Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Post encomium sapientiæ, pergit alia ejus tradere dogmata. Unde, vers. 1, recenset tria quæ placent sapientiæ, et vers. 3, totidem quæ ei displicent. Inde, vers. 9 usque ad 17, enarrat decem beatitudines, puta res decem quæ hominem faciunt beatum. Denique, a vers. 17 usque ad finem capitis, agit de nequitia mulierum, eamque multis exaggerat.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 25:1-36
1. In tribus placitum est spiritui meo, quæ sunt probata coram Deo et hominibus: 2. Concordia fratrum, et amor proximorum, et vir et mulier bene sibi consentientes. 3. Tres species odivit anima mea, et aggravor valde animæ illorum: 4. pauperem superbum: divitem mendacem: senem fatuum et insensatum. 5. Quæ in juventute tua non congregasti, quomodo in senectute tua invenies? 6. Quam speciosum canitiei judicium, et presbyteris cognoscere consilium! 7. Quam speciosa veteranis sapientia, et gloriosis intellectus, et consilium! 8. Corona senum multa peritia, et gloria illorum timor Dei. 9. Novem insuspicabilia cordis magnificavi, et decimum dicam in lingua hominibus; 10. homo qui jucundatur in filiis, vivens et videns subversionem inimicorum suorum. 11. Beatus qui habitat cum muliere sensata, et qui lingua sua non est lapsus, et qui non servivit indignis se. 12. Beatus qui invenit amicum verum, et qui enarrat justitiam auri audienti. 13. Quam magnus, qui invenit sapientiam et scientiam! sed non est super timentem Dominum; 14. timor Dei super omnia se superposuit: 15. beatus homo, cui donatum est habere timorem Dei: qui tenet illum, cui assimilabitur? 16. Timor Dei initium dilectionis ejus: fidei autem initium agglutinandum est ei. 17. Omnis plaga, tristitia cordis est: et omnis malitia, nequitia mulieris. 18. Et omnem plagam, et non plagam videbit cordis: 19. et omnem nequitiam, et non nequitiam mulieris: 20. et omnem obductum, et non obductum odientium: 21. et omnem vindictam, et non vindictam inimicorum. 22. Non est caput nequius super caput colubri: 23. et non est ira super iram mulieris. Commorari leoni et draconi placebit, quam habitare cum muliere nequam. 24. Nequitia mulieris immutat faciem ejus: et obcæcat vultum suum tanquam ursus, et quasi saccum ostendit. In medio proximorum ejus 25. ingemuit vir ejus, et audiens suspiravit modicum. 26. Brevis omnis malitia super malitiam mulieris, sors peccatorum cadat super illam. 27. Sicut ascensus arenosus in pedibus veterani, sic mulier linguata homini quieto. 28. Ne respicias in mulieris speciem, et non concupiscas mulierem in specie. 29. Mulieris ira, et irreverentia et confusio magna. 30. Mulier, si primatum habeat, contraria est viro suo. 31. Cor humile, et facies tristis, et plaga cordis, mulier nequam. 32. Manus debiles, et genua dissoluta, mulier quæ non beatificat virum suum. 33. A muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimur. 34. Non des aquæ tuæ exitum: nec modicum: nec mulieri nequam veniam prodeundi. 35. Si non ambulaverit ad manum tuam, confundet te in conspectu inimicorum. 36. A carnibus tuis abscinde illam, ne semper te abutatur.
Prima Pars Capitis
Versus 1 et 2: IN TRIBUS PLACITUM EST SPIRITUI MEO, QUAE SUNT PROBATA CORAM DEO ET HOMINIBUS: CONCORDIA FRATRUM, ET AMOR PROXIMORUM, ET VIR ET MULIER SIBI BENE CONSENTIENTES.
Loquitur ipsa Sapientia, vel certe Siracides sapiens, ex persona et mente sapientiæ: quod in idem redit. Sapientiam enim hic loqui docet Rabanus, et evincunt Græca, quæ sic habent: ἐν τρισίν ὡραίσθην, καὶ ἀνέστην ὡραῖα ἔναντι Κυρίου καὶ ἀνθρώπων, id est, in tribus pulchra facta sum, et surrexi decora coram Deo et hominibus. Noster pro ἀνέστην legit ἐστὶν ὡραῖα, id est, sunt speciosa, grata, probata. Nota: Siracides hic ternarios virtutum et vitiorum subjicit, more veterum qui sua præcepta ad numeros redigebant, ut facilius capi et memoria retineri possent. Qua in re imitatur Salomonem, qui idem facit Proverb. cap. XXX, vers. 18 et sequent.
Primum ergo sapientiæ hoc est præceptum, de concordia et charitate: hæc enim prima et princeps est virtus, quæ Dei et hominum gratiam conciliat. Ea autem maxime in triplici hominum genere requiritur. Primo, inter fratres, vel germanos, vel consobrinos, vel quomodolibet cognatos et consanguineos; hi enim omnes ab Hebræis vocantur fratres. Alludit ad Psalm. CXXXII, vers. 1: «Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum!» Secundo, inter proximos, id est, eos qui in eadem domo, collegio, vicinia, officio, arte, negotio, aliove modo invicem devincti et quasi colligati sunt: horum enim omnium vinculum est amor et concordia. Tertio, inter virum et mulierem: hi enim ita conjuncti sunt habitatione, toro, mensa rebusque omnibus, ut una caro, id est unus homo civilis, et una persona politica censeantur; unde et conjuges vocantur. Quare si inter se concordes vivant, vitam agent jucundissimam et sanctissimam; sin discordes sint, molestissimam et diabolicam. Quocirca pro sibi bene consentientes, Græce est συμπεριφερόμενοι, id est mutuo una circumferentes, vel mutuo una circumlati; hæc enim vox Græca magnam habet emphasin, significatque summum inter conjuges consensum, quando alter alterius mores, infirmitates et vitia tolerat, eique in omnibus se accommodat, perinde ac fit in rota: dum enim ejus pars una volvitur et gyratur, pars altera ei connexa eodem volvatur et gyretur oportet: talis enim rota est conjugium. Aut, sicut duo boves vel equi, æque idem jugum subeunt, trahuntque: inde enim dictum est conjugium. Sensus ergo est, q. d. Vir et uxor ita consentire debent ut quocumque fertur unus, vel voluntate propria, vel infirmitate, vel necessitate ingruente, eodem sponte inclinet ac feratur et alter: vult maritus hanc artem exercere, eamdem exerceat, vel exercenti obsecundet uxor: maritum excipit morbus, paupertas, jactura, persecutio, carcer; maritum eodem sequatur, imo ultro comitetur uxor, ut eum soletur, patienti compatiatur et serviat, eumque omnibus officiis modisque adjuvet. Denique quicumque fortunæ flatus virum impulerit, eodem impelli se sinat uxor: ac vice versa, quocumque impulsa fuerit uxor, eodem sequatur et maritus. Porro, hujus consensionis radix et causa est amor reciprocus. Unde S. Augustinus in Sententiis, num. 163: «Pax domestica, inquit, est ordinata cohabitantium imperandi obediendique concordia. Imperant enim qui consulunt, sicut vir uxori, parentes filiis, domini servis. Obediunt autem quibus consulitur, sicut mulieres maritis, filii parentibus, servi dominis. Sed in Domino juste viventes ex fide, et ab illa adhuc civitate peregrinantes, etiam qui imperant serviunt eis, quibus videntur imperare: quia non dominandi cupiditate imperant, sed officio consulendi, nec principandi superbia, sed providendi beneficio.»
Nota secundo: Pro beneplacitum est spiritui meo, Græce est, ὡραίσθην, id est decora vel pulchra facta sum, q. d. Hæc tria ita mihi placent, ut iis pulchrescam, ut iis mihi pulchra et speciosa esse videar, ut iis me decorari sentiam, aveam et gaudeam. Unde Tigurina vertit, tria me exhilarant, et coram Domino simul et hominibus condecorant; alii, tribus sum exornata, et surgo speciosa coram Deo et hominibus; Syrus, tria desideravit anima mea, et ea decent coram Deo et hominibus, fraternitas fratrum, amicitia amicorum, et vir et uxor ejus, quando sunt concordes. Simili phrasi ait Apostolus Hebr. cap. XIII, 16: «Beneficentiæ et communionis nolite oblivisci, talibus enim hostiis promeretur Deus; Græce, εὐαρεστεῖται, id est, conciliatur, placatur, sibi complacet; Syrus, pulchrescit, hilarescit et gloriatur. Itidem facit de concordia nostra: quia in hac sita est salus domorum, urbium et regnorum. Ratio a priori est, quod Deus sit ipsa prima, increata, summa et perfectissima concordia: quare summe amat concordes, utpote sibi simillimos, imo ut opus suum proprium et perfectum. Nam et SS. Trinitas, puta Pater, Filius et Spiritus Sanctus summe sunt concordes, non accidentaliter, sed essentialiter; quia unam eamdemque numero ac individuam habent essentiam, consequenter et mentem ac voluntatem concordiamque: quare quod unus, verbi gratia, Pater vult, hoc essentialiter volunt cæteri duo, puta Filius et Spiritus Sanctus; quocirca ipsa SS. Trinitas hanc sui concordiam cœlis, elementis, rebusque omnibus communicavit et impressit. Atque hic est cœlorum concentus in dissonanti tot orbium, motuum, stellarum, etc., consonantia, et discordi concordia, quam admirans Baldad apud Job cap. XXV, 2: «Qui facit, inquit, concordiam in sublimibus suis.» Et ipse Job cap. XXXVIII, 37: «Quis enarrabit, inquit, cœlorum rationem, et concentum cœli quis dormire faciet?» Hinc Deus suam Triadem cum unitate singulis rebus a se conditis participative indidit. Nam omnia «in mensura, numero et pondere» disposuit, Sapient. XI, 21. Eamdem suo modo impertivit matrimonio, domui et familiæ cuilibet, in qua pater quasi repræsentat Deum Patrem, filius Deum Filium, uxor Spiritum Sanctum. Id maxime verum fuit in cœlesti et divina familia Verbi incarnati, quæ tribus constabat personis sanctissimis, puta Josepho patre, B. Virgine matre, et filio Jesu: in qua proinde summa Audi hanc sententiam explicantem bonaque pacis et concordiæ enarrantem S. Augustinum, serm. 169 De Tempore: «Pax, inquit, concordia fratrum, sicut scriptum est: In tribus placuit spiritui meo, quæ sunt probata coram Deo et hominibus: concordia fratrum, et amor proximorum, et vir et mulier consentientes sibi. Concordia ergo fratrum voluntas Dei est, jucunditas Christi, perfectio sanctitatis, justitiæ regula, materia doctrinæ, morum custodia, atque in rebus omnibus laudabilis disciplina. Pax, suffragio precum et supplicationum, facilis atque impetrabilis; quia desideriorum omnium competens est plenitudo, sicut scriptum est in Apostolo. Pax conventionis amabilem Deo facit in fratribus, quæ charitatis indicat testimonium. Pax ergo dilectionis mater est, concordiæ vinculum, ac puræ mentis indicium manifestum; quia sibi exigit de Deo quod velit, quidquid voluerit petit, et quidquid voluerit rit sumit. Pax præceptis regalibus conservanda est, Domino Christo dicente: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis. In pace vos dimitto, in pace vos dimisi, in pace vos inveniam. Proficiscens voluit dare quod desiderabat rediens in omnibus invenire,» quodque a singulis severe exiget et repetet in die judicii. Præclare S. Gregorius Nazianzenus, orat. 12 De Pace, docet universi statum decusque consistere in concordia elementorum, licet discordium et contrariis qualitatibus inter se pugnantium; cœlorum, et mixtorum omnium: «Mundus, inquit, celebre Dei elementum, quamdiu secum pacatus et tranquillus est, seque naturæ suæ finibus coercet, nec quidquam adversus alterum insurgit, neque ex iis benevolentiæ vinculis, quibus ab artifice verbo rerum universitas constricta est, excedit; mundus vere est, ut appellatur (mundus enim Græce dicitur κόσμος, id est ornatus) et incomparabilis pulchritudo. At simul atque pacatus et quietus esse desiit, mundus quoque esse desinit.» Idem plane dicas de microcosmo, sive parvo mundo, qui est homo, ejusque conjugio et familia, scilicet, omne ejus decus et bonum consistere in pace et concordia; ac vice versa, omne ejus dedecus et malum stare in discordia. Porro, recte eadem oratione addit Nazianzenus: «Melior est contentio pietatis causa suscepta, quam vitiosa concordia.» fuit concordia, summus amor, summa erga se mutuo reverentia, summa sanctitas: quam sane omnes conjuges et familias assidue inspicere et imitari operæ pretium est. Hoc est quod ait Psaltes Psalm. LXVII, 7: «Deus in loco sancto suo, Deus qui inhabitare facit unius moris in domo.» Quin et Christus Matth. XVIII, 19: «Si duo ex vobis, inquit, consenserint super terram de omni re quamcumque petierint, fiet illis a Patre meo, qui in cœlis est: ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum.» Ubi ergo concordia est, ibi Christus est, ibi Deus est, ibi tota SS. Trinitas est; faciens triadem et monadem, puta, unionem sanctamque concordiam mentium, animorum et actionum. Quid mirabilius in cœlo, quid divinius, quam quod tria sint unum, et unum sint tria, puta tres personæ sint unus Deus, et unus Deus sit tres personæ? hoc tamen efficit summa trium concordia et unio. Quid mirabilius in terra, quam in una domo, familia, collegio, civitate, regno, esse decem, centum, mille, imo milliones hominum; hos tamen omnes conspirare in unam rempublicam, in unam Ecclesiam, in unum commune bonum? hoc tamen facit amor et concordia, quæ facit ut eis sit cor unum et anima una. Concordia enim a congruente corde dicitur. Illa ergo res cœlestis et divina sit oportet, utpote a Deo intime manans. Ex adverso, discordia, quæ etiam paucos dissociat, divellit, dissipat, ut inter se dimicent et confligant usque ad necem, infernalis est et diabolica, utpote manans a Lucifero, qui primus discordiam inter angelos fecit in cœlo, ideoque instar fulguris præcipitatus est in tartara. Discordia ergo fecit infernum, concordia cœlum et paradisum: discordia fecit dæmones, concordia angelos: discordia fecit homines reprobos, concordia sanctos et electos. Denique, tritum est illud Sallustii in Catilina: «Concordia res parvæ crescunt, discordia maximæ dilabuntur.»
Porro, discordiæ fons et origo est cupiditas et avaritia, puta hæc duo pronomina, meum et tuum: quæ, ut ait S. Chrysostomus, totum mundum scindunt et turbant; concordiæ vero mater est charitas, comitas et liberalitas. Unde S. Ambrosius, Hexam. cap. XIV, docet aves rapaces non convenire, sed mansuetas: «Est etiam, inquit, diversitas copularum; quarum gratia carent, quæ intendunt rapinis. Nam propter aviditatem prædandi, vel propter insidias explorandi, nec ipsis inter se convenit, et ideo declinant sui copulam. Refugit enim avaritia consortium plurimorum. Deinde conjuncti facile ipsa se proderet. His ergo avibus nihil est copulatorium præter jugale consortium. Ergo aquilis accipitribusque hic usus est viæ. Contra vero palumbes, grues, sturni, corvi atque cornices, etiam turdi gaudent connexione.»
Versus 3: TRES SPECIES ODIVIT ANIMA MEA, ET AGGRAVOR VALDE ANIMAE ILLORUM.
