Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Docet summe cavendum ab omni peccato, et praesertim a superbia; secundo, vers. 14, depingit mores stulti, eisque opponit mores sapientis; tertio, vers. 23, describit stulti immodestiam in risu, visu, auditu, voce et sermone.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 21:1-31
1. Fili, peccasti? non adjicias iterum; sed et de pristinis deprecare ut tibi dimittantur. 2. Quasi a facie colubri fuge peccata: et si accesseris ad illa, suscipient te. 3. Dentes leonis, dentes ejus, interficientes animas hominum. 4. Quasi rhomphaea bis acuta omnis iniquitas, plagae illius non est sanitas. 5. Objurgatio et injuriae annullabunt substantiam: et domus, quae nimis locuples est, annullabitur superbia: sic substantia superbi eradicabitur. 6. Deprecatio pauperis ex ore usque ad aures ejus perveniet, et judicium festinato adveniet illi. 7. Qui odit correptionem, vestigium est peccatoris: et qui timet Deum, convertetur ad cor suum. 8. Notus a longe potens lingua audaci: et sensatus scit labi se ab ipso. 9. Qui aedificat domum suam impendiis alienis, quasi qui colligit lapides suos in hieme. 10. Stuppa collecta synagoga peccantium, et consummatio illorum flamma ignis. 11. Via peccantium complanata lapidibus, et in fine illorum inferi, et tenebrae, et poenae. 12. Qui custodit justitiam, continebit sensum ejus. 13. Consummatio timoris Dei, sapientia et sensus. 14. Non erudietur, qui non est sapiens in bono. 15. Est autem sapientia, quae abundat in malo: et non est sensus ubi est amaritudo. 16. Scientia sapientis tanquam inundatio abundabit, et consilium illius sicut fons vitae permanet. 17. Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit. 18. Verbum sapiens quodcumque audierit scius, laudabit, et ad se adjiciet: audivit luxuriosus, et displicebit illi, et projiciet illud post dorsum suum. 19. Narratio fatui quasi sarcina in via: nam in labiis sensati invenietur gratia. 20. Os prudentis quaeritur in ecclesia, et verba illius cogitabunt in cordibus suis. 21. Tanquam domus exterminata, sic fatuo sapientia: et scientia insensati inenarrabilia verba. 22. Compedes in pedibus, stulto doctrina, et quasi vincula manuum super manum dextram. 23. Fatuus in risu exaltat vocem suam: vir autem sapiens vix tacite ridebit. 24. Ornamentum aureum prudenti doctrina, et quasi brachiale in brachio dextro. 25. Pes fatui facilis in domum proximi, et homo peritus confundetur a persona potentis. 26. Stultus a fenestra respiciet in domum: vir autem eruditus foris stabit. 27. Stultitia hominis auscultare per ostium, et prudens gravabitur contumelia. 28. Labia imprudentium stulta narrabunt: verba autem prudentium, statera ponderabuntur. 29. In ore fatuorum cor illorum, et in corde sapientium os illorum. 30. Dum maledicit impius diabolum, maledicit ipse animam suam. 31. Susurro coinquinabit animam suam, et in omnibus odietur: et qui cum eo manserit, odiosus erit: tacitus et sensatus honorabitur.
Prima Pars Capitis
Versus 1: Fili, peccasti? non adjicias iterum
1. FILI, PECCASTI? NON ADJICIAS ITERUM; SED ET DE PRISTINIS DEPRECARE UT TIBI DIMITTANTUR. — Tigurina, si peccasti, fili, ne pergas peccare, sed anteacta depreceris. Dicit, si peccasti, quia, ut habet Arabicum proverbium, Cent. 2, num. 57: "Omissio peccati rectior est, quam exsecutio poenitentiae," q. d. Melius est non peccare, quam post peccatum poenitere: melior est innocentia quam poenitentia: satius est non habere occasiones poenitendi, quam poenitere. Jam sensus est, q. d. Post peccatum admissum quasi post vulnus lethale acceptum, duo tibi ad salutem necessaria remedia suggero: prius, ne iteres peccatum; sunt enim multi, qui cum peccatum unum admiserint, quasi jam perdita innocentia et gratia desperantes, proni in omne scelus ruunt, et quasi sues in coeno voluptatum volutantur, uti faciunt meretrices et fornicatores. Hisce ait: "Fili, peccasti? ne adjicias iterum," tum quia iteratio peccati novum est peccatum, novumque animae vulnus. Sicut ergo qui unum vulnus accepit, cavet ne accipiat secundum; ita et qui unum peccatum admisit, caveat ne admittat secundum, tum quia facilius curatur unum peccatum quam duo, tria et plura; sicut facilius curatur unum vulnus quam multa; tum quia in iteratione peccati est animi protervia et libido, quae graviter Deum offendit, facitque ut difficilis sit lapsi curatio et culpae condonatio. Huc facit Hebraeorum proverbium: "Praeceptum trahit praeceptum, et peccatum trahit peccatum," q. d. Una observatio legis, una virtus trahit aliam; sic unum peccatum trahit allicitque ad aliud.
Posterius: "Sed et de pristinis deprecare ut tibi dimittantur," q. d. Non sufficit ad veniam peccati, illud non iterare, vel vitam corrigere, quasi poenitentia non sit aliud quam resipiscentia, ut fingit Calvinus et Lutherus; sed insuper opus est dolere de peccato commisso, ejusque veniam humiliter et dolenter deprecari. Ita S. Augustinus, lib. I De Nupt. et Concup. cap. xxvi, ubi ex hoc loco docet actum peccati transeuntem post se relinquere reatum, sive maculam permanentem in anima, per quam homo censeatur et sit peccator, ac irae Dei et gehennae sit obstrictus et reus. "Nam si a peccando desistere, inquit, hoc esset, non habere peccatum, sufficeret ut hoc nos moneret Scriptura: Fili, peccasti? non adjicias iterum. Non autem sufficit; sed addidit: Et de pristinis deprecare, ut tibi remittantur. Manent ergo, nisi remittantur. Sed quomodo manent, si praeterita sunt, nisi quia praeterierunt actu, manent reatu?" Haec S. Augustinus.
Moraliter, Mystice S. Gregorius, IV Moral. cap. xix: "Peccatum, inquit, peccato adjicit, qui male gesta etiam defendit; et noctem illam solitariam non relinquit, qui culpae suae tenebris etiam patrocinia defensionis adjungit," uti fecit Adam suum peccatum excusans, imo retorquens in Deum: Mulier quam dedisti, inquit, mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi, Genes. III, 12, q. d. Tu occasionem deliquendi praebuisti, qui mulierem dedisti." Haec S. Gregorius.
Moraliter, hic disce post peccatum cito agendam esse poenitentiam, et post eam cavendum a relapsu, ac constanter persistendum in justitia Deique gratia. Audi S. Gregorium III part. Pastor. admonit. 31: "Admonendi, inquit, qui admissa plangunt, nec tamen deserunt, aut considerare sollicite sciant, quia flendo inaniter mundant, qui vivendo se nequiter inquinant; cum idcirco se lacrymis lavent, ut mundi ad sordes redeant." Et paulo post: "Sus in volutabro luti cum lavatur, sordidior redditur; et qui admissum plangit, nec tamen deserit, pene graviori culpae se subjicit, qui et ipsam, quam flendo potuit impetrare veniam, contemnit, et quasi in lutosa aqua semetipsum volvit; quia, dum fletibus suis vitae munditiam subtrahit, ante Dei oculos sordidas ipsas etiam lacrymas facit." Quocirca languido a se sanato hoc monitum dat Christus Joan. v, 14: "Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat." De quo S. Cyprianus, lib. De Disciplina et habitu Virgin.: "Sospitantis, inquit, Domini verba sunt et docentis, curantis pariter et monentis: Ecce, inquit, sanus factus es, etc., dat vivendi morem, dat innocentiae legem, postquam contulit sanitatem, nec habenis liberis et solutis vagari postmodum patitur, sed ipsis potius, quibus sanatus fuerat, mancipato, gravius comminatur; quod sit, scilicet, minor culpa deliquisse ante, cum necdum nosses disciplinam Dei; nulla sit venia ultra delinquere, postquam Deum nosse coepisti." Simile appositum affert S. Fulgentius De Fide ad Petrum, cap. III: "Nullus, inquit, hominum debet sub spe miseri- cordiae Dei in suis diutius remanere peccatis, cum etiam in ipso corpore nemo velit sub spe futurae salutis diutius aegrotare; tales enim qui ab iniquitatibus suis recedere negligunt, et sibi de eo indulgentiam repromittunt, nonnunquam ita praeveniuntur repentino Dei furore, ut nec conversionis tempus, nec beneficium remissionis inveniant."
Versus 2: Quasi a facie colubri fuge peccata
2. QUASI A FACIE COLUBRI FUGE PECCATA; ET (id est quia: dat enim causam fugae peccati) SI ACCESSERIS AD ILLA, SUSCIPIENT TE. — Legit Interpres τοῦ δέξεται, id est suscipient: sic quoque legit S. Augustinus in Speculo; jam legunt δήξεται, id est mordebit: δηξέσθαι enim significat mordere, δέχεσθαι, suscipere. Sed eodem redit sensus, q. d. Peccata suscipient te quasi colubri et serpentes suis spiris, ut te mordeant, suumque virus tibi instillent, quo ita laedent animam tuam, ut naturaliter sanari nequeas per te, sed ut saneris opus habeas gratia Dei supernaturali. Tigurina, tanquam a conspectu serpentis fuge peccatum; alii, tanquam serpentem fuge peccatum; nam si accesseris, mordebit te. Eleganter S. Paulinus Natali x S. Felicis: Ut faciem colubri Salomon peccata timeri Horrerique monet, dicens armata leonis Dentibus: et vere, quoniam velut ore sereno Saeva vorant animam, quam vicerit aegra voluptas.
Alludit ad serpentem, per quem diabolus Evam ad peccatum pertraxit. Peccatum ergo est quasi serpens et basiliscus, qui visu solo quos aspicit necat; imo serpente ipsoque diabolo est nocentius, adeoque peccatum ex angelo pulcherrimo et felicissimo fecit teterrimum et miserrimum diabolum. Unde Rabanus: "A facie colubri exponit a facie diaboli. Coluber enim ille antiquus, inquit, qui semper colit umbras peccatorum, et regnat in filiis tenebrarum, interitum nostrum sine cessatione desiderat, ideoque nobis suggerit opera facinorosa." Syrus, fili mi, multum fuisti fugiens a peccato; si appropinques ad illud, mordebit te. Per morsum hunc intellige omnem noxam, quam animae infert peccatum, ac praesertim remorsum conscientiae, juxta illud Dei ad Cain, Genes. cap. IV, 7: "Sin autem male (egeris), statim in foribus peccatum aderit;" Hebr. accubabit: "Videlicet more serpentis et canis morosi, inquit noster Delrio, adagio 9, qui nec egredi, nec ingredi hominem tranquille sinat, sed importuno latratu semper inquietet, hoc sensu perpetuo tibi tuum peccatum ante pedes, ante oculos observabitur, ut te Deus ad tempus sinat impunitum; ipse peccati morsus, angues, furiae acriter urgebunt, agitabunt, persequentur; quocumque perges, peccatum te comitabitur, conscientiae tuae se oggeret et ingeret, irrequietum malum te conquiescere animo non permittet." Huc facit proverbium Hebraicum: "Cogitationes peccati (de peccato admisso) graviores sunt quam peccatum;" quia cogitationes remorden- les conscientiam ob peccatum perpetratum gravius eam affligunt et cruciant, quam ipsum peccatum.
