vero voluptatibus resistit, coronat vitam suam. Romana vero legunt χαρᾷ, vertuntque, qui gaudet corde, denotabitur; et qui odit loquacitatem, minuetur malitia. Noster et alii legunt πονηρία, id est iniquitate, malitia. Vides hic ut Græca varient, ac proinde standum esse Latinæ Vulgatæ, in quam omnia exemplaria consentiunt. Sensus ejus ergo est: «Qui gaudet iniquitate,» ac præsertim iniqua loquela et detractione, «denotabitur,» id est, vituperabitur et condemnabitur (hoc enim significat Græcum καταγνωσθήσεται. Unde Syrus vertit, qui lætatur de malo, erit confractio vel præda sui); qui vero odit loquacitatem, ideoque impedit detractionem, exstinguit malitiam, id est, sopit multa mala, puta lites, odia, rixas, cædes, quæ ex loquacitate, dicacitate et maledicentia oriuntur: lingua enim est universitas iniquitatis, ait S. Jacobus cap. III epist. Quod vero in medio Noster intexit: «Et qui odit correptionem, minuetur vita,» significat eum qui ita amat iniquitatem et loquacitatem, ut nolit ab eo qui eam detestatur, corripi, brevis fore vitæ, quia Deus eum puniet immatura et cita morte: ideo enim odit correptionem, quia vult in sceleribus suis perseverare, in eisque obstinatus est. Deus autem obstinatos, ceu gigantes, siderare et fulminare solet. Id sæpe facit, at non semper; sed tum in futura vita acrius puniet. Adde, iniquitas, id est, injuria quæ detrahendo vel lædendo proximo irrogatur, sæpe morte punitur et vindicatur, vel a judice, vel a læso, vel ab ejus cognatis, qui lædentem vel necant, vel in eas angustias redigunt, ut miseriis a mærore contabesca. Unde S. Athanasius, Apolog. pro fuga sua, legit et citat: «Tollentur immaturæ animæ impiorum.» ...Senius pro minuetur vita, opinatur legendum minuet vitia, sicque exponit: «Qui odit correptionem,» id est detractionem, «hic minuet vitia,» quæ ex detractione nascuntur, ut idem sit cum eo quod sequitur: «Et qui odit loquacitatem, exstinguit malitiam;» quasi ex alia versione hæ duæ partes conjunctæ, et in unum conflatæ sint. Verum tam hæc lectio est contra communem codicum fidem, quam ejus expositio contra communem hominum sensum. Quis enim per correptionem intelligat detractionem? Complutenses et alii nonnulli addunt, qui continens est lingua, convivet difficili, Græce ἀμόχθῳ; Romana, inexpugnabili; Vatablus, moroso, importuno, pervicaci; alii legunt ἀμάχως, id est citra rixam et pugnas, hoc est, pacifice cuivis convivet. Unde Tigurina vertit, qui linguæ temperat, etiam difficili convixerit. Hoc est, notam infamiæ et censuram judicii subibit, id est condemnabitur, ut paulo ante dixi. Hi ergo sunt tres peccati vermes, qui illi quasi pomo vetito innascuntur, scilicet pænitentia, infamia, condemnatio. Idem pene dicit hic quod vers. præced.: unde hic versus in Græco et Syro jam deest. Nota τὸ gaudet et jucundatur. Justi enim aliquando ex fragilitate peccant, sed illico dolent, gemunt, suspirant; at vero improbi et reprobi peccant ex malitia, in eaque velut sues in luto volutantur et jucundantur, ideoque condemnabuntur. Magnum ergo prognosticum suæ reprobationis et damnationis futuræ habet, qui in suo scelere gaudet. Primo, simpliciter, q. d. Si dixisti proximo «verbum nequam et durum,» puta iracundum, minax, mordax, detractorium, calumniosum, noli illud iterare, ac per hoc non minoraberis, nec in honore, nec in quiete, nec in amicitia, nec in cæteris bonis; sed potius hæc omnia tutaberis et augebis, si verbum nequam et durum a te prolatum revoces et retractes, aut excuses, mitiges et emollias, vel verbis blandis, vel ipso silentio. Dum enim non repetis verbum durum, videris de eo pænitere, illudque non ex animo, sed ex lapsu linguæ dixisse. Sin repetas, ex maligno animo id dixisse censeberis, ac proinde amicum amittes, et malignus judicaberis.
Secundo, et magis genuine, q. d. Si audisti «verbum nequam et durum,» id est, injuriosum proximo tuo, noli illud aliis narrando iterare, id est, iterum referre, spargere et propalare, ac per hoc non minoraberis, sed accresces per opinionem prudentiæ, discretionis et charitatis. Hunc sensum exigunt Græca, nunquam iteraveris verbum, et nihil tibi erit in diminutione, id est, ut Romana, nunquam iteres verbum, et nihil tibi minuetur; Tigurina clare, ne quid tibi dictum effutias alteri, ut ne quid detrimenti capias; Syrus, qui repetit verbum, amens est. In æternum non repetas verbum, et nemo tibi improperabit; alii, ne unquam sermonem iteres, et nihil tibi incommodabitur.
Versus 8: Amico et inimico noli narrare sensum tuum
Nota: Iterare verbum Hebr. idem est quod detrahere, quia qui detrahit vitia alterius quæ audivit, iterum aliis et aliis narrat, spargit et propalat; quin et nonnulla amplificat, immutat et alterat, id est, aliter quam audivit narrat. Sicut enim aqua dum per venas æris, vitrioli, ferri transit, colorem et saporem mutat, ac sapit æs, vitriolum, ferrum: sic pariter idem verbum, eadem historia et narratio dum per varia corda et ora transit, suam formam et speciem mutat, ut videatur non esse eadem, sed alia, quia quisque pro suo conceptu et affectu eam, dum enuntiat, efformat et immutat: Hebræum enim שנה shanah significat iterare, mutare, variare, alterare. Sic Proverb. XVII, vers. 9 (quo hic alludit Siracides), ait Salomon: «Qui celat delictum, quærit amicitias: qui altero sermone repetit (Hebraice, iterans in verbo; Chaldæus, qui repetit sermonem; alii, qui mutat verbum; Pagninus, qui improperat), separat fœderatos.» Et cap. XXIV, 21: «Cum detractoribus (Hebr. שונים shonim, id est iteratoribus; Cajetanus, cum mutatoribus) non commiscearis.» Huc facit proverbium Arabicum, Centur. 2, num. 3: «Qui denuntiat tibi diffamatoria super aliquo, ipse est diffamator,» q. d. Obtrectator est, non solum qui motu proprio alicui detrahit, sed etiam qui alienis verbis aliquem defert, eaque iterat et propalat. Magnæ ergo sapientiæ est, audita non iterare, nec aliis enarrare, multa audire, pauca loqui, probra quæ quis audivit, in mente sua sepelire, ne foras prodeant, et magnum fætorem damnaque concitent.
Versus 9: Audiet enim te, et custodiet te
Tropologice Rabanus: «Verbum nequam iterare, inquit, est post fletum committere quod rursum necesse sit flere. Iterat verbum nequam, et hoc defendere satagit quod male locutus est, qui hoc quod malitiosa mente concepit, pessimo replicat facto, cujus est certa minoratio, quia post pravum commissum nulla ejus patet emendatio. Unde Cain postquam iratus est contra fratrem suum, et eum occidere cogitavit, voce Dominica correptus est: sed quia se corrigere noluit, et verbum malitiosum, quod cogitatu conceperat, implevit facto, piaculi sui, Domino retribuente, justam recepit vindictam.»
Versus 10: Audisti verbum adversus proximum tuum?
Primo, q. d. Noli cuivis passim promiscue et sine discrimine narrare arcanos animi tui sensus, conceptus, intentiones, proposita: quia si inimici tui sunt, iis abutentur, ut eos aliis prodant, itaque te perdant, vel in discrimen adducant; si amici hodie sunt, cras fieri possunt inimici, et inter amicos quoque rara est fides, rarior prudentia, rarissimum secretum. Vir ergo prudens dicat cum Isaia cap. XXIV, vers. 16: «Secretum meum mihi.» Si enim tu tuum secretum tibi proprium et intimum tacere et celare nequivisti, quomodo speres alium de tuo, id est alieno, id facturum? quod ergo alios vis tacere, ipse prior taceto; silentium quod ab aliis exigis, tibi prior impera. Unde: «Si est tibi delictum, noli denudare,» q. d. Si quod delictum occulte perpetrasti, noli illud etiam amico denudare, quia ille illud aliis narrabit, itaque tibi periculum famæ, vel etiam vitæ, ut a judice vel a parte læsa morte plectaris, creabit. Præmittit hoc iis quæ dicet de cavenda detractione, quia qui propria delicta silere nequit, quomodo silebit aliena? Ut ergo aliena sileat, discat primo silere propria. Præclare Seneca in Proverbiis: «Quod tacitum esse vis, inquit, nemini dixeris, quia non poteris ab alio silentium exigere, si tibi ipse non præstas.» Secundo, q. d. Noli cuilibet passim narrare sensus tuos, id est, quid in animo sentias de aliorum moribus, dictis, factis, scriptis, etc.; et si in cognitione tua est aliquod alterius delictum, noli illud aliis denudare. Hunc sensum exigunt Græca Complutensium, amico et inimico (id est, apud amicum et inimicum) ne narres vitas alienas, et si non est tibi delictum (id est, si sine delicto potes tacere, si scilicet non teneris ex officio aut charitate illud revelare), non reveles. Hinc et quidam Latini codices legunt, si non est tibi delictum, noli denudare, scilicet sensum tuum, sive quod scis et sentis de alieno proximi peccato; Tigurina clare, nec apud amicum nec apud inimicum vitas alienas enunties, et si non redundat in te peccatum (Vatablus, si potes absque peccato facere), ne detegas; Syrus, in amico et inimico ne mentiaris; et si habes peccata, deprecare super ea, et in æternum non accusabis quempiam. Hanc gnomen eleganti columbæ et corvi apologo oculis subjicit Cyrillus, lib. I Apologorum moralium, cap. XX, cujus titulus: Uni tantum dilectissimo, si necesse fuerit, pectus trade. «Corvus, inquit, cum ruminaret intra se, cui sui cordis interdum posset communicare secretum, columba talia cogitantem aspiciens accessit ad eum, dicens: Quid est quod tanta meditatione cogitas, frater mi? Cui ille: Meditor certe modo (Eccl. I, 15), quod stultorum infinitus est numerus, et sapientum valde parvus. Quippe cogitatus ipsius cordis est intimus: nam qui revelat quod cogitat, is cor demonstrat. Quænam igitur es, ut