Anima, id est animali cupiditati, indoli et vitæ, hoc est moribus modoque vivendi illorum, q. d. Aggravor, id est graviter fero illorum indolem et mores. Unde Græca habent: προσώχθισα σφοδρά τῇ ζωῇ αὐτῶν, id est, offendor, stomachor, indignor vitæ ipsorum; Tigurina, eorumque vitam perquam inique fero. Quia sicut monstra naturæ communiter brevis sunt vitæ, ita hæc monstra, in genere moris, brevis ævi esse deberent, ait Palacius. Syrus, affligor valde super vita illorum; super vita, id est super modo vivendi et inconcinnis moribus eorum. Recensuit tria hominum genera quæ sibi placere dixit, eo quod vivant decenter et congrue suo statui, nimirum quod sint concordes in eadem familia, congregatione vel connubio. Congregationi enim nihil ita congruit ac concordia; hanc enim sibi deposcit ipsa congregationis natura, quæ in unione et concordia consistit; atque hæc est ratio a priori, cur concordia adeo Deo et hominibus sit grata, tamque arcte et graviter ab eo sancita. Nunc totidem genera hominum recenset, quæ sibi, puta sapientiæ et sapienti Siracidi mire displicent, eo quod vivant incongrue et difformiter suo gradui et statui, adeoque pugnent cum natura suæ conditionis et vocationis. Tria hæc nominat subdens:
Versus 4: PAUPEREM SUPERBUM: DIVITEM MENDACEM: SENEM FATUUM ET INSENSATUM.
Status enim et conditio pauperis, utpote abjecta, quasi naturaliter poscit animi demissionem et humilitatem: non enim habet pauper opes quibus superbiat; si ergo superbit, reipsa quasi pugnat cum humili paupertatis suæ statu. Sic et conditio divitis pugnat cum mendacio, tum quia dives non habet necessitatem mentiendi, quam habent pauperes, ut suæ inopiæ succurrant; tum quia divites in republica sunt honorati et senatores, quos plane dedecet mendacium, eo quod in iis valde noxium sit reipublicæ. Denique conditio senectutis repugnat fatuitati; senectus enim, tum ob sedatas passiones, tum ob experientiam, affert sapientiam; quare res probrosa et monstrosa est senex insipiens et fatuus, juxta illud Isaiæ LXV, 20: «Puer centum annorum morietur, et peccator centum annorum maledictus erit.» Per puerum enim insipientem et fatuum intelligitur peccator; hic enim licet ætate sit senex, moribus tamen et vitiis est puer insipiens. Unde Græca pro senem fatuum et insensatum, habent, senem adulterum et deficientem intelligentia, id est, prudentia; Tigurina senem adulterum, utpote mentis impotem. In juvenibus enim, ob exuberantiam caloris et sanguinis, aliquatenus tolerari et excusari potest libido; at non in senibus, in quibus friget sanguis et concupiscentia, vigetque mens et ratio. Unde illud Ovidii: Turpe senex miles, turpe senilis amor. Noster pro μοιχόν, id est mœchum, sive adulterum, legit μωρόν, id est fatuum, vel stultum; ita legit quoque Syrus, unde vertit, pauper superbus, et dives mendax, et senex fatuus et amens.
Mystice primo, Rabanus, et ex eo Glossa explicat, q. d. Odi diabolum ob tria, scilicet: primo, quod ipse, cum gratia sit pauperrimus, sit tamen superbissimus; secundo, quod cum in donis naturæ sit ditissimus, simul tamen sit mendacissimus, adeoque pater mendacii, ut ait Christus Joan. VIII. Rursum, ipse est dives in promissione, sed mendax in solutione, ait Hugo; tertio, quod cum sit senex, adeoque coævus mundo, sit tamen stultissimus et imprudentissimus, quia omnis honestatis et virtutis est hostis. Secundo, aptius idem Rabanus et Jansenius: «Pauper superbus, inquit, aut est, qui, cum virtutis et sapientiæ sit inops, de virtutibus tamen et scientia gloriatur. Dives mendax est, qui, cum in S. Scriptura multum sit versatus, errorum tamen magister efficitur. Senex fatuus est, qui, cum longo prius tempore probe vixerit, in senectute tamen vanitates carnis et mundi sectatur, uti fecit Salomon.» Tertio, valde ingeniose et apposite vir eruditus hæc explicat de tribus sapientiæ et sapientum, id est sanctorum hostibus, qui sunt dæmon, caro et mundus, quos odisse, quibusque tentantibus jugiter resistere jubemur. Pauper superbus ergo est diabolus; hic enim est pauper, quia miser et imbecillis, utpote privatus omnibus gratiæ donis, ac sua potentia et viribus spoliatus a Christo; idem tamen superbissimus est. Dives mendax est caro, quia hæc mentitur se non posse subire labores virtutis, cum eos, si velit, capessere possit; v. g. cum dicit se non posse jejunare ob defectum virium, mentitur; nam habet vires ad fornicandum: cur ergo non habeat vires ad jejunandum? habet vires ut serviat mundo, multosque et magnos pro eo labores toleret; cur non habeat vires, ut serviat Deo? Senex fatuus mundus. Hic enim est senex, quia stetit pene sex millibus annorum; sed fatuus, quia contraria dictat Deo, qui est prima veritas et sapientia. Dictat enim v. g. ulciscendam esse injuriam, odio habendos esse inimicos, beatos esse divites, miseros esse pauperes, ostentandas esse vires, nemini esse cedendum, supprimendos esse æquales, etc., quæ omnia in schola Christi falsa et fatua sunt. Sic in Religione senes fatui sunt, qui ob senium laxant disciplinam religiosam, nolunt obedire, nolunt servare regulas, quærunt ubique exemptiones, adeoque vivunt ut sæculares et libertini. Quæ sane magna est insipientia, eoque major, quo junioribus magno sunt scandalo, eosque ad similia verbo et exemplo invitant. Aliter Hugo: «Pauper superbus, inquit, est caro lasciviens, indigens alimentis, indumentis, elementis; dives mendax est mundus; senex fatuus est diabolus.» Quarto, hæc tria adaptes triplici concupiscentiæ, quam explicat S. Joannes epist. 1, cap. II, 13: «Nolite diligere mundum, neque ea quæ in mundo sunt, etc. Quoniam omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitæ.» Nam superbia vitæ congruit cum paupere superbo; superbus enim superbit, cum sit pauper; superbire enim est super se ire, puta, ambire plus quam vires et opes ferant. Concupiscentia oculorum, puta avaritia, congruit cum divite mendace; avarus enim est dives, sed mendax: cum enim divitiis uti non audeat, vere non est dives, sed mendaciter se divitem æstimat, cum reipsa sit pauper; nec enim divitiis magis gaudet quam pauper, qui iis caret: unde perinde illi sunt opes, ac si eas non haberet. Quare ei congruit illud Apocal. III, 17: «Dicis quod dives sum et locupletatus, et nullius egeo; et nescis quia tu es miser, et miserabilis, et pauper, et cæcus et nudus.» Concupiscentia carnis, puta gula et libido, congruit cum sene fatuo; libido enim senex est, quia ab Adamo peccante concepta est, singulisque posteris ingenita: eadem fatua est, et, ut Græca habent, adultera, tum quia carnem ipsam necat et corrumpit; tum quia modicam turpemque voluptatem anteponit cœlesti et æternæ, adeoque meretricem præfert ipsi Deo et Christo, qui est verus animæ sponsus. Quod sane spirituale, sed enorme est adulterium.
Versus 5: QUAE IN JUVENTUTE TUA NON CONGREGASTI, QUOMODO IN SENECTUTE TUA INVENIES?
Ex tribus, quæ se odisse dixit, tertium prosequitur, scilicet senem fatuum; unde hic indicat causam fatuitatis in senibus, nimirum quod in juventute non studuerint, nec congregarint sapientiam; quæ enim juvenis non didicisti, quomodo senex addisces, imo invenies? Ad sapientiam enim proprie pertinet hæc sententia, licet et ad alia quælibet, etiam opes temporales, extendi possit. Unde in sequentibus docet quam senes deceat sapientia, ut hac ratione juvenes excitet ad eam comparandam; utpote qua in senio fruituri sunt, æque ac decorandi. Græca, omisso τῷ quæ, sic naturaliter et pathetice sententiam efferunt: In juventute tua non congregasti, et quomodo in senectute tua poteris invenire? Tigurina, si nihil in juventute congessisti, quomodo rem facias in senectute? Syrus clare, in adolescentia tua non congregasti sapientiam, et quomodo reperies eam in senectute? Sicut ergo formicæ congregant grana in æstate, quæ comedant in hieme; sic tu, o juvenis, congrega sapientiam, merita et virtutes in ætate florida, quibus fruaris, honoreris et exultes in senio.
Juventus enim suos mores sive probos, sive improbos, transmittit et transcribit in senium. Hinc illa justa in senem improbum exprobratio apud Græchum, quam recitat S. Isidorus, lib. II Origin. cap. XXI: «Pueritia tua adolescentiæ tuæ inhonestamentum fuit, adolescentia senectutis decoramentum, senectus reipublicæ flagitium.» Præclare Cassianus, Collat. II, cap. XIII: «Divitiæ senum, ait, non sunt canities capitis, sed industria juventutis, ac præteritorum laborum stipendiis metiendæ. Quæ enim non congregasti in juventute, quomodo invenies in senectute?» Tacite ergo hic reprehenditur multorum juvenum error et sensus, qui dicunt: Juventutem dabo voluptati, senectam pœnitentiæ; juventutem otio et vitio, senectam labori et virtuti; juventutem diabolo, senectam Deo. Quid turpius, quam florem ætatis dare diabolo, fæces Deo? quid stultius, quam juventam aptam labori dare otio, et senectam natam ad quietem cogere ad laborem insuetum? quid periculosius, quam se dare vitiis sub inani et incerta spe longævæ vitæ et seræ pœnitentiæ? Sed de hoc plura inferius. Denique sapienter S. Augustinus in Psalm. CXII: «Virtus, inquit, exigit ut sit senectus nostra puerilis, et sit pueritia senilis.»
Versus 6: QUAM SPECIOSUM CANITIEI JUDICIUM, ET PRESBYTERIS COGNOSCERE CONSILIUM!
Duo dicit, ait Jansenius, speciosa esse et decora canis et presbyteris, hoc est senibus, nempe et bene posse judicare, et sanum posse suggerere consilium; quorum utrumque et prudentiam et auctoritatem requirit. Quæ senibus maxime propria sunt, quibus experientia et anni prudentiam adferunt, canities auctoritatem. Vires enim sunt juvenilis ætatis; at prudentia, consilium, sententia et auctoritas senectutis. Itaque apud Lacedæmonios summum consilium, γερουσία, conventus catusque senum dicebatur; quemadmodum Romæ Senatus est appellatus, quod ex senibus constaret. Per judicium ergo hic tam privatum et domesticum, quam publicum et civile accipe; judices enim solent deligi grandævi et senes, tum ob auctoritatem, tum ob prudentiam, tum ob sedatas animi passiones. Unde Tigurina vertit, quanto est ornamento canitiei jurisdictio, et cognitio consilii senibus! Syrus, quam decet senes judicium, et provectos ætate intelligentia! Huc facit celebris illa sapiensque Græcorum gnome: ἔργα νέων, πόλεμοι ἀνδρῶν, βουλαὶ δὲ γερόντων, id est, opera sunt juvenum, bella virorum, at consilia sunt senum.
Versus 7: QUAM SPECIOSA VETERANIS SAPIENTIA, ET GLORIOSIS INTELLECTUS ET CONSILIUM!
«Veteranis,» Græce γερόντων, id est senibus; «gloriosis,» Græce δεδοξασμένοις, id est honoratis. Item pene dicit, quod dixit vers. præced.: ut inculcet et urgeat juvenes ad comparandam, senes ad conservandam et promendam sapientiam. Illam enim nunc vocat intellectum, nunc consilium, nunc judicium, quia sapientia optime res intelligit, optimum in dubiis dat consilium, optime in re ancipiti judicat. Unde Syrus vertit, quam decet magnates sapientia, et graves sensus et consilium! Tigurina, quam decora senibus est sapientia, et intelligentia consiliumque honoratis! Pro intellectus Græce est διανόημα, quod alii vertunt cogitatio. Honoratorum enim et magnatuum est multa cogitare, pauca loqui; hæc enim cogitatio matura et prævia, mater est parensque consilii et judicii. Unde homines cogitabundi et taciturni solent esse prudentes et sapientes. Præclare S. Hieronymus, epist. 2 Ad Nepotianum: «Senectus, inquit, eorum qui adolescentiam suam honestis artibus instruxerunt, et in lege Domini meditati sunt die ac nocte, ætate fit doctior, usu tritior, processu temporis sapientior, et veterum studiorum dulcissimos fructus metit. Unde et sapiens ille vir Græciæ Themistocles, cum expletis centum et septem annis se mori cerneret, dixisse fertur se dolere quod tunc egrederetur e vita, quando sapere cœpisset. Plato, octogesimo primo anno scribens, mortuus est: Isocrates nonaginta novem annos in docendi scribendique labore complevit.» Cicero, lib. De Senect., celebrat Solonem, qui solus restitit Pisistrato rempublicam per tyrannidem invadenti, cumque ille rogaret «qua re fretus hoc auderet,» respondit, «Senectute.» Alios senectus reddit formidolosiores, illi conciliavit audaciam, quod parum vitæ superesset, etiamsi nullus occideret. Hinc illud Homeri Odyssea β de heroe quodam Ægyptio, «qui jam senecta incurvus erat, et multa rerum experientia sapiens.» Causam dat Aristoteles in Problem. sect. 30, num. 4: «Quia natura, inquit, duo instrumenta nobis inseruit, manum, inquam, corpori dedit, animo mentem. Uti ergo procedente ætate manus suum opus maxime efficere potest, ita etiam mens non protinus, sed in senectute maxime nobis contingit, atque tunc potissimum consummatur et absolvitur.» Consonat Plato in Timæo: Anima, inquit, ab initio amens fit; at, postquam nutritionis et augmenti rivus lenius minusque fluit, animæque circuitus tranquilliore motu iter suum peragunt, processuque temporis sedatiores fiunt, et in figuram naturæ suæ congruam restituuntur; tunc singulorum circulorum directæ conversiones ejusdem et alterius naturæ probe discernunt, hominemque sic institutum prudentem efficiunt. Hinc olim jussu Dei, septuaginta senes erant judices Israelis, ut patet Num. 11, 16. Vide et Deut. XXI, et Daniel. XIII, 5. Sic et apud Romanos non nisi senex fiebat senator: unde Senatus dictus, quasi concilium senum. Ita Cicero De Senect.; Livius, lib. VII; Justinus, lib. XLIII. Audi Ovidium, lib. V Fastorum: Nec nisi post annos patuit tunc curia seros, Nomen et ætatis mite Senatus habet. Jura dabat populo senior, finitaque certis Legibus est ætas unde petatur honos. Idem faciebant Spartani, teste Livio lib. IV Belli Macedon. et Persæ, teste Xenophonte in Cyri Pædia. In Traprobane insula non nisi senex tam annis quam moribus in regem eligebatur, teste Plinio, lib. VI, cap. XXII. Idem fiebat in Arabia, teste Diodoro, lib. II.
Versus 8: CORONA SENUM MULTA PERITIA, ET GLORIA ILLORUM TIMOR DEI.