Porro S. Chrysostomus, homil. 8 in Epist. ad Roman. notat τὸ si accesseris. "Non enim, inquit, peccatum ad nos accedit, verum nos ad illud transfugimus." Additque diabolum inter nos habitare "quasi latronem quemdam et tyrannum, qui, nisi quem apprehenderit inermem ac solitarium, in suas speluncas descendentem, accedere sane non sustinet." Subdit eum similem esse serpenti: primo, quia deorsum ad terram et terrena nos trahere satagit; secundo, quia sicut serpens in spinis, sic daemon in divitiis latitat et se occultat: qui, si spinas incideris, illico aufugiet; tertio, sicut serpens incantatur carmine; sic diabolus exorcizatur et fugatur per invocationem nominis Christi, et crucis potentiam. Rursum notant nonnulli τὸ a facie colubri. Qui enim sapiens est, non tantum serpentem et colubrum fugit, sed etiam faciem colubri, id est, occasionem peccati, et omnem ejus ingressum perhorrescit: qui enim ad occasionem et illecebram peccati accedit, ab ea suscipitur, implicatur et dementatur.
Versus 3: Dentes leonis
3. DENTES LEONIS, DENTES EJUS, INTERFICIENTES ANIMAS HOMINUM. — Tigurina, dentes leonini sunt dentes ipsius animis hominum exitiales; Syrus, sicut dentes leonis est mendacium (omne enim peccatum vocatur in Scriptura et est mendacium practicum, quia contrarium veritati, veroque dictamini rationis, legis et virtutis), et corrumpit animas hominum. Comparavit peccatum serpenti ob virulentiam et clandestinum morsum lethiferum; nunc idem comparat leoni, ob saevitiam et ferociam, qua crudeliter animam laniat et occidit, tum adimendo gratiam, tum adigendo ad gehennam.
Versus 4: Quasi rhomphaea bis acuta omnis iniquitas
4. QUASI RHOMPHAEA BIS ACUTA OMNIS INIQUITAS, PLAGAE ILLIUS NON EST SANITAS. — Graece iasis, id est sanatio, vel remedium et curatio. Pro bis acuta Graece est δίστομος, id est anceps, biceps, utrimque scilicet acutus, sive duas habens acies quasi ora, quibus peccatorem secet, mordeat et devoret. Comparavit peccatum leoni et serpenti, nunc comparat rhomphaeae, sive gladio utrinque scindenti, q. d. Peccatum est quasi gladius acutissimus, qui ipsa ossa dissecat et discindit; sic enim peccatum intima animae dissecat, ipsamque animam necat et occidit. Tigurina, instar ancipitis gladii nefas omne est, in plaga illius nulla est sanitas, vel contra plagam illius nullum est remedium; Syrus, gladius anceps os meretricis, et plagae illius non est sanatio. Meretricium enim crebrum est et commune peccatum, adeoque omne peccatum mystica est fornicatio, quia per illud anima desponsata Deo, eo spreto, fornicatur cum creaturis.
Moraliter, disce hic quanta sit noxa peccati. Ipsum enim magis nocet animae quam basiliscus, quam leo, quam gladius anceps, quia quasi ex duabus partibus scindens animam simul et corpus perforat, occidit, et ad gehennam transmittit. Ita Rabanus. Vide Bellarminum, De Gemitu columbae, sub initium lib. II, ubi pie et erudite ostendit peccatum summum esse malum, summeque injurium et noxium tum Deo, tum homini, tum creaturis caeteris, tum ipsi etiam inferno et damnatis; quia videlicet eorum poenam adauget: unus enim damnatus affligit et cruciat alium, ideoque dives Epulo rogabat Abraham ut mitteret Lazarum ad fratres suos, ne si et illi damnarentur, per eos augeretur poena ipsius. Dixit enim petitque hoc non ex charitate eorum, utpote quam non habebat, sed ex amore sui ipsius. Sic et S. Anselmus, lib. De Similitud. cap. ci: "Peccando, inquit, non solum iram Dei promeruimus, sed etiam totam creaturam adversum nos excitavimus. Potest ergo nobis justa consideratione terra dicere: Non debeo vos sustinere, sed potius absorbere; quoniam a Creatore meo non timuistis peccando recedere, et inimico ejus, diabolo scilicet, adhaerere. Potest etiam cibus dicere et potus: Non meruistis ut vos pascere debeamus; imo potius ut confusionem vobis praeparemus: ab illo enim peccando recessistis, per quem nec ales esurit. Sol quoque: Vobis ad salutem non debeo lucere, sed ad vindictam Domini mei, qui est lux lucis et fons luminum, penitus coercere. Sic etiam singulae quaeque creaturae contra nos possunt surgere irrefragabili ratione." Denique peccatum petit jugulum Dei et Christi, adeoque si cor Dei telo quopiam transfigi posset, non alio quam peccato transfigeretur. Peccatum ergo, quantum in se est, Deum e medio tollit. Peccatum est christicidium, imo deicidium. Quocirca tanta est vel unius peccati mortiferi malignitas, tanta in majestatem illam infinitam injuria, ut omnibus Sanctorum, Angelorum et hominum obsequiis, laudibus, cultibus, precibus, humiliationibus, poenitentiis, afflictionibus ex aequo, et, ut ita dicam, ad aequilibrium justamque aequalitatem, nequeat compensari. Cum igitur nullum remedium nec in terra, nec in coelo malis nostris medendis, et bonis amissis recuperandis appareret, nec ullus Angelus, aut ulla mens creata quidquam congrui auxilii posset invenire; misericordia divina inauditum, admirabile, ineffabile, incomprehensibile, omnibus saeculis, omnibus Angelis et hominibus obstupescendum excogitavit consilium, nimirum ut Filius Dei, Sapientia genita, per quam facta sunt omnia, naturam nostram sibi copularet, et in ea ac per eam totum genus humanum repararet.
Audite, mortales, audite, peccatores, S. Augustinum, serm. 114 De Tempore: "Agnosce, homo, inquit, quantum valeas et quantum debeas; et dum tantam redemptionis tuae perspicis dignitatem, ipse tibi indicito peccandi pudorem. Ecce pro impio pietas flagellatur, pro stulto sapientia illuditur, pro mendace veritas necatur, damnatur justitia pro iniquo, misericordia affigitur pro crudeli, pro misero repletur sinceritas aceto, inebriatur felle dulcedo, addicitur innocentia pro reo, moritur vita pro mortuo. Expavit scelus hominum natura rerum; et quem creatura rebellis non agnoscit, eum mundi dominum tremens terra testatur, et coeli Regem sol fugiens confitetur."
Versus 5: Objurgatio et injuriae annullabunt substantiam
5. OBJURGATIO ET INJURIAE ANNULLABUNT SUBSTANTIAM: DOMUS, QUAE NIMIS (valde) LOCUPLES EST, ANNULLABITUR SUPERBIA (per superbiam, in poenam superbiae superbaeque discordiae et injuriarum); SIC SUBSTANTIA SUPERBI ERADICABITUR. — A genere descendit ad speciem, puta a peccato ad superbiam, quia haec peccatorum est regina, imo mater, fons et radix. Pro objurgatio Graece est καταφληγμός. Unde Rabanus et alii Graecam vocem latinitate donantes, legunt cataplectatio; καταπληγμός autem est objurgatio superba, severa et acris, horribilis et formidabilis, quae animos subditorum et servorum concutit, percellit, sternit et stupefacit, redditque quasi attonitos et apopleticos: καταπλήττω enim est perterreo, injicio pavorem, percello: inde κατάπληξ vocatur timore perculsus, stolidus, stupefactus, attonitus; et κατάπληξις vocatur pavor, confusio, stupor; unde Lucretius: "Magna, inquit, atque immanis κατάπληξις, velut quae quasi numen attonitos stupentesque efficiat granditate sua." Pro injuria Graece est ὕβρις, id est, superba violentia, immanior improbitas, contumelia, saevitia, ferocia, procacitas, petulantia, fastus, insolentia, protervia: ὑβρίζω enim est injurius sum, injuriam facio, contumeliose tracto, insolens sum, insulto, abutor, vim infero, stupro, contamino: inde ὑβριστής vocatur injurius, convitiator, stuprator, corruptor, flagitiosus, impotens, insolescens ob copias et potentiam, oppressor, violentus. Sensus ergo est, q. d. Herus vel dominus, qui superbe objurgat, injurias infert, et tyrannice tractat suos servos, subditos, caeterosque qui in sua familia vel dominio degunt, hic attenuabit et ad nihilum rediget suam substantiam et opes; quia ob nimiam asperitatem, fastum et injurias servos et ministros faciet fugitivos vel fures. Sic Roboam ob superbum et asperum responsum datum decem tribubus Israel, eas a se alienavit, regnumque perdidit, III Reg. cap. xii. Id fit justo Dei judicio, qui superbiam et superbos juste opibus, regno et dominio privat et punit. Graecus hic de more brevis et bimembris sic habet, vehemens objurgatio et contumelia annullabunt substantiam: sic domus superbi annullabitur; Tigurina, concertationes et injuriae opes dissipant: similiter domus superbi desolabitur; alii, insultatio et contumelia desolant opes: sic et domus superbi ad eremum vel desertum redigetur: hoc enim est Graecum ἐρημωθήσεται; Syrus, a mane usque ad vesperam vastat cenacula, et palatia multa subvertit vel eradicat et evellit. Graecis adap- tanda esse Latina censet Jansenius et Franciscus in Notis hic, ac proinde delendum esse τὸ sic substantia superbi eradicabitur. Verum Romani codices et caeteri plerique constanter id legunt, sensumque per hoc faciunt uberiorem et clariorem.
Versus 6: Deprecatio pauperis
6. DEPRECATIO PAUPERIS EX ORE USQUE AD AURES EJUS PERVENIET, ET JUDICIUM FESTINATO ADVENIET ILLI. — "Ejus," scilicet Dei (ut habent nonnulli codices), cujus proprium est deprecationes pauperum audire et exaudire. Dat causam cur substantia superborum et violentorum annulletur, quia, scilicet, subditi et pauperes ab eis oppressi clamant ad Deum, Deus autem eos exaudit: unde quasi justus vindex suum in eos judicium cito profert, oppressores puniendo, oppressos liberando. Nota τὸ ex ore usque ad aures, q. d. Os pauperum oppressorum quasi vicinum est auribus Dei, ita ut deprecatio ore eorum prolata mox tangat et feriat aures Dei. Oppressio enim pauperum est peccatum clamans in coelum, quod illico vindictam Dei ciet et extorquet. Unde Tigurina vertit, ab ore pauperis vel afflicti exaudietur precatio, q. d. Mox ut oratio ore afflictorum prolata fuerit, audietur a Deo; unde subdit: "Judiciumque illius festinato veniet." Syrus eleganter, oratio pauperis tanquam ab ore suo ad aurem suam, et ante judicem saeculorum ascendit, q. d. Os pauperis est os Dei, et vicissim auris Dei est auris pauperis. Quam facile ergo sermo ex ore pauperum ad aures ejusdem ascendit, tam facile quoque et cito ab ore eorum ascendit ad aures Dei, quia Deus ori eorum vicinus est, imo ori eorum insidet, in eoque format precationem qua opem suam invocent, ut invocatus illico eam praestet. Hoc est quod ait Psaltes Psalm. IX, vers. 17: "Desiderium pauperum exaudivit Dominus." Non enim exspectat Deus pauperem oppressum ad se clamantem ut eum audiat, sed clamorem ejus praevenit, et merum desiderium audit et exaudit.