dem et tradam tibi cor meum, charissimam vitam meam, occultissimam medullam, profundissimam radicem meam? Secretum meum mihi, quia cor meum mihi. Tunc columba, talibus auditis, adjunxit: Scio certe quod callidus es natura tua. Ob hoc ergo, frater, rogo me instruas, quibus, si necesse fuerit, secure possim tradere cor meum. Mox ille libenter annuens: Aut uni, inquit, aut nulli. Electissima enim et rara fides est; ex hac autem fit cordi vas pretiosissimum, in quo salubriter conditur: quia nec a seipso unquam dissolvitur, neque a ferro, vel alia re frangitur, nec mira ejus soliditas a subtilissimo caloris aculeo pertransitur.» Idipsum deinde similitudine venæ, radicis et medullæ confirmat, dicens: «Quippe venam auream natura telluris in abditis condit, et radicem vivificam in terram profundiorem, solida planta mittit, at medulla charissima in ossibus delitescit. Nimirum os sapientum in cordibus ipsorum. Quoniam hoc eis est charissimum, et ut sic celatum foret, et a corde possessum, in arca vitæ positum absconderunt. Sed cor stultorum in ore ipsorum, quia in eis os cordis tenet dominium, quoniam apertum pectus habentes et cor parvipendentes, levi cura hoc levius evomunt: quamobrem citissime pereunt, quia pro nihilo vitæ venam effundunt. Quibus diligenter notatis, illa sic docta discessit.» Græca brevius, audivit enim te, et observabit te, et in tempore odiet te. Juxta priorem expositionem priori versu datam sensus est, q. d. Amicus vel inimicus, cui narras tuos sensus et delicta, attente audiet te quasi fideliter tibi consulturus, et custodiet, id est, notabit et observabit te, ac tuos sensus et delicta simulabit se defendere et excusare; interius autem odiet te, et sic aderit tibi. Rabanus et Eusebius Pontifex, epist. 2, legunt, et sic semper adhærebit tibi, q. d. Semper adhærebit tibi quasi amicus, revera autem inimicus, cum opportunum erit, gravissime nociturus tibi. Ita Palacius: «Quotidiana, ait, experientia, glossa hujus textus est: si criminis conscium habes, illum semper vereris, et, ne traducat, pertimescis.» Huc spectat proverbium Arabicum, Cent. 1, num. 60: «Possidet animam suam (vel dominatur animo suo) qui occultat secretum suum ab amico suo.» Et num. 59: «Pectus tuum dilata secreto tuo,» hoc est, «ne detege id ulli.» Juxta secundam expositionem sensus erit similis, q. d. Si delicta alterius reveles alteri, ille libenter audiet te, et arridens observabit omnia tua dicta, ac videbitur tuum hoc detractionis et revelationis secreti peccatum defendere vel excusare, dicens te justas revelandi causas habere, et se gaudere quod illi hæc narres, quibus ipse ad suum et aliorum commodum usurus sit; revera autem te ut detractorem et secreti revelatorem odio prosequetur, et sic aderit tibi semper, simulans se amicum, sed revera inimicus, uti suo tempore declarabit. Quocirca verum est illud: «Detractor multos sui experitur detractores, et talione punitur.» Unde Syrus vertit, non accusabis quemquam, ne qui te audit odio habeat te, et tanquam maleficum reputet te; et Tigurina, audiet enim ille, et aversabitur te, perque occasionem suum in te odium ostendet. Huic secundæ expositioni favet quoque id quod sequitur: «Audisti verbum,» etc. Posset quoque τὸ defendens peccatum sic accipi, q. d. Audiens volet peccatum amici, quod tu detrahendo accusas, defendere, ideoque te ejus accusatorem odiet, tibique jugiter obstrepet. Idque magis congruum videtur. Sunt nonnulli qui, cum quid mali, præsertim occulti, audierunt, illudque mente gerunt, perinde ac venenum sumpsissent, non possunt illud apud se canere, quasi crepaturi; unde illud evomunt, et in occurrentes narrando effundunt. Hi sunt similes Eliu dicenti, Job. XXXII, 18: «Plenus sum enim sermonibus, et coarctat me spiritus uteri mei. En venter meus quasi mustum absque spiraculo, quod lagunculas novas disrumpit.» Hos redarguit Siracides, dicens: «Audisti malum de proximo, retine illud, retine et sepeli in corde tuo. Ita facies, ut ibi moriatur; quare non est quod timeas illo te dirumpendum. Verbum enim malum non est toxicum, quod faciat te crepare; aut si in te est toxicum, silendo et obliviscendo desinet esse toxicum. Sicut enim toxici vis et malignitas in aqua dissolvitur et emoritur, itaque ipsum quasi mortuum vires nocendi perdit ac nulli nocet: ita prorsus malum quod audisti, si in mente tua contines, ibi morietur, ac proinde nec tibi nec cuipiam alteri noxam ullam inferet. Unde Syrus, audisti verbum? moriatur in corde tuo, et non (erit) sicut sagitta quæ perforabit te et egredietur; Tigurina, sermonem adversus alterum audisti? fac tecum commoriatur, et securus esto, ut qui non dirumpat te. Huc facit proverbium Arabicum, Centur. 1, num. 13: «Ne jace lapidem in velificantem, id est, ne jace verbum in hominem absentem, quia Dominus ejus audit illud,» q. d. Nemo potest maledicentia hominem absentem lædere, non magis quam lapide ferire eum qui in medio mari velificat; tamen Deus malitiam linguæ maledicæ ulciscitur.
Moraliter, disce hic quam prava, quamque vitanda et exsecranda sit detractio. «Non erit criminator, nec susurro in populo,» ait Dominus, Levit. cap. XIX, 16. Et Paulus susurrones et detractores, Deo odibiles vocat Rom. 1, vers. 29. Audi S. Hieronymum, epist. 2 ad Nepotianum: «Cave ne aut linguam, aut aures habeas prurientes, id est, ne aut ipse aliis detrahas, aut alios audias detrahentes. Parce a detractione linguæ, custodi sermones tuos, et scito quia per cuncta quæ de aliis loqueris, tua conscientia judicaris; et in his ipse deprehenderis, quæ in aliis arguebas;» et S. Chrysostomum, homil. 3 ad Populum: «Fugiamus, dilecti, fugiamus detractiones, docti quod est totum satanicum barathrum insidiarum ejus hæc insessio; ut enim nostra negligamus, et graviores nobis reatus constituamus, in hanc nos consuetudinem diabolus duxit.» Paucis autem interjectis: «Si quis (inquit) te prætereunte stercus commoveat, hoc facientem convitio afficis: hoc fac et erga detractores; non enim commotum stercus sic fœtore cartilaginem percellit, sicut aliena peccata prodita animos contristare et perturbare solent.»
Versus 11: A facie verbi parturit fatuus
Eleganter vero S. Bernardus, serm. 3 de Dedicat. Eccles., detractores proditoribus similes esse ait: «Proditores (inquit) fiunt, quicumque in hoc Domini castrum inimicos ejus introducere moliuntur, quales sunt utique detractores Deo odibiles qui discordias seminant, et nutriunt scandala inter fratres: sicut enim in pace factus est locus Domini, sic in discordia locum fieri diabolo manifestum est;» et serm. 24 in Cantica: «Detrahentem (inquit David) secreto proximo suo, hunc persequebar; nec mirum, cum id præcipue vitium charitatem, quæ Deus est, et quidem cæteris acrius impugnare et persequi cognoscatur. Omnis enim qui detrahit, primum quidem seipsum prodit vacuum charitate. Deinde quid aliud detrahendo intendit, nisi ut is cui detrahit veniat in contemptum, vel odium ipsis apud quos detrahit?» Porro, quam hoc vitium sit atrox, eleganter ostendit S. Chrysostomus supra: «Detrahens (inquit), fraternas carnes comedisti, proximi carnem momordisti. Unde et Paulus terruit, dicens: Si autem vos invicem mordetis et comeditis, videte ne ab invicem consumamini. Non infixisti dentes carni, sed animæ maledixisti, improbam suspicionem infixisti, vulnerasti, innumeris affecisti malis teipsum et alios plures.» Et inferius citans Siracidem: «Hoc vero (ait) magis ridiculum est, quod, cum aliquid arcanum dixerint, rogant audientem et adjurant, ne cuiquam alteri amplius dicat, hinc declarantes quod rem reprehensione dignam commiserunt. Si enim illum ut nemini dicat rogas, multo magis te priorem huic dicere non oportebat. Sed jucundum detrahere: imo jucundum non detrahere. Detrahens enim continenter anxius est, suspicatur et timet, linguam suam mandit, tremens ne forte aliis enuntiatum verbum magnum sibi periculum afferat. Audisti sermonem, ait Sapiens, adversus proximum tuum? commoriatur in te, confidens quoniam non te disrumpet. Quid est, commoriatur in te? Exstingue ipsum, defodito, ne exire permittas, oblivioni trade. Sed maxime stude nec alios quidem dicentes tolerare; quod si quando susceperis, infodito, interime dictum, oblivioni trade, ut his qui non audierint similis fias, et cum multa pace et securitate præsentem transigas vitam.»
Versus 12: Sagitta infixa femori carnis
Græce, propter sermonem dolet stultus, ut propter infantem quæ parit, et parturiendo cruciatur et gemit, q. d. Stultus mox ut quid novi et occulti mali de proximo audierit, videtur cruciari et parturire ut secretum quod audivit, ceu fœtum qui ventrem ejus gravat, effundat; imo hoc studium ejus et labor enuntiandi, videtur esse quasi gemitus mulieris parturientis in dolore partus, q. d. Stultus ita sollicitus, ita anxius est, ita desiderat et gestit effundere secretum, sicut parturiens fœtum. Sicut enim hæc non quiescit a dolore et gemitu, donec pariat infantem: sic nec stultus pruriens se continere potest, donec occultum de proximo malum effutiat. Unde Tigurina, præ sermone parturiet stultus, ut mulier a fœtu gravida. S. Chrysostomus in Psal. CXL: «A facie verbi pariet stultus, ut a facie infantis puerpera;» Syrus, a conspectu verbi parturiet stultus, sicut parturit parturiens a conspectu infantis, id est propter infantem, ut eo se exoneret, eumque effundat et in lucem edat. Nota: Pro parturit Græce est ὠδίνει, id est dolet, gemit; pro quo Complutenses legunt ὀνειδίσει, id est improperabit; sed minus apte, ideoque minus germane.