Est hendyadis, «corona et gloria,» id est corona gloriosa, vel gloria coronata, q. d. πολυπειρία, id est, multarum rerum experientia et peritia, ornat senes instar coronæ; at hæc corona gloriosa efficitur, et nova miraque gloria decoratur, si ad πολυπειρίαν accedat timor Dei, qua occasione in sequentibus de more effundit se Siracides in laudes et præconia timoris Dei, eumque cæteris rebus omnibus, quæ hominem beare et felicem efficere videntur, præfert et anteponit. Verum melius gloriam hic accipias pro gloriatione; hanc enim significat Græcum καύχημα, q. d. Nulla est res de qua magis gloriari possint senes, quam timor Domini, si eo præditi sint. Unde Tigurina, multiplex peritia corona senum est, et gloriatio eorumdem religio Domini; Syrus, honor senum est multitudo consilii, et timor Dei laus eorum. Ubi enim consilio deest timor Dei, et adest impietas, ingens est malum et probrum: impietas enim, armata consilio, sæpe insuperabilis est. Tale fuit consilium impium, quod Achitophel dedit Absaloni rebellanti contra Davidem patrem, II Reg. XV. Tale quoque fuit consilium, quod Balaam dedit Balac regi Moab ad perdendum Hebræos, Numer. XXIV. Quocirca sapienter senes monet Nazianzenus in Tetrastichis: Semper saluti tu quidem stude tuæ, Potissimum autem sub diem vitæ ultimum. Venit senectus: exitum præco canit; Paremur omnes: imminet judex Deus. Denique Synesius, tract. De Laude calvitii, caput calvum vocat «prudentiæ domicilium, divinitatis templum.» Alludit ad Proverb. XVI, 31: «Corona dignitatis senectus,» ubi senes septuplici corona donabo. Porro, cordate Seneca lib. I De Tranquill. vitæ, cap. III: «Nihil turpius, inquit, est quam grandis natu senex, qui nullum aliud habet argumentum quo se probet diu vixisse, præter ætatem;» cum alia multo clariora clamatione: «Militem, inquit, eligimus juvenem; imperatorem facimus senem.» In hujus rei typum David, postquam senuit, uxorem duxit Abisag Sunamitidem, III Reg. 1, 3; quae sapientiam senilis aetatis propriam repraesentat. Nam Abisag, interprete D. Hieronymo proxime citato, idem est quod abundans, et quod rugitus. «In senibus autem, inquit, abundantissimum et ultra humanam vocem divini sermonis tonitruum commoratur.» debuisset, nempe experientiam et sapientiam, quae seris ab annis colliguntur. Nam ut ait S. Hieronymus, epist. 2 Ad Nepotianum: «Omnes pene virtutes corporis mutantur in senibus; et crescente sola sapientia, decrescunt caeterae virtutes.» Quo pertinet illud Socratis in Symposio Platonis: «Tunc, inquit, mentis oculus acute incipit cernere, cum primum corporis oculus deflorescit.» Quare Tullius in Catone: «Temeritas, inquit, est florescentis aetatis, prudentia senectutis.» Ob quam prudentiam Quintilianus, in quadam declamatione: Plura hac de re dicam proxime Proverb. xx, 25, ad illud: «Dignitas senum canities.»
Secunda Pars Capitis. Enarrat Novem Beatitudines, et Decimam Maximam, Quae Est Timor Dei.
Versus 9: NOVEM INSUSPICABILIA CORDIS MAGNIFICAVI, ET DECIMUM DICAM IN LINGUA HOMINIBUS.
Nota: ὑπονοήματα vocantur cogitata, suspicata et mente concepta: thema enim est ὑπονοέω, id est, cogito, mente concipio, suspicor. Unde primo videri posset pro insuspicabilia, in Latina Vulgata, legendum esse suspicabilia; aut certe interpretem minus Latinum, insuspicari accepisse pro suspicari, et insuspicabilia pro suspicabilia, quasi insuspicabile idem sit quod in suspicionem veniens, id est suspicabile, sicut investigabile est idem quod in vestigio perscrutabile, hoc est vestigabile; et insuccare idem est quod succo imbuere, hoc est succare; insufflare est sufflare in aliquem; inebriare est ebrium efficere. Verum secundo Jansenius opinatur, quod Interpres noster pro ὑπονοήματα, id est suspicabilia, legerit ἀνυπονόητα, id est insuspicabilia: «insuspicabilia» ergo «cordis» vocari ea, de quibus nemo male in corde suo suspicatur aut cogitat. Ita Rabanus, Glossa, Jansenius, Dionysius, Palacius, et Hugo: «Insuspicabilia, inquit, sunt quae ab omni suspicione falsitatis sunt aliena.» Tertio, valde apposite insuspicabilia explices ea, de quibus nemo facile suspicetur, illa esse tanta tamque magna, ut ea adeo magnificanda sint, in eisque beatitudo constituenda, uti constituit hic Siracides, q. d. Hae novem beatitudines sunt suspicabiles et probabiles animo meo, et aliis sunt insuspicabiles et parum probabiles: praesertim si novem haec non sigillatim, sed collectim sumantur. Si quis enim roget, quae sunt novem beatitudines? nemini in mente veniet id quod mihi; nemo hasce novem beatitudines animo concipiet quas ego concipio; nemo eas praecise assignabit quas ego assigno. Eadem ergo sunt suspicabilia et insuspicabilia. Siracidi enim erant suspicabilia, caeteris insuspicabilia, sic enim suspiciones et opiniones probabiles videntur, propriaeque sunt certis personis, cum in caeterorum mentem non cadant, eisque saepe sint improbabiles; unde vocat eas insuspicabilia cordis, quae scilicet non facile cor cujuspiam alterius suspicetur esse tanta, ut hominem beatum efficiant, atque ea opponit decimo, quod se ait dicturum in lingua hominibus, q. d. Novem res in corde meo suspicatus sum, et aestimavi esse adeo magnas, ut beatum, id est civiliter felicem efficiant eum qui illorum est compos. Dico: Suspicatus sum ego, quia alii idem non facile suspicabuntur vel conjectabunt: at decimum (puta timor Dei) tale est, ut nemo non sit cogitaturus et concessurus, quin illud hominem beet: quare illud «dicam in lingua hominibus,» id est illud contenta voce palam omnibus enuntiabo, ac quantum potero commendabo et celebrabo. Huic interpretationi favet Tigurina, dum vertit, novem conjecturas animo meo beatas judico, linguaque mea pronuntiabo decimam; et alii qui vertunt, novem concepta corde praedico beata, et decimum dicam lingua mea. Porro Syrus insuspicabilia accipit ipsi etiam Siracidi: sic enim vertit, novem quae non ingrediuntur cor meum (quae scilicet non satis capio, non satis intelligo) laudavi, et decimum quod non locutus sum. Unde et Hugo: «Insuspicabilia cordis, inquit, vocat quae cor non potest suspicari:» hoc enim, non aliud, proprie hae voces Latine significant. Favet et Graeca vox; nam ὑπονόημα, vel ὑπόνοια significat propriam cujusque suspicionem et opinionem, quae ab aliorum sententia saepe dissidet et discrepat. Unde παρ᾽ ἐπόνοιαν loqui quis dicitur, cum aliud loquitur, quam audiens expectabat; quod Noster hic recte vocat insuspicabile. Sic Demosthenes verbum acerbum, quod recta ferebatur in Athenienses, ipse in adversarium detorsit: «Quis, inquit, non despuisset in caput tuum? Absit enim ut id in civitatem, vel in me, ominari mihi contingat.» Hinc rursum ὑπόνοια vocatur sensus reconditus, de quo nemo facile suspicatur, uti ex Platone et Plutarcho probat Budaeus in Comment. linguae Graecae, p. 913. Hoc sensu solerter Latinus noster Interpres accepit τὸ ὑπονόημα, ideoque vertit insuspicabilia, quia vidit addi τὸ cordis, q. d. Ego in corde meo suspicatus et opinatus sum haec novem facere hominem beatum; at nolui hactenus illa lingua eloqui et asserverare, quia aliis forte aliter videbitur, qui suspicabuntur et opinabuntur alia novem, quae hisce meis novem anteponent, quasi illa magis hominem beent. Porro, novem haec ὑπονοήματα sive insuspicabilia, quae beant hominem, puta novem beatitudines recenset, subdens, primum: «Homo qui jucundatur in filiis;» secundum: «Vivens et videns subversionem inimicorum suorum;» tertium: «Beatus qui habitat cum muliere sensata;» quartum: «Qui lingua sua non est lapsus;» quintum: «Qui non servivit indignis se;» sextum: «Beatus qui invenit amicum verum;» septimum: «Qui enarrat justitiam auri audienti;» octavum: «Quam magnus est, qui invenit sapientiam!» nonum: «Et scientiam.» Verum pro scientiam Graeca habent φρόνησιν, id est prudentiam. Et pro eo quod Noster habet: Beatus qui invenit amicum verum, Graeca habent, beatus qui invenit prudentiam. Pro et scientiam, Syrus vertit, beatus vir, quem non fregit paupertas, et non fregit eum inopia. Haec enim est magna scientia et prudentia, patienter et fortiter ferre paupertatem, quae saepe viris sapientibus et sanctis obvenit; et qui illam aequanimiter tolerant, magni et beati sunt. Ita haec novem computat Rabanus, Palacius et Hugo: Per sapientiam, inquit, accepit cognitionem et contemplationem divinorum; per scientiam vero, cognitionem recte operandi, puta, prudentiam recte conversandi in hoc mundo, scilicet in medio nationis pravae. Octavum ergo et nonum sunt sapientia contemplationis et scientia operationis: haec Hugo. Decimum: «Timor Dei super omnia se superposuit: beatus homo, cui donatum est habere timorem Dei.» Mystice Hugo: «Primum insuspicabile, inquit, est pietas, quae facit laetanter operari bonum.» Opera enim bona sunt quasi proles pietatis et piae voluntatis. Unde Psalm. cxi, dicitur: «Jucundus homo, qui miseretur et commodat.» Secundum, est zelus, quo fit victoria vitiorum. Tertium, est castigatio carnis, quae pacem facit inter rationem et sensualitatem, quae jugem habent discordiam. Galat. v: «Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem.» Sed debet caro castigari, ut subjiciatur spiritui, et fiat pax. Unde Genes. 17, dicit Dominus mulieri: «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui.» Quartum, est modestia sermonis. Quintum, est magnanimi- tas, qua quis magna facere vel pati audet, ut non serviat diabolo vel peccato. Sextum, est fidelis amicitia, quae in solo amore consistit. Septimum, est prudentia, sive discretio doctrinae, qua quis considerat et attendit, quid, et cui loquatur. Octavum, est sapientia contemplandi. Nonum, est scientia operandi. Haec sunt novem insuspicabilia, id est, ab omni mala suspicione aliena. Decimum autem quod in lingua dicetur, est timor Dei, qui decimum dicitur, id est, perfectio aliorum. Novenarius enim imperfectus numerus est, donec ad denarium venerit; unde, sicut unitas addita novenario, perficit ipsum, ut fiat denarius, sic timor additus praedictis novem insuspicabilibus, perficit ipsa, et custodit, et promovet. Nunc sigillatim explicemus singula.
Versus 10: HOMO, QUI JUCUNDATUR IN FILIIS, VIVENS ET VIDENS SUBVERSIONEM INIMICORUM SUORUM.
10. HOMO, QUI JUCUNDATUR IN FILIIS, VIVENS ET VIDENS SUBVERSIONEM INIMICORUM SUORUM. — E novem beatitudinibus et beatis duos hic assignat. Primus ergo magnus, et, ut Graece est, felix et beatus est homo, qui jucundatur in filiis, qui scilicet habet filios egregios, eosque probos et morigeros: hi enim patri ingens decus aeque ac gaudium afferunt; sicut ex adverso filii improbi et immorigeri patri dedecus et tristitiam, adeoque morbum et mortem subinde conciliant. Unde Tigurina vertit, beatus homo cui vivo liberi jucunditatem afferunt; alii, homo voluptatem capiens ex filiis. Filii enim sunt quasi pars et caro parentum: quare de eorum bono vel malo, quasi de suo, gaudent vel dolent parentes, praesertim quia eos post se superstites relinquunt. Unde post mortem in filiis vivere videntur, in eisque esse felices et honorati, vel infelices et infames; unde Syrus vertit, homo qui laetatur in novissimo suo. Idem censuit David Psalm. cxxvii, 3, ubi inter alia praemia timentis Deum, ideoque beati, hoc primum recenset: «Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae: filii tui sicut novellae olivarum in circuitu mensae tuae. Ecce sic benedicetur homo, qui timet Dominum; etc. Et videas filios filiorum tuorum, pacem super Israel.» Et Ps. cxxvi, 4: «Cum dederit dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini, filii, merces, fructus ventris. Sicut sagittae in manu potentis, ita filii excussorum,» id est juvenum validorum et fortium. Unde Aquila, Symmachus et Theodotion vertunt, sicut filii juventutis: juvenes enim Hebraice vocantur excussi, quia expediti ab omni impedimento, et accincti ad praelium, ait S. Hieronymus, epist. Ad Marcellam; unde de filiis hisce excussis, id est juvenibus validis, subdit Psaltes: «Beatus vir qui implevit desiderium suum ex ipsis.» Secundus magnus et beatus est, «vivens et videns subversionem inimicorum suorum;» Tigurina, qui videt casum inimicorum suorum. Innatus est homini appetitus vindictae, ut doleat de prosperitate, et gaudeat de adversitate inimicorum. Unde Aristoteles, lib. IV Ethic. cap. v, Philosophi censuerunt ingens homini esse bonum et gaudium, si justam iram et vindictam suam explere possit. Verum hic sensus est naturae peccato corruptae et vitiatae, non sanae et integrae, quem proinde correxit Christus, dum jubet inimicos aeque ac amicos diligi, ac proinde iis malefacere prohibet, benefacere vero mandat, Matth. v, 44. Charitas enim Dei et Christi amplo suae benevolentiae sinu tam inimicos quam amicos complectitur. Judaicum ergo est et ethnicum, odisse inimicos, deque eorum clade gaudere. Judaeis enim duris dictum erat: «Odio habebis inimicum tuum;» quod corrigit Christus, Matth. v. Quare hic locus et similes accipi debent de inimicis, qui sunt infideles vel impii, ideoque hostes Dei, Ecclesiae et fidelium, quales Judaeis, tempore Siracidis, erant omnes fere gentes. De horum enim ruina gaudere licet, tum ex zelo justitiae et justae vindictae, ut infidelitas et impietas eorum justa poena puniatur; tum ex zelo charitatis, ut scilicet ipsi Deo, Ecclesiae et fidelibus injurii esse, eosque persequi et vexare desinant. Qua ratione nunc fideles gaudent, cum audiunt victorias principum catholicorum, quas referunt de hostibus Ecclesiae, cum ingenti haereticorum et Turcarum strage ac ruina. Ita gavisi sunt Prophetae in strage Babyloniorum, Philisthinorum, Moabitarum aliorumque Synagogae hostium, ut Isaias, cap. xiv, 4; Jeremias, li, 48; Ezechiel, cap. xxv, 17. Unde illud Davidis insultantis Babyloni exscindendae: «Filia Babylonis misera: beatus qui tenebit et allidet parvulos tuos ad petram,» Psalm. cxxxvi, 9. Fidelis enim et justus neminem aestimat suum inimicum, nisi qui pariter inimicus sit Dei et Ecclesiae: quicumque enim amicus est Dei et Ecclesiae, hic pariter amicus est fidelis et justi, et ab eo ut amicus amatur. Posset tamen haec beatitudo extendi ad privatam vindictam: fidelis enim et sanctus sancto gaudio gaudere potest de ruina hostium, qui eum a fide et sanctitate avertere, aut eam impedire et interturbare conantur, quatenus scilicet gaudet eos, ut sanctitatis suae impedimenta, auferri et interire; non autem gaudet, eo quod eis ut hominibus privatis hostibusque suis hoc malum accidat. A quo tamen gaudio, ob periculum privatae vindictae, in quam natura corrupta propendet, abstinendum est, nisi quis plane mortificatos habeat effectus, sitque sanctus, qualis fuit Jeremias, qui proinde secure orat cap. xi, 20: «Videam ultionem tuam ex eis,» scilicet inimicis. Mystice Rabanus et Hugo: Beatus est, inquiunt, primo, «qui jucundatur in filiis,» id est, in bonis operibus: haec enim, uti supra dictum, sunt quasi proles quas parit bona voluntas, quasi mater per gratiam Dei, quasi per semen coeleste Patris aeterni. Rursum, «in filiis,» id est in proximis, quos ad Deum convertimus: hi enim sunt filii spiritales, qui suos parentes laetificant. Secundo: «Qui videt subversionem inimicorum suorum,» puta daemonum et vitiorum. Mire enim gaudet anima sancta, dum ruinam vitiorum in se aeque ac in aliis conspicit. Tertio: «Qui habitat cum muliere sensata.» Haec tertia beatitudo est castigatio carnis, quae pacem efficit inter rationem et sensualitatem, inter quae jugis est discordia, juxta illud Galat. cap. v: «Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem.» Debet ergo caro castigari, ut subjiciatur spiritui, ut hac ratione fiat sensata, ac pacem colat cum ratione, cui quasi marito subsit oportet, perinde ac Deus Evae uxori Adae dixit et sanxit, Genes. iii: «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui.»
