Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Dogmata sapientiæ de bene agendo et loquendo hucusque tradita concludit oratione, qua precatur Deum pro gratia qua ea opere adimpleat, frenetque concupiscentiam cordis et oris, ut, scilicet, Deus dirigat omnes ejus cogitationes, affectiones, sermones, ne qua exorbitent. Hanc orationem nobis imitandam et crebro usurpandam proponit. Idem orat Salomon Sapient. cap. XI. Inde, vers. 7, prosequitur materiam de moderanda lingua, et vitando juramento. Denique, vers. 21, a vitiis et intemperantia linguæ transit ad vitia et intemperantiam operum et vitæ, ac cæcitatem fæditatemque fornicariorum adulterorumque multis exaggerat.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 23:1-38
1. Domine pater, et dominator vitæ meæ, ne derelinquas me in consilio eorum: nec sinas me cadere in illis. 2. Quis superponet in cogitatu meo flagella, et in corde meo doctrinam sapientiæ, ut ignorationibus eorum non parcant mihi, et non appareant delicta eorum. 3. Et ne adincrescant ignorantiæ meæ, et multiplicentur delicta mea, et peccata mea abundent, et incidam in conspectu adversariorum meorum, et gaudeat super me inimicus meus? 4. Domine pater, et Deus vitæ meæ, ne derelinquas me in cogitatu illorum. 5. Extollentiam oculorum meorum ne dederis mihi, et omne desiderium averte a me. 6. Aufer a me ventris concupiscentias, et concubitus concupiscentiæ ne apprehendant me, et animæ irreverenti et infrunitæ ne tradas me. 7. Doctrinam oris audite, filii: et qui custodierit illam, non periet labiis, nec scandalizabitur in operibus nequissimis. 8. In vanitate sua apprehenditur peccator, et superbus, et maledicus scandalizabitur in illis. 9. Jurationi non assuescat os tuum, multi enim casus in illa. 10. Nominatio vero Dei non sit assidua in ore tuo, et nominibus Sanctorum non admiscearis: quoniam non eris immunis ab eis. 11. Sicut enim servus interrogatus assidue, a livore non minuitur: sic omnis jurans, et nominans, in toto a peccato non purgabitur. 12. Vir multum jurans implebitur iniquitate, et non discedet a domo illius plaga. 13. Et si frustraverit, delictum illius super ipsum erit: et si dissimulaverit, delinquit dupliciter; 14. et si in vacuum juraverit, non justificabitur: replebitur enim retributione domus illius. 15. Est et alia loquela contraria morti, non inveniatur in hæreditate Jacob. 16. Etenim a misericordibus omnia hæc auferentur, et in delictis non volutabuntur. 17. Indisciplinatæ loquelæ non assuescat os tuum: est enim in illa verbum peccati. 18. Memento patris et matris tuæ, in medio enim magnatorum consistis: 19. ne forte obliviscatur te Deus in conspectu illorum, et assiduitate tua infatuatus, improperium patiaris, et maluisses non nasci, et diem nativitatis tuæ maledicas. 20. Homo assuetus in verbis improperii, in omnibus diebus suis non erudietur. 21. Duo genera abundant in peccatis, et tertium adducit iram et perditionem. 22. Anima calida quasi ignis ardens, non exstinguetur donec aliquid glutiat: 23. et homo nequam in ore carnis suæ non desinet, donec incendat ignem. 24. Homini fornicario omnis panis dulcis, non fatigabitur transgrediens usque ad finem. 25. Omnis homo qui transgreditur lectum suum, contemnens in animam suam, et dicens: Quis me videt? 26. Tenebræ circumdant me, et parietes cooperiunt me, et nemo circumspicit me: quem vereor? delictorum meorum non memorabitur Altissimus. 27. Et non intelligit quoniam omnia videt oculus illius, quoniam expellit a se timorem Dei hujusmodi hominis timor, et oculi hominum timentes illum: 28. et non cognovit quoniam oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes. 29. Domino enim Deo, antequam crearentur, omnia sunt agnita: sic et post perfectum respicit omnia. 30. Hic in plateis civitatis vindicabitur, et quasi pullus equinus fugabitur: et ubi non speravit, apprehendetur. 31. Et erit dedecus omnibus, eo quod non intellexerit timorem Domini. 32. Sic et mulier omnis relinquens virum suum, et statuens hæreditatem ex alieno matrimonio: 33. primo enim in lege Altissimi incredibilis fuit; secundo, in virum suum deliquit; tertio, in adulterio fornicata est, et ex alio viro filios statuit sibi. 34. Hæc in ecclesiam adducetur, et in filios ejus respicietur. 35. Non tradent filii ejus radices, et rami ejus non dabunt fructum. 36. Derelinquet in maledictum memoriam ejus, et dedecus illius non delebitur. 37. Et agnoscent qui derelicti sunt, quoniam nihil melius est quam timor Dei; et nihil dulcius quam respicere in mandatis Domini. 38. Gloria magna est sequi Dominum: longitudo enim dierum assumetur ab eo.
Prima Pars Capitis
Versus 1: O Lord, Father and Ruler of my life
1. DOMINE PATER, ET DOMINATOR VITÆ MEÆ, NE DERELINQUAS ME IN CONSILIO EORUM: NEC SINAS ME CADERE IN ILLIS. — Eorum, scilicet fatuorum, id est impiorum, de quibus multus sermo præcessit. Aut potius eorum, scilicet, labiorum loquacium et intemperantium; de his enim egit vers. præcedenti, q. d. Domine, qui dominaris universo, dominare labiis meis; qui dominaris vitæ meæ, dominare linguæ meæ: nam mors et vita in manu linguæ, Proverb. XVIII, 21. Rursum lingua est universitas iniquitatis, Jac. III, 6. Moderatorem ergo requirit dominatorem universi: Deum vocat dominatorem vitæ, tum quia ipse est creator et dominus animæ quæ causat vitam; tum quia ipse officia, status actusque omnes vitæ nostræ regit et moderatur; tum quia vita nostra durat quamdiu ipse vult. Hæc vera sunt tam in vita supernaturali gratiæ, quam naturali animæ.
Porro consilium labiorum vocat, id quod loquacitas labiorum dicendum suggerit, puta importunitatem, temeritatem, intemperantiam, et pruritum loquendi quidlibet quod in buccam venit. Itaque consilium labiorum est effrenata libertas dicendi quidquid libet. Nam cor stultorum in ore ipsorum, uti superius dixit. Unde subdit: Nec sinas me cadere in illis; aliqui legunt, nec sinas me cadere in illa exprobratione, vel in illam exprobrationem, ut, scilicet, intemperantia linguæ mihi exprobretur, ac præsertim quod in amicum probrum aliquod conjecerim, aut vitium aliquod exprobrarim. De convicio enim amicorum egit cap. præced. Unde Tigurina vertit, Domine pater, totiusque vitæ meæ dominator, ne me permittas consilio illorum, nec sinas me per ea corruere; Syrus, Deus pater mi, et Domine vitæ meæ, ne offendere facias (permittas) me propter ea.