Tertia Pars Capitis: De Correptione
Versus 13: Corripe amicum, ne forte non intellexerit
Apposite comparat stultum loquentem et pandentem secreta parturienti. Primo, quia secretum hoc, et sententia quælibet mente quasi alvo continetur: unde vocatur conceptus vel conceptio mentis; dum vero ore promitur, quasi proles paritur et in lucem editur. Secundo, quia stultus sibi vim infert, ut secretum hoc quod tacere debebat in lucem proferat; proferre autem avit, gliscit et ardet ex mentis levitate. Idem facit parturiens fœtum enitens. Tertio, quia stultus importune et ante tempus suos hosce conceptus et secreta prodit et parturit; sapiens vero opportune et congruo tempore. Hanc differentiam parturitionis, sive locutionis, stulti et sapientis assignat Clemens Alexandrinus, lib. VI Stromat.: «Quidam, inquit, ante tempus informem et moriturum fœtum pariunt, alii expletis mensibus enituntur. Est enim tempus tacendi et tempus loquendi,» q. d. Stulti suum mentis conceptum præpropere effutiendo, non partu, sed abortu edunt; sapientes vero justo tempore expleto, integram vividamque proferunt mentis sententiam. Porro medici docent mulieres minus sapientes et stultas facile pati abortum, eo quod suis appetitibus agantur, eaque indiscrete comedant et faciant quæ abortum procurant, eo quod ratione suos appetitus frenare nequeant. Similiter et stultus, quia stultum loquendi pruritum regere nequit, hinc intempestive sua proloquitur, suasque sententias quasi imperfectos et immaturos fœtus per abortum edit, ideoque parturit; parturire enim est per violentiam, quæ maxima est in abortu, parere. Sapiens vero diu mente conceptam retinet sententiam, eamque lente efformat et maturat, ut plane formatam et maturam opportuno tempore in lucem edat. Stultus ergo secretum quasi prolem se discerpentem et sagittam ferientem existimat, quam nisi pariat, nisi e corde eximat, quiescere nequaquam potest. E contra prudens animus quod secretum est continet, et ab amicissimis, imo et a fratribus sibi dilectis, abscondit. Sic faciebat S. Ambrosius, qui de se et de fratre suo Satyro loquens, orat. de Obitu Satyri, hæc ait: «Cum omnia nobis essent nostra communia, individuus spiritus, individuus affectus, solum tamen commune non erat secretum amicorum; non quod conferendi periculum veremur, sed ut tenendi servaremus fidem. Sane, si consilio pendenda res esset, erat semper commune consilium, non semper commune secretum.» Stultum comparavit parturienti, hic comparat eum vulnerato, q. d. Sicut qui sagitta vulneratus est in femore, cujus caro est tenera, ideoque valde sensilis, illico sagittam evellit, nec quiescit donec eam excutiat: sic et stultus verbum quod audivit, perinde ac si sagitta esset quæ eum vulnerasset, illico ex corde evellit, et ore effutit, nec quiescit donec illud propalet et in publicum efferat. Ita Syrus, sicut sagitta quæ vulnerat coxam viri, sic verbum in visceribus stulti; alii, quale telum infixum in femore, talis est oratio in ventre stulti; Tigurina, quod telum agit defixum in femore corporis, hoc sermo in stulti pectore. Unde Apuleius, lib. De Dogmate Platonis: «Qui leves sunt, ait, futiles et importuni locutores, quique verbis humidis et lapsantibus defluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, et non in pectore.» Id provenit ex debilitate cerebri et judicii, ac ex animo angusto et minuto, qui proximi defectum, etiam minimum, non fert, nec capit. Inde enim fit, ut stultus perpetuo secretum quod audivit phantasia verset et reverset, eaque versatione se affligat et cruciet; unde, ut hac afflictione se liberet, illud effutit et enuntiat: perinde ac melancholici, dum quid tristi mente volvunt quod eos affligit, ut eo se liberent, illud amicis enuntiant. Idem faciunt scrupulosi, et quivis afflicti; sed hi, si sapiunt, non nisi viris discretis et secretis, qui mederi et consolari possunt, quales sunt confessarii virique spiritales, illud communicant; stultus vero quibuslibet, ac præsertim sui similibus, indiscretis, loquacibus, et rimarum plenis, sua enuntiat. Unde Plutarchus in Moral. de revelatore secreti ait: «Totus translucet, totus effluit, et nullo cogente, veluti si quæstione (in equuleo et tortura) interrogatus esset, arcana omnia manifestat.» Apposite detractionem comparat sagittationi, ac rem detractione proditam sagittæ, quia, ut ait S. Bernardus, sermone de Triplici custodia, manus, linguæ et cordis: «Numquid non est vipera lingua detractoris? ferocissima plane, nimirum quæ lethaliter tres inficit flatu uno. Numquid non lancea est ista lingua? Profecto et acutissima, quæ tres penetrat ictu uno. Lingua, inquit, eorum gladius acutus; gladius equidem anceps, imo triplex est lingua detractoris.» Havet etymon sagittæ. «Sagitta enim dicitur a sagaci jactu, id est veloci ictu; pennis enim fertur quasi avis, ut celeriter mors percurrat ad hominem,» ait S. Isidorus, lib. XVIII Origin. cap. VIII. Talis est detractio et secreti proditio. Est occupatio. Ne quis enim ex eo quod dixit silendum esse proximi peccatum quod quis audivit, inferat: ergo sinendus est proximus peccare, et peccatum impune grassari permittendum, præoccupat, q. d. Ita serva secretum, ut aliis illud non enunties; ipsum tamen qui peccavit secreto corripe, tum ut ejus saluti consulas, tum ut Dei offensam et injuriam sarcias et impedias, tum ut scandalum ex proximi peccato, si in eo pergat, nasciturum avertas; mali enim remedium non est detractio, sed correctio. Dicit ergo: Cum quid mali audis spargi de amico, eum mone de sinistro rumore, qui de eo circumfertur, ne forte ipse se excuset, et dicat se de hoc rumore nil intellexisse, addatque se nil tale fecisse, ac proinde se esse innocentem; ut innocentiam hanc suam probet, itaque famæ consulat, ac rumorem falsum de se sparsum, ac scandalum inde natum vel nasciturum sopiat et exstinguat. Sin peccatum de quo infamatur revera fecerit, amice a te correptus pœnitebit, illudque corriget et emendabit. Nominat amicum, quia apud inimicum et incognitum parvus sæpe est fructus correptionis, et parva spes emendationis; imo inimicus monitus ab inimico exasperatur et pejora perpetrat, quia suspicatur ex odio proficisci correptionem, utpote ab hoste prolatam, ac proinde eam non ut medicinam, sed ut vindictam accipit, quam novo scelere, quasi vindicta, ulcisci et compensare destinat. Secundo, per amicum accipe quemvis proximum: hic enim Hebr. vocatur ריע rea, id est amicus, quia nobis natura conjunctus et unitus est in uno parente Adamo, et magis per gratiam unitus est in uno Salvatore Christo. Vide dicta Levit. XIX, vers. 18. Unde quem hoc versu vocat amicum, vers. seq. et vers. 17 vocat proximum. Græca concisius sic habent, corripe vel argue amicum, ne forte non fecerit; aut, si quid fecerit, ne iterum addat; Tigurina, objurga amicum, si quid forte minus faciat; sin fecerit, ne porro pergat facere. Porro Eusebius Pontifex, epist. 2, legit: «Corripe amicum, ne forte, cum fecerit injuriam, et non intellexerit, dicat: Non feci.» Quod ego velut glossam nostri textus accipio, inquit Palacius, q. d. Corripe, id est, conveni amicum, quærens rationem ab eo cur te vel alios injuria affecerit. Nam ille, si non intellexit quod te injuria lædebat, respondebit: Non feci tibi injuriam, non intellexi injuriam tibi fieri; ac ita satisfaciet animo tuo. Si vero intellexit, admonitus a te, non iterum eam admittet. Huic sensui accedit Syrus, reprehende amicum tuum, ne faciat quod malum est; si fecerit, ne addat. Porro, amicus amico jure amicitiæ debet correptionem. Nam, ut ait Seneca in Proverb.: «Amici vitia si feras, facis tua.» Rationem dat S. Gregorius Nazianzenus in Tetrastichis. Oculus, ait, tuetur cætera, at se non videt: Ergo monitorem rebus in cunctis habe. Manus requirit nam manum, pes pedem. Quocirca S. Bernardus, serm. de Nativitate S. Joannis: «Arguere, ait, et increpare interdum necesse est. Ferveat ergo in nobis amor justitiæ, odium iniquitatis. Nemo fratris vitia palpet, peccata dissimulet nemo; nemo dicat: Numquid ego sum custos fratris mei? Est enim consentire, silere rem cum arguere possis: et scimus, quia similis pœna facientes manet et consentientes.»
Hinc patet, qualis debeat esse correptio proximi in peccatum lapsi. Correptio enim has conditiones et dotes habeat oportet. Primo, procedat ex amore, non ex odio; ex compassione, non ex ira et indignatione. Corripiens ergo non hostem induat, sed medicum agat, qui contra morbum pugnat, non contra infirmum, sed pro infirmo, ut eum morbo liberet. S. Augustinus, vel quisquis est auctor lib. De Amicitia, cap. XXVII: «Quidquid suadendum est, inquit, ab amico facilius recipiatur, et facilius retineatur; cujus magna debet esse in suadendo auctoritas, cum nec fides ei dubia, nec adulatio sit suspecta. Non solum arguendi sunt amici, sed, si opus fuerit, objurgandi. Objurgandus est amicus si veritatem aspernatur, et obsequiis atque blanditiis in crimen appellatur. Sed monitio acerbitate, objurgatio contumelia careat.» S. Ambrosius: «Si quid vitii, ait, in amico deprehenderis, corripe occulte; si te non audierit, corripe palam. Sunt enim bonæ correptiones, et plerumque meliores quam tacita amicitia; et si lædi se putet amicus, tu tamen corripe. Tolerabiliora enim sunt amici vulnera, quam adulantium oscula. Debet amicus amico compati et condescendere, vitium ejus suum putare, corripere humiliter, compatienter. Corripiat eum vultus tristior, et sermo dejectior. Intercipiant verba lacrymæ, ut non solum videat, sed et sentiat correptionem ex amore, et non ex rancore procedere.» Secundo, sit lenis, et dulcedine vultus ac verborum condiatur, sicut pilulæ amaræ saccharo oblinuntur, juxta illud Pauli Galat. cap. VI, 1: «Hujusmodi instruite in spiritu lenitatis.» Vide ibi dicta. «Si enim, ait Rabanus, disciplina adhibetur cum modestia, generat in eis (qui corripiuntur) de præteritis malis verecundiam atque pænitentiam, de futuris vero exhibet diligentiam atque cautelam.» Tertio, fiat tempestive et opportune, quando corripiendus rite dispositus est ad correptionem amice excipiendam; quare non fiat in flagrante delicto et fervente ira: qui enim iratum corripit, similis est homini canem per aures tenenti. Sicut enim canis aures excutiens mordebit tenentem, ita iratus corripientem invadet verbis asperis, et subinde verberibus. Hoc est quod monet Salomon, Proverb. XXV, vers. 11: «Mala aurea in lectis argenteis, qui loquitur verbum in tempore suo. Inauris aurea, et margaritum fulgens, qui arguit sapientem, et aurem obedientem.»
Porro correptio est quasi pharmacum, quod hominem passione ebrium, et quasi dementatum deebriat, sibique et menti restituit. Quare sapiens qui corripitur, agnoscens suam esse culpam, in se convertet iram, cum stultus eam convertat in corripientem; quinimo sapiens correptus, etsi initio dolorem sentiat, mox correptionis fructum agnoscens, corripienti gratias aget, juxta illud Proverb. cap. XXVIII, vers. 23: «Qui corripit hominem, gratiam inveniet apud eum;» Septuaginta, gratias reportabit. Pulchra similitudine citharæ id declarat Ivo Carnotensis, serm. 26: «Qui citharam, inquit, pulsat, certe singulas chordas intendendo cum temperat, ingratum earum sonum audire solet; at postea cum omnes tensæ et modulatæ sunt ad harmoniam, suavissimum concentum eidem reddunt. Ita etiam doctor aut Prælatus, cum subditos suos vel auditores coercet, et quasi laxas citharæ chordas ad virtutis et honestatis observantiam intendit, absurda solet probra et convitia ab eisdem audire; et posteaquam omnes ad honestatem et charitatem modulati sunt, ejusdem aures laude et gratiarum actione demulcent, quas prius vituperando violaverant.»