Versus 7: Qui odit correptionem
7. QUI ODIT CORREPTIONEM, VESTIGIUM EST PECCATORIS: ET QUI TIMET DEUM, CONVERTETUR AD COR SUUM. — Prosequitur materiam de superbia et peccato, fugaque peccati: magna enim superbia, magnumque peccatum est, odio prosequi corripientem se de peccato. Hoc enim odium signum est animum in peccato esse obfirmatum et obduratum, ut monitiones et monitores non admittat, sed quasi inimicos odiat, respuat et exsecretur. Unde Graece est, qui odit reprehensionem, in vestigio est peccatoris, q. d. Inhaeret viis et vestigiis peccati et peccatoris, per easque constanter et irrevocabiliter incedit et ingreditur. Tigurina, qui odit castigationem, in vestigio scelerosi constitit; Syrus, qui odit correptionem, vir iniquus. Noster vero in vestigio, legit vestigium, alia significatione, sed eodem sensu. Pro quo notandum, quod vestigium proprie sit pedis impressio, id est, signum et figura quae in terra a pede relinquitur, juxta illud Virgilii, lib. III Georgic.: Et gradiens ima verrit vestigia cauda. Et Plautus in Cistellar.: "Video vestigium in pulvere." Hinc secundo, "vestigium" metonymice vocatur ipsa ima pars pedis, quae vestigium terrae imprimit. Sic Cicero IV Academ. ait: "Adversis vestigiis contra nostra vestigia stant Antipodes." Tertio, "vestigium" sumitur pro reliquiis, monumento, indicio; quia vestigium est indicium, et quasi reliquiae pedis impressi, ex quo vestigamus et conjicimus quis, qualis, et quantus fuerit pes et homo qui illud efformavit. Sic Cicero ait Act. 7 in Verrem: "Cujus rei neque index, neque vestigium aliquod." Et Virgilius, IV Aeneid.: ...Agnosco veteris vestigia flammae. Sic ergo "vestigium" vocatur indicium et nota, quae rei formam et qualitatem ostendit: et vestigare est quaerere diligenter, quasi per vestigium indagare: quod a vestigiis, quasi indiciis dictum. Graecus ergo cum ait, qui odit correptionem, in vestigio est peccatoris; sumit "vestigium" proprie in primo significato jam assignato; Noster vero cum vertit, "vestigium est peccatoris," sumit in tertio significato, q. d. Cum quis odit correptionem, idipsum "vestigium," id est, certum indicium et signum, "est peccatoris," puta hominis animique plane suis cupiditatibus et peccatis affixi. Peccator enim significat eum qui habet habitum peccandi, ut peccatis assuetus, iis constanter et pertinaciter adhaereat. Ex adverso: "Qui timet Deum, convertetur ad cor suum;" Tigurina, at qui reveretur Dominum, resipiscet ex animo; Syrus, et qui timet Dominum, poenitet ex corde suo, q. d. Peccator correptus odit correptionem: at vero qui timet Deum, si de quopiam delicto corripiatur, ad cor redit, culpam agnoscit, poenitet, vitamque mutat et corrigit. Igitur "vestigium," id est, argumentum absoluti et consummati "peccatoris," est odisse correptionem; nam qui timet Deum, ut corripitur, ad cor suum redit, ut se emendet. Ergo sunt gradus in hac re. Est enim amare correptionem, est pati, est odisse. Primum, est signum praedestinationis, ut ultimum reprobationis. Nota phrasim Hebraeam. Converti ad cor, est pium esse: ut enim peccando, relicto Deo, qui habitabat in corde, egreditur peccator e corde ad temporalia: ita in justitia vivendo, e temporalibus regredimur ad cor, ubi habitat Deus: ut simus homines interiores, juxta S. Paulum, et ut "omnis decor" noster sit "ab intus," juxta Davidem, Psalm. XLIV, 14. Ita Palacius. Porro Rabanus per peccatorem accipit diabolum, q. d. "Qui non vult se corrigere a peccatis, et odit correptionem admonitoris, ipse indicium praebet in se nequitiae sui seductoris, quoniam malignus induravit cor ejus, ne cederet et obaudiret veritati."
Nec tantum veritati, sed et charitati: nam correptio est instar speculi, quod nobis ostendit maculas, quae nos deturpant et infamant, ut eas eluamus. Unde Clemens Alexandrinus, lib. I Paedag. cap. ix: "Quemadmodum, inquit, speculum non est malum deformi, eo quod ipsum ostendat qualis sit: ita nec is qui reprehendit, ei male vult qui laborat animo; nec enim ei delicta adjungit, sed ea quae adsunt peccata ostendit. Rursum, correptio est pharmacum eluens maculas et sanans animae morbos: qui ergo eam odit, suam sanitatem odit. Unde exclamat S. Bernardus, serm. 42 in Cantic.: "Mira perversitas: medicanti irascitur, qui non irascitur sagittanti." Quin et Psaltes: "Consumetur, inquit, nequitia peccatorum, et diriges justum," Psalm. VII, 10. Ubi D. Chrysostomus: "Infer, inquit, supplicium, et cessare facies a vitio: quemadmodum enim putrefactiones cedunt usturis et sectionibus, ita et a supplicio arcetur improbitas. Qui scinditur et uritur, ita ad sanitatem ingreditur." Unde Clemens Alexandrinus, lib. I Paedag. cap. viii: "Est, inquit, reprehensio, veluti quaedam chirurgia affectionum animae; medicamentum autem est, probri insimulatio: quae resolvit affectiones quae jam occalluerunt, impudicaeque ac libidinosae vitae sordes expurgat, fastusque ac superbiae carnes, quae excreverunt, exaequat. Jam vero admonitio est veluti quaedam diaeta aegrotantis animae; quae sunt sumenda, consulit; et quae non sunt, prohibet." Et paulo post: "Benevolentiae, inquit, non odii, signum est reprehendere: ambo enim probrum objiciunt et amicus et inimicus, sed inimicus quidem irridens, amicus vero benevolens." Moraliter, disce hic proprium timentis Deum esse crebro introverti, et a rebus externis converti ad cor, ut ibi internum animae suae statum, sensusque et affectus omnes examinet, corrigat et componat ad legem et voluntatem Dei. Quocirca virum bonum et sapientem ita pingit Ausonius S. Paulini magister, Idyllio 16: Vir bonus et sapiens (qualem vix repperit unum Millibus e multis hominum consultus Apollo), Judex ipse sui, totum se explorat ad unguem. Quid proceres, vanique ferat quid opinio vulgi, Securus, mundi instar habens, teres atque rotundus: Externae ne quid labis per levia sidat, Cogitat, et justo trutinae se examine pensat, Ne quid hiet, ne quid protuberet, angulus aequis Partibus ut coeat, nil ut deliret amussis. Et mox: Non prius in dulcem declinat lumina somnum, Omnia quam longi reputaverit acta diei: Quae praetergressus, quid gestum in tempore, quid non: Cur isti facto decus abfuit, aut ratio illi; Cur aliquem fracta persensit mente dolorem, etc.
Versus 8: Notus a longe potens lingua audaci
8. NOTUS A LONGE POTENS LINGUA AUDACI: ET SENSATUS SCIT LABI SE AB IPSO. — q. d. Qui "potens" est "lingua audaci," id est, qui pollet audacia dicendi, hic «longe» lateque «notus» est, celebris et famosus: plebs enim et rude vulgus miratur ejus in dicendo audaciam et facundiam; at vir prudens et «sensatus» deprehendit, scitque ipsum multa falsa et temeraria audacter effutire, seque, si ei credat et adhaerat, «ab ipso labi,» id est, falli et decipi, ac ruere in multa incommoda et pericula, v. g. litium, rixarum, seditionum, carcerum, ut bonorum et vitae discrimen incurrat: quare ei non credit, ac sibi ac ejus consortio cavet. Haec quoque spectant ad superbos et superbiam: ipsa enim est mater audaciae, facitque linguam audacem et effrenem. Graeca de more concisa sic habent, notus a longe potens in lingua: sensatus autem novit cum ille labitur; Tigurina, potens procul ex sermone notus est: at qui sapit, caducum (qui facile in errorem labatur et cadat) esse meminit; Syrus vero de sensato tantum sic habet, sapiens e regione (ex intuitu et aspectu) oculorum suorum dignoscitur, et scrutatur in momento iniquum. Hinc disce audaces et effrenes in loquendo esse insipientes, sapientes vero esse modestos et cautos, ideoque facile audacium insipientiam et falsitatem deprehendere et arguere. Aliter Palacius, qui τὸ scit labi accipit pro novit elabi, ideoque sic explicat, q. d. Qui linguam audacem habet, sit tibi non prope, sed a longe notus; et si tibi appropiaverit, si sensatus es, elabere ab illo: cum enim ille linguam ardentem habeat, aduret te, nisi elabaris; et cum linguam venenatam afferat, effundet in te virus suum; cum linguam peste infectam adducat, pestis contagio te inficiet. Tu ergo cordate effugies illum, non eum offendendo, ne in te virus evomat; sed causas afferendo idoneas, cur ab eo mature discedas. Verum priorem sensum exposcunt Graeca, et τὸ scit se labi. Sic enim habet Latina versio, non autem scit labi, id est elabi.
Versus 9: Qui aedificat domum suam impendiis alienis
9. QUI AEDIFICAT DOMUM SUAM IMPENDIIS ALIENIS, QUASI QUI COLLIGIT LAPIDES SUOS IN HIEME. — Ex prima specie peccati, puta superbia, descendit ad secundam ex illa manantem, puta injustitiam. Solent enim divites superbi per injustas angarias, exactiones et oppressiones pauperum augere suas opes et domos, q. d. "Qui aedificat domum suam," non suo sumptu, sed alieno, puta injuste, per vim, fraudem, aliamve injustitiam ab aliis extorto vel rapto; hic similis est homini, qui aedificaturus colligit lapides ad fabricandum in hieme, Graece εἰς χειμῶνα, id est, in hiemem, vel ad hiemem: ut scilicet in hieme aedificet, tempore nimirum importuno. In hieme enim ob frigus calx conglaciatur, aut ob humorem dissolvitur; quo fit ut lateres et lapides inter se non satis firmiter conglutinet: qua de causa hiemalia aedificia rimas agunt, et facile corruunt, nec diu durant. Simili enim modo facultates alienae nunquam inter se cohaerent, et in unam rem coeunt; sed solutae et dissectae ruunt. Quare qui ex alieno vel rapto aedificat domum, illa diu non fruetur; sed vel ipse cito morietur, vel domus corruet aut ad alium transferetur, ulciscente sic Numine ejus injustitiam, ut in domo quam fabricando peccavit, in eadem et puniatur. Haec enim est congrua talionis poena. Complutenses pro εἰς χειμῶνα, habent εἰς χῶμα ταφῆς αὐτοῦ, id est in tumulum sepulturae suae, q. d. Qui ex alieno aedificat domum, non tam domum quam tumulum et sepulcrum sibi aedificat; quia in illa brevi morietur et sepelietur. Sic et Tigurina, qui aere alieno domum suam aedificat, congerenti lapides in tumulum sepulturae suae similis est; et Syrus, qui aedificat domum suam facultatibus sociorum, congregat lapides tumulo suo; ut facultates hae quasi lapides in tumulum coacervati, mole sua ipsum opprimant et sepeliant; quia, scilicet, domino suo interitus sunt causa, et celeriorem mortem ipsi conciliant. Alludit, imo citat illud Jerem. XXII, 13, de Joakim rege impio: "Vae qui aedificat domum suam in injustitia, et coenacula sua non in judicio: amicum suum opprimet frustra, et mercedem ejus non reddet ei." Unde poenam sepulcri jam dicti ipsi intentat vers. 19, dicens: "Sepultura asini sepelietur, putrefactus et projectus extra portas Jerusalem." Jeremiam secutus Habacuc cap. II, vers. 9: "Vae, inquit, qui congregat avaritiam malam domui suae, etc. Vae qui aedificat civitatem in sanguinibus, et praeparat urbem in iniquitate." Vide utrobique dicta.