Versus 2: Who will set scourges over my thought?
2. QUIS SUPERPONET (ita Romana; hoc enim est Græcum ἐπιστήσει; male ergo nonnulli legunt, supponet) IN COGITATU MEO FLAGELLA, ET IN CORDE MEO DOCTRINAM SAPIENTIÆ, UT IGNORATIONIBUS EORUM NON PARCANT MIHI, ET NON APPAREANT DELICTA EORUM? — Oravit pro freno linguæ; nunc orat pro freno cogitationum et cordis, id est, appetituum. Hi enim omnis boni vel mali sunt duo fontes. Duplicem ergo hic Dei gratiam deposcit. Primo, illuminationis, quæ cogitationes intellectus et phantasiæ vagas, animales et erroneas illustret, cohibeat, corrigat, dirigat, faciatque spiritales, cœlestes et divinas. Alteram impulsus, quæ cordis, id est, voluntatis et concupiscentiæ, affectiones et desideria noxia per dictamina sapientiæ et prudentiæ, quasi per flagella castiget, emendet, purificet et sanctificet; idque ad hoc, ut in ignorationibus eorum, puta in erronea cogitatione et appetitione cogitatus et cordis, id est, intellectus et voluntatis, dum scilicet aliqua ignoranter, id est, imprudenter et erronee, intellectu cogito, vel voluntate appeto, non parcant mihi flagella, id est, castigationes sapientiæ, itaque non appareant (nec sint) delicta eorum. Ita S. Ambrosius, cujus verba in fine cap. præced. citavi. Et S. Chrysostomus in Psalm. CXL: Non oportet, inquit, os solum obstruere, sed mentem etiam ante os. Quocirca pulchre dixit quidam sapiens: Quis dabit in cogitatione vel mente mea flagella, ut ignorantiis meis non parcant? Unde fusius id explicans et exaggerans Siracides subdit:
Versus 3: Lest my ignorances increase
3. ET NE ADINCRESCANT IGNORANTIÆ MEÆ, ET MULTIPLICENTUR DELICTA MEA (ignorantia enim in mente et intellectu practico, quo imprudenter præfero bonum concupiscibile bono honesto, parit et multiplicat delicta in voluntate et appetitu; hic enim sequitur judicium practicum, appetitque et eligit quod ille appetendum et eligendum dictat) ET PECCATA MEA ABUNDENT, ET INCIDAM IN CONSPECTU ADVERSARIORUM MEORUM, ET GAUDEAT SUPER ME INIMICUS MEUS, — q. d. Ne per ignorantias et peccata incidam in jacturas fortunæ, famæ, vitæ et animæ, sicque fiam ludibrium dæmonum et hominum, qui sunt mei inimici, ut illi in mea ruina exsultent, et me rideant et subsannent.
Versus 4: O Lord, Father and God of my life
4. DOMINE PATER ET DEUS VITÆ MEÆ, NE DERELINQUAS ME IN COGITATU ILLORUM. — Hunc versum non habent Græca. Jam primo, eum sic explicat Jansenius: Tò illorum, inquit, vel potest referri ad adversarios et inimicos, de quibus dictum est in superiore sententia, ut sit sensus: Ne derelinquas me, ut in me hostes mei perficiant quod cogitant, aut in me videant fieri quod cupiunt, quodque eventurum cogitant. Aut, ne derelinquas me, ut talia cogitem qualia illi, nempe mala. Vel potest potius relativum illorum referri ad cogitatum et cor; ut, sicut superius oravit ne relinqueretur in consilio labiorum, nunc oret ne relinquatur in cogitatu animi et cordis sui; ita scilicet ut sibi relictus ea cogitet et faciat quæ intellectus et voluntas hominis, cum Dei gratia destituuntur, homini ex seipsis suggerunt, qualia sunt quæ sequuntur.
Versus 5: Do not give me haughtiness of eyes
5. EXTOLLENTIAM OCULORUM MEORUM NE DEDERIS MIHI, ET OMNE DESIDERIUM (id est, concupiscentiam: hanc enim Hebræi vocant חמדה chemda, id est desiderium. Desiderium ergo vocat impatientem et impotentem erga voluptatem quamlibet affectum, earumque ardentem cupidinem et sitim) AVERTE A ME. — Ne dederis, id est, ne dari sinas, ob mea priora crimina et demerita. Deus enim cum sit sanctissimus, non potest esse auctor peccati et concupiscentiæ; Deus enim intentator malorum est, ipse autem neminem tentat, Jacob. 1, 13; potest tamen permittere dæmonibus, hominibus et concupiscentiæ, ut nos tentent ad superbiam, gulam, libidinem, etc. Unde contra hoc orandum cum Siracide ex præscripto Christi: Et ne nos inducas (id est, induci permittas) in tentationem, sed libera nos a malo, Matth. VI, vers. 13. Porro sæpe id permittit Deus in pænam præcedentium peccatorum, et tunc proprie dicitur dare vel tradere homines suæ concupiscentiæ, tentationi et dæmoni tentanti. Hebræi enim verba activa primæ conjugationis Cal, sæpe pro neutris usurpant. Vide dicta Exod. VII, 3, et Rom. I, 24.
Extollentiam vocat elationem, ut legit S. Augustinus, De Gratia et liber. arbitr. cap. XVI; addit oculorum; licet enim elatio et superbia sit proprie in animo, maxime tamen se prodit per oculos elatos et fastosos. Unde Syrus, oculum superbum ne dederis mihi. Et Psalm. cap. V: Superbo oculo et insatiabili corde, cum hoc non edebam. Et Salomon Proverb. cap. VI, 17, inter septem quæ Deus detestatur, primo loco ponit oculos sublimes. Et cap. XXX, 13: Generatio, inquit, cujus excelsi sunt oculi, et palpebræ ejus in alta surrectæ. Quocirca Græca Complutensium, Tigurina et alii hoc loco addunt, γιγαντώδη ψυχήν, id est, giganteum animum; sic enim habent: Domine Pater, Deusque vitæ meæ, ne mihi tribuas oculos elatos, sed giganteum animum a servis tuis semper prohibeas. Giganteus animus est excelsus, tumidus, se supra omnes erigens, cæterosque despiciens, eisque dominans. Talis enim fuit gigantum, qui uti corpus, ita et animum habebant giganteum, Genes. VI, 4.