Versus 14: Corripe proximum, ne forte non dixerit
Monuit corripiendum esse amicum qui opere peccavit; hic pari modo monet corripiendum esse eum qui verbo et sermone deliquit, sive in Deum, sive in proximum. «Ne forte,» id est nequando, ait Isidorus Pelusiota, lib. II, epist. 270, ubi similia hujus phrasis dat exempla. Idem sanxere philosophi. Cicero, lib. De Amicitia: «Monendi, ait, amici sæpe sunt, et objurgandi.» Et paulo post: «Monere et moneri proprium est veræ amicitiæ.» Quare Clemens Alexandrinus in Pædagogo, lib. I, cap. VIII: «Benevolentiæ, inquit, non odii signum est reprehendere.» S. Ambrosius, lib. III De Officiis, cap. XVI: «Amicus, inquit, si quid in amico vitii cognoverit, debet corripere occulte: si non audierit, corripere palam.» Et S. Chrysostomus, homil. De ferendis reprehensionibus, tom. III: «Gratiam habeo his qui me arguunt, amici enim sunt: sive juste, sive injuste arguant, non exprobrare volunt, sed emendare.» Hæc ille. Rationem dat Salomon Proverb. XV, 4, dicens: «Lingua placabilis, lignum vitæ;» quia, sicut fructus arboris vitæ hominem servasset incorruptum et immortalem: sic et correptio lenis et amica affert incorruptionem et vitam immortalem. id est, perpetratio peccati, tum ab amico, quæ ab altero amico corripienda est; tum ab obtrectatore, qui amico detrahit, et falsa affingit, sæpe fit perpetratio calumniæ, ut habet Græcus, q. d. Admone amicum ut se purget de infamia, quia sæpe committitur calumnia, qua falso aliquis infamatur. Unde sequitur: «Et non omni verbo credas;» Græca Complutensium, corripe amicum; sæpe enim fit calumnia vana, et non omni sermoni credat cor tuum; Tigurina, increpa, inquam, amicum; etenim existit sæpe calumnia; quare non cuivis sermoni fidem adhibeas; Syrus, corripe amicum, quia aliquoties est accusator vanus; et non omni verbo credat cor tuum.
Versus 15: Corripe amicum: saepe enim fit commissio
Forte Noster pro διαβολή, id est calumnia, legit συμβολή, id est commissio, hoc est collatio. Sic enim cap. XVIII, vers. 32, συμβολή vertit commissio. Sensus ergo erit: Corripe amicum, ut culpam de qua infamatur emendet, si eam admisit; purget, si non admisit: nam crebra est commissio, id est symbolum et collatio tum epulationis, tum detractionis. In symposiis enim cæterisque hominum congressibus, crebro detrahitur famæ absentium, atque tunc quisque quasi in symbolo confert suum judicium et dicterium; in qua varietate multæ a multis committuntur calumniæ. Alii enim joci causa fingunt crimina, alii lapsu linguæ et loquacitate, aut ex studio placendi, et timore displicendi sociis detrahentibus, iis applaudunt, adduntque auctarium crescenti mendacio; alii malevolentiæ causa amplificant; alii addunt circumstantias, quæ rem probabilem faciant; alii similia dicta vel facta sinistre interpretantes in eamdem rem detorquent. Hinc subdit: «Et non omni verbo credas.» Ita S. Gregorius, lib. IV Moral. cap. XXV, mystice explicans illud Proverb. XXIII, vers. 21: «Quia vacantes potibus, et dantes symbola, consumentur: Potibus, inquit, vacant, qui de opprobrio alienæ vitæ sese inebriant. Symbolum vero dare est, sicut unusquisque solet pro arte sua cibos ad vescendum, ita in confabulatione detractionis verba conferre.» Et paulo ante: «Carnes ad vescendum conferre, est in collocutione derogationis vicissim proximorum vitia dicere.» Ecce hoc est uti epulationis, ita detractionis symbolum; hæc obtrectationis commissio, id est, collatio et quasi comessatio. Unde liquet hanc συμβολήν reipsa esse διαβολήν, scilicet hanc commissionem et collationem reipsa esse calumniam.
Præclare S. Gregorius Nazianzenus de suo quadragenarii jejunii silentio scribens: «Linguam, inquit, non homo, non nix, non torrens, non scopulus, non denique res ulla coercere potest: nihil est quod a linguæ sagitta tutum atque immune sit; quam quisquis domuerit, is nimirum sapientiæ arcem et principatum tenet.» Vide S. Augustinum, lib. X Confessionum, cap. XXXVII, et serm. 3 in Matthæum: «Domat, inquit, homo feram, non domat linguam; domat leonem, et non refrenat sermonem; domat ipse, et non domat seipsum; domat quod timebat, et ut se domet non timet quod timere deberat.»
Versus 16 et 17: Est qui labitur lingua, sed non ex animo
Dicit hoc partim ad ostendendum quam facile lapsu linguæ peccetur, tum ab amico, ea de causa leniter corripiendo; tum a detractoribus, præsertim apud socios in symbolis, quibus proinde non facile est credendum, uti jam dixit. Nam τὸ non ex animo idem est quod non ex studio, non ex proposito, non ex mente et intentione detrahendi, calumniandi, aut quomodolibet lædendi. Syrus posteriorem partem legit sine interrogatione, ideoque contrarium dat sensum: Est enim, inquit, qui peccat, et non ex corde; et est qui offendit, et non lingua sua. Verum Latina et Græca lectio uti communior, ita aptior est et verior, ad quam proinde allusit S. Jacobus, cap. III, 2: «Si quis in verbo non offendit, hic perfectus est vir,» etc. Vide ibi dicta.
Versus 17 et 18: Corripe proximum antequam commineris
Sunt qui accusato delicto, præsertim si contra se admissum sit, aut esse dicatur, illico excandescunt, fremunt, minantur, et in verba aspera, quin et verbera præcipiti ira prosiliunt, itaque ordinem prudentiæ et charitatis invertunt. Hos monet Siracides, ut prius leniter corripiant proximum (sic enim ipse se probabiliter vel purgabit, vel emendabit), itaque in se dent «locum timori» Dei, qui hanc lenitatem in corripiendo proximo præcipit. Ejus ergo timore, amore et reverentia leniter corripiamus, tum ut a nobis spiritum iræ, impatientiæ et vindictæ excludamus; tum ut proximum hac lenitate emendemus; tum ut Dei lenitatem et benevolentiam emereamur, ne ipse nostræ acerbitati et duritiæ offensus permittat nos in similia, imo graviora labi, juxta illud Galat. VI, 1: «Hujusmodi instruite in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris;» ut tuo lapsu discas tentatis compati. Unde Tigurina vertit, amicum (vel proximum) tuum redargue priusquam mineris, iraque posita da locum legi Altissimi; Syrus prorsus alio abit, corripe, ait, malum, quia multos fraudavit, et non ad omne verbum credas ei. Græci codices Complutenses et cæteri multa hic addunt, nimirum, timor Domini initium assumptionis; sapientia autem ab eo dilectionem præstat (vel acquirit); cognitio mandatorum Domini, disciplina vitæ; qui autem faciunt quæ placita sunt ei, immortalitatis arborem decerpunt (vel arbore fruuntur): quæ Tigurina ita clare vertit, religio Domini primus, quo ad eum recipiaris, gradus est; amorem vero demeretur sapientia. Cognitio præceptorum Domini, eruditio vitæ est: et qui morem gerunt, ipsi fructum carpent immortalitatis; alii, timor Domini principium est doctrinæ, etc., et rectius, ut idem sit quod illud crebro usurpatum in Scriptura a Siracide, Salomone et Davide: «Principium principium sapientiæ timor Domini.» Nam Hebraice massa, Græce λῆμμα, vel πρόληψις, Latine assumptio, vocatur doctrina et prophetia, quia hanc discipulus vel Propheta assumit et accipit a magistro, vel Deo, uti dixit Isaiæ cap. XIII, 1. Verum editio a Caraffa et Romanis emendata, hæc omnia præterit et omittit.
QUIA OMNIS SAPIENTIA TIMOR DEI, ET IN ILLA TIMERE DEUM, ET IN OMNI SAPIENTIA DISPOSITIO LEGIS. — Dat causam cui dandus sit locus timori et legi Altissimi, jubenti proximum corripi leniter, non minaciter, quia scilicet timor Dei est omnis, id est tota, plenaque et perfecta sapientia, practica scilicet; et in illa sapientia vicissim omne quod docetur, est timere Deum, quia omnis sapientia est dispositio legis, id est, disponit sapientem ad legem observandam, et ad ea faciendum quæ lex amandæ dimonit et ordinat. Unde Græce est, in omni sapientia ποίησις, id est factio, vel effectio legis, q. d. Omnis sapientia consistit in praxi, id est, in effectione legis, puta in exsecutione eorum quæ lex jubet et sancit. Ex quo concludit, proximum corripiendum esse leniter in timore Dei, quia sine illo nihil sapienter et rite fit, et quidquid sapienter fit, in timore Dei fiat oportet, quia sapientia et timor Dei ita connexa sunt, ut, ubi est sapientia, ibi sit et timor Dei, ac vice versa; unde qui caret uno, caret et altero, utpote ejus comite individuo. Minus ergo genuine aliqui sic exponunt: «In omni sapientia dispositio legis,» q. d. Lex Dei disposita est in omni sapientia, id est, sapientissime. Græci Complutenses et cæteri rursum nonnulla addunt: sic enim habent, omnis sapientia timor Domini est, et in omni sapientia factio vel exsecutio legis, et cognitio omnipotentiæ ipsius. Syrus breviter et clare vertit, verba prophetiæ et omnis sapientia timor Domini, et timor Dei ipse est sapientia; Tigurina, religio Domini summa est sapientia, in omni sapientia præstatio legis, summæque ejus potentiæ cognitio. Porro Græci Complutenses, Tigurina et cæteri post hunc versum istum subjungunt, si servus dicat domino suo: Quod tibi videtur (vel placet) non faciam; si idem postea faciat, offendit altorem suum, vel nutrientem se. Verum merito eum delent codices Romæ emendati, æque ac Syrus: videntur enim hoc loco impertinentia, ac proinde a sciolo aliquo inserta. Siracides de more occasione data libens, imo studio, digreditur ad encomium timoris Dei: in eo enim sitam esse docet veram et perfectam sapientiam. Præclare S. Gregorius Nazianzenus in Distich.: «Curabis, inquit, ut solas divinitatis opes tibi compares, mundumque universum aranearum telis similem semper arbitreris. Cætera omnia quæ possident homines, aliena ab hac vita sunt. Nam si vere dicendum est, sola virtus vita dicenda est. Venite igitur (omnibus verbum inclamat) ad Trinitatis cognitionem, properate.» ET NON EST COGITATUS PECCATORUM, PRUDENTIA. — Vocula et est causalis, significans quia, more Hebræo. Probat enim quod omnis sapientia sit timor Dei, et dispositio sive exsecutio legis, a contrario, quia scilicet «nequitiæ disciplina,» id est, cognitio et ars nequitiam astute et maligne exercendi, quam norunt et exercent politici et mundani, «non est,» vera «prudentia.» Unde concludendum reliquit, sapientiam duntaxat esse justorum, qui timent Deum, ejusque legem exsequuntur. Hunc esse sensum liquet ex Græco, non est sapientia, nequitiæ scientia: et non est, ubi consilium peccatorum, prudentia; Syrus, non est sapiens qui malus, et non est consilium peccatorum quod prudens. Minus recte ergo Lyranus et Dionysius legunt: «Et non est cogitatus bonus peccatorum prudentia;» id tamen verum et congruum habet sensum, q. d. Peccatorum prudentia nil cogitat boni, ac proinde non est prudentia, sed imprudentia; nec bonitas, sed malitia.