Versus 11: BEATUS QUI HABITAT CUM MULIERE SENSATA, ET QUI LINGUA SUA NON EST LAPSUS, ET QUI NON SERVIVIT INDIGNIS SE.
11. BEATUS QUI HABITAT CUM MULIERE SENSATA, ET QUI LINGUA SUA NON EST LAPSUS, ET QUI NON SERVIVIT INDIGNIS SE. — Hic versus tres continet beatitudines. Igitur tertius beatus est, «qui habitat cum muliere sensata;» Tigurina, beatus qui habet uxorem cordatam; alii, beatus qui degit cum uxore intelligente, id est prudente; hoc enim significat Graecum συνετῇ: uxor enim prudens mariti malis omnibus medetur, vel ea sua providentia praeveniens discutit et avertit, bonaque omnia accersit: quare Salomon asserit peculiare Dei donum esse uxorem prudentem, Proverb. xix, 14, qualis Davidi fuit Abigail. Syrus, beatus est vir uxoris bonae, quia non arat in bove et in asino simul, id est, non impar, sed aequale ducit jugum conjugii: vir enim bonus et uxor bona sunt quasi duo jugales pares, qui pari animo subeunt, facileque portant onus conjugii; cum vero vir bonus est, sed uxor mala, aut uxor bona, sed vir malus, tunc jugales sunt impares; unde impariter trahunt currum conjugii, ejusque onus totum fere illi, qui bonus est, incumbit, qui plus aequo gravatur, sicut cum aratrum trahunt bos et asinus, impares sunt jugales, et plus aequo gravatur asinus, utpote qui viribus impar est bovi. Rursum asinus, utpote salax et luxuriosus, symbolum est libidinis et adulterii, a cujus suspicione immunis et liber est vir uxoris bonae et castae. Alludit symbolice ad legem Deut. xxii, 10: «Non arabis in bove simul et asino.» Vide ibi dicta. Quartus beatus est, «qui lingua sua non est lapsus» in peccatum, vel in aliquod periculum et damnum; Syrus, beatus est, quem lingua sua non pervertit. Facilis enim, multiplex et periculosus est lapsus linguae, qui multos infelices et miseros efficit, quemque pauci, nec nisi per singularem Dei opem et gratiam, evadunt. Unde S. Jacobus cap. iii, vers. 2: «Si quis, inquit, in verbo non offendit, hic perfectus est vir,» etc. Vide ibi dicta. Quintus beatus est, «qui non servivit indignis se;» Syrus, qui non servit viliori se. Magna enim indignitas, ideoque infelicitas est, cum quis honestus vel nobilis et princeps cogitur servire homini vili, v. g. suo subdito vel famulo, qui saepe caret discretione et judicio, agiturque passione et improbitate, quique per potestatem superbe insolescens, imperiose, proterve et tyrannice dominatur suis heris, virisque ingenuis et honoratis; juxta illud Salomonis Proverb. xxx, 21: «Per tria movetur,» id est commovetur, conturbatur «terra, et quartum non potest sustinere: per servum, cum regnaverit: per stultum, cum saturatus fuerit cibo: per odiosam mulierem, cum in matrimonio fuerit assumpta: et per ancillam, cum fuerit haeres dominae suae.» Quam servi exaltati regimen sit superbum et intolerabile, exemplo Eutropii ostendit Baronius anno Christi 399, initio. Eutropius enim conditione servus, sexu eunuchus, fide ethnicus, moribus perditus, tutor Arcadii imperatoris tanto potentiae splendore eminuit, ut in eum potius quam in Arcadium conversi essent omnium simul cum oculis animi honorum cupidi. Idem potentiae miscens saevitiam, totum plane orientale pessumdedit imperium. Unde Claudianus, de eo jam creato consule Romano indignans, ita exclamat lib. I in Eutropium: Omnia cesserunt eunucho consule monstra. Heu coeli terraeque pudor! Trabeata per urbes Ostentatur anus, titulumque disseminat anni: annus enim Christi 399 inscriptus est titulo consulatus Eutropii eunuchi. Et inferius ostendens impotens et insolens ejus regimen: Asperius nihil est humili cum surgit in altum; Cuncta ferit, dum cuncta timet: desaevit in omnes, Ut se posse putent, nec bellua tetrior ulla est, Quam servi rabies in libera colla furentis. Quocirca Eutropius a Gaina et populo furente postulatus ad necem, confugere coactus ad ecclesiam, quasi ad asylum (quod ipse paulo ante lege lata sustulerat), ibi a furore populi defensus fuit aurea oratione S. Chrysostomi, cujus hoc est exordium aeque ac titulus: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Sic Maximianus imperator volens acriter punire SS. Sergium et Bacchum martyres primicerios suos, eos judicandos et puniendos misit ad Antiochum ducem Orientis, qui S. Sergii fuerat servus, ejusque intercessione hunc ducatum adeptus. Quae sane ingens fuit ignominia, aeque ac crudelitas. Antiochus enim homo crudelissimus et ingratissimus, in eos, licet heros suos, immanissime desaeviit, uti habent eorum Acta apud Surium, die 7 octobris. Hinc ad miserrimam servitutem damnatus censetur Cham, cum de illo dicitur a parente: «Servus servorum erit fratribus suis,» Genes. ix, vers. 25. Ubi Rupertus, lib. IV in Genes. cap. xxxvii: «Non dixit, inquit, solum, servus erit (quo nomine interdum etiam bona vel voluntaria servitus solet significari), sed, servus servorum: quo additamento servitus extrema, imo servilis nequitia, solet exprimi, nisi cum per egregiam humilitatem seipsum profitetur quis servum servorum Dei.» Idem contigit Joseph de quo dicitur: «In servum venumdatus est Joseph,» Psalm. civ, vers. 17. De qua re D. Ambrosius, serm. 12 in Psalm. cxviii: «Quae potuit, inquit, nobilis prosapiae puero gravior esse tentatio, quam ut tantae familiae splendore dejectus serviret apud Aegyptios? Est consolabilis servitus servire vel justis: aequitate domini levatur injuria servitutis.» Mystice, miserrimum est servire peccato et diabolo, quia hic vilissimus aeque ac crudelissimus est subditorum sibi tyrannus et carnifex. Ita Rabanus et Palacius. Hinc pariter miserrimum et periculosissimum est servire indignis, id est improbis: hi enim sibi similia improba; hoc est plane indigna et impia imperant; aguntur enim a diabolo quasi ejus filii, imo mancipia.
Versus 12: BEATUS QUI INVENIT AMICUM VERUM, ET QUI ENARRAT JUSTITIAM AURI AUDIENTI.
12. BEATUS QUI INVENIT AMICUM VERUM, — qui scilicet tam in adversis quam prosperis amico fideliter adsit et opituletur. Amicus enim fidelis est protectio fortis, ac medicamentum vitae et immortalitatis, uti dixit cap. vi, 13 et seq. Vide ibi dicta. Hic sextus est beatus. Graeca pro amicum habent φρόνησιν, id est prudentiam. Unde Tigurina, beatus qui prudentiam assecutus est; Syrus, beatus qui invenit misericordiam. Potest etiam legi amicum, utrumque enim vox Syra רחמא significat. Si enim legas puncto patach רַחְמָא rachma, significat misericordiam; sin puncto chateph-camets רָחְמָא rochma, significat amicum dilectum. Causa hujus beatitudinis est, quam dat Salomon Proverb. xviii, 24: «Vir amabilis, inquit, ad societatem, magis amicus erit quam frater.» Pietas ergo et amicitia fraternizant, quia fraterna quasi cognatione connexae sunt. Unde S. Hieronymus, scribens ad S. Augustinum, ait: «Cum amico, quasi cum altero se esse loquendum.» Et S. Thomas disputans de ordine charitatis, II II, Quaest. xxvii, asserit conjunctos sanguine in his duntaxat quae ipsam concernunt, amicis anteponendos, in caeteris postponendos. Idem, opusc. De Dilect. Dei et proximi, simpliciter asseverat, amicitiam consanguinitati praeponderare. Idem censuere philosophi, ut Solon, teste Plutarcho in ejus Vita; Cicero, lib. De Amicit., ubi et causam affert: «Quia, inquit, ex propinquitate benevolentia tolli potest (nam, ut ait Poeta, «fratrum quoque gratia rara est»), ex amicitia non potest; sublata enim benevolentia, amicitiae nomen tollitur, propinquitatis remanet.» Et Valerius Maximus, lib. IV, cap. vii: «Contemplemur, inquit, nunc amicitiae vinculum potens et praevalidum, neque ulla ex parte sanguinis viribus inferius: hoc etiam certius et exploratius, quia illud nascendi sors fortuitum opus, hoc unius cujusque solido judicio incoacta voluntas contrahit. Itaque celebrius sine reprehensione propinquum aversere, quam amicum: quia altera diremptio iniquitatis, altera utique levitatis crimini subjecta est. Cum enim deserta sit futura vita hominis, nisi amicitiae cincta praesidio, tam necessarium subsidium temere assumi non debet; semel autem rectum apprehensum, sperni non convenit: sincerae vero fidei amici praecipue in adversis rebus cognoscuntur, in quibus quidquid praestatur, totum a constanti benevolentia proficiscitur.» ET QUI ENARRAT JUSTITIAM AURI AUDIENTI, — id est docili, intelligenti et obedienti. Rabanus legit, «in aure audientis,» id est, inquit, «devote verbum Dei percipientis, recte intelligentis, et bene operantis.» Hic septimus est beatus, qui scilicet cum docet, dociles et obsequentes nanciscitur auditores et discipulos. Horum enim docilitas, obedientia, fructus et profectus magnam doctori affert voluptatem, consolationem et utilitatem: ex adverso valde affligitur magister, si docendi laborem subeat, eumque frustraneum, imo noxium sibi esse sentiat, eo quod discipuli eam negligant, spernant, obstrepant. Quocirca illustre fuit martyrium S. Cassiani, qui, ut habemus in Breviario Romano, die 13 augusti, vinctis post terga manibus, puerorum perversorum, quos erudiebat, ferreis stylis configendus excarnificandusque traditus, mundo probrosam et acerbam, sed Deo et Ecclesiae gloriosam mortem oppetiit. Porro, S. Hieronymus in Ecclesiastae cap. x, sic legit: «Beatus ille est qui in aurem loquitur sapientium.» Nam, ut ibidem ait: «Praecipitatur vir sapiens quando in aurem loquitur imprudentis, et verba ejus in profundo (ut ita dicam) gurgite pereunt.» Idem in Michae cap. vii: «Si, inquit, beatus est qui in aures loquitur audientis, at auris auditoris desiderium sapientis est, laetitiaque dicentis auditor intelligens: e contrario luctus doctoris est, malus discipulus: Jeremiae quoque verbis huic querelae congruentibus: Non profui, neque profuit mihi quisquam. Sunt qui ex persona Salvatoris hoc dici putent, causantis, quod in tanta credentium multitudine et in toto orbe generis humani, vix suo sanguine digna opera reperiat: qui et in 24 Psalm. ait: Quae utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem?»
Versus 13: QUAM MAGNUS, QUI INVENIT SAPIENTIAM, ET SCIENTIAM! SED NON EST SUPER TIMENTEM DOMINUM.
13. QUAM MAGNUS, QUI INVENIT SAPIENTIAM, ET SCIENTIAM! SED NON EST SUPER TIMENTEM DOMINUM. — Tres ultimi magni et beati hoc versu enarrantur. Octavus ergo magnus et beatus est, «qui invenit sapientiam;» nonus, «qui invenit scientiam;» decimus, omnes superans est, qui timet Dominum. Sapientiam enim hic a scientia distinguit; ac sapientiam vocat insignem Dei rerumque divinarum cognitionem; scientiam vero notitiam rerum naturalium, qualis est physica; aut potius moralium, qualis est ethica. Unde Graeca pro scientiam, vers. 12, habent φρόνησιν, id est prudentiam. Ita Palacius. Paulo aliter Rabanus: Sapientiae, ait, est bonum facere, scientiae vero malum cavere, juxta illud: «Ecce timor Domini, ipsa est sapientia: et recedere a malo, intelligentia,» Job. xxviii. Simili modo Apostolus sapientiam a scientia distinguit, dicens: «Alii per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae,» 1 Cor. xii, 8. Ubi varii varie haec distinguunt. Ambrosiaster: «Sapientia, ait, significat cor prudens, ut discernat quae vitanda sunt; at scientia divinarum tantum rerum cognitionem importat.» S. Hieronymus: «Sapientia loqui, discere ac docere potest; scientia legis mysteria explanat.» Anselmus: «Sapientia, inquit, ad vitam, scientia pertinet ad doctrinam.» D. Thomas, II II, Quaest. clxxvii: «Sapientia docet et persuadet, scientia delectat et movet.» S. Augustinus, lib. XII De Trinit. cap. xiv: «Ad contemplationem sapientiam, ad actionem scientiam pertinere» asserit: at lib. XIII De Trinit. cap. xix: «Sapientia, inquit, divinis, scientia humanis attributa est.» Eadem repetit lib. XIV, cap. i. Sensus est ergo, q. d. Magnus et suo modo beatus est, qui adeptus est sapientiam, qua Deum resque divinas ac S. Scripturam penetret et contempletur; ut et alios eadem docere, eosque sapientes efficere queat. Magnus item, qui habet scientiam, id est prudentiam agendorum, ut tam se quam alios prudenter in rebus omnibus dirigere, ac in rebus perplexis arduisque prudens consilium dare valeat: at neuter superat timentem Dominum. Hic enim omnibus major et beatior est, tum quia per gratiam est Dei amicus et filius, tum quia certo exspectat gloriam a Deo amicis et filiis promissam. Unde in sequentibus Siracides de more in laudes, et praeconia timoris Dei excurrit. Quocirca Syrus vertit, beatus vir quem non fregit paupertas, et non fregit eum inopia (hic enim est sapiens et sciens, id est prudens): timor Dei super haec omnia exaltatus est. Unde Rabanus: «Novem, inquit, speciebus virtutum superadditur timor Dei, quoniam sicut novenarius numerus imperfectus est, quousque denario suppleatur: ita omnis operatio virtutum mediocris est sine timoris Dei perfectione. Timor enim Domini sanctus, permanens in saeculum saeculi, ipse est fidei fundamentum, ipse charitatis origo, per ipsum operamur bonum, per ipsum pervenitur ad praemium.» Timor Dei ergo est quasi aquila, caeteris donis quasi avibus altius volitans, ac vicinissime ad Deum accedens.