Ingenioso lepidoque ursi, cervæ et vulpis apologo idipsum ostendit S. Cyrillus, lib. II Apolog. moral. cap. XI, cui titulus: Contra appetitum dignitatis. «Latitanti urso famelico ut prædam aliquam deglutiret, magistra fallaciæ vulpes, pia impio subvenire cupiens, ad eum cervam solivagam arte doli sui adducere conabatur, sic eam affata: Quam vultu placidam, cervice altam, pelle politam, pede validam, proportione perfecta decoram parens te natura formavit! unum certe tantum perfectæ tuæ venustati deest, quod cornibus careas; neque profecto sexui etiam infirmo, odum superba et tuta debuit armatura deesse, maxime cum ea concessa sit vaccæ. An forte livoris nescia, quædam imperfecta reliquit in arte natura? simia quidem suppletiva arte induitur, et magisterio aurum et argentum politur. Si vis ergo perfici cornu, audi monitum meum, et sequere ductum, quoniam ad magistrum te dirigam in hac arte expertum. At illa non tam mobilitate feminea, quam cornu appetens sequebatur mendacem. Verum pia sorte dolo captæ fuit obvius cervus, qui sociam miratus dixit: Quo vulpinam sequeris caudam? Cui cerva: Quippe tanta duce ad ursum tendo, ut sicut et tu cornibus gaudeam. An solus vis apparere superbia masculina? Ad hoc ille astutus, utriusque sentiens fastum et dolum, errori amicæ compatiens, sic illam exhortatus est: Nempe propter cornua ursus dedit virtutis auriculam, cave tu ne amittas simul pellem et vitam. Responsum hoc obscurum sequenti apologo declarat:
Versus 6: Take from me the lusts of the belly
6. AUFER A ME VENTRIS CONCUPISCENTIAS, ET CONCUBITUS CONCUPISCENTIÆ NE APPREHENDANT ME. — Concupiscentia ventris est gula, concupiscentia concubitus est libido. Atque prior causa est posterioris: Venter enim mero æstuans despumat in libidines, ait S. Hieronymus. Complutenses, Tigurina multique alii rursum hic multa addunt; sic enim habent, averte a me spes vanas et concupiscentias, tibique continuo servire cupientem retineas in officio; ne me comprehendant (vel occupent et dominentur: hoc est enim Græcum καταλαβέτωσαν. Noster vertit, apprehendant) appetentia ventris et concubitus. Verum Græca a Romanis correcta ea omittunt, et consentiunt Latinæ Vulgatæ; Syrus vero, cor impudicum, ait, longe fac a me. Id quod bonum est ne effugiat me, et lascivia carnis ne lascivire faciat me.
Infruniti ergo sunt gulosi, qui escis frui nesciunt, sed eas illico glutiunt, ita ut saporis suavitatem vix sentiant, ideoque similes lupis. Lupus enim, ait Aristoteles in Histor. animal., quia gulosus, comedit non masticando cibum, sed devorando et glutiendo: unde tantum vorat uno tempore, quantum ei ad tres dies sufficiat. Sic infruniti sunt luxuriosi, avari, ambitiosi, qui suis uxoribus, opibus, honoribus gaudere et frui nesciunt; quia in eas tam intemperanter et impotenter se effundunt, ut sensum voluptatis obtundant et hebetent, dum in iis vires omnes exhauriunt, potentias animæ affligunt, totamque naturam lædunt. Igitur infrunitus est brutus, hoc est, ut ait S. Isidorus, lib. X Origin., obrutus, quia sensu caret. Unde Junius, primus Romæ consul, cognominatus est Brutus, quia coram Tarquinio Superbo, avunculo suo, simulavit se stultum. Hæc Isidorus.
Orat ergo Siracides liberari a concupiscentia ventris et veneris, ne per eam tradatur animæ irreverenti et infrunitæ, ut scilicet ei dominetur animæ impudentia et insolentia; hæc enim utraque ex gula et libidine nasci solet; quo enim plus eis indulges, eo magis eas accendis, ut fiant impudentes, insolentes et insatiabiles, ideoque tibi tyrannice dominentur. Igitur spiritus luxuriæ, æque ac gulæ, est quasi tyrannus quidam, et miles irreverendissimus, inverecundissimus et contumeliosissimus, imo quasi harpya rapacissima, cujus tyrannidem egregie depingit Seneca epist. 39: Quis hostis, inquit, in quempiam tam contumeliosus fuit, quam in quosdam voluptates suæ sunt? quorum impotentiæ atque insanæ libidini ob hoc possis ignoscere, quod quæ fecere patiuntur. Vivunt itaque voluptatibus suis, non fruuntur; et mala sua, quod malorum ultimum est, amant. Tunc autem consummata est infelicitas, ubi turpia non solum delectant, sed etiam placent; et desinit esse remedio locus, ubi quæ fuerunt vitia, mores fiunt.
Moraliter, hic disce quantum malum sit impudentia; hæc enim aufert pudorem, qui est frenum omnis mali, quo rupto homo impudenter quasi equus, ruit in omnes cupiditates et scelera. Quare semper pudere nos debet mali. Ex adverso pudere nos non debet boni; boni ergo impudentia sancta est. Audi S. Augustinum in illud Psal. LXVIII, 8: Quoniam propter te sustinui opprobrium, operuit confusio (S. Augustinus legit irreverentia) faciem meam: Irreverentia quid est? non confundi, non erubescere. Ergo irreverentia quasi impudentia est. Oportet ut habeat Christianus irreverentiam istam, quando venerit inter homines, quibus displicet Christus. Sententiam quippe ipsius vide, qui neminem fallit: Qui me erubuerit coram hominibus, et ego erubescam eum coram angelis Dei. Observa igitur tu si sit in te irreverentia. Frontosus esto, quando audis opprobrium de Christo, prorsus esto frontosus. Quid times fronti tuæ, quam signo crucis Christi armasti? Hoc est enim: Propter te sustinui exprobrationem. Et quia non de te erubui, quando mihi propter te insultabatur, operuit irreverentia faciem meam. Hanc sanctam irreverentiam habuit S. Magdalena, quando, ut ait S. Augustinus homil. 23, inter 50: Non invitata irruit convivio, ubi suus medicus recumbebat, et quæsivit pia impudentia sanitatem, irruens quasi importuna convivio, opportuna beneficio. Vide dicta Ezech. III, vers. 7 et 8.