Versus 19 et 20: Non est sapientia, nequitiae disciplina
19. ET NON EST SAPIENTIA, NEQUITIÆ DISCIPLINA:
20. EST NEQUITIA, ET IN IPSA EXSECRATIO: ET EST INSIPIENS QUI MINUITUR SAPIENTIA. — Ita legendum cum Romanis. Probat, aut potius explicat, nequitiæ disciplinam, sive scientiam, non esse veram sapientiam, q. d. Est, inquam, nequitia, sive callida malitia; sed in ipsa est exsecratio, quia nequitia plena est rebus exsecrandis, ideoque omnes probi eam exsecrantur ob calliditatem malignitati sociatam; at vero non pari modo exsecrantur insipientiam, id est ignorantiam, et defectum sapientiæ. Est enim insipiens qui minuitur sapientia, cui scilicet deest prudentia: hic non errat ex nequitia et malitia, sed ex insipientia et ignorantia, ac proinde potius compassione et instructione, quam exsecratione dignus censetur. Græca habent, est πανουργία (unus codex habet πανουργία, id est astutia, versutia), id est nequitia, et ipsa abominatio: et est insipiens qui minuitur sapientia. Syrus, est astutia quæ creat peccata, et est fatuus qui non habet peccata: est amens qui evadit peccata, et est prudentior qui peccat. Porro hunc versum et præcedentem connectit, clareque vertit Tigurina, hoc modo, scientia malitiæ non est scientia, nec consilium scelerosorum cum prudentia conjunctum est; sed malitia est, atque adest ipsa exsecratio, stultitiaque vacua sapientiæ. Huic sententiæ Siracidis accinit illa Ben-Sira alphabeto 2, littera Zain. «Ne esto ex iis, qui raram aut densam barbam habent,» q. d. Noli esse ex eorum numero qui vel perverse callidi, vel aperte stulti sunt; nam rara barba, callidus est: densa barba, stultus, ait R. Aquila in Gemara. Sententiam hanc explicat Siracides, dum subdit:
Versus 21: Melior est homo qui minuitur sapientia, in timore Dei
21. MELIOR EST HOMO, QUI MINUITUR SAPIENTIA, ET DEFICIENS SENSU IN TIMORE (Græce ἔμφοβος, id est timoratus), QUAM QUI ABUNDAT SENSU, ET TRANSGREDITUR LEGEM ALTISSIMI. — q. d. Melior est insipiens, non practice, id est improbus; sed speculative, id est simplex, rudis, indoctus, cui exigua est sapientia et sensus, id est prudentia, sed tamen præditus est timore Dei, quam qui abundat sensu, id est, sapientia et prudentia, sed violat legem Dei, q. d. Melior est indoctus sed probus, quam doctus sed improbus. Prudentem ergo vocat peritum et scientem, quoad intellectum, non quoad affectum, qui scilicet clare intelligit quid bonum, quid malum, sed idipsum non amat, nec opere exsequitur. Hic enim eo gravius punietur, quo doctior fuerit, quia doctrina sua non est usus, sed abusus, juxta illud: «Scienti bonum facere, et non facienti, peccatum est illi,» Jacobi cap. IV, 17. Quare melior et felicior, ideoque practice sapientior, est rusticus indoctus, Dei legem servans, quam Aristoteles, Plato, etiam Doctor Theologus, sed legem Dei violans: illi enim gloria cœlestis, huic infernus et gehenna paratur. Hunc sensum clare indicant Græca, melior est stupidus in intellectu cum timore, quam abundans in prudentia et transgrediens legem. Complutenses enim legunt πτωχόφρων, id est stupidus; alii legunt ἐλαττώμενος, id est, qui minuitur. Unde Tigurina vertit, potior est religiosus cui deficit sapientia, quam abundans prudentia violator legis Altissimi.
Quarta Pars Capitis: De Solertia Bona, Aeque ac Mala, sive Hypocrisi
Versus 22 et 23: Est solertia certa, et ipsa iniqua
22 et 23. Est solertia certa, et ipsa iniqua. Et EST QUI EMITTIT VERBUM CERTUM ENARRANS VERITATEM. — q. d. Duplex est solertia: una certa et exacta, sed iniqua; altera recta et æqua certam enarrans veritatem, et in bono consilia certa suggerens. Pro solertia certa Græce est πανουργία ἀκριβής, id est, astutia vel calliditas diligens et exquisita, ideoque certa, quia certis mediis, quæ diligenter exquisivit, subnixa; πανοῦργος enim proprie significat eum qui in omnibus rebus versatus est, a πᾶν et ἔργον, quasi ὁ πᾶσιν ἔργοις ἐπιβάλλων; sed quia tales solent esse solertes et callidi, hinc hi quoque vocantur πανοῦργοι. Distinguit ergo hic duplicem solertiam, id est, astutiam et prudentiam: unam iniquam, qualis est dolus malus, fraus, hypocrisis, simulatio, fictio, malitia, quam vers. 19 vocavit disciplinam nequitiæ. Alteram æquam et justam, quæ post maturam rei indaginem sermone certo enarrat veritatem, tam juris quam facti, tam consilii quam judicii, tam mentis propriæ quam alienæ. Ipsa enim vere et candide enarrat quid jure faciendum sit, quid reipsa ab hoc illove sit factum gestumve, quid consulto agendum sit vel omittendum: ipsa sincerum de rebus et personis omnibus fert judicium: ipsa simpliciter profert sensa mentis suæ, quid scilicet in mente gerat, quid de se aliisque sciat et sentiat. Unde Græca explicatius hanc utramque πανουργίαν, sive solertiam, ita describunt: «Est calliditas exquisita, eaque injusta; et est qui evertat gratiam evertendo judicium: rursus est juste judicans sapiens,» q. d. Calliditas injusta est, quæ pervertit judicium justum, inique litem vel causam adjudicando injusto, et abdicando justo, qualis est hominis perversi, qui hac ratione simul evertit gratiam tum Dei, tum hominum. Hi omnes enim eum ut iniquum judicem, vel censorem aversantur. Calliditas justa est, qua sapiens justum de rebus et personis fert judicium. Ita Tigurina, est astutia exacta, inquit, et eadem injusta; et est qui gratiam juris pronuntiandi pervertat, rursumque alius qui juste judicat sapiens. Syrus unam tantum astutiæ partem et speciem, scilicet iniquam, recenset: Est, inquit, astutus, qui complacet in mentiendo, et pervertitur ad manifestandum judicium. Porro in judicio quidem maxime cernitur utraque hæc prudentia; sed tamen eadem cernitur quoque in vera et ficta humilitate, uti vers. seq. explicat; imo cernitur in rebus omnibus. Unde S. Gregorius aureo quasi penicillo utriusque rationes, modos et actus sigillatim depingens lib. X Moral. cap. XVI, ita sapientiam Sanctorum a prudentia mundana discriminat: «Hæc (prudentia mundana) sibi obsequentibus præcipit honorum culmina quærere, adepta temporalis gloriæ vanitate gaudere, irrogata ab aliis mala multiplicius reddere, cum vires suppetunt nullis resistentibus cedere; cum virtutis possibilitas deest, quidquid explere per malitiam non valent, hoc in pacifica bonitate simulare. At contra sapientia justorum est, nil per ostensionem fingere, sensum verbis aperire, vera ut sunt diligere, falsa devitare, bona gratis exhibere, mala libentius tolerare quam facere, nullam injuriæ ultionem quærere, pro veritate contumeliam lucrum putare.» Utramque sapientiam ita quoque secernit S. Jacobus cap. III, 15. «Non est enim ista sapientia desursum descendens; sed terrena, animalis, diabolica, etc. Quæ autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia, et fructibus bonis, non judicans, sine simulatione.» Vide ibi dicta. EST QUI NEQUITER HUMILIAT SE, ET INTERIORA EJUS PLENA SUNT DOLO. — Hæc una est, eaque crebra et usitata πανουργίας, id est calliditatis et prudentiæ iniquæ, species, de qua S. Bernardus, lib. IV De Consid. ad Eugenium Pontificem, cap. IV: «Viri callidi, inquit, et dolosi proprium esse solet, tunc prætendere humilitatem, cum aliquid obtinere voluerit, de qualibus dicit Scriptura: Est qui se humiliat nequiter, et interiora ejus plena sunt dolo. De vobis ipsis sumite sententiæ hujus evidens ac familiare exemplum. Quantos, quos supplices admisistis, postmodum sustinuistis graves, intolerantes, contumaces, rebelles?» Idem in Vigil. Nativit. serm. 6, hanc sententiam adaptat hypocritis ficte Christum invocantibus: «Infelix, inquit, quisquis ficte prostratus, corde rigido corpus humiliavit. Est enim qui humiliatur nequiter, interiora autem ejus plena sunt dolo. Quisquis enim necessitatem suam minus considerat, minus sentit incommoda, minus pericula pavet, minus devote confugit ad remedia certa salutis, minus affectuose se subjicit Deo, minus fidenter psallit: Domine, refugium factus es nobis. Hujus adoratio minus accepta, hujus prostratio minus verax, hujus humiliatio minus habens, hujus etiam victoriosa minus, imo et minus vivida fides.» Huic explicationi favet versio Syri, est qui apparet veluti humilis, et tanquam animo contritus, et interiora cordis ejus plena sunt dolo. Verum ex Græcis liquet hæc omnia jungenda esse cum vers. præced., et accipienda de uno et eodem; puta de hypocrita qui nequiter se humiliat, ut justus et sanctus videatur. Justus ergo utrobique hic vocatur is qui humiliando se justum simulat, qui exterius se ut justum gerit, qui apparet justus. Scriptura enim sæpe loquitur non ex rei veritate, sed ex apparentia, sive ex eo quod exterius apparet: ex hoc enim judicant homines de personis et rebus, quia S. Scriptura accommodat se usui et communi modo loquendi hominum. Hinc quia homines ex specie externa talem judicant vocantque justum, Scriptura quoque hominibus se accommodans eumdem vocat justum, cum revera interius et in corde sit injustus, hypocrita et impostor. Id ita esse patet ex Græcis: nam in illis non est illud, quod in Latinis (excipio Romana) bis habetur, et est justus; nec est to qui nimium sese submittit multa humilitate, quod videtur additum ut explicet τὸ qui nequiter humiliat se. Quod addit: «Qui inclinat faciem suam,» etc., assignat modum quo quis nequiter se