Aliter Palacius: Tempore hiemali, inquit, non sunt lapides colligendi, sed ligna contra frigus. Si igitur in hieme colligas lapides, stultus eris; qui non ligna quibus calescas, sed lapides sine utilitate collegisti: ita si aere alieno domum aedificas in qua habites, stultus eris; non enim in ea habitabis, sed potius a creditoribus inde expelleris. Verum priorem sensum exposcunt Graeca. Mystice idem Palacius: Cum, Domino dicente, temporalia nostra plane non sint, sed aliena ("si in alieno, inquit Dominus Lucae XVI, 12, fideles non fuistis: quod vestrum est, quis dabit vobis?"), qui ex temporalibus domum suae conversationis aedificat in terris, plane stultus est. Cum enim habitare hic voluerit, inde pelletur.
Versus 10: Stuppa collecta synagoga peccantium
10. STUPPA COLLECTA SYNAGOGA PECCANTIUM, ET CONSUMMATIO ILLORUM FLAMMA IGNIS. — Complutenses addunt in perditionem. Culpae assignat poenam, q. d. Putant potentes et superbi se esse insuperabiles, invictos et quasi omnipotentes; at revera omnis eorum "synagoga," id est, coetus et multitudo, fragilis est, instar stuppae collectae. Sicut enim stuppa illico ab igne vicino corripitur conflagratque, et quo major est stuppa, eo facilius magisque ignis inflammatur: ita pariter ignis vindictae divinae facillime corripiet et consumet omnes peccantes, eoque facilius et ardentius, quo major fuerit eorum synagoga et multitudo. Haec enim non est aliud quam "stuppa collecta," id est, fomentum et pabulum irae et indignationis divinae, aeque ac ignis conflagrationis orbis in fine mundi, ac judicii divini et gehennae, juxta illud Malach. IV, 1: "Et erunt omnes superbi, et omnes facientes iniquitatem stipula: et inflammabit eos dies veniens." Unde in Graeco est elegans paronomasia inter συνηγμένου, id est, collecta, in unum coacta; et συναγωγή, id est, synagoga, coetus, congregatio, q. d. Impiorum synagoga non est aliud nisi stuppa coacta ad ignem, nisi synagoga, id est congregatio, ignis. Nota: "Consummatio" primo, idem est quod consumptio, q. d. "Consumptio illorum" erit "flamma ignis," hoc est, flamma ignis consumet eos. Secundo, "consummatio," id est finis, "illorum" erit "flamma ignis;" hoc innuit Graecum συντέλεια: nam τέλος est finis. Porro, ignis hic consumens impios est quintuplex. Primo, ignis indignationis Dei. Secundo, vindictae, qua Deus impios igne, id est, peste, fame, gladio (ignis enim significat omnem acrem vindictam, omneque ejus instrumentum) perdit in hac vita. Tertio, ignis conflagrationis mundi: hic enim superbos cum eorum domibus et opibus comburet. Quarto, ignis acerrimi judicii divini, quo Christus scrutabitur, damnabit et percellet improbos in ultimo die mundi, de quo ait Daniel. VII, 10: "Fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus." Quinto, erit ignis gehennae, de quo vers. seq. Unde Complutenses addunt, in perditionem; et Tigurina, stuppa collecta coetus est nefariorum, flammaque ignis exitialis eorum exitus. Ex quo infert Palacius, impios in gehenna non esse solutos, ut libere vagentur, sed esse colligatos in fascem, ut ait Isaias cap. XXIV, 22. Hoc enim significat "stuppa collecta," scilicet, eos collectos, vinctos jacere, et velut stuppam constipatam comburi, juxta parabolam zizaniorum, de quibus ait Christus: "Alligate ea in fasciculos ad comburendum," Matth. XIII, 30. Denique haec erit impiorum "consummatio," id est finis, sed sine fine. Eorum enim finis erit perpetuum incendium, et perennis flamma ignis, quae ex eorum corporibus velut titionibus sursum ascendet, ait Palacius.
Moraliter, discant hic peccatores, evanidas esse suas vires, opes, conspirationes, foedera, quibus fidem vel justitiam opprimere satagunt, adeoque ea non esse aliud quam stuppam collectam ad ingens incendium. Ex adverso justi et pii qui ab eis vexantur vel opprimuntur, nil eos formident, certique sint eos brevi, ut stuppam igne vindictae divinae conflagrandos. Unde Rabanus: "Comparat, inquit, rei fragili peccatorum synagogam, ut ostendat ejus vilitatem et velocissimum interitum: quia sicut stuppae collectio igne adhibito facile conflagrat, ita peccatorum coetus in futura vindicta sine mora disperiet."
Versus 11: Via peccantium complanata lapidibus
11. VIA PECCANTIUM COMPLANATA LAPIDIBUS, ET IN FINE ILLORUM INFERI, ET TENEBRAE, ET POENAE. — Graece, in fine illorum fovea inferni, q. d. Via concupiscentiae per quam incedunt peccatores, initio videtur concinna, pulchra, amoena et jucunda, perinde ac si lapidibus planis esset strata et complanata: at postmodum apparet aspera, tristis et horrida; nam finis ejus deducit et desinit in infernum, ubi sunt tenebrae densissimae et poenae atrocissimae. Sicut ex adverso via virtutis per quam incedunt justi, initio est aspera et stricta, sed progredientibus in ea paulatim fit laxior, facilior et amoenior, ac tandem eos deducit ad beatitudinem et gloriam aeternam. Alludit ad Prov. XIV, 12: "Est via, quae videtur homini recta: novissima autem ejus deducunt ad mortem." Hoc est quod ait Christus Matth. VII, 13: "Spatiosa via est, quae ducit ad perditionem, et multi sunt qui intrant per eam. Quam angusta porta, et arcta via est, quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam!" Idem repraesentabat Pythagoras per suum Ypsilon, de quo exstat elegans epigramma Virgilii: Littera Pythagorae discrimine secta bicorni, Humanae vitae speciem praeferre videtur. Nam via virtutis dextrum petit ardua callem, Difficilemque aditum primum spectantibus offert, Sed requiem praebet fessis in vertice summo. Molle ostentat iter via lata; sed ultima meta Praecipitat captos, volvitque per ardua saxa. Syrus hunc versum et praeced. hoc uno exprimit, sicut ascensus arenae pedibus viri senis (alia lectio habet duri, asperi); ita robur iniquorum juxta ignem, et semita impii offendiculum est illi; quia finis ejus fovea profunda est, q. d. Sicut ascensus arenae initio mollis et facilis est, sed quo altius per eam ascendit senex, eo fit ei difficilior, quia arena in cumulum assurgens ascendenti fit profundior, ita ut tandem non tantum pedem, sed et reliquum corpus sorbeat, et in voraginem sive abyssum arenae demergat: ita plane via impiorum initio facilis, sensim fit difficilior, ac tandem in abyssum ignis aeterni eos demergit: quare semita impii fit ei offendiculum, quia finis ejus est fovea inferni.
Versus 12 et 13: Qui custodit justitiam, continebit sensum ejus
12 et 13. QUI CUSTODIT JUSTITIAM, CONTINEBIT SENSUM EJUS. CONSUMMATIO TIMORIS DEI, SAPIENTIA ET SENSUS. — Complutenses, sapientiae assumptio. Justitiam vocat observationem legis, haec enim facit hominem justum; sensum vocat mentem et sententiam. Unde Graeca habent, qui custodit legem, tenet ἐννόημα, id est, cogitationem, notionem, intellectum, sensum ejus, q. d. Qui observat legem, hic assequitur legis intelligentiam, hic percipit ac perspicit legis mentem et sensum, ut videat quid lex jubeat et velit, ejusque finem et causam, aeque ac sapientiam et ordinem, scilicet, quam id quod Deus lege sua praecipiat sanxit, sit aequum, justum, sanctum; quam sapienter ordinatum ad suum finem, quam justa de causa sancitum. Lex enim Dei non tam speculando quam practicando discitur et intelligitur, uti docet S. Bernardus, epist. 108: "Quam utique scientiam, inquit, haud facile nisi qui mundo crucifixus erit, apprehendit. Falleris, fili, falleris, si te putas invenire apud mundi magistros, quam tuose et amanter divinam legem intelligit, Deique soli discipuli, id est mundi contemptores, Dei justitiam penetrat et amat. Ait ergo Auctor: Qui custodit justitiam, assequitur illum sensum ejus, quo viri docti et pii non destituuntur. Unde egregie infert: Perfectus et consummatur timor Dei socios habet sapientiam, id est, divinam in affectu dilectionem; et sensum, id est, divinam in intellectu lucem. Hanc lucem, hunc sensum, hanc Spiritus Sancti doctrinam non accipiet qui non est sapiens in bono. Beatus enim ille est, quem tu erudieris, Domine: is non est sapiens in malo, sed sapiens in bono. Nota: Pro continebit sensum ejus, Graece est κρατεῖ (vel, ut alii legunt, κατακρατεῖ) τοῦ ἐννοήματος αὐτοῦ, ubi si per spiritum lenem legas αὐτοῦ, significat ejus; sin per asperum αὑτοῦ, significat suum, itaque legunt plerique. Unde Complutenses vertunt, qui custodit legem Domini, dominatur cogitationi suae; Romana, continet sensum suum; Tigurina, qui servat legem Domini, cogitationibus suis imperat; Syrus, qui custodit legem, subigit (vel affligit) appetitum suum. Lex enim refrenat motus inordinatos appetitus et concupiscentiae, eosque ordinat et componit. Quare qui legem Dei observare satagit, appetitus suos domet, legique Dei subjiciat. munere assequentur. Nec enim hanc lectio docet, sed unctio; non littera, sed spiritus; non eruditio, sed exercitatio in mandatis Domini. Seminate, inquit Osee x, 12, vobis in justitia, metite spem vitae, illuminate vobis lumen scientiae. Vides, quia non recte proditur ad lumen scientiae, nisi justitiae germen praecedat ad animam: ex quo formetur granum vitae, et non palea gloriae.» Ex quo recte infert Siracides: «Consummatio timoris Dei, sapientia et sensus,» q. d. Perfectio timoris Dei, quae consistit in perfecta observatione legis Dei, parit veram sapientiam et intelligentiam, adeoque ipsa est vera sapientia et intelligentia. Vere enim sapiens et intelligens est, non qui alta speculatur, sed qui timet Deum, ejusque mandata opere exsequitur. Unde Tigurina vertit, finis religionis Domini est accessio sapientiae, id est, ad sapientiam; Syrus, qui timet Deum, nullius rei indigebit. Quare sapientis et sapientiae est timere Deum, ut nulla re indigeat, sed Deus ei de omnibus abunde provideat. Rursum sensus justitiae, inquit Palacius, est quaedam lux intellectualis a Deo homini pio infusa, qua acute, intime, affectuose et amanter divinam legem intelligit, Deique
SECUNDA PARS CAPITIS, QUA OPPONIT MORES STULTI MORIBUS SAPIENTIS.