Secunda Pars Capitis: De Cavendis Conviciis et Injuriis in Amicitia, Deque Servanda Fide Amico in Adversis et Secretis
Versus 7: Hear the discipline of the mouth, O children
7. DOCTRINAM ORIS AUDITE, FILII; ET QUI CUSTODIERIT ILLAM, NON PERIET (peribit) LABIIS, NEC SCANDALIZABITUR IN OPERIBUS NEQUISSIMIS. — Doctrinam oris vocat non quam ore suo dicturus est, sed quam de ore et labiis moderandis dicturus est. Unde Græca hunc titulum hic præfigunt, disciplina oris. Rursum tò nec scandalizabitur, idem est quod non offendet, non impinget; non enim agitur hic de scandalo proprie dicto, quo quis scandalizatur, id est, ex dicto vel facto alterius in peccatum inducitur. Unde Græca tantum habent, non capietur labiis suis. Sensus est, q. d. O filii, o discipuli, audite doctrinam, quam de ore gubernando traditurus sum; qui enim illam custodierit, non peribit per labia sua, nec offendet, aut in ruinam incurret per opera nequissima oris, qualia sunt perjurium, calumnia, rixæ, maledicta, etc. Unde Tigurina clare vertit, institutionem oris (aliqui addunt ἀληθοῦς, id est veri) audite, liberi; quam qui servat labiis suis non capietur, nec ex malefactis suscipiet offensionem; Syrus breviter, doctrinam oris mei, audite, filii, et qui cautus est non afficietur ignominia.
Versus 8: In his vanity the sinner is caught
8. IN VANITATE SUA APPREHENDITUR (comprehenditur) PECCATOR, ET SUPERBUS ET MALEDICUS SCANDALIZABITUR IN ILLIS. — Probat quod dixit vers. præced., eum qui audit doctrinam hanc de ore moderando, non periturum, nec in offendiculum aliquod incursurum, per antithesin, sive a contrario, quia scilicet peccator qui negligit oris et labiorum custodiam, apprehendetur et capietur in vanitate; Græce, in stultitia, id est stultiloquio suo et superbus et maledicus scandalizabitur, et impinget, offendet, et in periculum incurret, in illis, id est per illa, puta labia sua. Dum enim intemperanter labiis utitur, iisque detrahit, conviciatur, jurgatur, etc., sibi periculum carceris, verberum, famæ, et non raro vitæ accersit et creat. Refert enim se ad id quod vers. præced. dixit per antithesin de sapiente: Non periet labiis, q. d. Fatuus vero et peccator peribit labiis suis; aut potius, scandalizabitur in illis, scilicet, operibus nequissimis, in quibus non scandalizandum sapientem dixit vers. præced. q. d. Superbus et maledicus offendet et impinget in opera nequissima perjurii, blasphemiæ, rixarum, cædium, etc., a quibus cavebit prudens, quia labia sua continet riteque moderatur. Unde Tigurina vertit, scelerosus labiis suis capietur, et maledicus ac superbus offendet in illis; Syrus, in sermone enim suo deprehenditur iniquus, et stultus in ore suo offendit. Hinc observat Palacius causam, cur multi labantur in perjuria, blasphemias, rixas et cædes, esse, quia superbi et maledici sunt. Hoc enim est justum Dei judicium, qui superbiam profunda ruina deprimit, castigat et sternit.
Versus 9: Let not your mouth grow accustomed to swearing
9. JURATIONI NON ASSUESCAT OS TUUM, MULTI ENIM CASUS (Tigurina, lapsus) IN ILLA. — Facile enim ex assuetudine jurandi fit, ut crebro quis juret temere frustraque, et aliquando id quod falsum est, itaque committat perjurium. Ita Auctor Imperfecti in Matth. apud S. Chrysostomum, homil. 12: Nisi, inquit, juramentum (crebrum vel temerarium) interdicatur, non possunt amputari perjuria; ex juramento enim perjurium generatur. Nemo est enim qui frequenter jurat, et non aliquando perjuret. Propter hoc admonet Salomon (Ecclesiasticus enim a priscis inscribitur Salomoni, ob causas quas in Proœmio recensui): Non assuescas juramento os tuum; multus enim casus in illo. Sicut enim qui facit consuetudinem multa loqui, necesse est ut aliquando et importuna loquatur; et qui facit consuetudinem manu sua frequenter percutere, necesse est ut aliquando et injuste percutiat: sic qui facit consuetudinem jurare in rebus idoneis frequenter, et in rebus superfluis, etiam nolens, consuetudine trahente perjurat. Nam omnium rerum consuetudinem, quando voluerimus quidem, tunc facimus sed non quando volumus, tunc repellimus eam. Et inferius: «Cesset ignis, et incendium non fit: subtrahe gladium, et homicidium non committitur.
Versus 10: Let not the naming of God be habitual
10. NOMINATIO VERO DEI NON SIT ASSIDUA IN ORE TUO, ET NOMINIBUS SANCTORUM NON ADMISCEARIS; QUONIAM NON ERIS IMMUNIS AB EIS. — Vetuit juramentum, nunc vetat quamlibet Dei et Sanctorum levem et irreverentem nominationem; sunt enim nonnulli qui tertio quolibet verbo, Deum, Christum, Sacramenta, etc., temere nominant. Quæ sane non parva Dei et Sanctorum est irreverentia. Græca hanc sententiam sic breviter efferunt, nominationi τοῦ ἁγίου, id est sancti, ne consuescas; ubi tò sancti partim masculine, q. d. Dei sancti; partim neutre accipitur, ut sancti idem sit quod rei cujuslibet sanctæ, sive sit animata, uti sunt Angeli et homines sancti in cœlo; sive inanimata, uti sunt templa, altaria, Sacramenta, etc. Noster legit in plurali τῶν ἁγίων, id est sanctorum, eodem sensu; sanctorum enim masculine idem est quod Angelorum et hominum sanctorum; neutre vero idem est quod rerum sanctarum. Vetat ergo hæc temere et irreverenter nominari, sive id fiat in juramento, sive extra juramentum, juxta secundum Decalogi præceptum: Non assumes nomen Domini Dei tui (et rerum divinarum, puta sanctarum; hæ enim Deum attingunt, unde qui illas temere nominando violat, violat et Deum) in vanum, Exodi XX, 7. Nomen enim Dei est res sacratissima, omnem sanctitatem exsuperans; ergo indignum est ut illud vano et profano ore calcetur. Secus est si illud crebro, sed ex ingenti amore et reverentia, in ore habeas. Sic enim S. Paulus identidem nominat Deum et Jesum Christum, adeo ut in paucis parvisque Epistolis Christum nominet quadringenties, Jesum ducenties et amplius. Causam subdit: Quoniam non eris immunis ab eis, non sanctis, sed nominibus Sanctorum, q. d. Abstine a vanis et irreverentibus nominationibus Sanctorum, quia ab eis, id est per eas, propter eas (hoc enim significat Hebr. מהם mehem, id est ab eis) non eris immunis, scilicet a peccato, puta a culpa et pœna. Tigurina, quia non impune feres; Syrus, qui frequens est ad jurandum, a delictis et a plaga non justificatur. Alludit, imo citat Exodi cap. XX, 7: Non enim habebit insontem Dominus eum qui assumpserit nomen Domini sui frustra. Deus enim sui nominis et honoris est zelotes; quocirca eos qui nomen suum irreverenter usurpant et temerant, acriter castigat, tum in hac vita, tum in futura.