humiliat, et nimium se submittit. Igitur de uno eodemque hæc omnia accipienda sunt. Sensus ergo est, ut recte docet Jansenius, q. d. Est aliquando qui maligne se demittit coram alio, cum interiora ejus plena sint dolo: nec alia ratione se demittit, quam ut minus suspectus magis nocere valeat. Est, inquam, qui justus apparet, et talis haberi vult, qui ob id multa externa demissione submittit se valde apud aliquos: hoc est, contingit esse aliquem ficte justum, qui inclinat faciem suam in terram, vultuque tristi incedit, et fingit se in alienis vitiis non videre, quod ignoratum est ab aliis; fingit se non curiose observare, quod alii ignorant, vel quod ignoratum homines esse cupiunt, cum interim obliquo oculo acute observet omnia, ut noceat. Quod si ob imbecillitatem virium et impotentiam statim nocere, et peccati virus quod mente gerit, exerere nequeat; mox ubi tempus, id est opportunitatem, malefaciendi inveniet, illam acceptabit, virus suum exeret, malefaciet et nocebit, juxta illud Aristotelis, lib. II Rhetor.: «Occasione duntaxat opus improbitati.» Et illud Publii: «Malefacere qui vult, nusquam non causam invenit.» Quare ex Græco sic clare vertas hosce tres versus, puta 23, 24, 25: Est nequitia præditus qui demisso capite pullatus (atratus) incedit, et interiora ejus plena sunt dolo. Demittit vultum, et surdum se simulat, et ubi minime fuerit cognitus, anticipabit te (nocendo et lædendo ex improviso): quod si de- Multi initio pro et est, utrobique legunt et est justus, idque accipiunt de vere justo: putant enim hic vere justo vers. seq. opponi hypocritam, qui se justum simulat, q. d. Vere justus nimis, id est, valde et profunde, se humiliat. Est alter qui se fingit justum, hic inclinat faciem suam quasi avertens oculos a muliere pulchra, quam tamen ardenter concupiscat; sed hoc ab aliis ignoratur: hic si non possit ea potiri, si invenerit tempus malefaciendi, malefaciet, uti fecerunt senes, qui amantes Susannam, ab ea repulsi eam quasi adulteram accusarunt, Daniel. cap. XIII. Sententia enim hæc cum sit generalis et proverbialis, multis rebus et casibus aptari potest: Siracides tamen adaptat eam malitiosis, qui dolose se humiliant, ut data occasione gravius noceant, uti patebit vers. seq. Alii eam adaptant iis, qui se suaque accusant, seque dicunt ignavos, inutiles, peccatores, ut eo magis ab aliis laudentur. Præclare S. Bernardus, serm. 18 in Cant.: «Appetere de humilitate laudem humilitatis, non est virtus, sed subversio. Quid perversius, quidve indignius, ut inde velis videri melior, unde videris deterior?» Et S. Ambrosius, lib. VII, epist. 44: «Multi habent humilitatis speciem, sed virtutem non habent: multi eam foris prætendunt, et intus impugnant.» Exemplum illustre fictæ humilitatis vide apud Cassianum, Collat. XVIII, cap. XI. Hinc infert S. Bernardus: «Gloriosa res humilitas, qua ipsa quoque superbia palliare se appetit, ne vilescat.» Porro veræ humilitatis indicium dat S. Hieronymus epist. 27: «Multi humilitatis umbram, inquit, veritatem pauci sectantur. Auferantur omnia figmenta verborum, cessent simulati gestus, verum humilem patientia ostendit.» Nam, ut ait S. Augustinus, lib. III Contra epist. Petiliani: «Nec malam conscientiam sanat præconium laudantis, nec bonam vulnerat convitiantis opprobrium.» Idem, lib. Contra Secundin. Manichæum: «Senti de Augustino quidquid libet, sola me in oculis Dei conscientia non accuset.» 24 et 25. Et est qui se nimium submittit a multa HUMILITATE: ET EST QUI INCLINAT FACIEM SUAM, ET FINGIT SE NON VIDERE QUOD IGNORATUM EST: ET SI AB IMBECILLITATE VIRIUM VETETUR PECCARE, SI INVENERIT TEMPUS MALEFACIENDI, MALEFACIET. — Multi initio pro et est, utrobique legunt et est justus, idque accipiunt de vere justo: putant enim hic vere justo vers. seq. opponi hypocritam, qui se justum simulat, q. d. Vere justus nimis, id est, valde et pronactus fuerit, tum male faciet; Tigurina, est qui prava moliatur demissus malitia (Hebr. enim kadar significat et nigrum esse, sive pullatum, et tristem sive mæstum: hic enim incedit atratus, ut patet in funere), cujus interiora dolo tota ardeant: vultum contrahens, surdumque se simulans, ubi non suspiceris, occupabit te lædere. Quod si defectu virium peccari prohibeatur, malum dabit tibi nactus occasionem; Syrus, est qui apparet velut humilis, et tanquam animo contritus et interiora cordis ejus plena sunt dolo: est qui inclinatam habet faciem, et cogitat malum; et in loco ubi non cognoscunt eum, vocant eum justum: est qui quia non potest, impeditur a peccando; et si potest malefacere, malefaciet. Ex quibus omnibus patet hos tres versus de uno eodemque loqui, puta de hypocrita, v. g. inimico, vel alio qui offendit vel læsit, qui ficte se humiliat et dolorem simulat, ut gratiam tuam recuperet; sed ubi poterit fictionem et odium, quod mente fovet et coquit, expromet, teque vel in corpore, vel in fama, vel in bonis affliget et lædet. Tales multi sunt in aulis principum, ubi regnat ambitio, invidia et hypocrisis. Unde Palacius censet Siracidem hæc scripsisse in aula Ptolemæi regis Ægypti, vel alterius principis. In ea enim, inquit, solent esse hypocritæ ostentantes exterius humilitatem, cum interius sint dolosissimi et superbissimi. Moraliter, hic nota quam sit sancta, grata et amabilis humilitas, utpote quam ejus adversarii, et sancti habeantur, tanto studio induere et simulare procurant; quæque ita splendet, ut etiam ficta in pretio habeatur, et videntium oculos rapiat in sui admirationem. Porro signa quibus hanc hypocrisin detegas, et hypocritam agnoscas, subjicit dicens: 26. EX VISU COGNOSCITUR VIR, ET AB OCCURSU FACIEI (id est, a facie occurrente, puta ex vultu qui in oculos incurrit) COGNOSCITUR SENSATUS. — Sic de internis animi sensibus et affectibus physiognomi, medici, jurisconsulti non absurde judicant ex delineatione temperamentoque corporis, quam appellant physiognomiam. Scripsit Delrius IV Disquisit. magic. cap. III, Quæst. III et V, post Mich. Medinam II Parænes. Christian. cap. 11, Conradum Wimpinam De Signis, cap. VIII, 6, 10, 11, 12, Franciscum Valesium De Sacra Philosophia, cap. XXXII, et alios; necnon Pineda in cap. XXXIV Job, vers. 7 de arte ista conjecturali. Fundamenta prima artis esse solent ex quadam cum cæteris animalibus comparatione, vel ex moribus aliarum gentium, vel ex collatione sexus cum sexu, vel ex motu membrorum et affectionibus corporis, vel ex compositione signi cum signo, ut passionis cum passione. Simia parvos habens oculos invida est: ergo, inquiunt conjectores isti, etiam homo qui oculi parvi, invidus est. Æthiops pertinax est et stupidus: talis igitur, quisquis nimium fuscus est; mulier mollem et candidam ut plurimum cutem habet, estque pavida et levis: proinde vir quoque est ejusmodi, qui candidus ac mollis: iratus fixis et immotis intuetur oculis, ideo non nictantes oculi sunt, uti Hippocrates dixit, iracundi. Invidus itaque est iracundus tristisque. Talia plura recenset Aristoteles in Physiognomicis. 27. AMICTUS CORPORIS, ET RISUS DENTIUM, ET INGRESSUS HOMINIS ENUNTIANT DE ILLO. — Alii vertunt, indicant mores ejus; Tigurina vertit, ut aspectu quisque cognoscitur, ita ex vultus abjectu cordatus intelligitur: suus cujusque habitus, ac rictum deducens risio (Vatablus, dentium per risum nudatio), incessusque hominis, quomodo sit animatus, arguunt. Paulo aliter Syrus, est quem ab aspectu faciei discernit vir, et e contrario cognoscit eum sapiens. Aspectus viri demonstrat opera ejus, et incessus hominis testificatur de eo. Sensus ergo est: Sicut ex visu et aspectu quisque dignoscitur et cognoscitur, sic pariter ex vultu animi arcana cognoscas. Esto enim hypocrita vultum aliquanto tempore fingat et componat, ut hypocrisin dissimulet, ac humilitatem, æquitatem et justitiam simulet, tamen vir prudens et cordatus, si attentius et diutius eum inspiciat, hypocrisin deprehendet. Vultus enim est imago cordis, oculi sunt speculum mentis, ac mens suos affectus, præsertim tumultuantes et turbidos, diu celare nequit, quin etiam nescia et sui oblita, quasi ex improviso per vultum et oculos eos prodat. Sicut enim vultus et oculi indicant mentis lætitiam vel tristitiam, amorem vel odium: sic et candorem, vel fictionem et hypocrisin. Siracides ergo dat hic quatuor indicia, per quæ quasi per fenestras mentem cujusque introspicias, ac latentem virtutem vel vitium, simplicitatem vel hypocrisin deprehendas. Primum clarissimum est, facies et vultus, præsertim oculi: profert enim et prodit se natura per oculos. Cum enim lucerna corporis sit oculus, quid mirum si lucerna quale sit corpus enuntiet? Sic vir trux primo suo occursu, oculisque trucibus videtur terrorem incutere: pius vero suo occursu exhilarat. Sicut enim sapientia et sanctitas lucet in vultu sapientis et sancti, Eccle. cap. VIII, vers. 1, ita insipientia et nequitia caligat in vultu insipientis et nequam.
Præclare S. Ambrosius, lib. De Elia, cap. X: «Vultus, inquit, quidam cogitationis arbiter, et tacitus cordis interpres: facies index plerumque est conscientiæ, et tacitus sermo mentis.» D. Augustinus in Regul. ad servos Dei, quæ in fine I tomi habetur: «Nec dicatis, inquit, vos habere animos pudicos, si habeatis oculos impudicos, quia impudicus oculus impudici cordis est nuntius.»