Versus 14: TIMOR DEI SUPER OMNIA SE SUPERPOSUIT.
14. TIMOR DEI SUPER OMNIA SE SUPERPOSUIT. — Ita Romana, Latina et Graeca: minus recte nonnulli delent τὸ se; quod secutus Dionysius, Carthusianus sic exponit, q. d. Timor Dei super omnia superposuit hominem timentem Deum. Verum melius addas τὸ se: comparat enim timorem Dei cum novem rebus, quae hominem magnum et felicem efficiunt, asseritque eum haec omnia transcendere. Unde S. Hieronymus in cap. L Isaiae legit, «timor Dei omnia superat.» Porro, «timor Dei» intelligitur non servilis, sed filialis, qui includit Dei amorem et cultum. Unde Complutenses pro timor Dei legunt ἀγάπησις δὲ Κυρίου, id est, dilectio autem Domini super omnia super- gressa est in claritatem, q. d. Dilectio Dei caeteris donis omnibus clarior et gloriosior est. Tigurina, religio Domini claritate superat omnia; Syrus, timor Dei super omnia exaltatus est. Hinc et mox sequitur: «Timor Dei initium dilectionis.» Moraliter, «timor Dei» superponit se sapientiae, scientiae reliquisque novem beatitudinibus jam recensitis, adeoque omnibus virtutibus et donis Dei: quia illis insistens illa ipsa, quasi pondus quoddam grave deorsum cuncta premit, ne scilicet efferantur, intumescant et superbiant. Nihil enim est quod arrogantiam magis premat, quam timor. Unde Clemens Alexandrinus lib. II Stromatum, pro eo quod Prov. iii, 7, legimus φοβοῦ τὸν Θεόν, id est time Deum, legit ἐπιφοβοῦ, id est supertime, q. d. Super te timorem excipe, inquit noster Salazar ibidem: primo, tanquam equus sessorem. Unde S. Chrysostomus, hom. 5, De Verbis Isaiae: «Talis, ait, est anima in superbiam elata: semel enim desperata salute, nequaquam desinit furere: verum habenas laxans, irrationalibus cupiditatibus quovis rapitur, nec aliter quam equus ferociens, qui ubi frenum ore, sessorem tergo excussit, fertur quovis vento velocior, omnibus aliis intolerabilis, fugientibus cunctis, neque quoquam audente eum cohibere. Sic anima quae Dei timorem ipsam refrenantem excussit, ad quaevis malitiae loca decurrit, donec ad exitii barathrum delata, praecipitat suam ipsius salutem.» Quid illustrius? Secundo, tanquam navis nauclerum, qui puppi assidens eam gubernat, et in portum regit. Idem Chrysostomus, homil. De Fide Annae, expendens feminae, vel potius heroinae illius robur animique magnitudinem, quae tanto tempore aemulae probra conviciaque sustinuit, sic addit: «Siquidem Dei timor tanquam nauclerus gubernaculis assidens persuasit eam tempestatem aequo animo esse ferendam, nec prius destitit mentem illius gubernare, donec intranquillum adduceret portum onere plenam, hoc est uterum pretioso thesauro onustum.» Tertio, sicut turris praealta excubitorem, vigilem atque custodem, qui praevidens mala antequam eveniant, omnes animi vires excitat ad repugnandum. Ita S. Augustinus, serm. 18 De Verbis Apostoli, timorem Dei animi excubiam, custodem et speculatorem appellat. Et quidem quemadmodum speculator eminus igne vel fumo significat hostes adesse, atque bellandi tempus instare: sic timor Dei, ignes seu ardores sempiternos, et caliginosos Averni fumos objiciens menti, animi vires omnes ad praelium comparat. Ergo supertime Deum, perinde est atque timorem Dei super te excipe, nimirum tanquam equus sessorem, tanquam navis nauclerum, tanquam specula excubitorem. «Et recede a malo,» id est, timor hic te ab omni malo recedere faciet, nimirum, sicut sessor equum a praecipitio avertens, sicut nauclerus navim a syrtibus vel scopulo in diversum agens, sicut speculator urbem ab omni hostili eruptione defendens. Id ipsum gentiles repraesentarunt per Chironem hippocentaurum, quem, teste Hyginio caeterisque mythologis, optimum filii, adeoque Achillis, paedagogum esse censuerunt. Hic autem paedagogus est timor Dei: Chironem enim pinxerunt terrificum et manu arcum tenentem, quia pueri timore, metu et minis a malo coercendi sunt. Rursum, Chironem dixere sibi commissos nutrire medullis leonum aeque ac cervorum. Denique, Chironem dixere medicum, adeoque inventorem herbariae et medicinae: item astrologum, musicum, immortalem, translatum in coelum, in zodiaco collocatum, dictumque Sagittarium. Ita Plinius, lib. xvii, cap. lvi; Hyginius, lib. De Stellis; Natalis Comes, lib. IV Mythologiae, cap. xii. Porro Chironi dederunt figuram hippocentauri, ut scilicet inferne similis esset equo, superne homini: nam duplex forma equi et hominis, timoris illius qui superinducta charitate quae biformis est, similitudinem refert: qua equus, timoris ignobilem affectum; qua homo, generosam charitatis formam adumbrat. Rursus timor, quasi paedagogus terrificus, medullis leonum nutrit, id est vim quamdam leonibus similem illis addit: et ut leonum illam ad audendum projectam confidentiam temperet, medullas quoque praebet cervorum, qui pavidi sunt atque pavoris symbolum: ut fortitudo adsit, metus non desit; ut audacia sit leonis, pavor cervi; hic erga Deum, illa vero ad evadenda omnia mala. Haec noster Salazar, quae valde hunc Siracidis locum elucidant. Igitur timor Dei est gemma pretiosissima, quia ipse est decor et pulchritudo, aeque ac cumen sapientiae, scientiae ac virtutum omnium. Hisce enim omnibus superponitur, sicut operculum vasi, sicut corona capiti, et sicut caput corpori, quasi omnium complementum, ornamentum, fulcimentum, imo omnium auriga, navarchus, director, rex et princeps, sine quo illas errare, desipere, et in vitia declinare necessum est. 15. BEATUS HOMO, CUI DONATUM EST HABERE TIMOREM DEI. — Tigurina, beatus homo, cui contigit religio Domini. Causam dat S. Ambrosius vel potius S. Prosper, lib. II De Vocatione gentium, cap. x, scilicet quod ad conversionem, salutem et felicitatem requirantur duo, nimirum gratia quasi domina subjugans sibi voluntatem, et voluntas quasi famula gratiae obsequens; gratiam autem incipere a timore. «Gratiam quidem Dei, inquit, in omnibus justificationibus principaliter praeeminet, suadendo exhortationibus, monendo exemplis, terrendo periculis, incitando miraculis, dando intellectum, inspirando consilium, corque ipsum illuminando, et fidei affectionibus imbuendo. Sed etiam voluntas hominis subjungitur ei atque conjungitur, quae ad haec praedictis est excitata praesidiis, ut divino insui cooperetur operi, et incipiat exercere ad meritum, quod superno semine concepit ad studium: de sua habens mutabilitate, si deficit; de gratiae opitulatione, si proficit. Quae opitulatio per innumeros modos, sive occultos sive manifestos, omnibus adhibetur. Et quod a multis refutatur, ipsorum est nequitiae; quod autem a multis suscipitur, et gratiae est et humanae voluntatis. Nam virtus nolentium nulla est, nec potest asseri, vel fidem, vel spem, vel charitatem eis inesse, quorum ab his bonus consensus alienus est.» Deinde gratiam hunc consensum operari incutiendo timorem, ita docet: «Hunc autem consensum non solum cohortatio praedicantium, et incitamenta doctrinae, sed et metus gignit, propter quod scriptum est: Principium sapientiae timor Domini. Qui quantislibet terroribus inferatur, non aliud agit, quam ut quem fecerit timentem faciat et volentem, nec solum volentem, sed etiam sapientem. Unde et illud scriptum est: Beatus cui donatum est habere timorem Dei. Quid enim tam beatificum, quam hic timor, qui genitor eruditorque sapientiae est? In cujus utique devotione devota est et voluntas, quae auctore gratiae eodem proficit timore quo coepit. Cum ergo hic timor etiam per quamdam vim magni terroris immittitur, non ibi ratio exstinguitur, nec intellectus aufertur, sed illa potius, quae mentem premebat, caligo discutitur, ut voluntas depravata prius atque captiva, recta efficiatur et libera.» QUI TENET ILLUM (timorem Dei), CUI ASSIMILABITUR? — q. d. Timens Deum non tam homo terrestris, quam angelus quidam coelestis, et e coelo in terram lapsus videtur. Tigurina, qui praeditus est illa (religione, id est reverentia, timore et cultu Domini), cuinam comparari poterit? 16. TIMOR DEI INITIUM DILECTIONIS EJUS: FIDEI AUTEM INITIUM AGGLUTINANDUM EST EI. — Ita Romana. Aliqui legunt, agglutinatum est ei. Graeca Romana hunc versum delent; eum tamen legunt Complutensia, et Tigurina quae sic vertit, religio Domini amoris ipsius est initium; fides autem origo conjunctionis cum ipso; alii, timor Domini initium dilectionis ejus; fides autem principium adhaesionis ejus; Syrus, initium timoris Domini diligere eum; et initium fidei ire post eum. Apprehende eum, fili mi, et ne dimittas eum, quia non est sicut ipse. Sensus est, q. d. A timore et cum timore Dei incipit dilectio Dei, augetur etiam et perficitur: quantum enim crescit timor filialis Dei, tantum crescit et Dei amor; adeoque perfectus timor Dei, perfectus est amor Dei. Eodem sensu dixit cap. 1, vers. 16: «Initium sapientiae timor Domini.» Sapientiam enim practicam intelligit, quae includit amorem Dei. Vide ibi dicta. Quaerit Palacius quomodo timor causet amorem, cum amor causet timorem: amor enim est affectuum omnium primus? Ac respondet timorem causare amorem, ac vicissim ab eo causari et produci. «Sicut vapor, inquit, est causa pluviae, et vicissim pluvia est causa vaporis: ita amor Dei causat timorem eum offendendi, ac vicissim timor et reverentia Dei causat ejusdem amorem.» Timor enim hic filialis intelligitur, qui omnibus parit amorem et vicissim ab eo paritur: hi enim duo affectus conjuncti sunt, quem enim amamus, eumdem offendere timemus et reveremur, ac vice versa. Unde Cajetanus in II II, Quaest. xxii, art. 2, asserit timorem filialem in se complecti amorem et reverentiam. Ipse ergo est «initium,» Hebr. ראשית reschit, id est summa comprehendens amorem. Vide dicta cap. i, vers. 11 et seq. Secundo, Jansenius hunc locum explicat de dilectione non nostra, sed Dei, qua scilicet Deus timentes se diligit, q. d. Deus incipit eos quasi amicos suos diligere, quos videt se metuere, sibique fidere, juxta illud: «Si quis diligit me, sermonem meum servabit: et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus,» Joan. xiv. Porro, quod sequitur: «Fidei autem initium agglutinandum est ei,» sic intellige, fides, quasi initium, jungenda est timori, ut ipsi queat esse initium dilectionis, q. d. Primum donorum et bonorum omnium initium est fides: ex hac enim concipitur timor, qui est causa dilectionis: quia sine lumine fidei Deus cognosci, ac consequenter timeri et amari nequit uti debet. Unde Graeca habent, fides autem initium est agglutinationis ejus, uti scilicet per timorem et amorem adhaereamus et arctissime agglutinemur Deo: «qui enim adhaeret Domino, unus cum eo spiritus est,» I Corinth. vi, 17. Huc facit illud Apostoli, Hebr. xi, 1: «Fides est substantia rerum sperandarum (et timendarum), argumentum non apparentium,» q. d. Fides efficit, ut res absentes, quas speramus et timemus, menti quasi praesentes sistantur, eamque moveant ad sui timorem et amorem. Vide ibi dicta. Atque hac de causa Siracides hic mentionem injicit fidei, quia viva fides vivum elicit acuitque timorem et amorem Dei. Vis ergo timere et amare Deum in dies magis et magis, vivacius in dies considera per fidem, quanta sit Dei majestas, ira, misericordia, vindicta; quantae poenae, quas impiis inferet; quanta gloria, quam timentibus et amantibus se praeparavit; quam longa sit utrarumque aeternitas: atque ingentes tibi stimulos ad Deum timendum et amandum addi senties. Ex adverso, quod multi non satis timent, nec ament Deum, causa est fides languida, ac quasi sopita et mortua; quod non satis vivide apprehendant Dei justitiam et misericordiam, gehennam, paradisum, etc. Hisce orandum assidue cum Apostolis: «Domine, adauge nobis fidem,» Lucae xvii, 5. Praeclare S. Chrysostomus, homilia 72 Ad Populum: «Illum, ait, insopitum (Dei) oculum nihil, quod a nobis geritur, est quod lateat. Et hoc cogitantes oportet ita vitam nostram dispensare diligentia, quasi paulo post verborum et actionum, ipsarum quoque cogitationum rationem reddituros.» Unde infert: «Virtus est humana omnia despicere, et per omnes horas futura cogitare, nulli inhaerere praesentium; sed scire, quod omnia humana umbra sunt et somnium: virtus, quasi mortuum ad hujus vitae res efficit; ad spiritalia vero sola, vivere et operari. Sicut et Paulus dicebat: Vivo autem, jam non ego, vivit vero in me Christus.» TERTIA PARS CAPITIS. DE MALITIA MULIERUM IMPROBARUM.
Tertia Pars Capitis. De Nequitia Mulierum Improbarum.
Versus 17: OMNIS PLAGA, TRISTITIA CORDIS EST: ET OMNIS MALITIA, NEQUITIA MULIERIS.