Versus 11: As a servant frequently examined is not free from bruises
11. SICUT ENIM SERVUS INTERROGATUS ASSIDUE, A LIVORE NON MINUITUR; SIC OMNIS JURANS ET NOMINANS (temere Deum et Sanctos, vel res sanctas) IN TOTO A PECCATO NON PURGABITUR. — Interrogatus, id est, tortus; solent enim servi in tortura examinari de crimine admisso: unde tortura vocatur quæstio; et in Martyrum passionibus, interrogatio subinde ponitur pro flagellis et tormentis, ait Rabanus, q. d. Sicut servus interrogatus per quæstiones flagella et tormenta, verberibus et vibicibus impletur: ita quoque crebro jurans, crebra peccatorum verbera animæ suæ infligit. Unde Tigurina vertit, sicut enim servus crebro vapulans non levatur vibicibus: ita qui dejerat, et nomen Dei assidue usurpat, culpa non vacabit. Apte jurantem comparat servo, juramentum quæstioni et torturæ, juramenti damna vibicibus. Nam, ut ait Plutarchus in Problemat. Juramentum homini libero pro tormento est. Unde Romani a servis veritatem per tormenta extorquebant, a cive juramento, a sacerdote solo verbo. Juramentum enim torquet animam, tum quia eam metu Numinis percellit, anxiamque reddit et sollicitam, ne illicite jurando ejus indignationem incurrat; tum quia eam reipsa divinæ vindictæ exponit. Nam qui dejerat jurando juramento exsecratorio, v. g. dicendo: Si mentior, Deus me puniat; expresse sibi Dei ultionem imprecatur, si mentiatur. Idem implicite facit, sibique imprecatur jurans juramento assertorio. Porro Rabanus sic explicat, q. d. Sicut servus assidue correptus a livoris crimine non abstrahitur, sed magis ad odium provocatur: sic omnis jurans et nominans sæpe nomen Dei Sanctorumque ejus, inde a peccatis non purgabitur, sed magis polluitur. Verum livor hic non crimen, puta iram et invidiam animi, sed corporis livorem et vibicem significat: hunc enim denotat Græcum μώλωψ.
Versus 12: A man who swears much shall be filled with iniquity
12. VIR MULTUM JURANS IMPLEBITUR INIQUITATE (puta perjuriis, blasphemiis, injustitiis, etc.), ET NON DISCEDET A DOMO ILLIUS PLAGA. — Tigurina, vir crebro jurans replebitur scelere, nec flagellum abscedet a domo ipsius; Syrus, vir jurator acquirit delicta, et non auferetur a domo ejus seditio et colaphizatio. Exemplum est in Saule, qui proclivis ad jurandum, multa jurando deliquit, ideoque plagas Dei graves sibi suisque posteris accersivit, ut patet II Reg. XXI, vers. 1 et sequent. Quocirca sapienter S. Augustinus, sermone 28 De Verbis Apostoli: Falsa juratio exitiosa est, inquit, vera juratio periculosa est, nulla juratio secura est. Vide quæ de juramento annotavi Jacob. V, 12; vide et S. Chrysostomum, homil. ad Popul. 5, 6, 7 et seq. usque ad 16, in quibus omnibus acriter insectatur jurandi consuetudinem illo ævo grassantem, ac in 15 docet pejus esse jurare quam occidere: Non ita pungit ensis, inquit, sicut juramenti natura; non sic occidit gladius, sicut juramenti plaga. Idque probat ex falce quam a Deo immitti in domos jurantium vidit Zacharias, cap. V.
Versus 13 et 14: If he frustrates his oath
13. ET SI FRUSTRAVERIT (si juramentum non impleverit), DELICTUM ILLIUS SUPER IPSUM ERIT; ET SI DISSIMULAVERIT, DELINQUET DUPLICITER, — q. d. Si frustra jurarit, ita ut quod juravit reipsa non præstiterit, hic reus erit delicti, ejusque pænam sustinebit: si insuper illud corrigere et expiare neglexerit et dissimulaverit, Græce ὑπερίδη, id est despexerit, dupliciter peccabit, scilicet primo, fallendo et juramentum non implendo; secundo,
14. ET SI IN VACUUM JURAVERIT, NON JUSTIFICABITUR: REPLEBITUR ENIM RETRIBUTIONE DOMUS ILLIUS. — Ne quis putet eum solum qui frustrat juramentum, non præstando id quod juravit, peccare, ideoque puniendum a Deo; addit, quod is quoque qui in vacuum, id est temere, inaniter, leviterque, ubi non est necessitas vel justa utilitas, jurat, esto sine mendacio vel proximi damno; non justificabitur in hoc facto, id est, non censebitur juste riteque egisse, non declarabitur justus; sed potius ut male agens corripietur et punietur, si non ab hominibus, certe a Deo: Deo enim replebitur retributione domus illius, q. d. Deus illi ejusque domui, id est, familiæ et posteris, pro temerariis hisce juramentis debitam retributionem, id est vindictam, pænam et supplicia retribuet. Notent hoc qui jurandi habent consuetudinem, et leviter tertio quoque verbo jurant. Unde Tigurina vertit, ac ne temere quidem usus juramento insons judicabitur: nam domus ejus crebris appetetur insultibus; alii, quod si inaniter juravit, non evadet pænam; replebitur enim domus ejus calamitatibus. Has enim significat Græcum ἐπαγωγῶν, uti superius dixi. Sic crebro jurantes, crebra in domibus suis vident infortunia, ut faciant jacturam mercium, famulorum, filiorum, etc., ac causam non advertunt, nimirum irreverentiam in Deum, ac temerarium juramentum, quo sanctum Dei nomen profanant.