Secunda Pars: Mores stulti moribus sapientis oppositi
Versus 14 et 15: Non erudietur, qui non est sapiens in bono
14 et 15. Non erudietur, qui non est sapiens in bono. Est autem sapientia (ita Romana et Graeca: perperam ergo aliqui contrarie legunt, insipientia), quae abundat in malo: et non est sensus ubi est amaritudo. — Graecus de more brevis et bimembris sic habet, non erudietur qui non est astutus: est enim astutia multiplicans acerbitatem, puta malitiam; Tigurina, qui non est callidus non patietur erudiri se: est autem cum et calliditas amaritudinem multiplicat. Distinguit duplicem πανουργίαν, id est, astutiam, calliditatem et sapientiam. Unam in bono quae vera est, alteram in malo quae adumbrata, ficta et falsa est, q. d. Astutia et sapientia vera consistit in observatione legis Dei, uti dixi vers. praeced. Quocirca ea non erudietur, nec ejus est capax qui non est πανοῦργος, id est, astutus et sapiens in bono, qui scilicet non sapit, non amat, non operatur bonum. Est enim quaedam πανουργία, id est, astutia et sapientia, «quae abundat in malo,» ut scilicet mala multa astute moliatur et perpetret, juxta illud Jerem. IV, 22: «Sapientes sunt ut faciant mala, bene autem agere nescierunt.» Haec non est vera sapientia, nec verus sensus, veraque prudentia; «et,» id est quia, «non est» verus «sensus,» id est, vera sapientia, intelligentia et prudentia, «ubi est amaritudo,» Graece, πικρία, id est, malitia quae amaricat animum, eumque facit acerbum tum sibi, tum Deo, tum proximis. Idque primo, quia «amaritudo,» id est, ira et rancor, offuscat judicium, illudque facit amarum, indignans et rancidum. Secundo, quia Deus sua luce coelesti sensuque divino non donat, nec dignatur eos, in quibus est haec amaritudo. Unde S. Jacobus cap. III, 14: «Si zelum, inquit, amarum habetis, et contentiones sint in cordibus vestris; non est ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica.» Porro πικρία, id est amaritudo, est animi aegritudo et morositas. Unde Cicero ad Atticum: «Amariorem me senectus facit, stomachor omnia;» sed maxime, πικρία est acerbitas animi ultionem expetentis. Unde πικροί dicuntur amari et amarulenti, teste Gellio, qui exasperantur odio tendente ad vindictam, qui scilicet iram odiumque non deponunt, nec condonant, sed diu reservant. Sic Theocritus Pana vocat πικρόν, id est, amarum; causamque addit: «Quia illi bilis acris semper naribus insidet.» Quocirca S. Paulus Ephes. IV, 31, monet dicens: «Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis, cum omni malitia.» Et Hebr. XII, 15: «Ne qua radix amaritudinis, inquit, sursum germinans impediat.» Alludit ad Deuter. XXIX, 18: «Ne forte, etc., sit inter vos radix germinans fel et amaritudinem.» dinem.» Ubi ostendi omnem malitiam, omneque peccatum vocari fel et amaritudinem, causamque assignavi.
Versus 16: Scientia sapientis tanquam inundatio abundabit
16. Scientia sapientis tanquam inundatio (Graece κατακλυσμός, id est eluvio, diluvium) abundabit, et consilium illius sicut fons (Complutenses addunt, purus) vitae permanet, — q. d. Sicut crescente luna crescit mare, adeo ut luna plena exundet, camposque vicinos irriget et fecundet: sic crescente Dei illuminatione et gratia crescit «scientia sapientis,» adeo ut in alios exundet, eisque se communicans, illos pariter efficiat scientes et sapientes. Qua fit, ut «consilium» et doctrina sapientis sit quasi «fons» vitae, qui jugiter manat aquas vitales sapientiae, quibus alios assidue riget, ut vivant vitam gratiae in terra, victuri vitam gloriae in coelo. Nota: Sapientiam nunc vocat scientiam, nunc consilium, nunc eruditionem, nunc intellectum, nunc sensum, nunc disciplinam. Causam dedi in Proemio. Unde Tigurina vertit, scientia sapientis exuberabit tanquam inundatio vitae, ac veluti fons vitae purus ejusdem consilium; Syrus, mens sapientis sicut fons aquarum abundavit, et cogitatio ejus sicut aquae vivae. Alludit ad Prov. XVI, 22: «Fons vitae eruditio possidentis.» Et cap. XVIII, 4: «Aqua profunda verba ex ore viri, et torrens redundans fons sapientiae.» Ad quae loca alludens Christus: «Qui biberit, inquit, ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam,» Joan. IV, 14, et cap. VII, 38: «Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum.»
Moraliter, disce hic doctorem semper debere manare sanam sanctamque doctrinam, sive pauci sint auditores, sive multi; sive pauperes, sive divites; sive benevoli, sive malevoli; sic enim fons omnibus et singulis perennes fundit aquas. Ita fecit Christus unam Samaritanam docens, Joan. IV, ac pauperes piscatores in Apostolos efformans, Christum secutus Paulus ait Roman. I, 14: «Graecis ac Barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum.» Ubi S. Chrysostomus: «Sicut coelum, ait, stellae, sol non uni tantum genti: sic D. Paulus, sic omnes qui Deo militant, non uni, sed omnibus per doctrinarum exempla lucere debent; nec, si desint qui illis utantur, desistere debent. Aquarum enim, ut inquit homil. 1 De Lazaro et divite, venae, etiamsi nullus veniat aquatum manant tamen, et fontes, quamvis hauriat nemo, scatebras emittunt.» Plura de hoc fonte dicam Proverb. XVI, 22.
Versus 17: Cor fatui quasi vas confractum
17. Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit. — Opponit stultum sapienti, q. d. Mens sapientis est quasi fons vitae, jugiter emanans aquas doctrinae salutaris et vivificae; at mens stulti est quasi lagena confracta, et ideo nullam sapientiam quam legit vel audit, retinebit; sed illa ex ea effluet, sicut effluit aqua ex lagena fracta vel pertusa. Nota: Non omnem, Hebraeis idem est quod nullam. Pro cor Graece est ἔγκατα, id est interiora, puta viscera, inter quae primum et praecipuum est cor. Unde Tigurina, viscera stulti instar vasis confracti sunt, ut qui nullam in vita sua scientiam contineat; alii, intestina stulti tanquam vas confractum, nullam continent scientiam; Syrus, cor impii sicut cisterna disrupta, et omnibus diebus vitae suae sapientiam non discet. Praeclare S. Antonius in Melissa, part. 1, serm. 48: «Sicut, inquit, vas fictile sono et tinnitu, sic homo sermone probatur.» Huc facit apophthegma Hebraeorum in Pirke Avoth, id est, in Sententiis Patrum: «Quatuor hominum differentiae sunt coram sapientibus astantium. Alii sunt quasi spongia, quae humorem undequaque sugit ac trahit; alii quasi dolium pertusum, quod aquam hauriens una ex parte, ex alia effluit, et quidquid accepit evacuat; alii quasi cuppa, quae cum vinum effluere sinat, faeces retinet; nonnulli denique ad instar cribri seplasiarii vel pigmentarii, quod et furfur retinet, sed distinctis cellulis; in superiore siquidem furfur, in inferiore vero farinam servat.»
Versus 18: Verbum sapiens quodcumque audierit scius
18. Verbum sapiens quodcumque audierit scius (Graece ἐπιστήμων, id est, sciens, prudens, sensatus), laudabit, et ad se adjiciet, id est, sibi applicabit, ut illud in arca memoriae recondat, et in actus moresque conferat. Aliter Jansenius: Adjiciet, inquit, id est, auctius illud reddet. Sed priorem sensum exigit τὸ ad se, et antithesis quam subdit, dicens: Audivit luxuriosus (verbum sapiens), et displicebit illi, et projiciet illud post dorsum suum, — q. d. Sapiens omnem sapientiam, quam audit vel legit, instar ovis ruminat, et in viscera transfert, ut inde crescat et pinguescat: at stultus qui suas voluptates praefert sapientiae, qualis imprimis est luxuriosus, hic aversatur eam, ideoque ab oculis abjicit post tergum, ne cogatur eam aspicere, indeque vel mutare vitam, vel assidue corripi, castigari et verberari. Nota: Pro luxuriosus Noster legit cum multis σπαταλῶν, id est, delicians, luxurians, luxui vacans; sed Complutenses et alii legunt ἀνίερος, id est insipiens. Rursum pro ad se adjiciet, Graece est ἐπ' αὐτὸν προσθήσει: ubi Noster αὐτὸν legit spiritu aspero, ut significet se; jam legunt spiritu leni, αὐτόν, id est ipsum; unde vertunt, et ad ipsum adjiciet. Ita Tigurina, si peritus, inquit, audierit dictum sapientis, laudabit illud, reddetque auctius; quod si audierit imperitus, improbabit idem, et post tergum suum abjiciet; et Syrus, verbum sapientis audit sapiens, et laudat illud, et super illud addit; et audit illud stultus, et de eo ridet, et projicit illud ad unum ex lateribus suis, id est, in angulum retrudit. Nimirum sicut lyrae aut citharae similes, et simili modo temperatae et modulatae, invicem sibi respondent, adeo ut una pulsata alteram per quamdam sympathiam et occultam obsequentiam ex adverso accinere et similiter sonare compertum sit: sic etiam sapiens sapienti acquiescit accinitque, ejusque dicta, velut stuppae flammam, eminus odoratur, haurit et concipit. Idem facit stultus stulto et vitiosus vitioso. Unde illud: Fur furem agnoscit, mechus mechum, latro latronem. Tanta est vis similitudinis, similisque in corde affectionis et dispositionis; haec enim per motus et gestus similes foris se prodit, ex eisque a simili et conscio agnoscitur. Quin et sicut chordae factae ex nervis lupinis dissonant et quasi abstrepunt chordis quae factae sunt ex nervis ovinis per naturalem antipathiam: sic stultus dissonat et obstrepit dictis sapientis; et vice versa.
Versus 19: Narratio fatui quasi sarcina in via
19. Narratio fatui quasi sarcina in via: nam in labiis sensati invenietur gratia. — Tigurina, lepor. Dixit, quale quamque differens et diversum sit cor stulti a corde sapientis: nunc idem dicit de ore; os enim sequitur cor et mentem; qualis enim est cogitatio cordis, talis est et sermocinatio oris. Dicit ergo: «Narrationem fatui esse quasi sarcinam in via,» quia sicut haec onerosa est et molesta, gravatque et impedit viatores, ne facile et expedite in via progredi queant: ita pariter illa narratio stulti molesta est, gravatque auditores, tum quia importuna est, tum quia multiloqua, tum quia insulsa. At vero «in labiis sensati invenitur gratia;» quia, sicut gratiosa, id est, discreta, prudens, concinna, suavis, utilis et salubris, est eorum cogitatio, ita est et eorum oratio et narratio; quocirca auditores non gravat, sed delectat, ut cupiant eam crebro audire, ut sequitur. Unde Syrus vertit, narrationes impii sicut sarcina gravis in via (quia narrat sibi similia impia et turpia; aut, si pia et sancta narret, narrat ea modo ingrato et insipido): et omne verbum justi gratia. Audi S. Ambrosium, lib. I De Interpell. Job. cap. III: «Narratio fatui sarcina in via. Quid enim aliud est peccatum nisi sarcina? quae hujus saeculi onerat viatorem gravi depressum fasce delicti? qui se nollet oneri subjacere, debuit audire dicentem: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos,» Matth. XI, 28.