Sic physice Aristoteles in Physiognom. cap. VI et X, docet complexionem, indolem, passiones et affectiones animi maxime cerni in vultu, naso, oculis et fronte: «Qui, inquit, nasum extremum crassum habent, insensibiles sunt; referuntur ad sues. Qui nasum extremum acutum habent, sæpe irascibiles sunt; referuntur ad canes. Qui autem nasum habent rotundum et obtusum, magnanimi; referuntur ad leones. Qui vero nasum extremum subtilem habent, aviculares. Quibus incurvus a fronte mox deducitur, inverecundi sunt; referuntur ad corvos. Qui autem aquilinum habent, articulatum a fronte, magnanimi; referuntur ad aquilam. Qui autem nasum concavum habent, et quæ ante frontem rotunda, circumference autem superiorem erectam, luxuriosi; referuntur ad cervos. Quibus autem nares sunt apertæ iracundi; referuntur ad passionem quæ sit in ira.» Post nasum subdit physiognomiam faciei, aitque: «Qui faciem carnosam habent, segnes; referuntur ad boves. Qui faciem macilentam habent, accurati. Qui autem carnosam, timidi; referuntur ad asinos et cervos. Qui valde parvam habent, pusillanimi; referuntur ad catum et ad simiam. Quibus facies magna, tardi; referuntur ad asinos et boves. Quoniam vero neque parvam, neque magnam oportet esse, medius habitus utique horum erit conveniens. Quibus autem facies videtur parum decens, illiberales sunt; referuntur ad apparentem convenientiam.» Et paulo inferius: «Qui frontem parvam habent, indisciplinabiles; referuntur ad sues. Qui autem magnam valde, tardi; referuntur ad boves. Qui vero rotundam habent, insensati; referuntur ad asinos. Qui autem minus planam habent, sagaces; referuntur ad canes. Qui vero quadrangulum commensuratum fronti habent, magnanimi; referuntur ad leones. Qui autem collectam habent, adulatores: id autem in canibus videbit quispiam, quoniam canes cum blandiuntur, contractam habent frontem. Qui autem nebulosam, audaces; referuntur ad taurum et leonem: quoniam autem nebulosus habitus audaciam significat, tranquillus autem adulationem, medius habitus utique horum bene decenter se habet. Qui tristem habent frontem, mæsti; quoniam mæsti tristem habent faciem. Qui autem demissam, lamentabundi, quia lugentes demissæ sunt frontis. Qui habent magnum caput, sensati; referuntur ad canes. Qui vero parvum, insensati; referuntur ad habentes ungues curvos.» Hæc signa sunt conjecturæ, ideoque non plane certæ, nec semper veræ. Unde ferunt Socratem ex vultu visum impudicissimum et male moratum; sed arte et virtute vicit ille naturam.
Versus 24 et 25: Est qui se nimium submittit
Secundum est amictus sive vestitus: superbus enim amictus internam superbiam, fictus fictionem, dissolutus dissolutionem, levis levitatem, gravis gravitatem, luxuriosus luxuriam mentis indicat et repræsentat. Quare S. Augustinus epist. 73 ad Possidium: «Verus, ait, ornatus, maxime Christianorum et Christianarum, non tantum nullus fucus mendax, verum ne auri quidem vestisque pompa, sed mores boni sunt.» Ita ex vultu, vestitu habituque dissoluto Juliani Apostatæ, occultam ejus impietatem deprehendit S. Gregorius Nazianzenus, uti ipse refert orat. 2 in Julianum, his verbis: «Neque enim mihi boni quidquam significare atque minari videbantur, cervix non firma, humeri subsultantes, et ad æquilibrium subinde agitati, oculus insolens et vagus furioseque intuens, pedes instabiles et titubantes, nasus contumeliam et contemptum spirans, risus petulantes et effrenati.» Et post alia id genus dissoluti animi argumenta: «Ut hæc, inquit, conspexi, statim prolocutus sum: Quale malum Romanorum terra nutrit!» Sic de Julio Cæsare adhuc puero dixere Syllani: «Cavete puerum male præcinctum.» Et Augustus Cæsar, teste Suetonio: «Vestitus, inquit, insignis ac mollis superbiæ vexillum est, nidusque luxuriæ.»
Tertium est, risus: risus enim candidus et planus, cor candidum, planum et apertum; risus vero contractus, contortus, sardonicus, dentatus, cor contractum, contortum, dolosum, dentatum et odio imbutum significat. Nam per gestum corporis demonstratur qualitas voluntatis, ait Rabanus. Unde S. Augustinus lib. I Contra Academ. cap. V: «Ratio, ait, præveniat risum tuum: nihil enim est fædius risu irrisione dignissimo.» Idem, serm. 97 De Temp.: «Risus, ait, frequens corrumpit mores, relaxat quoque nervos rigoris abstrictos: severus autem vultus custos est disciplinæ.»
Versus 26: Ex visu cognoscitur vir
Quartum est incessus: celer enim et præceps præcipitationem, tardus tarditatem, levis levitatem, superbus superbiam, iratus iram, fictus fictionem mentis indicat. Nam, ut ait Beda in Proverbiis: «Gressu corporis habitus demonstratur mentis.» Et S. Bernardus De Modo bene vivendi, cap. IX: «Sit, ait, in ingressu tuo simplicitas, in incessu honestas. Nihil dedecoris, nihil lasciviæ, nihil petulantiæ, nihil insolentiæ, nihil levitatis in incessu tuo appareat; animus enim in gestu corporis apparet, gestus signum est mentis.» Quin et Aristoteles in Physiogn. cap. VI: «Modesti, ait, signa sunt: in motibus tardus, et loquens tarde, vox tarda, et plena spiritu, ac mitis; oculus hilaris, neque valde apertus, neque omnino clausus. Iracundi: in motibus præceps, rubens corpore, color sanguineus. Animosi: fronte ingens, in motibus tardus et remissus, non præceps. Tristis: figura humilis, et motibus remissus, rugosa facies, macri oculi. Cinædi: oculus confractus, motus manuum supini et dissoluti, ambulationes duplices, hæc quidem circumclinantis, alia vero lumbos tenentis, et oculorum circumspectiones: qualis fuit Dionysius sophista.»
Versus 27: Amictus corporis, et risus dentium, et ingressus hominis
Audi S. Ambrosium lib. I Officior. cap. XVIII: «Est, ait, in ipso motu, gestu, incessu tenenda verecundia. Habitus enim mentis in corporis statu cernitur. Hinc homo cordis nostri absconditus aut levior, aut jactantior, aut turbidior, aut contra gravior, et constantior, et purior, et maturior æstimatur. Itaque vox quædam est animi, corporis motus. Meministis, filii, quemdam amicum, cum sedulis se videretur commendare officiis, hoc solo tamen in clerum a me non receptum, quod gestus ejus plurimum dedeceret. Alterum quoque cum in clero reperissem, jussisse me ne unquam præiret mihi, quia velut quodam insolentis incessus verbere oculos feriret meos. Idque dixi cum redderet se post offensam muneri. Hoc solum excepi: nec fefellit sententia; uterque enim ab Ecclesia recessit, ut qualis incessu prodebatur, talis perfidia animi demonstraretur. Namque alter Arianæ infestationis tempore fidem deseruit, alter pecuniæ studio, ne judicium subiret, sacerdotem se nostrum negavit. Lucebat in illorum incessu imago levitatis, species quædam scurrarum percursantium.» Et inferius: «Est etiam gressus probabilis, in quo sit species auctoritatis, gravitatisque pondus, tranquillitatis vestigium; ita tamen si studium desit atque affectatio, sed motus sit purus ac simplex; nihil enim fucatum placet, motum natura informet. Si quid sane in natura vitii est, industria emendet, ut ars desit, non desit correctio.» Quin et Cicero, lib. III De Oratore: «Omnis motus animi, inquit, suum quemdam a natura habet vultum, et sonum, et gestum: animi imago vultus est. Nam hæc una pars corporis, quæ quot animi motus sunt, tot significationes et communicationes possit efficere.»
Imperfecti igitur a perfectis modestia continua et constanti discernuntur. Imperfecti enim etsi ad tempus mores componant, aut potius compositos fingant coram aliis, tamen cum fuerint ineptæ curæ fingendi modestiam obliti, illico ineptis corporis motibus, et animi perturbatione se produnt, instar simiæ, quæ docta saltare subsilit; sed si projicies nuces, illico omnis decori saltus oblita, ad cupidas nuces advolat. Perfecti autem sui ipsorum curam gerunt continuam, ac per eam modestiæ habitum, quasi vestem pulcherrimam induunt: quare hæc modestia, lenitas ac membrorum compositio effectus est et signum internæ tranquillitatis et sanctitatis, per eamque interna animi virtus puritasque cernitur et dignoscitur: sicut ignem ex fumo, hominem ex loquela, et solem ex splendore cognoscimus.
Hanc gnomen apologo similem, festivo auris et oculi apologo illustrat Cyrillus lib. I Apologorum moralium, cap. XXV, cujus titulus: In cunctis esto compositus. «Audiens auris, inquit, quod oculum palpebra tueretur, acuto puncta invidentiæ aculeo, naturæ dixit: Ut quid oculum tam volatilium palpebrarum munitione vallasti, me autem ita nudam undique reliquisti? Certe haud minori me in pretio habere debueras: quoniam si delectat lux, amplius tamen verbum; et si visus instruit, magis auditus. Cui illa utriusque arte sapientiæ fabricatrix, patienter respondit: Si videres situm membrorum, et luci rationis attenderes, magis me gratiarum actione quam querelarum quæstione pulsares. Nonne locata es in profundis, et osse et cartilagine circumquaque munita? Foris tamen lucerna corporis est oculus, et ob hoc provide pellicula velocitatis armatur, et propter hoc ostiolo clauditur, ut etiam volenti nihil indecens spargente radio præsentetur. Ad hæc auris adjunxit: Cur etiam mihi repulsionis januam non dedisti? an forte minus putasti noxiam esse corruptionem auriculæ, quam pupillæ? Ad quod natura respondit: Non audisti quod primum aditum morti, venenoso serpentis eloquio percepto, effrenatus mulieris auditus exhibuit? Directe siquidem usque ad cor penetrat verbum, quoniam aperta semita stillat ex aure in pectoris rimas. Tunc natura subjunxit: Nimirum sicut non est intuendum nisi quod licet, sic nec audiendum est nisi quod decet. Nonne te ad hoc in medio capite posui?» Unde concludit, et quasi axioma præstantissimum assignat: «Omnis enim sapientis actus debet esse decenti regularitate compositus. Et quemadmodum in cœlestibus sapientia gubernatis, nullus sine regula motus cernitur: ita et in membris animæ prudenti subjectis, nullus apparere debet actus inordinatus. Unde sapientis est incessus gravis, aspectus pudicus, auditus honestus, status recollectus, habitus aptus. Maxime tamen decor prudentiæ debet relucere in facie, quoniam cornu sapientiæ luminosum (Exodi cap. XXXIV, 30) glorificavit Mosaicum vultum. Igitur quia homo debet esse velox ad audiendum, tibi non addidi januam; nec tamen, cum necesse fuerit, opportuna deest rationis arte clausura. Quibus auditis, mox placata auris quievit.»