Versus 15: There is another speech contrary to death
15. EST ET ALIA LOQUELA CONTRARIA MORTI, NON INVENIATUR IN HÆREDITATE JACOB. — Ita Romani et cæteri correcti codices. Male ergo Lyranus legit, contraria in mortem; et alii, e contrario in mortem. Græca jam habent, ἀντιπεριδεβλημένη, id est vestita, amicta, induta. Unde sic habent, est loquela induta vel amicta morte, etc. Tigurina, est sermo morte obvolutus, absit in possessione Jacob inveniatur; alii, est oratio circumsepta undique morte. Noster legit ἀντιπαρατεθειμένη, id est opposita, contraria, aut potius ἀντιπαραβεβλημένη, uti etiamnum legunt nonnulli codices, id est, opposita, collata, comparata. Nam ἀντιπαραβάλλω, idem est quod oppono, confero, committo, comparo. Unde ἀντιπαραβολή est mutua collatio. Contraria morti igitur idem est quod altera ex parte respondens, et quæ conferri ac comparari queat cum morte, morti opposita, objecta, vicina, e regione mortis posita. Unde Syrus omittens tò morti sic vertit, et etiam si est aliquid aliud quod comparetur illi (juramento), non invenietur in hæreditate Jacob.
Versus 16: From the merciful all these things shall be taken away
16. ETENIM A MISERICORDIBUS OMNIA HÆC AUFERENTUR, ET IN DELICTIS NON VOLUTABUNTUR. — Misericordibus, id est, piis. Sic enim Syrus, ab humilibus enim longè sunt ista. Et Tigurina, ab illis autem qui in Dei clementia respiciunt, hæc omnia remota sunt: nec in vitiis sordescunt; Complut. a piis enim omnia hæc longè aberunt, et in peccatis non contaminabuntur. Misericordia ergo hic ponitur pro omni virtute et pietate. Misericordes enim sunt pii; ex misericordia enim ortus est timor Dei, reverentia, humilitas, amorque erga Deum. Quocirca misericordes Deum, nomenque ejus et Sanctorum reverenter tractant, nec ab illo sunt immisericordes imprecatione et maledictione.
Versus 17: Let not your mouth grow accustomed to undisciplined speech
17. INDISCIPLINATÆ LOQUELÆ NON ASSUESCAT OS TUUM: EST ENIM IN ILLA VERBUM PECCATI. — Quæres, quænam est hæc indisciplinata, id est insolens et insana, loquela? Respondeo primo, est imprecatio et maledictio, de qua vers. 15 dixi. Ita Tigurina, nihil assueti habeas in labiis: est enim peccati obnoxium; Syrus, sermoni maledico ne assuescat os tuum, ne forte incidas in peccatum. Hæc enim sunt indisciplinata, id est insana, barbara, belluina, ac proinde contraria et comparata morti, uti vers. 15 dixi.
Versus 18 et 19: Remember your father and mother
Ne forte obliviscatur te Deus, id est, ne Deus, quasi oblitus tui, te relinquat et deserat, q. d. Cave ne per turpiloquia et maledictiones tuas Deum offendas, itaque ejus gratiam amittas: in conspectu illorum, scilicet magnatorum, coram quibus assistis, ut ab iis corripiaris et confundaris. Et assiduitate tua infatuatus, id est assiduitate consuetudinis, qua assiduo imbibisti verba turpia, maledicta et blasphemias; per hanc enim quasi infatuatus es et obstupescis, nec advertis has blaspemias esse peccata gravia, sed quasi per jocum eas effutis. Sicut enim sal infatuatum perdit saporem, sic tu turpiloquio infatuatus perdidisti pudorem et saporem decori, qui tibi insituserat a parentibus: improperium patiaris, scilicet a doctis et pudices, qui te ob turpiloquia tua reprehendent et increpabunt; et maluisses non nasci, scilicet quam tanta opprobria ex turpiloquio pati, et diem nativitatis tuæ maledicas, idque jure merito: quia in natalibus meliora tibi promittebas, dum tales haberes parentes, talemque educationem.
Versus 20: A man accustomed to words of reproach
20. HOMO ASSUETUS IN VERBIS IMPROPERII, IN OMNIBUS DIEBUS SUIS NON ERUDIETUR. — Id est, homo qui consueuerit turpiloquiis et blasphemiis, nunquam emendabitur, quia consuetudo est altera natura: hæc enim quasi indelebiliter imprimitur, et vix unquam tolli potest. Ita Rabanus. Vel, non erudietur, id est, semper erit ineruditus, indoctus, bardus et agrestis. Turpiloquia enim et maledicta arguunt parvam mentis doctrinam, politiam et prudentiam. Ita Jansenius. Aut non erudietur in dies suos omnes, id est, tota vita sua non erit satis eruditus et prudens ad hoc, ut sibi caveat a turpiloquio, ut illud devitet et coerceat, sed semper imprudens in illud incidet, ait Palacius.
Tertia Pars Capitis: De Caecitate Foeditateque Fornicationis et Adulterii
Versus 21-24: Two kinds abound in sins
21. DUO GENERA ABUNDANT IN PECCATIS (Græce, multiplicant peccata), ET TERTIUM ADDUCIT IRAM ET PERDITIONEM. — Post vitia linguæ pergit ad vitia operum, inquit Jansenius, sicut et in principio capitis postquam precatus est linguæ continentiam, mox precatur vitæ totius temperantiam. Sensus est, q. d. Duo genera vitiorum et vitiosorum hominum sunt, quæ peccata peccatis accumulant; tertium vero hæc duo superans, acrem Dei iram, vindictam et perditionem provocat. Simile est Proverb. vi, 16: Sex sunt, quæ odit Dominus, et septimum detestatur anima ejus: septimum est susurratio et susurro, qui seminat inter fratres discordias. Unde Syrus hoc loco vertit, duos modos odit anima mea, et tertius ascendere facit iram; Tigurina, duo genera peccatis abundant, et tertium meretur supplicium, scilicet singulare et acre. Inter hæc tria primum est anima calida, puta anima æstuans ira et cholera. Secundum est nequam in ore carnis suæ, id est, nequam in appetitu carnis, id est veneris, puta luxuriosus. Tertium est, vers. 25, qui transgreditur lectum suum, id est adulter.
22. ANIMA CALIDA QUASI IGNIS ARDENS, NON EXSTINGUETUR DONEC ALIQUID GLUTIAT. — Tigurina, animus æstuans tanquam ardens ignis, qui non exstinguitur donec absumatur.
23. ET HOMO NEQUAM IN ORE CARNIS SUÆ, NON DESINET DONEC INCENDAT IGNEM. — Hoc est secundum genus eorum qui abundant in peccatis, nimirum fornicariorum: hi enim libidines multiplicant, quia iis non satiantur. Est enim libido insatiabilis, suique flammas majores semper suscitat et accendit: unde abundat in peccatis.