Occasione tertiae beatitudinis jam recensitae vers. 11, qua dixit: «Beatus qui habitat cum muliere sensata,» ut eam illustret et demonstret a contrario, transit ad malitiam mulieris insensatae, indeque colligendum relinquit, quam infelix sit maritus malae et insensatae, felix vero bonae et sensatae: quanquam non sit hic curiose quaerenda sententiarum et materiarum connexio: transit enim Siracides ab una ad aliam pro libito, more veterum ethicorum et gnomologorum, uti dixi in proemio. 17. OMNIS PLAGA, TRISTITIA CORDIS EST: ET OMNIS MALITIA, NEQUITIA MULIERIS. — Hic versus jam deest in Graeco; sed olim in eo exstitisse liquet ex sequentibus, atque ex Nostro, aeque ac Syro, qui sic vertit, omnis plaga non est sicut plaga cordis, et omnes malitiae non sunt sicut malitia mulieris. Τὸ et idem est quod sic: est enim nota comparationis, et combinat duo similia. Idem crebro facit in Proverbiis. «Omnis,» id est summa, maxima, acerbissima. Est enallage et catachresis: ponitur enim totum universale pro toto quanto, sive perfecto et superlativo: hic enim gradus, cum sit summus, reliquos comparationis gradus in se vel formaliter vel virtute continet. Sic summus dolor continet caeteros dolores minores, et summa malitia continet caeteras malitias minores. Sensus ergo est, q. d. Sicut summa plaga, summum vulnus, summus dolor est tristitia cordis: sic pariter summa malitia est nequitia mulieris. Vel, sicut omnem plagam feras facilius, quam tristitiam cordis: sic et omne malum potius feras, quam malitiam mulieris. Tristitia cordis est plaga et miseria universalis, claudens in se et superans omnem tristitiam: ita et malitia mulieris omnem et claudit et superat malitiam. Si enim semel se mulier nequitiae tradidit et prostravit, nullam non malitiam admittit; ut, verbi gratia, si adultera est, ab ea exspectato veneficia, furta, homicidia. Sic dicitur, Proverb. iv, 23: «Omni custodia serva cor tuum:» «omni,» id est praecipua, exacta, summa; nam alioqui etiam oculis et sensibus sua adhibenda est custodia. Et 1 Esdrae v, 7: «Dario regi pax omnis,» id est plena et plurima. Hunc esse sensum patet ex sequentibus. Recte comparat malitiam mulieris cum tristitia, tum quia utraque summa est, tum quia malitia mulieris summam viro affert tristitiam et dolorem. Unde Tigurina clare vertit, summa plaga est moeror animi: summaque malitia, malitia mulieris. Ratio prioris est: prima, quod moeror immediate totus sit in animo, qui maxime est sensitivus: caeteri enim dolores, ut verbera, vulnera, adustiones, etc., sunt in corpore; et per corpus, quod in se vim sentiendi non habet, quasi refracti, retusi et imminuti, transeunt ad animum, ubi est sedes doloris et sensus. Quare animi cruciatus, qualis est tristitia et moeror, longe acerbior est omni cruciatu corporis, ut patet in damnatis et daemonibus: horum enim poena est acerbissima; illa autem est tristitia animi: cum enim corpore careant, corporeos dolores sentire nequeunt. Secunda, quod nobilissima pars hominis et animae sit voluntas: haec enim quasi regina caeteris potentiis, membris, sensibus praeest et imperat. Tristitia autem voluntatem immediate affligit, exedit, cruciat, sibique subjugat, ac per voluntatem caeteras omnes hominis vires, utpote voluntati subjectas, affligit, sibique subjugat. Quare in corpus ipsum suam vim exerit, illudque cruciat, exedit et consumit, juxta illud: «Animus gaudens aetatem floridam facit: spiritus tristis exsiccat ossa,» Proverb. xvii, 22. Posterioris ratio est, quod mulier minus habeat rationis et judicii quam vir, qui ratione quasi freno a scelere inhibetur; unde subinde tota agitur passione et concupiscentia, puta libidine, superbia, ira, impudentia, fraude, ut videatur esse furia infernalis. Loquor de muliere, quae vel natura, vel suo arbitrio et nequitia corrupta est et perversa: nam quae natura vel exercitio pia est et sancta, saepe viros superat, tum ob teneriores affectus quos habet mulier quam vir, tum ob pronitatem in devotionem et pietatem; tum quod infirma mundi eligat Deus, ut confundat fortia. Qua de causa S. Agnes, S. Caecilia, S. Catharina, caeteraeque virgines viros superarunt, tum castitate, tum fortitudine, tum charitate, tum martyrio. Moraliter disce hic, quantum malum sit mala mulier, quamque viris cavenda. Tertullianus, lib. De Habitu muliebri, post principium, de muliere loquens: «Tu es, ait, diaboli janua, tu es arboris illius resignatrix, tu es divinae legis desertrix, tu es quae ei persuasisti, quem diabolus aggredi non valuit.» Origenes in ea homilia quam in evangelium Chananaeae conscripsit: «Mulier, inquit, caput peccati, arma diaboli, expulsio paradisi, delicti mater, corruptio legis.» Idem, in tractatu 2 suorum Commentariorum in Job, dum exponit quomodo diabolus per mulierem tentet virum, ita scribit: «Raro fortis est diabolus adversus viros, nisi fuerit armatus muliere. Ipse per seipsum virum tentare non audet, sed, assumpta muliere, velut arcu, per eam dirigit tela sua, et virorum corda transfigit. Arma ejus mulier, sagittae ejus blandimenta, et verba muliebria, quibus corda virorum transfigit, et deceptionem eorum per mulierem operatur.» Idem, homilia in 1 Reg. xxviii: «Mulier, ait, fundamentum armaturae diaboli; per hanc expulsus est Adam de paradiso: per hanc vendidit Esau primogenita: per hanc periit Samson: per illam decollatus est Elias: per illam exstinctus est Naboth: per illam Saul lucem propheticam perdidit, per illam David in peccatum cecidit.» Porro, quod sequitur: «sagittae ejus blandimenta, et verba muliebria, quibus corda virorum transfigit»: alludit ad mythos seu fabulas gentilium de Cupidine, Amoris deo. Cupidinem, uti Lucianum imitalus pinxit Alciatus, Emblemate 113, sic pingunt mythographi. Primo, infantem et puerum, quia pueriliter desipiat; secundo, nudum, quia amator, ut ei amasia placeat, omnia profundit, reque, uxore, liberis, amicis denudatur; tertio, alatum, quia rapidissime in corda virorum et mulierum involat; quarto, arcutenens et sagittifer, quia sagittis oculorum et verborum suorum corda hominum transfigit; quinto, eum faciunt caecum, quia caece et inconsiderate amat amator, cupiditatisque suae semper poenitet postea. Huic enim similem in hac parte Cupidini, describit Siracides mulierem improbam, ex cujus oculis et verbis quasi sagittae ignivomae prodeunt, quibus viorum corda ignito libidinis amore transfigit et exurit. Ita hisce similia fuse dixi Canticorum iv, 9, ad illud: «Vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum.» Huc facit id, quod refert Curtius lib. v, cap. 5: «Trecenti quinquaginta pelices regis (scilicet Darii) sequuntur; et hae quoque regio cultu ornatae instructaeque. Post quas argenli aurique summa vis: velut pretium fuerit, quod viris mulierum amor constituit.» Prudentissime ergo Numa Pompilius secundus Romanorum rex, teste Plutarcho in Vita Numae, constituit ut virgines et puellae non haberent dotem, nec dos promitteretur, nullaque dos esset nisi virtus, ut scilicet non ex avaritia sed ex amore ducerentur: hac enim ratione cessarent feminarum fraudes, adulterium et prodigalitas. Quaerit Palacius quomodo mala mulier sit summa malitia, cum etiam daemon mala muliere sit pejor? Ac respondet hoc verum esse absolute; at respectu hominis in hoc mundo, majus malum est mala mulier, quia cum mala muliere simul habitat, diabolo autem conspectu non fruitur. Secundo, quia daemon tentans facile repellitur; mala autem mulier difficulter, quia conjugio est alligata. Tertio, quia daemon pugnat contra hominem solum per suggestionem; mala autem mulier pugnat contra eum per sermonem, per blanditias, per aspectum, per amorem conjugalem, quibus saepe magis movet quam daemon. Quarto, quia daemon non semper nos tentat; at mulier mala semper, quia semper simul habitamus cum illa. Quinto, quia daemon non potest cogere voluntatem; at mulier mala potest eam quasi cogere, v. g. molestia sua, suoque incessanti clamore, et strepitu, juxta illud Proverb. xxvii, 15: «Tecta jugiter perstillantia, et litigiosa mulier comparantur, » Vide ibi dicta. Moraliter disce hic, quantum malum sit mala concupiscentia, quam mulier repraesentat: haec enim viris saepe magis nocet, quam daemon. Primus enim et acutissimus stimulus concupiscentiae est sexus. S. Chrysostomus vel potius auctor Imperfecti, homilia 32 in Matthaeum: «Sicut, ait, aqua si fuerit injecta super ignem, quamvis multum sit ignis, exstinguit eum; sed si oleum injiciatur, magis accenditur: similiter concupiscentia si extra corpus exstiterit, facile vincitur; si autem fuerit in corpore, aut juxta corpus, magis accenditur.» Deinde subdit: «Quia si mulier non esset, omne obsequium mundi erga Deum esset securum; et etiamsi daemon tentaret, non sic noceret. Mulier enim hominem in tres modos tentat: uno modo, per speciem suam; alio modo, per sermones suos; tertio modo, per tactum suum. Daemon autem hominem non potest tentare, nisi per solam suggestionem. Ideo efficacior est tentatio mulieris, quam daemonis.» piscentia. Ita Rabanus: «Sicut major, ait, gratia alia non est, quam charitas vera in lætitia bonæ mentis: ita major plaga non est quam tristitia dolosi cordis in idololatria, seu errore hæreticæ pravitatis. In ejus enim nequitia omnis est malitia.» Quare quæcumque de muliere mala dicta sunt, et dicenda sunt usque ad finem capitis; hæc omnia, mutato tantum nomine, attribue hæresi, concupiscentiæ, ac præsertim propriæ voluntati, de qua mystice Esdras lib. I, cap. x, 2: «Si est pœnitentia, ait, in Israel super hoc, percutiamus fædus cum Domino Deo nostro, ut projiciamus universas uxores, et eos qui de his nati sunt, juxta voluntatem Domini.» Dominus enim sanxit ne faciamus voluntates nostras in die sancto Domini, id est, in tempore nobis ad sancte in hoc mundo vivendum concesso. Unusquisque igitur suam uxorem, id est propriam voluntatem, abjiciat, quam adversus legem faciens in conjugium admisit; et filios ex ea susceptos, id est vana et inutilia desideria relinquat, non ut solus aut sterilis maneat, sed ut divinæ copuletur voluntati, ex qua filios amabilissimos, nempe vitæ æternæ merita suscipiat. Ita noster Alvarez, lib. II De Mortificatione hominis interioris, part. 3, cap. VII. 18. ET OMNEM PLAGAM, ET NON PLAGAM VIDEBIT CORDIS: 19. ET OMNEM NEQUITIAM, ET NON NEQUITIAM MULIERIS: 20. ET OMNEM OBDUCTUM, ET NON OBDUCTUM ODIENTIUM: 21. ET OMNEM VINDICTAM, ET NON VINDICTAM INIMICORUM. — Comparat malitiam mulieris cum qualibet plaga. «Videbit,» id est, sentiet, tolerabit, patietur. Est catachresis: visus enim, quia nobilissimus, hinc pro quolibet sensu sumitur; videre ergo idem est quod sentire et tolerare. Pro obductum Græce est ἐπαγωγή, id est obductio, afflictio, calamitas, qua homo totus quasi obducitur, id est obvelatur, obtenebratur, obvolvitur, uti dixi cap. II, 2. Sensus ergo est, q. d. Quamvis plagam videbit et tolerabit homo; at plagam cordis, puta tristitiam, non videbit, id est minime tolerabit: ita pariter quamvis nequitiam, at non nequitiam mulierum; et quamvis afflictionem, at non afflictionem odientium; et quamvis vindictam, at non vindictam inimicorum. Nam reliquæ plagæ exteriores sunt, et cum ad cor non penetrent, ferri possunt; at nequitia uxoris, æque ac tristitia, et afflictio odientium, et vindicta inimicorum, interius malum est, et ad cor penetrat, ideoque videtur quasi exorbitans et intolerabilis. Quis ferat Claudii Imperatoris uxorem Messallinam? Certe Cæsar suam Pompeiam minime tulit, ait Palacius. Unde clare vertit Tigurina, cedo quamvis plagam, modo non plagam animi: et quamvis malitiam, modo ne malitiam mulieris: cedo quemvis impetum, modo ne impetum odio flagrantium: et ultionem undecunque, modo ne ab inimicis; et Syrus, omnis plaga non est sicut plaga cordis, et omnes malitia non sunt sicut malitia mulieris, et omnes tribulationes non sunt sicut tribulatio odientis, et omnes vindictæ non sunt sicut vindicta inimici. Quia cum odientes et inimici sine miseratione affligant et vindicent, inquit Jansenius, nec modum aliquem ponant illati mali aut ultionis, intolerabilis est calamitas et ultio, quæ ab illis irrogatur, et omnibus modis deprecanda. Inter calamitatem autem vel obductionem odientium, et vindictam inimicorum hoc interest, quod illa infertur præter meritum, hæc supra meritum. Nam qui oderunt aliquem, etiam non læsi, nocere illi laborant: et qui inimici sunt, parum læsi, gravius quam oportet sese ulcisci student. Hæc ergo sententia continet malarum quarumdam rerum et incommodarum comparationem, ostenditque quid in quoque malorum genere sit extremum et maxime detestandum. a Siracide dicuntur, quod propositum ei sit sexum femineum exagitare, in eumque invectivam texere cum sexus ille a Deo institutus sit, ideoque bonus et laudandus, uti ostendit S. Hieronymus lib. I Contra Jovin. Sed perversarum mulierum pravam indolem, vitiaque acri oratione perstringere voluit, ut juvenes instrueret moneretque, primo, cum quanta discretione et judicio uxor sit diligenda; secundo, quanta prudentia agendum sit cum mulieribus, ne temere irritentur; tertio, cavendum esse ne illarum amori etiam in conjugio quisquam nimis indulgeat, easque perdite amet, ne ab eis perdatur, multo magis extra conjugium. Illustre est illud Simonidis carmen de vituperio mulierum, asserentis mulieres alias formatas ex vulpe, scilicet astutas et dolosas; alias ex cane, scilicet mordaces et rixosas, maritis oblatrantes; alias ex asina, otiosas et desides; alias ex equa, petulcas et lascivas; alias ex simia, philocosmas et fuci amantes; alias et optimas ex ape, industrias, sedulas, operosas, prudentes, hasque a Jove dari maritis ei placentibus. Porro, apposite mulier mala comparatur colubro, ob magnam utriusque affinitatem in concinnandis dolis, mendaciis, litibus, rixis, cædibus; adeo ut mulier nequam videatur esse serpentina, imo serpens: unde Plinius lib. VII, cap. III, scribit mulieres aliquando serpentes peperisse. Huc facit quod S. Epiphanius, lib. III Contra hæres., sub finem, in brevi Catholicæ fidei expositione, num. 10, docet Evam significare feminam, Hevam vero cum aspiratione significare serpentem. «Sunt, inquit, Dionysiaci, qui Caretum sacris et carnium divisioni mittere solent, coronati serpentibus, evantes, et eva eva vociferantes; hoc est, Evam illam quam serpens decepit, invocantes, sive aspirata voce serpentem Hebraica lingua ad fraudem et errorem vocantes. Nam Eva, si tenui spiritu pronuntietur, feminam significat: sin aspiretur, Hebræi hoc vocabulo Heva serpentem intelligunt.» Hoc intellige ex appropriatione et usu loquendi Hebræorum posteriorum, qui forte Hevam vocarunt serpentem, eo quod Heva a serpente seducta, ejusque halitu quasi afflata serpentinos mores (quos in multis Evis, id est feminis, hodie videmus) induerit. Hinc et Syri chevia vocant serpentem, forte a radice חוה chavi, id est ostendit, judicavit, eo quod serpens pomum vetitum ostenderit Evæ, Eva Adamo. Alioqui Heva, vel, ut Hebræi dicunt, Chaffa, ex primigenio etymo Hebræo idem est quod mater viventium, sive vivipara, uti ostendi Genes. III, 20. Idem tradit Eusebius lib. II De Præpar. Evangel. cap. V: «Quid dicam, inquit, de Dionysio, quem Menolem græce, id est latine totum furentem, appellant, cui Bacchæ orgia celebrant, et crudas carnes comedentes sacro furore initiantur, Evan, Evan conclamantes? Quæ vox aspirata secundum exquisitam Hebræorum linguam feminei sexus serpentem (puta serpentem feminam) significat.» Ex Eusebio ergo id ipsum accepit et transcripsit Epiphanius. Hebræorum linguam intellige posteriorem, puta Syriacam: syriace enim serpens vocatur חויא cheviia, vel chevia, ob rationem paulo ante dictam; aut potius a radice חיה chaia, id est vixit, quod serpens agilis sit et vivax. Unde חיה chaia vocatur animal ferum, quale in primis est serpens. Ita Lexica Syriaca. Porro mulieris acerba est ira, sic et invidia serpentina; unde illud: «Mulieris livor omnem incendit domum.» Et illud Homeri Odyss. XI: «Non gravius et caninius aliud muliere;» canis enim est symbolum et speculum iræ ac invidiæ. 22 et 23. NON EST CAPUT NEQUIUS SUPER CAPUT COLUBRI, ET NON EST IRA SUPER IRAM MULIERIS. — Quia sicut coluber sive serpens (hunc enim significat Græcum ὄφις) venenum gerit in capite, quod in hominem astute et virulenter evomens et exspirans, eum lædit et interimit: sic mulier nequam capite gestat iram venenatam, quam data occasione in eum, cui irascitur, evomit, nec cessat donec eum lædat et interimat, idque astute per mille artes et fraudes. Græca pro ira mulieris habent ἐχθροῦ, id est inimici, quasi sequatur id quod paulo ante dixit: «Omnem vindictam, et non vindictam inimicorum.» Unde Tigurina, ut nullum caput est capite serpentis nocentius, ita non est ira ira inimici pestilentior. Verum nequitia mulieris hic agitur, non inimici; unde Syrus sic vertit, non est caput venenosius capite serpentis, et non est inimicitia amarior ea quæ mulieris est. Sic S. Chrysostomus loco mox citando. Palacius per colubrum intelligit serpentem qui Evam, et per eam Adamum decepit, eosque a paradiso ejecit; aut certe caput basilisci, qui videndo occidit. Hugo vero: «Coluber, inquit, est diabolus, quasi colens umbras,» id est peccatores. Job cap. XL: «Sub umbra dormit.» Caput colubri est prava suggestio dæmonis, Genes. III: «Ponam inimicitias inter te et mulierem; ipsa conteret caput tuum.» Mulier hic est sensualitas sive caro; ira mulieris, concupiscentia carnis. Nequam est suggestio dæmonis; sed nequior est concupiscentia carnis, quia corpus et animam polluit. I Corinth. VI: «Omne peccatum quodcumque fecerit homo, extra corpus est: qui autem fornicatur, in corpus suum peccat.»