Versus 28: Est correptio mendax in ira contumeliosi
28. EST CORREPTIO MENDAX IN IRA CONTUMELIOSI: ET EST JUDICIUM, QUOD NON PROBATUR ESSE BONUM: ET EST TACENS, ET IPSE EST PRUDENS. — Redit ad doctrinam correptionis traditam vers. 13 et seq.; quia enim dixerat illam faciendam esse sapienter et sincere, hinc ad sapientiam, sinceritatem et hypocrisin digressionem fecit vers. 18 hucusque: nunc ergo ad institutam correptionem regreditur. Unde Tigurina hæc connectit sequentibus, hincque inchoat cap. XX, nam cap. XX cæptam hic materiam prosequitur. Græca de more concisa sic habent, est correptio quæ non est decora vel pulchra, et est tacens et ipse prudens; Tigurina clare, est cum minime speciosa sit reprehensio, et est cum quis sapienter taceat; alii, est reprehensio quæ indecora sit, et est qui taceat, idemque prudens sit; Syrus alio abit, est paupertas, inquit, quæ non convenit, et est qui tacet, et ipse est sapiens. S. Chrysostomus in Psalm. XL, legit: «Est reprehensio, et non est tempestiva; et est tacens aliquis, qui invenitur sapiens.» Noster modum et tempus addit, quo indecora sit reprehensio, nimirum quando procedit ex ira et animo convitiandi et exprobrandi; hæc enim ira facit, ut correptio sit iracunda, contumeliosa et mendax: ipsa enim efficit ut corripiens multa effutiat falsa, ac proinde mendacia per contumeliam impingat ei quem per iram corripit. Ira enim pervertit judicium, ut temere ex levibus signis sinistre judicet, arguatque et damnet factum proximi quasi pravum, cum revera tale non sit. Hoc est quod subdit: «Et est judicium, quod non probatur esse bonum,» quia, scilicet, ex ira præcipitatum, ideoque temerarium, et sæpe falsum ac mendax est. Quare in ira silendum est, et omittenda correctio, donec ira deferveat, redeatque mentis pax et serenitas, indeque veritas, verumque de rebus judicium. Ergo qui in ira tacet, ipse est prudens.
Porro, correptio ex ira, non tantum indecora est audienti et excipienti; sed eadem indecora et pudenda est dicenti et corripienti: qua eum non ratione, sed ira agi, iræque mancipium esse ostendit, ideoque alios etiam subditos non emendat, sed inverecundiores et proterviores efficit. Scitum est illud Platonis ad servum delinquentem: «Castigarem te, nisi iratus essem.» Idem alio tempore servi castigationem amico demandavit, dicens: «Ego castigare nequeo, quia iratus sum.» Rursum sicut bilis flava, id est ira, sic et bilis atra, puta melancholia, pervertit judicium, facitque ut non sit bonum, sincerum et verum; sed malum, turbidum et falsum: per illam enim quasi per nubem atram res apparet et cernitur atra, obscura, tetra, etsi in se sit candida, limpida, clara. Hinc melancholicis omnia videntur atra, tristia, sinistra, prava, periculosa, perdita: quare Aristoteles in Politicis, negat melancholicos adhibendos in consilium, aut eligendos in consiliarios. Melancholici ergo, quia nimis sunt pusillanimes, tristes et suspicaces, parum apti sunt ad correptionem: sileant ergo, si sapiunt, et prudentes haberi volunt. Plura hac de re dixi cap. VIII, vers. 13.
Denique prudens est tacens, qui scilicet tacet, cum putat correptionem et locutionem fore inutilem et infructuosam. Ita senior ille apud Joannem Moschum in Prato spirit. cap. CLVI, a Philosophis rogatus, hoc vitæ sanctæ et sapientis dogma dedit: «Sit philosophiæ vestræ opus semper meditari mortem, silentioque et quieti vos assuefacere.» Alter rogatus: «Usquequo servandum est silentium,» respondit: «Usquequo interrogeris. In omni enim loco si taciturnus fueris, requiem possidebis.» Sapienter Æneas Sylvius, (qui postea creatus Pontifex Pius II nuncupatus est) lib. I De Gestis Alfonsi: «Sapientius, inquit, est agere quam fari. Nunquam enim nisi cum necessitas postulat sapiens loquitur, neque vana nec nisi ponderata profert: stulto autem nullum est tempus sermoni clausum, facileque verba jactitat, qui sine consideratione profatur.» Acute et facete S. Gregorius Nazianzenus, epist. 1 ad Celeusium, ejus silentium carpentem, respondit per apologum hirundinum garrularum, cycnos taciturnitatis accusantium. Cycni enim hirundinibus responderunt: «Si non multum, nec apud multos canimus: at illud certe in nobis pulcherrimum est, quod modum in canendo tenemus, nec musicam tumultibus permiscemus. Vos autem et in ædes admissas, homines fastidiunt, et canentes aversantur, idque optimo jure, quippe quæ nec excisa quidem lingua silere queatis; verum ipsæ amissam vocem et calamitatem vestram lugentes, quasi alta aut profusa lingua præditæ, et canoræ, loquaciores sitis. Intellige quid loquar, ait Pindarus; ac si taciturnitatem meam tua loquitandi facilitate præstantiorem esse inveneris, silentium nostrum inepte carpere atque insectari desine. Alioqui proverbium dicam, ut verissimum, ita etiam brevissimum: Tum cautabunt cycni, cum graculi tacuerint.» Huc pertinent disticha Catonis, sive illius prisci Censorii, sive potius recentioris cujuspiam, qui Catonis nomen assumens, prisci illius mores et sensa carmine expresserit: hæc enim disticha inter opera prisci non inveniuntur, ac simpliciori stylo conscripta sunt, nec latinitatem illius ævi, Censoriique elegantiam æquant. Disticha sic se habent:
Perspicito tecum tacitus, quid quisque loquatur.
Sermo hominum mores et celat et indicat idem.
Huc facit illud Senecæ in Proverbiis: «Libentius audias quam loquaris. Tacere qui nescit, nescit loqui.» Et illud Pindari in Nemæis, ode 5: «Non omnis veritas exacta patefaciens faciem utilis est; sed scire tacere est sæpe sapientissimum.» Cap. præced. vers. ult. tria dixit: primo, correptionem non esse faciendam in ira; secundo, esse judicium quod non probatur esse bonum; tertio, esse tacentem qui sit prudens. Hæc tria ordine hic prosequitur: primum, vers. 1; secundum, vers. 2 et 3; tertium, vers. 5. Unde pergit agere de vitiis et virtutibus linguæ. Quocirca, vers. 9 et seq., agit de fatuis fatuorum sermonibus æque ac donis, eosque opponit sapientibus sapientum dictis et factis. Denique, vers. 23, agit de nimia et noxia verecundia, dedecore mendacii, sapientia quæ sese promit et evehit placendo magnatibus, ideoque vetat in judicio xenia et dona: 1. Quam bonum est arguere quam irasci, et confitentem in oratione non prohibere! 2. Concupiscentia spadonis devirginabit juvenculam: 3. sic qui facit per vim judicium iniquum. 4. Quam bonum est correptum manifestare pænitentiam! sic enim effugies voluntarium peccatum. 5. Est tacens, qui invenitur sapiens: et est odibilis, qui procax est ad loquendum. 6. Est tacens non habens sensum loquelæ: et est tacens sciens tempus aptum. 7. Homo sapiens tacebit usque ad tempus: lascivus autem et imprudens non servabunt tempus. 8. Qui multis utitur verbis, lædet animam suam: et qui potestatem sibi sumit injuste, odietur. 9. Est processio in malis viro indisciplinato, et est inventio in detrimentum. 10. Est datum, quod non est utile: et est datum, cujus retributio duplex. 11. Est propter gloriam minoratio: et est qui ab humilitate levabit caput. 12. Est qui multa redimat modico pretio, et restituens ea in septuplum. 13. Sapiens in verbis seipsum amabilem facit: gratiæ autem fatuorum effundentur. 14. Datus insipientiæ non erit utilis tibi: oculi enim illius septemplices sunt; 15. exigua dabit, et multa improperabit: et apertio oris illius inflammatio est. 16. Hodie fœneratur quis, et cras expetit: odibilis est homo hujusmodi. 17. Fatuo non erit amicus, et non erit gratia bonis illius. 18. Qui enim edunt panem illius, falsæ linguæ sunt. Quoties, et quanti irridebunt eum? 19. Neque enim quod habendum erat, directo sensu distribuit, similiter et quod non erat habendum. 20. Lapsus falsæ linguæ, quasi qui in pavimento cadens: sic casus malorum festinanter veniet. 21. Homo acharis quasi fabula vana, in ore indisciplinatorum assidua erit. 22. Ex ore fatui reprobabitur parabola: non enim dicit illam in tempore suo. 23. Est qui vetatur peccare præ inopia, et in requie sua stimulabitur. 24. Est qui perdet animam suam præ confusione, et ab imprudenti persona perdet eam: personæ autem acceptione perdet se. 25. Est qui præ confusione promittit amico, et lucratus est eum inimicum gratis. 26. Opprobrium nequam in homine mendacium, et in ore indisciplinatorum assidue erit. 27. Potior fur quam assiduitas viri mendacis: perditionem autem ambo hæreditabunt. 28. Mores hominum mendacium sine honore: et confusio illorum cum ipsis sine intermissione. 29. Sapiens in verbis producet seipsum, et homo prudens placebit magnatis. 30. Qui operatur terram suam, inaltabit acervum frugum: et qui operatur justitiam, ipse exaltabitur: qui vero placet magnatis, effugiet iniquitatem. 31. Xenia et dona excæcant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum. 32. Sapientia absconsa et thesaurus invisus: quæ utilitas in utrisque? 33. Melior est qui celat insipientiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam. 1. QUAM BONUM EST ARGUERE, QUAM IRASCI, ET CONFITENTEM IN ORATIONE NON PROHIBERE! — Prosequitur materiam de correptione, quam cœpit, vel potius cæptam vers. 13 cap. præced. resumpsit ibid. vers. ult., ubi dixit iratum non debere corripere, sed tacere. Unde hic infert satius esse corripere prudenter et mansuete eum qui te vel alios offendit, quam ei irasci; sic enim correptus culpam agnoscet et confitebitur, itaque offenso satisfaciet, eumque confessione culpæ et petitione veniæ sibi reconciliabit. Dicit ergo: «Quam bonum,» etc. q. d. O quanto melius est corripere proximum vel in se, vel in alios peccantem, quam ei irasci occulte (ut habent Græca Complutensium), et sic consequenter confitentem peccata sua in oratione non prohibere, sed potius ad id corripiendo inducere! Est enim liptote, quia minus dicitur et plus significatur: scilicet, per non prohibere, significatur inducere et impellere. Ita Lyranus. Qui enim ex charitate suaviter peccantem corripit, impellit eum ut peccatum suum confiteatur in oratione, id est, in confessione culpæ, et deprecatione veniæ, sive ea fiat homini offenso, sive Deo. Paulo aliter Jansenius, q. d. Bonum est corripienti, eum qui correptus confitetur peccatum suum simul cum oratione veniæ, non prohi-