Versus 25-29: Every man who transgresses his marriage bed
25. OMNIS HOMO QUI TRANSGREDITUR LECTUM SUUM, CONTEMNENS IN ANIMAM SUAM, ET DICENS: QUIS ME VIDET? — Adde: Hic in plateis vindicabitur, uti dicetur vers. 30. Ibi enim sententia hic inchoata absolvitur. Sensus est, q. d. Tertius, qui abundat peccatis, et adducit iram et perditionem, uti dixi vers. 21, est adulter, qui torum et lectum conjugalem violat, alteriusque conjugem aut certe fornicariam invadit, itaque contemnit animam suam, tum quia vitam suam periculo mortis objicit, ne videlicet cognati conjugis, aut maritus adulteræ cum qua peccat, eum ob injuriam et infamiam tam conjugi quam adulteræ, indeque sibi illatam, occidant; tum quia animam suam Dei vindictæ, judicio et damnationi exponit. Sed hæc omnia contemnit cæcus amor adulteri, quia clanculum adulterans, putat se latere hominum oculos dicitque: Quis me videt? unde Tigurina vertit, homo denique (est tertius et ultimus abundans peccatis) temerator tori sui, sic animo secum cogitans: Quis me videt? Syrus, vir qui prævaricatur super lectum strati sui, et dicit in anima sua: Quis videt me? Ideoque non cogitat illud Senecæ Gentilis, cum ipse sit fidelis: Etiamsi scirem homines ignoraturos, et Deum ignosciturum, tamen peccare nollem, ob peccati turpitudinem.
29. DOMINO ENIM DEO, ANTEQUAM CREARENTUR, OMNIA SUNT AGNITA: SIC ET POST PERFECTUM RESPICIT OMNIA. — Probat oculos Dei sole lucidiores omnia intueri, ex eo quod ipse omnium sit creator, conservator et gubernator: sicut ergo antequam crearet ea cognovit per ideam, quam in mente habuit: juxta eam enim ea creavit; sic quoque postquam ea creavit et perfecit, respicit et intuetur omnia, ut creata a se conservet et gubernet. Unde Græca clare habent, antequam crearentur, omnia sunt ei agnita, sic et postquam consummata sunt; Syrus vero, quia antequam fiat quidquam, manifestum est coram eo, et etiam post consummationem mundi ipse judicat illum, q. d. Deus facta hominum prænovit et prævidit, antequam ea faceret homo, imo antequam mundus existeret: unde idem postquam facta sunt, postquam scilicet ea fecit homo, in consummatione, id est, in fine mundi, judicabit illum, qui ea fecit et patravit. Deus ergo actiones omnium, tam bonas quam malas, prævidit ante mundum, videt in mundo, judicabit post mundum. Audi Rabanum: Notum est Deo ab initio opus ejus, nec aliquid novum ei accidere potest; quia ante omnia præsciebat tempora, quæ in tempore voluit facere opera, et post perfectum opus nihil illi defuit aut præteriit, quia neque præteritum, neque futurum aliquid illi est, sed omnia præsentialiter coram eo sunt. In omnipotente enim Deo ea quæ secutura sunt tempora, præsentia semper consistunt: cui nec futura veniunt, nec præterita discedunt, sed cuncta simul ante ejus oculos adsistunt: fuisse, vel futurum esse æternitas non habet; cui nimirum nec præterita transeunt, neque futura superveniunt, quæ cuncta præsens videt.
Versus 30 et 31: He shall be punished in the streets
30. HIC IN PLATEIS CIVITATIS VINDICABITUR, ET QUASI PULLUS EQUINUS FUGABITUR: ET UBI NON SPERAVIT (id est, non timuit, non putavit; græce enim est οὐχ ὑπενόησε, id est non suspicatus est; sic Poeta ait: At sperate, id est timete, deos memores fandi atque nefandi ) APPREHENDETUR. — Hic, scilicet adulter, qui transgreditur lectum suum, de quo egit vers. 21; ibi enim sententia inchoata, et per plures versus suspensa, hic demum expletur. Unde Tigurina vertit, quamobrem ille in plateis urbis condemnabitur; Vatablus, pœnas dabit;
31. ET ERIT DEDECUS OMNIBUS, EO QUOD NON INTELLEXERIT TIMOREM DOMINI. — q. d. Adulter suum adulterium voluit celare tenebris noctis, et secreto conclavis; at Deus ejus scelus et dedecus toti orbi deteget, cum illud morte per judicem, vel alia publica pœna et clade puniet, idque condigne et merito, eo quod adulter practice non intellexerit, id est, non cognari, timorem Domini, ut ejus timore ab adulterio se cohiberet, q. d. Eo quod non timuerit Dominum, sed suas libidines Deo Deique amori prætulerit. Unde Tigurina, puta Vatablus: Erit, inquit, omnibus dedecori, eo quod animo religionem Domini non coluerit. Græca Complutensium, Romana, cæteraque, ac Syrus hunc versum non habent.
Versus 32-36: Every woman who leaves her husband
32. SIC ET MULIER OMNIS RELINQUENS VIRUM SUUM, ET STATUENS HÆREDITATEM EX ALIENO MATRIMONIO. — Hæc sententia suspensa expletur vers. 34: Hæc in Ecclesiam adducetur. Quod enim dixit de adultero, ejus occultum facinus fore publicandum, publicaque ignominia et supplicio castigandum, idem nunc dicit de adultera, q. d. Adultero similis et in scelere par est adultera, ideoque simili infamia et morte, puta lapidatione juxta legem Mosis, punietur. Porro adultera statuit hæreditatem ex alieno matrimonio, id est, hæreditatem statuit et consignat spurio, quem concipit ex marito alterius matrimonii, puta ex adultero, q. d. Adultera hæredem mariti sui efficit spurium filium adulteri, quæ ingens est fraus et injustitia. Unde Tigurina vertit, idem accidet mulieri virum suum deserenti, et hæredem paranti ex alieno; Syrus, et etiam mulier quæ offendit maritum suum, et supponit hæredem ex alio. Porro antequam sententiam absolvat et pænam exprimat, quanta sit hujus sceleris gravitas et injuria ex triplici capite demonstrat, dum subdit:
Versus 37: Nothing is better than the fear of God
37. ET AGNOSCENT QUI DERELICTI SUNT, QUONIAM NIHIL MELIUS EST QUAM TIMOR DEI; ET NIHIL DULCIUS QUAM RESPICERE IN MANDATIS DOMINI. — In mandatis, id est, in mandata: Hebræi enim verba contactus, sive corporalis, sive mentalis, quale est respicere, videre, etc., construunt cum ב beth, id est in. Sensus est, q. d. Ex probro et pæna adulterorum et impiorum, qui Deum non timuerunt, per antithesin contrarii colligent mortales nihil esse melius, id est, honestius et utilius, timore Dei, et nihil dulcius quam attendere, obedire et obsequi mandatis Domini. Timor enim Dei est observatio et obedientia mandatorum ejus. In hoc ergo omne hominis bonum consistit, puta omnis honestas, omnis utilitas, omnis suavitas et voluptas humana. Hæc enim sunt tres boni species; omne enim bonum vel honestum est, vel utile, vel suave et delectabile; perfectum autem est quod hæc tria in se continet et comprehendit.