Versus 22 et 23: NON EST CAPUT NEQUIUS SUPER CAPUT COLUBRI, ET NON EST IRA SUPER IRAM MULIERIS. COMMORARI LEONI ET DRACONI PLACEBIT, QUAM HABITARE CUM MULIERE NEQUAM.
Rursum per iram accipe iram non subitam, sed continuam mulieris, quæ se malitiæ dedit: talis fuit Athalia, Jezabel, Herodias. Nam hæc et sequentia, ut recte advertit Jansenius, non ob id a Siracide dicuntur, quod propositum ei sit sexum femineum exagitare, in eumque invectivam texere... 23. COMMORARI LEONI ET DRACONI PLACEBIT (supple, magis, vel potius mihi: hoc enim est εὐδοκῶ, id est approbo, velim, malim), QUAM HABITARE CUM MULIERE NEQUAM. — Tigurina, apud leonem et draconem commorari præoptarim, potius quam habitare cum muliere improba; Syrus, præstat habitare apud leonem et apud draconem, quam habitare cum muliere mala in domo; tum quia leo et draco arte cicurantur, ac humilitate et beneficiis deleniuntur, uti patet de leone Androclis, qui, ob exemptam ab eo e pede suo spinam, eum a morte liberavit, teste Gellio lib. V, cap. XIV. Item vincuntur innocentia et sanctitate; uti patet in S. Saba, cui leo ultro speluncam suam concessit, eaque cedens excessit; et de leone S. Hieronymi, aut potius Gerasimi, qui ei quasi asinus serviebat, ac morienti ex dolore commortuus est, uti refert Joannes Moschus in Prato Spirit. cap. CVII. Mulieris autem nequam nequitia est incurabilis, adeoque si te coram ea humilies, magis insolescet, et, si benevolus beneficusque in eam sis, magis exasperatur: tum quia leones et dracones caveis aut septis includi possunt, ut nocere nequeant; mulier autem nequam includi se non patitur: tum quia satius est subito a leone vel dracone occidi, quam lenta longaque morte per nequitiam perversæ uxoris cruciari et confici. Alludit ad Proverb. cap. XXI, 19: «Melius est habitare in terra deserta, quam cum muliere rixosa et iracunda.» Audi S. Chrysostomum, homil. 15 ex Variis in Matth. locis, et ex eo Damascenum, Parall. I, cap. LXXVI: «Nulla, ait, in hoc mundo bestia similis est mulieri malæ; quid inter quadrupedia animalia leone sævius? sed nihil ad hanc; aut in serpentibus quid dracone atrocius? sed ne hoc quidem juxta mulierem malam et linguosam conferri potest; nam et leo et draco in malo inferiores sunt. Testificatur huic sermoni meo sapientissimus Salomon dicens: Cohabitare leoni et draconi melius est, quam cum muliere mala et linguosa. Et ne putes Prophetam in ironia hoc dixisse, ex ipsis rebus disce manifestius. Danielem leones in lacu reveriti sunt; justum vero illum Nabuthem Jezabel interfecit. Cetus Jonam in ventre custodivit: Dalila autem Samson circumventum illecebris, raso etiam capite deformatum, alienigenis tradidit. Dracones et aspides cornutæ Joannem Baptistam in deserto viventem subdita feritate tremuerunt: Herodias vero eidem caput abscidit, et tanti viri mortem in pretium saltationis accepit. Eliam corvi in morte paverunt, et Jezabel eum post illam redditæ per ipsum terris pluviæ gratiam persequebatur, ut pænam mortis ei redderet, cujus orationibus depulsa generis humani fame et ipsa, licet indigna, vivebat.» Unde post multa concludit: «Mulier jumentum malum, vermis repens, atque in Momo domicilium habens, mendacii filia, Paradisi custodia, Adami expultrix, hostis perniciosa, pacis inimica.» Hæc omnia hoc versu et præced. ex S. Chrysostomo recitata pene ad verbum habet S. Ephrem, tract. Adversus improbas mulieres, tomo I. Ex hoc loco suum distichum sumpsit S. Gregorius Nazianzenus in Sententiis: Mala res et dracones, malefica res et aspides: Duplex malitia mulieris inter feras. Et idem clarius in Distichis: «Horrendi sunt dracones, subdolæ aspides, utriusque feræ vim mulier complexa est;» et Græci suum illud: «Venenum naturaliter est aspidis mala mulier, feris omnibus immitior mulier mala.» Unde Diogenes conspicatus duas feminas clam inter se conferentes sermonem: «Sumit, inquit, venenum a vipera aspis mutuo,» uti refert Antonius Monachus in Melissa, lib. II, cap. XXXIV. Denique Hugo omnes mulieris noxas hoc disticho complectitur: Femina corpus, opes, animam, vim, lumina, vocem, Polluit, annihilat, necat, eripit, orbat, acerbat. Idem mystice: Leo, inquit, est princeps crudelis, qui palam nocet; draco est hæreticus, qui occulte grassatur: utroque nocentior est nequitia mulieris. In Pirke Avoth, id est, in Capitulis sive Proverbiis Patrum Hebræorum, cap. 1, dicitur: «Sapientes pronuntiarunt hominem, quoties diutius cum muliere sermocinatur, primo, nocere sibimetipsi; secundo, a verbo legis discedere; tertio, inferni se carceribus ex tunc addicere.» 24. NEQUITIA MULIERIS IMMUTAT FACIEM EJUS: ET OBCÆCAT VULTUM SUUM TANQUAM URSUS: ET QUASI SACCUM OSTENDIT. — Græca Complutensia tantum habent, ὡς ἄρκος, id est tanquam ursus; Romana tantum ὡς σάκκον, id est quasi saccum. Noster utrumque legit. Sensus est, q. d. Mala mulier sua malitia et nequitia mutat et obcæcat; Græce σκοτάζει, id est, obscurat et infuscat vultum suum, alias hilarem et lucidum, ut scilicet instar torvi ursi, ac nigricantis et horridi sacci torva, tetrica, nigricans et horrida marito aliisque appareat, illumque contristet et percellat; ut videatur esse una Erinnys, vel Alecto. Unde Tigurina vertit, mulieris malitia deformat vultum ipsius, et tanquam ursi faciem ejus infuscat; ursi enim fusca et torva sunt facie. Alii pro πρόσωπον, id est vultum, legentes ὅρασιν, id est aspectum, vertunt, nequitia mulieris immutat aspectum ejus, et obscurat vultum ejus, ut saccum ejus, scilicet mulieris: Græce enim est femininum αὐτῆς: Syrus tamen hæc accipit de marito; unde videtur legisse masculine αὐτοῦ, vertit enim, malitia mulieris malæ decolorabit ipsam faciem mariti sui, et nigram eam faciet, sicut color cilicii. Utrumque verum: ira enim et tristitia vultus mulieris maritum pariter efficit iracundum aut melancholicum, ut vultu expallescat, iramque et tristitiam facie pallida, lurida et nigricante præferat.
Versus 24: NEQUITIA MULIERIS IMMUTAT FACIEM EJUS: ET OBCAECAT VULTUM SUUM TANQUAM URSUS: ET QUASI SACCUM OSTENDIT.
Nota τὸ obcæcat: nam, ut ait Plinius lib. VIII, cap. XXXVI: «Oculi ursorum hebetantur crebro; qua maxime causa favos expetunt, ut convulneratum ab apibus os, levet sanguine gravedinem illam.» Causam subdit: «Invalidissimum urso caput, quod leoni fortissimum; ideo urgente vi, præcipitaturi se ex aliqua rupe, manibus eo operto jaciuntur: ac sæpe in arena colapho infracto exanimantur.» Addit Lyranus ursum, si laminam splendentem aspiciat, obcæcari. Ita invidia, cujus symbolum est mulier maligna, fulgore prosperitatis viri oculis dolet, hebetatur et excæcatur; inde invidia dicitur, quasi non videns, pingiturque cæca, quin et alios subinde excæcat, juxta illud vulgo tritum: «Da obolum Belisario, quem extulit virtus, cæcavit invidia.» Ursæ ergo occæcatio symbolice notat occæcationem invidi et invidiæ. Aliter Hugo, q. d. Ex nequitia mulier scit immutare faciem suam unguentis, fuco et cultu vano, ut videatur pulchra, cum sit turpissima. Unde Ovidius De Remed. amoris: Auferimur cultu, gemmis auroque teguntur Omnia, pars minima est ipsa puella sui. 25. In medio proximorum ejus (id est, suorum: Hebræi enim idem pronomen habent absolutum et reciprocum, quod significat tam ejus, quam suum) INGEMUIT VIR EJUS, ET AUDIENS SUSPIRAVIT MODICUM. — q. d. Maritus audiens alios queri de uxoris suæ morositate et torva facie, verbisque et gestibus asperis, ingemiscit et suspirat, sed modicum et tacite: quia præ pudore et ignominia, quod tam malam habeat uxorem, multum gemere non audet, nec plene suum cordolium aperire, juxta illud: Spem vultu simulat, premit altum corde dolorem. Unde pro modicum, id est modicum, ut legit Noster, Græca jam legunt, πικρά, id est amare, acerbe. Hinc Tigurina vertit, sedens inter vicinos suos vir ejus, propter ipsam invitus etiam ingemiscit graviter; alii, inter proximos suos discumbit (Græce ἀναπέσειται) quod Complutenses vertunt decidet; Romana, cidet) vir ejus, et audiens (hæc) ingemiscit acerbe; Syrus, in medio proximorum suorum sedet vir stultæ, et contra voluntatem suam ingemiscit.
Versus 26: BREVIS OMNIS MALITIA SUPER MALITIAM MULIERIS; SORS PECCATORUM CADAT SUPER ILLAM.
26. BREVIS OMNIS MALITIA SUPER MALITIAM MULIERIS, SORS PECCATORUM CADAT SUPER ILLAM. — «Brevis,» Græce μικρά, id est parva. Sic cap. XI, 3, dixit: «Brevis, id est parva, in volatilibus apis, super malitiam,» Græce πρὸς κακίαν, id est præ malitia, ad malitiam. Unde Syrus, multa est malitia, et non est sicut pravitas malitiæ mulieris. SORS PECCATORUM CADAT SUPER ILLAM. — Primo, Palacius et Jansenius hoc explicant, q. d. Obtingat hæc mala sors, puta mulier mala, homini peccatori, non sancto; peccatores pro sua sorte et punitione sortiantur eam, ipsi soli cogantur perferre malitiam uxoris nequam. Hoc enim conjugium est par, dum improbus cum improba conjugatur. Absit tam misera sors a justis, contingat illa peccatoribus: quia nihil eis pejus in vita contingere potest, quam mulier nequam et rixosa. Ita Carolus V dicebat nihil pejus hosti suo imprecari posse, quam uxorem imperiosam. Huc facit illud S. Chrysostomi apud Antonium in Melissa, lib. II, cap. XXXIV: «Qui habet uxorem malam, suorum se peccatorum mercedem accepisse intelligat.» Secundo, «sors peccatorum» est pæna et gehenna, q. d. Puniatur improba mulier pæna condigna vel hic, vel in gehenna. Unde Tigurina vertit, sors scelerosorum eam opprimat; et Syrus, sors delictorum cadat super eam. Tertio et genuine, q. d. Mulier nequam sortiatur maritum, qui eam pro meritis castiget, affligat, contundat: hæc enim sors inducitur hic quasi pæna improbæ mulieris, ad malitiam ejus castigandam et edomandam, vel potius contundendam. Unde Græce est, sors peccatoris epipeson auto, id est, incidat illi, incumbat in illam, opprimat illam, ut vertit Tigurina. Idem docet Salomon Proverb. cap. V, 4, et Eccle. VII, 27. Idem a Salomone et Siracide didicerunt Plato et Philosophi. Unde Menander: «Thesaurus, ait, malorum est mulier mala. Ignis, et mare, et femina sunt tria mala. Ubicumque mulieres sunt, ibi mala sunt omnia.» Homerus Odyss. XI: Nihil femina gravius, nihil pejus. Terentius in Hecyra: In eodem omnes mihi videntur ludo doctæ ad malitiam. Philemon apud Stobæum, Serm. 66: Immortale est malum necessarium, uxor. Euripides, lib. I Epigramm. Græcor.: Furore multo sævit iratum mare, Pronique fluvii, et ignis acris impetus, Inopia acerba, acerba alia quam plurima: Sed nihil ita acerbum et noxium, ut mulier mala. Antonius Monachus (non ille magnus S. Athanasii coævus, ut vult Trithemius De Scriptor. Eccles.; sed alius eo inferior et posterior: citat enim Chrysostomum, Basilium, Nyssenum, Photium, Nilum et Damascenum) in Melissa, lib. II, cap. XXXIII, citat Aristippum, qui mulierem parvam, sed formosam, conspicatus, dixit: μικρόν μέν καλόν, μέγα δε κακόν, id est, parvum quidem pulchrum, sed magnum malum. Et cap. XXXIV citat Protagoram, qui, rogatus cur inimico filiam nuptui dedisset, respondit: «Quia nihil ei poteram dare deterius.»
Versus 27: SICUT ASCENSUS ARENOSUS IN PEDIBUS VETERANI, SIC MULIER LINGUATA HOMINI QUIETO.