Versus 20: Os prudentis quaeritur in ecclesia
20. Os prudentis quaeritur in ecclesia, et verba illius cogitabunt (Syrus, ponent, scilicet auditores: Graeca Romana, cogitabit, scilicet Ecclesia) in cordibus suis. — «Ecclesia» significat congregationem vel coetum quemlibet hominum, q. d. In coetu homines quaerunt audire sapientem et prudentem, ut ejus doctrina instruantur, castigatione corrigantur, consiliis dirigantur, ideoque verba illius in corde suo appendent et ruminabunt. Unde Tigurina, os sapientis in caetu consulitur, et quisque dicta ipsius perpendit animo. Contrarium facit stultus. Unde subdit:
Versus 21: Tanquam domus exterminata, sic fatuo sapientia
21. Tanquam domus exterminata, sic fatuo sapientia: et scientia insensati inenarrabilia verba. — Graeca, tanquam domus destructa, sic fatuo sapientia: et cognitio imprudentis investigabilia verba. Τὸ sic fatuo sapientia, duplicem habet sensum. Prior est, q. d. Sapientia prudentis, quae quasi grata quaeritur et perpenditur in Ecclesia, ingrata et contemptibilis est fatuo; ipse enim eam nihili aestimat, imo odit et aversatur tanquam insipientiae suae contrariam. Sicut qui amat et quaerit domum rite aedificatam, odit domum destructam et eversam, suisque ruinis obrutam et sepultam. Huic sensui favet Tigurina, instar domus eversae est stulto sapientia, et scientia imperiti sermones inconsulti sunt; et Syrus, sicut carcer est sapientia stulto; et intellectus insano sicut carbones ignis, quibus se et alios comburat. Posterior et germanior est, q. d. Sapientia quae in fatuo est, quam scilicet a sapiente audivit aut legit, ab ipsomet fatuo incondite, inepte, inordinate, inconnexe, inconcinne, confuse, imo contrarie et contradictorie proposita, est quasi domus eversa. Sicut enim fatuus sua fatuitate domum destruit et evertit: sic idem evertit sapientiam quam protulit, dum ei immiscet vel subjungit sententias stultas, imo contrarias et contradic torias, quae sapientiam ab ipso prolatam evertant. Sermo enim sapientis ordinatus, verax, compositus, connexus, pulcher, similis est fabricae domus pulchrae, in qua una pars alteri recto ordine inaedificatur, cohaeret, compaginatur, ut omnes junctae elegantem orationem quasi domum construant. At stultus sapientiae, quam aedificare coepit, admiscet et quasi inaedificat fatua, insulsa, contraria, quae sapientiae fabricam evertant et destruant. Unde subdit: «Et scientia insensati inenarrabilia verba,» q. d. Insensatus et stultus scientiam suam profert et eloquitur incomposite, inordinate, inintelligibiliter, ut ejus scopus et connexio, imo et summa sententiaque, mente comprehendi et voce enarrari nequeat; adeo ut si rogeris, Quid dixit ille fatuus? responsurus sis, Nescio; neque animi ejus sensa possis mente complecti, multo minus verbis enarrare. Unde nonnulli vertunt, fatui in genitivo, hoc modo: «Quod eversa domus, id est fatui sapientia, et scientia insipientis, res quae perscrutari nequeunt.» Sicut enim in domo eversa omnia sunt confusa, incomposita, perturbata, eversa, sic et sunt in sapientia et sermone stulti. Hic verum est illud Nazianzeni in Carm. ad Nicobulum: «Simia est simia, etiamsi purpura vestiatur. Asinus etiam auro onustus, propterea rudere non desinit.» Parabolam hanc festivo galli et vulpis apologo illustrat Cyrillus, lib. II Apolog. moral. cap. XV, cui titulus: Contra tumentes ex scientia. «Gallus, inquit, intelligens dispositionem mutabilitatis coelestis, mox de sua scientia tumidus, in arboris ramunculum ascendit, et recto collo alta voce cantavit.» Quem cum vulpes audisset, ad ejus cantum quam citissime accurrit, et stans deorsum ipsum salutavit et dixit: Frater mi, audivi vocem exsultationis tuae, quaeso, cantationis causam indica mihi. At ille protinus inquit: Nimirum intelligentia supernae dispositionis dotatus, eam cum sentio, statim voce cantabili nulli invidus pango. Tunc vulpes subridens ait: Ergo plenus es scientia, quae est divinorum sublimium disciplina. Quo audito gallus plus intumescens cantavit, moxque vulpes saltavit. Cui ille desuper: Ut quid saltasti? Ipsa respondit, quia tu prius exsultasti. Gaudere namque cum gaudentibus licet. Dolositatis deinde rete exponens, verbis callidis adjunxit: O galle, tu es gloria nostra, tu es bestiarum laetitia. Te nunc quaeso porrige, si dignaris, ut osculer mirum intelligentiae tuae caput.» Sed vide stolidam superbi de scientia sibi blandientis inscitiam et amentiam: «At ille adulationis dolosae mellea lingua emollitus, statim vitale caput improvidus ori famelico porrexit. Quod avida vulpes stringens, deorsum miserum traxit et subjunxit: Galle, galle, ubi est sapientia tua? concepisti superbiam, et perdidisti prudentiam, et dedisti pro nihilo vitam tuam. Cui gallus: Quid gloriaris in malitia? At illa respondit: Non est malitia humiliare superbiam, sed ars vera.» Denique idipsum exemplo stellae et oculi constabilit: «Sidus namque quanto splendidius, tanto demissius est; et quanto sublimius, tanto apparet minus. Parvus oculus rimatur acutius, et in cauda vermiculi lucis clarissimae fulget decus. Porro quid scientia, visti, si te ignorasti? aut si novisti, quomodo superbisti, pulvis et cinis? Quid plura? Nulla major dementia est, quam, per scientiam cum inflaris, perdere sapientiam. Quo dicto, statim famelica suum ori ex praeda officium dedit.»
Versus 22: Compedes in pedibus, stulto doctrina
22. Compedes in pedibus, stulto (Graece ἀσυνέτοις, id est stultis) doctrina, et quasi vincula manuum super manum dextram. — Tigurina, disciplina compedes sunt pedibus stultorum, et instar manicarum in manu dextra; alii, pedicae in pedibus sunt amentibus disciplina, et ut manicae super manu dextera; Syrus, sicut compes est doctrina in pedibus stulti, et sicut vinculum in dextera ejus. Dat causam cur stulti oderint sapientiam, quia, scilicet, ipsa est quasi compes vinciens et stringens eorum pedes, ne ad fatua exercenda progrediantur. Eadem est quasi manica stringens «manum dextram,» ne quid fatui operetur, q. d. Sapientia quia sua disciplina restringit et coercet disciplinatos stultorum affectus, gressus et actiones, hinc eis est exosa. Unde ipsi ut suas cupiditates sequantur, libere incedant, agantque quod lubet, vincula haec sapientiae excutiunt dicuntque: «Dirumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum,» Psalm. II.
Tertia Pars: De stulti immodestia in risu, visu, auditu et sermone
Versus 23: Fatuus in risu exaltat vocem suam
23. Fatuus in risu exaltat vocem suam: vir autem sapiens vix tacite ridebit. — Distinxit fatuum a sapiente in cogitatione et sermone: nunc eumdem distinguit in risu; quod scilicet fatuus ad quamlibet occasionem, imo nulla de causa, temere solvatur in risum, rideatque effuse, late, diducto ore, ac insulse, ad ea ob quae potius lugere et flere deberet, quodque in risu vocem exaltet, cachinnetur et perstrepat. Cujus risus causa est animi levitas, mobilitas, lascivia et stoliditas. Sapiens vero raro et modice rideat, nec tam rideat quam subrideat, et labia instar ridentis diducat; quia sapiens sapienti, id est, gravi, maturo et constanti, aeque ac modesto et verecundo est animo, scitque se in hoc mundo pleno aerumnis et periculis, quasi in valle lacrymarum versari, ideoque potius lugere quam ridere debere, juxta illud: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur,» Matth. V, 5. Unde Graeca habent, stultus in risu attollet vocem suam, vir autem callidus vix placide subridet; Tigurina, stultus per risum sustolli cachinum, at vir sapiens subridet tacite; Syrus, cum quiete ridet, vel potius subridet; hoc enim significat Graecum ἡσύχῃ μειδιάσει. Alludit ad Ecclesiasten cap. VII, 5: «Cor sapientium ubi tristitia est, et cor stultorum ubi laetitia», etc., quia sicut sonitus spinarum ardentium sub olla, sic risus stulti.» Ita Christus Dominus saepius flevisse, nunquam risisse legitur, ut Christianos doceret hic flendi, in coelo ridendi fore tempus. Ita S. Basilius, Regul. XVII, fusius disput. Idem ad filium spiritalem ita ei praescribit: «Noli dissolutis labiis risum proferre, amentia namque est cum strepitu ridere; sed subridendo tantummodo mentis laetitiam indica. Nec in modum parvuli velis jocari assidue, quia non convenit ei qui ad perfectionem nititur, jocari ut parvulus. Esto in malitia parvulus, et vir perfectus in sensu. Nullum enim habet accessum cordis compunctio, ubi fuerit immoderatus risus ac jocus. Ubi vero fuerint lacrymae, ibi spiritalis ignis accenditur, qui secreta mentis illuminat, et vitia cuncta exurit. Tunc aviditate coelesti anima flagrans, Christi amori copulatur, cum in terris degens de coelestibus jugiter meditatur, calcat saeculi voluptates, nec ulla saeculi cura eam segregat ab amore Christi; sed ut figura quaedam inter homines versari videtur, et tota ejus conversatio in coelis est. Mors illi praesens, tanquam vita ipsa, est dulcis. Cupit dissolvi et esse cum Christo, quem in carne vivens intra suum portaverit templum. S. Basilio succinit
ejus symmystes S. Gregorius Nazianzenus in Tetrastichis: Risum, inquit, meretur quilibet risus procax, Fletum immodestus haud levem risus parit. Tristem esse praestat, quam solutis moribus. Firmum caduca nulla res tangit virum. Idem orat. II De Gorgonia sorore sua ita scribit: «Quaenam oculos ita frenavit? quaenam risum ita irrisit? adeo ut vel leniter subrisisse, nimium pene ipsi videretur.» Vide S. Ephrem, tom. I, tractat. 44, cujus hic est titulus: Non esse ridendum, sed lugendum et plorandum. S. Bernardus, tractat. De Natura divini amoris, cap. III: «Amplectatur, ait, amans Deum cordis puritatem, corporis munditiam; silentium, vel verbum ordinatum; oculos stabiles, et non sublimes; aures non prurientes, victum et vestitum sobrium, et qui faciat, non impediat, boni operis diaetam; manus continentes, gressum mitem, non ridendo cordis prodere lasciviam, sed leniter subridendo gratiam.» Idem in sermone de S. Malachia, Archiepiscopo Hiberniae, modestum ejus risum ita dilaudat: «Risus aut indicans charitatis, aut provocans, rarus tamen et ipse. Equidem interdum eductus, excussus nunquam; qui ita nuntiaret cordis laetitiam, ut ori gratiam non minueret, sed augeret. Tam modestus, ut levitatis non posset esse suspectus; tantillus tamen, ut vultum hilarem ab omni tristitiae naevo vel nubilo vindicare sufficeret.» Sic de nostro R. P. Petro Canisio scribit P. Sacchinus lib. III Vitae ejus, p. 328: «Risus ei perrarus, idemque non nisi humanitatis et charitatis in tempore condimentum. Lingua sancta, nescia nugarum, in mediis aulis religiosa, ubique coelestia divinarum laudum mella manans.» Sic inter Gentiles ἀγέλαστοι, id est, risus expertes, cognominati sunt et celebrati, Heraclitus, Anaxagoras, Aristoxenus, Phocion, M. Crassus, Licinius, M. Cato, Nerva. Bessarionus, lib. IV Apologiae Platonis, cap. 1, scribit Platonem adeo fuisse modestum et gravem, ut raro subriserit, riserit nunquam. Risus enim nimius ridiculum facit, vel indicat; quare insipientem decet, non sapientem, juxta illud vulgo tritum: Per risum multum poteris cognoscere stultum. Quocirca Seneca in Proverb. litter. M: «Morbum, ait, esse scias, non hilaritatem, semper arridere ridentibus, et ad omnium aestimationem ipsum quoque os diducere.» Denique Beda in Proverbiis: «Praeceps ad risum, praeceps quoque fertur ad iram.» Et Dacrianus in Speculo Monach.: «Cachinnum, inquit, tanquam altum animae praecipitium fuge, sciens quia risus excussus indisciplinatusque claustra pudoris violat.» Plura de risu dicam Ecclesiast. II, 2.