Versus 38: It is a great glory to follow the Lord
38. GLORIA MAGNA EST SEQUI DOMINUM: LONGITUDO ENIM DIERUM ASSUMETUR AB EO. — Dedecori, quod adulterum et adulteram sibi suisque prolibus consciscere dixit vers. 31, opponit decus et gloriam timentis Deum, q. d. Adulter sequitur suas amasias, concupiscentias et libidines; ideoque sibi suisque parit æternum dedecus et indelebile probrum; at vero timens Deum, adeoque Dei legem et timorem, sequitur paritque sibi suisque æternum decus et gloriam. Quia gloria magna est sequi Dominum; nam servire Deo regnare est: primo, quia nobile est servire Deo nobilissimo, qui est summa et divina majestas; secundo, quia hæc servitus facit nos similes Deo. Ita Clemens Alexandrinus, lib. VII Stromat., versus finem docet quod, sicut illi qui studendo sequuntur Ciceronem, Platonem, Aristotelem, fiunt Ciceroniani, Platoniani, Aristotelici, imo novi quasi Cicerones, Platones et Aristoteles; sic et illi qui Deum sequuntur, voluntati legique ejus obediendo, fiunt divini et quasi dii quidam terrestres. Sic enim ait: Quemadmodum si quis in Ischomacho studium posuerit, eum faciet agricolam; et si Lampidi, nautam; et Charidemo, Imperatorem; et Simoni, equitandi gnarum; et Perdici, cauponem; et Crobylo, obsoniorum conditorem; et Archelao, saltatorem; et Homero, poetam; et Pyrrhoni, contentiosum; et Demostheni, oratorem; et Chrysippo, dialecticum; et Aristoteli, physicum; et Platoni, philosophum: ita qui paret Domino, et per eum datam sequitur prophetiam, efficitur ad magistri imaginem, Deus qui in carne versatur. Subdit deinde: Hanc ergo altitudinem minime assequuntur, qui non sequentur Deum eos ducentem; ducit autem per Scripturas divinitus inspiratas. Tertio, quia Deus sibi servientes remunerat gloria regni cœlestis, eosque facit reges universi, juxta illud Apocal. v, 10: Fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes, et regnabimus super terram. Unde causam subdens, ait: Longitudo enim dierum assumetur ab eo. Ubi τὸ eo tam referre potest Dominum, quam sequentem Dominum, q. d. Sequens Dominum assumet et accipiet longævitatem, tum hujus vitæ (hanc enim Deus promisit et præstitit piis in veteri Testamento, ut Abrahæ, Isaac, Jacob, Joseph, Mosi, Tobiæ); tum futuræ, puta beatam æternitatem assumet a Domino, qui sui sequelam amplissimo hoc præmio remunerabitur. Græca habent, longitudo dierum suscipi te ab eo; Tigurina, gloria ingens est sequi Dominum, et ab eodem recipi, vitæ longinquitas. Unde Jansenius suspicatur Nostrum primitus vertisse, longitudo enim dierum assumi te ab eo; ut sit sensus: Longitudo dierum, id est vita æterna, obtinetur per hoc, quod Dominus assumit te ad se.
Nota: Licet omnes timentes Deum, puta omnes humiles, omnes obedientes, omnes patientes, omnes religiosi (et cæteri) sequantur Deum; tamen id proprie hic tribuitur castis et virginibus: hos enim opponit adulteris. Ratio est, quod Deo mirifice placeat castitas, eo quod ipse sit purissimus spiritus, adeoque sit ipsa increata puritas et castitas, atque in hac puritate ejus sanctitas consistit, ut docet S. Dionysius De Divinis Nomin. Hinc S. Joannes, Apocal. cap. XIV, 4, vidit virgines sequi agnum quocumque ierit. Nam, ut ait Paulus, I Corinth. vi, 16: Sicut qui adhæret meretrici, unum cum ea corpus efficitur; sic qui adhæret Domino per mentis corporisque castitatem, unus spiritus est cum eo.
Porro, ne quis se excuset, dicatque difficile, imo impossibile esse, ut homo debilis Deum omnipotentem quaquaversum sequatur; hac de causa Deus humanitatem induit, Christusque factus est homo, ut homo hominibus agendo et patiendo viam præiret per labores, dolores et opera quæcumque in cœlum. Audi S. Ambrosium in Psalm. CXVIII, octonario 5, explicantem illud: Deduc me in semitam mandatorum tuorum, quia ipsam volui. Quis, inquit, hoc dicit, nisi qui sequitur Christum? Non potest alius hoc dicere, nisi qui illud exsequitur quod scriptum est: Post Dominum Deum tuum ambulabis, et ipsi adhærebis, quia ipse te deducit, Deuter. x. Quomodo deducat, audi: Nisi quis tulerit crucem suam, et post me secutus fuerit, non est me dignus, Matth. x.
Vide hic quanta sit militiæ nostræ præstantia et gloria, quod Deum habeamus ducem: quanta item securitas; tanto enim duce quis timeat? Nolite recedere, ait Samuel I Reg. XII, 20, a tergo Domini, et nolite timere. Quare ex adverso magnum probrum, magna inertia, magna pusillanimitas nolle sequi quo Deus dux noster præcedit, nosque ducit. Herodotus, lib. IV, narrat Darium regem Persarum, proficiscentem contra Scythas, cum Ocobazus Persa nobilis ex tribus quos habebat filiis, duos tantum qui eum in bellum sequerentur obtulisset, sibique tertium reservaret, valde indignatum jussisse omnes tres occidi, patrique relinqui, ut ostenderet quam indignum esset, quantumque nefas nolle quempiam regem in aciem euntem sequi. Simile narrat de Xerxe Darii filio: cui in Græcos castra moventi, cum Pythius Lydiæ rex comites daret et asseclas quatuor filios, quintum vero utpote primogenitum apud se detineret; illico Xerxes eum per medium secari jussit, perque media illius membra exercitum ire. Si id fecere Darius et Xerxes reges terreni, et homines ut cæteri, quid faciet Deus Rex regum et Dominus dominantium?