Versus 24: Ornamentum aureum prudenti doctrina
24. Ornamentum aureum prudenti doctrina, et quasi brachiale in brachio dextro. — Est antithesis; nam vers. 22 dixit fatuo doctrinam esse quasi compedes pedum, et manicas manuum: hic ei opponit sapientem; huic enim doctrina et sapientia est instar ornamenti aurei, v. g. instar monilis et torquis aurei: quia similiter eum ornat in se, magisque eum ornabit, si quasi doctor eam aliis communicet et doceat; quare est ei instar armillae et brachialis, quod manus et brachia decoret et exornet. Unde Tigurina, veluti ornamentum aureum est eruditio sapienti, et instar armillae brachio dextro; Syrus, sicut monile aureum sapientia intelligenti, et sicut gemma annuli super manu ejus dextera. Sicut ergo annulus aureus et gemmeus ornat dexteram, sic sapientia ornat sapientem. Hujus rei symbolo Doctores dum creantur, torque aurea et annulo aureo donari et insigniri solent, uti dixi cap. VI, 25.
Versus 25: Pes fatui facilis in domum proximi
25. Pes fatui facilis in domum proximi: et homo peritus confundetur a persona potentis. — Distinxit sapientem a stulto, in corde, ore et risu: nunc distinguit in incessu, q. d. Fatuus, quia curiosus et impudens, facile ingreditur domum proximi, ut curiose et impudenter scrutetur et audiat quid in ea agatur: at «homo peritus,» Graece πολύπειρος, id est, multa expertus, indeque prudens, qui scilicet experientia didicit quam ingrata sit hominibus curiosa perscrutatio domus propriae, nimiaque libertas in eam ingrediendi; hic confundetur, Graece αἰσχυνθήσεται, id est, erubescet, verecundabitur, reverebitur personam; et, ut Graece est, vultum hominis potentis, q. d. Sapiens est verecundus et reverens, adeo ut et vultum potentis fixius inspicere erubescat; at fatuus est inverecundus et irreverens, adeo ut non solum vultum potentium intueri, sed et domum eorum sine causa, nec vocatus, ingredi, inspicere et perscrutari audeat. Unde S. Ambrosius ad Virgin. sic legit: «Pes fatui facilis in domum proximi; qui autem sapiens est, verecundatur.» Tigurina, pes stulti in domum alterius proclivis est; at peritus homo reformidat vel inspectionem; alii, pes stulti festinus est ad domum, homo autem expertus erubescit ad aspectum; Syrus, pedes stulti ingrediuntur cito intra domum, et vir sapiens inclinat faciem suam; quasi erubescens curiose eam inspicere, ideoque oculos deprimens, ne videat quae in domo sunt vel fiunt, q. d. Prudens verecunde, nec nisi invitatus vel coactus ingreditur domum potentis; ejus enim faciem erubescit. Hoc vitio notatus fuit Crates Thebanus, qui idcirco vulgo dictus est θυρεπανοίκτης, id est, ostiorum apertor, quod in omnes domos irrumperet, et, si quid displicuisset, reprehenderet cynica libertate, teste Laertio, lib. VI, cap. V. Quocirca Socrates, ut suos auditores a curiositate rerum alienarum avocaret, crebro usurpabat illud Homeri: Aedibus in nostris quae prava aut recta gerantur. Quocirca Seneca in Prov. litter. M vel R: «Quoties inter se dissident, et ad mutuam maledicentiamque, obsequi et morem gerere, inter se facile concordant.» Hugo Victorinus, lib. De Institut. novit. cap. XII: «Gestus hominis, inquit, in omni actu debet esse gratiosus sine mollitie, quietus sine dissolutione, gravis sine tarditate, alacer sine inquietudine, maturus sine protervia, et sine turbulentia severus.» Huc facit apophthegma R. Judae in Pirke Avoth, id est in Sententiis Patrum: «Procacis ac inverecundi hominis habitatio est infernus; sicut e contra modesti et verecundi, Paradisus. Placuit tibi, Domine Deus noster, praecipuam nostram sortem in legis tuae studio constituere.»
Versus 26: Stultus a fenestra respiciet in domum
26. Stultus a fenestra respiciet in domum: vir autem eruditus foris stabit. — Secundus est hic gestus stulti, q. d. Fatuus, si nequeat ingredi domum alterius, quia fores sunt occlusae, aut obsidentur ab aliis, similive de causa, tunc per rimas ostii aut fenestrae, rustice et curiose quasi stultus prospiciet in domum, praesertim si quem ex domo convenire vel alloqui desideret; at vir bene institutus et moratus, foris stabit pulsans ostium, ut evocet eum quem conventum cupit; vel, si Praelatus aut vir primarius sit, exspectabit donec ab eo evocetur, aut donec is domo egrediatur, itaque ei occurrat, seseque insinuet. Unde Graeca habent, insipiens per januam introspicit in domum: vir autem bene institutus foris stat; Tigurina, insipiens ab janua domum introspicit, at vir eruditus foris consistit; Syrus, stultus ex janua introspicit in domum, et honor viri est ut stet foris et loquatur. Ita Xenocrates (ait Laertius, lib. IV, cap. II) nihil referre dicebat, utrum pedes an oculos inferas in alienas aedes, imo ab oculis magis metunt incolae, quam a pedibus. Praeclare Hugo Victorinus, lib. De Institut. novit. cap. XII: «Gestus hominis, inquit, in omni actu debet esse gratiosus sine mollitie, quietus sine dissolutione, gravis sine tarditate, alacer sine inquietudine, maturus sine protervia, et sine turbulentia severus.» Huc facit apophthegma R. Judae in Pirke Avoth, id est in Sententiis Patrum: «Procacis ac inverecundi hominis habitatio est infernus; sicut e contra modesti et verecundi, Paradisus. Placuit tibi, Domine Deus noster, praecipuam nostram sortem in legis tuae studio constituere.»
Versus 27: Stultitia hominis auscultare per ostium
27. Stultitia hominis auscultare per ostium: et prudens gravabitur contumelia. — Tertius hic est gestus stulti, qui si nequeat ingredi domum, nec in eam per januam vel fenestram introspicere, inverecunde et imprudenter aures applicat ad ostium, ut audiat quid in domo dicatur, aut geratur; et vir prudens grave sibi reputat hanc incivilitatem, immodestiam et inverecundiam committere; quia eam aestimat ingens esse suum, aeque ac domus incolarum probrum, dedecus et contumeliam: «Prudens ergo gravatur contumelia,» q. d. Primo, gravem dicit hanc infamiam et contumeliam. Secundo, q. d. Prudens putat sibi a fatuo gravem fieri injuriam et contumeliam, dum is curiose et inverecunde ad ostium suum auscultat, ut secreta audiat. Unde Syrus vertit, stultitia est homini auscultare ad januam, et sapienti gravis est contumelia ejus. Summa horum omnium est, stultum rerum suarum esse incurium, alienarum vero esse curiosum, ideoque immodeste et inverecunde eas scrutari; sapientem vero alienarum rerum esse incurium, suarum vero curiosum, ideoque sua attente introspicere et circumlustrare, aliena vero negligere et praeterire: quia eorum curam aliis ad quos pertinet relinquit, eam vero arrogare sibi, incivile, rusticum et ignominiosum ducit. Pro stultitia Graece est ἀπαιδευσία, id est imperitia, rusticitas, incivilitas, ineptia, insolentia, insulsitas. Unde Tigurina vertit, ad ostium auscultare quemquam inscitia est; qui sapit, hoc dedecus gravatim suscipit; alii, inscitia hominis est auscultare ad januam; prudens vero graviter fert infamiam; q. d. Auscultare ducit esse infame.
Versus 28: Labia imprudentium stulta narrabunt
28. Labia imprudentium stulta narrabunt: verba autem prudentium statera ponderabuntur, — tum statera rationis a prudentibus antequam ea proferant, tum statera auctoritatis ab iis qui ea audiunt. Hi enim ea quasi praemeditate, graviter et sapienter prolata, magni aestimabunt, verbisque et factis ostendent ea apud se magnum auctoritatis momentum et pondus habere, ut ea crebro ruminent, meditentur, mente expendant, librent et ponderent, eaque in opus conferant, ac juxta ea mores suos conforment, vitamque instituant. Septuplicem stateram, qua singula verba, aeque ac opera libranda sunt, recensebo Proverb. XI, vers. 1. Graeca habent, labia loquacium ea quae non sunt sua narrabunt, verba autem prudentium in statera librabuntur; Tigurina, labia loquacium narrant absurda; sapientes autem quae dicunt statera ponderant; alii, labia multiloquorum aliena narrant, sermones autem prudentium statera ponderantur; Syrus, os impii in corpore (in corpus) sui ipsius (id est, contra seipsum) loquetur; et cum pondere loquitur sapiens. Graeca vero Romae correcta aliter habent, nimirum hoc modo, labia aliorum in his gravabuntur, verba autem prudentium statera ponderabuntur. Huc facit dogma S. Bernardi: «Verba tua prius veniant bis ad limam, quam semel ad linguam.» Lima verborum est mens, est ratio, est prudentia, est consideratio. Unde sequitur: «In ore fatuorum cor illorum, et in corde sapientum os illorum.» Huc etiam facit proverbium Arabicum, Cent. 1, num. 16: «Esto cum paliuro oliva,» id est, esto cum stulto sapiens, et cum insano polylogo mentis compos et micrologus.
Praeclare B. Petrus Damianus, epist. 10, ad Petrum Cerebrosum: «Qui dicacitatem, ait, eloquentiam putat, rerum similitudine ductus aberrat. Sicut enim vir sapiens dicit: Labia imprudentium stulta narrabunt, verba autem prudentium statera ponderabuntur. Plane sicut equus effrenis per anfractus et invia, plana vel ardua, quaeque transmittit; sic lingua stultorum recta vel frivola, ut quaelibet suppetunt, indifferenter ac leviter effluit. Prudens autem quae dicenda sunt ponderat, et tanquam cautus viator solerter attendit, ubi linguae suae vestigium figat. Ille quidquid occultum est, per impatientiam fandi producit in medium; iste, si dictet utilitas, sub clave silentii servat arcanum. Unde et idem Sapiens: In ore, inquit, fatuorum cor eorum, et in corde sapientium os illorum.» Huc facit apophthegma Hebraeorum in Pirke Avoth, id est, in Capitulis Patrum: «Septem differentiae cuntur de stulto, et totidem de sensato ac sapiente: Vir sensatus tacet et obmutescit coram seniore aut sapientiore se, loquentem non interpellat, importune aliquid effutiens et extra tempus, in medio, videlicet, sermonis interserens; vix respondet interrogatus, interrogat autem ipse ad rem apposite, respondetque etiam aptissime ad quaesita: quae primo loco proposita sunt, de iis agit primum et ante omnia; posterius autem ad ea descendit agitanda quae posteriore loco sunt oblata discutienda; si quae autem sint quae forte non intellexit, ingenue admonet, et dicit: Haec et haec capere non potui, haec autem intellexi. Tandem cognita perspectaque veritate, dat manus et ultro cedit. Contrario prorsus modo de stulto ratio ineunda est.
Versus 29: In ore fatuorum cor illorum
29. IN ORE FATUORUM COR ILLORUM: ET IN CORDE SAPIENTIUM OS ILLORUM. — q. d. Fatui quidquid habent in corde, id ore effutiunt, nesciunt enim sensa sua celare; hinc videntur cor non habere intra viscera reconditum, sed in ore repositum, omnibusque patulum et expositum; ex adverso sapientes ore nihil proferunt, nisi quod prius in corde bene expenderunt; quare quae celanda sunt celant, nihilque dicunt nisi quod hoc loco, tempore, coram talibus, etc., dicendum est; quare videntur os non habere in vultu patulum omnibus, sed reconditum in corde; quia cor dirigit et moderatur os eorum, ut non tam os quam cor eorum loqui, ac vicissim tam os quam cor eorum sapere videatur. Unde Tigurina, ab ore stultorum pendet cor eorum, at in corde sapientum os eorum situm est; quia scilicet sapientes os et verba cordis discretione reprimunt et mensurant. In stultis ergo dominatur os, id est, garrulitas et protervia loquendi, adeoque os regit cor ipsorum. In prudentibus vero dominatur cor, illudque regit os eorum, juxta illud Proverb., cap. XVI: «Cor sapientis erudiet os ejus.» Et illud Psaltis Psalm. XXXVI, 30: «Os justi meditabitur,» id est, meditato vel meditatam proferet, «sapientiam;» quia, scilicet, justus os habet in corde: cordis enim est meditari, oris vero meditatum eloqui. Unde Syrus nervose, os stulti ipsum est cor ejus, et os sapientis in corde suo. Sapienter Gellius, lib. I, 16, scribit garrulorum orationem in ore nasci, non in pectore. Ex adverso Homerus Ulyssem virum sapientem ait vocem mittere non ex ore, sed ex pectore. Hinc et dicitur Psalm. LI, vers. 2: «Tota die injustitiam cogitavit lingua tua.» Ubi recte Origenes apud Agellium: «Cor, ait, fatuorum in superficie situm est, non in profundo, ad labia exsilit.» Sic olim dictum est, Graecis sermonem e labiis et ore, Romanis e mente et corde proficisci. Huc pertinet illud Themistoclis: ξυνεστι τω λόγω, id est, sermoni inest os et vigor, dictum de oratione non inani et fatua, sed gravi et sapienti solidas habente sententias. Sic Quintilianus rerum inventionem appellat orationis ossa, sumpta similitudine ab animantium corporibus quae ossibus sustinentur, colligantur nervis, vestiuntur carnibus et pelle, cohaerent anima, moventur actu. Secundo, cor symbolum est secreti, os vero revelationis secreti. Cor enim in abscessu pectoris latitat, et intra praecordia se reducit. Sapientibus ergo os est in corde; id est, in abdito profundoque mentis recessu, ut silere et celare norint quod alii ore produnt. Fatuis vero cor est in ore, id est, secretum in lingua, quia omnibus illud propalant. Ita S. Gregorius Nazianzenus, epist. 1 ad Celeusium silentii se arguentem, scribit apologum hirundinum et cycnorum; hirundines enim habent cor in ore, cycni vero habent os in corde: «Melius est, inquit, silentium cycnorum, quam garritus hirundinum,» q. d. Melius est silentium sapientum, quam loquacitas insipientium, tandemque alio proverbio concludit: «Tum cantabunt cycni, cum graculi tacuerint.» Idem de diversis vitae generibus: Non ego, inquit, cum gruibus, non anseribusque In synodis, quae se Marte furente petunt. [sedebo Synodos anserum et gruum vocat illa concilia, in quibus nil recte et ordine gerebatur, sed confusis pugnantium inter se hominum clamoribus omnia perstrepebant, quales erant Synodi Arianorum ad evertendum Concilium Nicaenum. Tertio, Pineda, lib. III De Rebus Salomon. cap. XII, num. 4: «In corde, inquit, sapientum os illorum, et in ore fatuorum cor illorum, q. d. Stultorum vana est eloquentia, at sapientum solida, ut quae non solum verbis constet, sed et cordata sit, et gravibus sententiis polleat. Quod Salomon Sapient. VII, vers. 15, ait: «Mihi dedit Deus dicere ex sententia,» id est, ex anima et corde sententiose, cum sensu quodam et quasi sapore eorum quae dicuntur. Quarto, Rabanus: «In ore fatuorum, inquit, cor illorum est, quando haereticorum et schismaticorum stulta intentio verborum intendit ornatui; in corde autem sapientum os illorum, quando electorum studet eloquium, verae sapientiae fideliter exprimere sensum,» q. d. Stulti solam eloquentiam, prudentes magis sapientiam aucupantur, eamque verbis ostentant. Stulti ergo cor in ore, id est sapientiam in loquacitate, collocant; sapientes vero os in corde, id est, eloquentiam in sapientia reponunt, censentque se eloquenter dicere, si sapienter dicant. Huc facit illud vulgo tritum: «Stulta est egena sapientiae eloquentia;» sapiens vero est sapientia, etiam carens eloquentia. Denique cor symbolum est prudentiae, magnanimitatis, consilii; os vero, id est garrulitas, imprudentiae, levitatis, insipientiae. Cor enim est animae receptaculum, voluntatis fons, consilii et rerum agendarum radix. Unde Beda in Proverbiis: «Apud homines cor ex verbis, apud Deum vero verba pensantur ex corde.» Nam, ut ait
Aristoteles lib. De Sensu et sensibili: «Anima est in corde, sicut aranea in sua tela;» tum physice, tum ethice. Physice, quia in corde quasi arce habitat anima, indeque per spiritus vitales vivificat totum corpus. Unde cor est principium vitae et sensus, praesertim tactus, quem acutissimum habet aranea, juxta illud: «Lynx visu, sus auditu, praecellit aranea tactu.» Quia, ut ait Aristoteles lib. II De Anima: «Animal est animal propter sensum tactus.» Omne enim animal habet tactum; et quidquid habet sensum tactus, est animal, esto careat visu, auditu aliisque sensibus. Ethice, quia anima per cor, id est mentem et rationem, loquitur et agit omnia. Stulti ergo cor, id est, sapientiam et virtutem in ore, id est, in sua insipientia, reponunt; sapientes vero suum os, id est levitatem et insipientiam, in corde abscondunt et celant. Plane, inquit Palacius, stultus homo exterior est, idcirco cor habet exterius in lingua; at prudens interior homo est, linguam igitur revocat ad cor.
Versus 30: Dum maledicit impius diabolum
30. DUM MALEDICIT IMPIUS DIABOLUM, MALEDICIT IPSE ANIMAM SUAM. — «Maledicit,» id est, primo, exsecratur, ut vertit Tigurina, q. d. Dum impius exsecratur diabolum, exsecratur seipsum; quia ipse similis est diabolo; est enim impius ut ipse. Fatue ergo fatuus exsecratur diabolum, cum non desinat eum imitari, imo eum venerari et colere, dum ejus suggestionibus obedit, ejusque inspirationes praefert inspirationibus Dei: quocirca ipse est servus et filius diaboli; fatuum autem et indignum est ut servus hero, filius patri maledicat. Ubi nota quam turpe sit peccatum, quod angelum pulcherrimum fecit teterrimum diabolum, et hominem facit similem diabolo, imo diabolum, juxta illud Christi de Juda: «Nonne ego vos duodecim elegi? et ex vobis unus diabolus est?» Joan. VI, 71. Et cap. VIII, vers. 44: «Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere.» Sic ebrius vel cholericus, dum furit, videtur esse diabolus incarnatus, inquit S. Chrysostomus et S. Gregorius Nazianzenus. Secundo, q. d. Dum impius male precatur diabolo, male precatur sibi ipsi, quia eamdem poenam ob eamdem impietatem meretur, quam diabolus. Unde eamdem sortem et gehennam recipiet, quam diabolus, juxta illud Christi in judicio: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus,» Matth. cap. XXV, vers. 41. Tertio, Palacius: «Simplicissimus, ait, sensus erit, si diabolum sumas pro adversario,» ut sit sensus: Si maledicis adversario, maledixisti tibi; quia eum provocas, ut statim maledictum in te regerat. At si diabolum proprie sumas, ita explicatur: Diabolus ex se malus non erat; malitia eum malum et diabolum fecit, ac ideo quia malus est, male ei dicimus. Cum igitur tu etiam malus sis, male de malo dicens male de te dicis; imo si male imprecaris illi, quia malus, imprecaris et tibi, utpote malo. Ut enim qui jurat in altari, jurat per Deum qui est in altari; ita qui male precatur diabolo, male precatur malitiae quae est in eo, et cum ea malitia sit in te, male etiam precaris tibi.
Dicit hoc Siracides, ut explicet quod dixit vers. 28: «Labia imprudentium stulta narrabunt.» Et illud vers. 29: «In ore fatuorum cor illorum,» q. d. Imprudentes et fatui, id est, impii, assidue habent diabolum in ore, quia eum semper habent in corde. Unde tertio quoque verbo eum nominant, et eum quid sinistri malive eis accidit, id fatue imputant diabolo, eique maledicunt, dicendo: Diabolus hoc malum mihi intulit; sit ergo maledictus, eat in malam crucem, in gehennam. At sapientes et pii non diabolum, sed Deum habent jugiter in ore, quia eum jugiter habent in corde. Unde in adversis aeque ac prosperis dicunt cum S. Job, cap. I, vers. 21: «Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum.» Porro Syrus sic vertit, cum stultus maledicit ei qui non peccavit illi, ipse maledicit seipsum, vel maledictionem inducit animae suae. Tristis est anima sapientis propter stultum, quia nescit quid dicat ulli.
Versus 31: Susurro coinquinabit animam suam
31. SUSURRO COINQUINABIT ANIMAM SUAM, ET IN OMNIBUS ODIETUR: ET QUI CUM EO MANSERIT (sic legendum cum Romanis, non qui permanserit; nec cui manserit, id est, cui cohabitarit vel adhaeserit, ut vult Jansenius), ODIOSUS ERIT: TACITUS ET SENSATUS HONORABITUR. — Inter stulta quae narrare solent stulti et impii, ut dixi vers. 28, unum valde frequens est, nimirum susurri, id est, occultae detractiones, quibus absentis famam clam proscindunt, eumque audienti invisum reddunt, itaque amicitiam utrimque dissociant. Quod proinde hic taxat Siracides, q. d. Susurro et detractor, primo, inquinat animam suam culpa et vitio detractionis; secundo, in omnibus locis aeque ac actibus odietur; tertio, non tantum ipse, sed et qui se illi sociarit, exosus erit. At vero tacitus et sensatus, qui vitia proximi, quae vidit vel audivit, silentio premit, honorabitur ob prudens amicumque et justum silentium. Graecus de more brevis et bimembris clare sic habet, maculat suam ipsius animam susurro, et ubicumque commorabitur, odio erit; Tigurina, obtrectator polluit animam suam, et quocumque commearit, odiosus erit: homo vero tacitus et cordatus, honorem consequetur. Paulo aliter Palacius: «Sicut, inquit, maledicens diabolo maledicit sibi, ita susurro detrahens honori aliorum, et culpans alios, cum eadem frequenter in eo culpa inveniatur, plane sui susurro est, se accusat, et de se maledicit. Tum grandem sibi maculam irrogat; quod enim vilius probrum, quam susurro vocari? Is etiam odiosus omnibus est, et qui cum eo perseverat, ei scilicet familiaris, similiter odiosus erit. Contra, quam honorandus erit qui tacet, nec vitia aliorum ut sensatus traducit!» Haec Palacius.