27. SICUT ASCENSUS ARENOSUS IN PEDIBUS VETERANI, SIC MULIER LINGUATA HOMINI QUIETO. — Tigurina, sedato, q. d. Sicut ascensus in arenæ, utpote fluidæ, instabilis et lapidosæ, inquit Rabanus, cumulum, vel in collem arenosum, molestus est pedibus senis debilibus et infirmis; sic pariter uxor loquax, garrula et dicax, molesta est homini tranquillo, silenti et pacifico: illi enim occlamat, obstrepit, obmurmurat, oggannit; itaque ejus quietem turbat, eumque ad jurgia, lites, rixas et pugnas provocat. Rursum sicut difficillime senex ascendet per clivum arenosum (quia enim senex est, in arena figere pedes nequit), ita vir quietus difficillime linguacem uxorem ferat: quomodo enim querelas tam multas audiet eorum quos uxoris lingua vulneravit? Syrus vertit, sicut ascensus arenæ in pedibus senis, ita est mulier cujus lingua longa est adversus virum mansuetum. De ascensu arenæ dixi cap. XVIII, 8. Huic facit illud Menandri: Tempestas in domibus est viris mulier. Et illud Ovidii lib. II De Arte amandi: Dos est uxoria, lites. Et Juvenalis, Satyr. 6: Nulla fere causa est, in qua non femina litem Moverit, etc. Semper habet lites alternaque jurgia lectus, In quo nupta jacet. S. Hieronymus lib. I Contra Jovin.: «Qui non litigat, ait, cælebs est.» Xystus Pythagoræus in Enchiridio citatus a S. Hieronymo: «Nubere, ait, et filios procreare possum; scias utrumque. Si autem, tanquam prælium sciens, tamen pugnare vis, et uxorem duc, et filios procrea.» Denique Salomon: «Tecta perstillantia, inquit, mulier litigiosa,» Proverb. XIX, 13.
Versus 28: NE RESPICIAS IN MULIERIS SPECIEM, ET NON CONCUPISCAS MULIEREM IN SPECIE.
28. NE RESPICIAS (legit προσίδης, jam legunt προσπέσῃς, id est incidas, impingas) IN MULIERIS SPECIEM, ET NON CONCUPISCAS MULIEREM IN SPECIE, — id est, ob speciem, puta ob formam et pulchritudinem: «Propter speciem enim mulieris multi perierunt,» ut dixi cap. IX, 9. Primo, hæc sententia accipi potest de muliere extra conjugium, q. d. Noli aspicere mulierem pulchram, ne pulchritudine ejus illicitus, eam concupiscas, et cum ea forniceris: oculi enim sunt in amore duces. Unde Tigurina vertit, ne offendas in pulchritudinem mulieris, nec mulierem libidinose concupiscas. chritudine superbire, esseque imperiosæ, ac maritis dominari. Denique pulchræ a multis ambiuntur, ideoque adulterii vel crimen, vel suspicionem incurrunt, juxta illud: Lis est cum forma magna pudicitiæ: itaque maritis zelotypiæ, infamiæ, odiorum, et sæpe mortis sunt occasio. Hinc Maximus, serm. 39. Solon, inquit, rogatus an expediret uxorem ducere, negavit: «Quia, inquit, si duxeris formosam, habebis κοινήν, id est communem; sin autem deformem, habebis ποινήν, id est pænam.» Idem Aristippo tribuit Antonius in Melissa, lib. II, cap. XXXIV. Quocirca viri prudentes moderate potius formæ, quam eximiæ et excessivæ, sponsas quærunt. Hunc sensum sequitur Syrus, cujus verba mox recitabo. Secundo, accipi potest de muliere, quæ quæritur ad conjugium, ut in uxorem ducatur, q. d. Cum quæris uxorem, noli primario respicere ad illius pulchritudinem, sed ad mores: quia pulchritudo cito deflorescit; unde tunc erit tibi tædio et tormento: et quia pulchræ solent sua pulchritudine superbire... Tertio, accipi potest de muliere, quæ jam facta est uxor, q. d. Si habes uxorem, noli continuo respicere ad ejus pulchritudinem, ut propterea immodice utaris ipsa ad explendam libidinem potius quam prolium causa; hoc enim inordinatum, ideoque peccatum est. Unde Græca Complutensia habent: μή προσπέσης εἰς κάλλος γυναικός, καὶ γυναῖκα μὴ ἐπιποθήσης εἰς τρυφήν, quod sic vertas, ne impingas in pulchritudinem uxoris, et uxorem ne concupiscas ad delicias: γυνή enim et uxorem et mulierem significat. Moraliter, disce hic quam illecebrosa, vana et fallax, ideoque cavenda sit species mulierum. «Quid est pulchritudo?» respondet Socrates: «Est modici temporis tyrannis;» Theophrastus: «Est tacita deceptio;» Euripides in Helena: «Est res infelix;» Petrarcha lib. I De Remediis utriusque fortunæ: «Est velum oculis, laqueus pedibus, viscus alis, ut non facile vera discernat, nec virtutem sequatur, nec in altum aerem evolet: est hostis domesticus, raptor quietis, materia laboris, tormentum libidinis;» S. Hieronymus: «Est oblivio rationis;» Proclus, lib. De Anima: «Animæ, ait, deceptæ, propter veræ pulchritudinis ignorantiam, corporeas formas admirantur et depereunt;» S. Chrysostomus Ad Theodorum lapsum: «Est gypsum sepulcro inductum, est phlegma sanguine mixtum, pulchre per pellem pellucens;» detrahe pellem, vide quam putida caro, quale sterquilinium in ventre, quale phlegma per os et nares distillet. Quocirca senex ille apud Joannem Moschum in Prato Spirit. cap. CCXVII, dicebat: «Sal, cum ex aqua fiat, si aquam tangat, in aquam resolvitur; sic monachus, cum ex muliere sit genitus, si mulieri appropinquet, solvitur, atque in id desinit, ut jam monachus non sit.» Maximus vero homil. 39: «Pythagoras, inquit, in ignem et in mulierem incidere, æquale esse dicebat.» Sicut enim ignis calore, sic mulier sua forma et colore virum adurit, juxta illud: «Uritque videndo femina.» Qui ergo animæ et castitati consultum vult, oculos compescat avertatque a feminis, imo procul ab eis quasi basiliscis, qui visu necant, aufugiat, juxta illud Apostoli: «Fugite fornicationem.» Præclarius S. Gregorius Nazianzenus, orat. Adversus mulieres se ornantes: «Pandoram, inquit, aiunt, cum ignis a Prometheo furtim sublatus fuisset, vindicandi hujus sceleris causa, mortalibus advexisse pro bono videlicet atque utili igne, ignem alium malum ac pestiferum: quoque ardentius hominum animos inflammaret, omni eum pulchritudinis genere a diis instructum et exornatum fuisse. Ita cum suum quisque illecebræ ac fraudis genus in unum contulisset, eam vero confertam et cumulatam imposturam hominibus invectam esse; versutam nempe mulierculam, impudentem, dicendi suavitate præditam, perniciosum oblectamentum, facem perpetuo ardentem. Pandoræ filiæ sunt procaces omnes mulierculæ, perfrictæque frontis. At tu, Christi imago, da operam ut pudicitia prudentiaque clareas.» Et inferius: «Ab eo tempore, o filia mea, tibi paterna lege cautum est ne pulchritudini tuæ umquam confidas. Omnem formæ elegantiam mihi breve ver affert, eamque hiemis asperitas protinus exstinguit. Aut enim eam præmature morbus frangit ac debilitat, aut ipsa certe senectus delet atque obliterat. Hoc vero magis adhuc ridiculum; videas enim mulierem in deformitatis suæ conscientia adeo insolentem, ut turpitudine sua glorietur, Danaenque præ se contemnat.» Pandoram hanc graphice depingit Salomon Proverb. VII. Et paulo post, quanta sit formæ et pulchritudini ad illicium vis, declarans: «Quidam olim, inquit, ut Poetæ fingunt, inanis et informis Echus amore captus, per montes ac scopulos oberrat. Alius formam suam deperiens, ad amplexandum pulchritudinis exitiosæ simulacrum in fontem insiliit. Alius rursus perdito quodam atque insano fluminis cujuspiam amore flagrabat, nec pedem unquam ab adamata ripa referebat, aquam lambebat, manibus hauriebat, spumam arripiebat, nec tamen undis ullis amoris ardor exstingui poterat. Tam cæca et præpostera res est amor!» S. Gregorio Nazianzeno de more adstipulatur S. Basilius, lib. De Virginit.: «Dux, inquit, prævius et pronubus oculorum jactus, est ejus, cujus manus ministræ sunt, tactus.» Hinc a S. Petro II epist. II, 14, oculi vocantur «pleni adulterii et incessabilis delicti;» et a S. Bernardo: «Occasio peccati, indicium commissæ culpæ, causa committendæ.» Quin et Seneca, lib. De Remediis fortunæ: «Oculi, ait, irritamenta sunt vitiorum ducesque scelerum,» maxime luxuriæ. Virgilius, Ecloga VIII: Ut vidi, ut perii, ut me malus abstulit error. Propertius: Si nescis, oculi sunt in amore duces. Idem, lib. I, eleg. 1: Cynthia prima suis miserum me cepit ocellis, Contactum nullis ante cupidinibus. enarrat illud: «Plurimo autem tempore interposito, dixit ad eum uxor ejus,» etc.; et initio tertii tractatus venuste multa mulierum vitia describit, sicut etiam facit S. Cyprianus in lib. De Singularitate Clericorum. S. quoque Chrysostomus in Matth. cap. XIX, homil. 32, in enarratione illius loci: Non expedit nubere: «Quid, ait, aliud est mulier quam amicitiæ inimica, ineffugabilis pœna, necessarium malum, naturalis tentatio, desiderabilis calamitas, domesticum periculum, delectabile detrimentum (aut, ut alii legunt, detestabile), mali natura boni colore depicta?» Secundus item philosophus, interrogatus quid esset mulier, respondit: «Viri naufragium, domus tempestas, quietis impedimentum, vitæ captivitas, quotidianum damnum, voluntaria pugna, sumptuosum bellum, conviva fera, sollicitudo confidens, leæna complectens, exornata scylla, animal malitiosum, necessarium malum.» Omitto, quasi falsum et erroneum, ideoque hoc loco indignum, Severianos Archonticosque hæreticos adeo mulieres exhorruisse, ut eas opus Satanæ esse dicerent, uti testatur S. Epiphanius, lib. I Hæresium, tomo III, sectione 45 in eorum hæresi. Vide S. Chrysostomum, hom. in Decollatione S. Joannis Baptistæ, ubi, occasione Herodiadis, mire feminas exagitat. Quocirca idem recte docet tribus modis uxorem male moratam castigandam esse: primum, docendo secundum Deum; si autem timorem Dei non sentit, improperando, vel ut homines erubescat; si nec pudorem sentit frequenter confusa, faciat quod præcipit Salomon, duram baculo percute. Ergo primum admone, quia multum proficit doctrina justitiæ; deinde confunde, quia frequenter pudor frenum est vitiorum; tertio, justum est ut castigetur quasi ancilla, quæ erubescere nescit ut libera. Tiraquellus vero leg. 9 Connub. censet malas mulieres potius castigandas esse a maritis, exemplo virtutis prudentiæ: sæpe enim «peccata mulierum virorum imperitia contrahuntur,» ait Sextus Pythagoricus, ac lenitate, cui misceatur severitas: sicut leones, quos cicurare volunt homines, nec verberibus sunt cædendi: nam verberibus recrudescunt; nec rursus blanditiis nimium leniendi, ne nimis superbi evadant, teste Philostrato lib. VII, sed blanditiæ minis permixtæ illas facilius ad optatos mores perducunt. Unde Antonius Monachus in Melissa, lib. II, cap. XXXIV, ex S. Chrysostomo ait: «Ferrum coquere facilius est, quam mulierem castigare.» Mystice, mulier bona est fides, mulier nequam est hæresis et infidelitas. Rursum, mulier bona est charitas, mulier nequam est concupiscentia, ac præsertim propria voluntas: hac enim nulla mulier est nequior; hæc enim est causa omnis peccati, ut ait S. Jacobus cap. 1, 14, ideoque illa nihil est nequius. Unde sicut mulier nequam est superba, garrula, impudens, ebriosa, rixosa, desidiosa, etc.; sic prorsus est et concupiscentia. Porro, mulieris vitium est ira, indeque impatientia, præcipitatio et furor. Iracundia enim præcipites feruntur in jurgia, verba et verbera, et ferrum et necem, tam suam, quam suorum. Unde Juvenal, Satyra 6: Quoties, ait, facit ire nocentem Hunc sexum, rabie jecur incendente, feruntur Præcipites, ut saxa jugis abrupta. Unde et S. Chrysostomus, homil. De Decollat. S. Joannis: «Mulier, ait, cum injuria afficitur, insanit.» R. Moyses Ægyptius in lib. Perplexorum III, cap. XLIX, idem dicit, idque tribuit debilitati sensus muliebris. Idemque propemodum tradit Plutarchus in lib. Περὶ ἀοργησίας, id est De cohibenda ira: «Sicut, ait, tumor accidit ex magna plaga in carne, ita in mollissimis animis si quis se præbeat dolori, hoc ipso quod major est imbecillitas, majorem elicit iracundiam, hacque de causa mulieres iracundiores sunt viris, ægroti sanis, senes juvenibus, infelices felicibus.» Abdicatus item ille medicus apud Lucianum in Dialogo, cui et ipse titulum fecit, asserit facilius feminas, quam viros, in insaniam prolabi, difficiiliusque hujus morbi curationem recipere; ea potissimum ratione, quod multum habeant iracundiæ ac levitatis, facileque commoveantur, sintque illis vires corporis exiguæ. Seneca, lib. I De Ira, iram vocat «vitium muliebre.» Tritum est illud Telemachi lib. II Epigramm.: Omnis mulier ira: habet autem bonas horas duas, Unam in thalamo, unam in morte. Menander: «Plus est, ait, periculi anum lacessere, quam canem.» Hebræorum sententia est nullam iram atrociorem esse ira muliebri: «irritabile enim et vindex mulierum genus;» partim ob rationis inopiam, partim ob animi humilitatem. Nam veræ magnitudinis est injurias negligere, nec quosvis homines dignari ira sua, juxta illud: «Non est dignus Cæsaris ira.» Denique vere S. Clemens, lib. II Constitut. cap. XXXVII: «Ubi est ira, ait, ibi non est Dominus, sed amica Satanæ.» Causam physicam iræ et furoris mulierum Lævinus Lemnius medicus, lib. IV De Occultis naturæ miraculis, cap. XIII, asserit esse earum menstrua. Ego, inquit, hujus rei nullam causam propriorem excogitari posse video, quam humorum virus ac colluviem, quam mulier singulis mensibus ex lunæ decursu congerit atque expurgat. Ubi enim illam irritari contingit, ut levissime assolet, tota illa humorum sentina agitata effumat, ac per corpus diffunditur, ita ut cor et cerebrum hujus fuligine ac favillis affici contingat, ac spiritus tum vitales, tum animales, qui iis partibus deserviunt, inflammari; eoque fit ut mulieres iratæ, juniores præsertim (nam aniculæ effætæ pacatiores sunt ob menses resides) rabiosæ latrent ac vociferentur, complosisque manibus indecoros gestus ac fremitus proferant; et, cum ratio in iis minus vigeat, judicium debile sit et exile, mens invalida, acrius efferantur, nec prorsus impetus animi cohibere possint. Et quo quæque in eo sexu vilior est, eo magis tumultuatur, atque effervescit ira implacabili. Hinc plebeiis et prostitutis (nam patriciæ aliquando decoro inserviunt, tametsi plerumque corrugatis naribus obmutescant, nec viros responsione dignentur, pzancken Belgæ vocant), quoniam corpus fere obtinent vitiosis humoribus contaminatum, summa impudentia pari malitiæ conjuncta est, ita ut velut furiis agitatæ, nec consilio, ratione, pudore, monitis, blandimentis, quibus etiam feræ mitescunt, coerceri possint, quo minus fremant, atque ab insanis clamoribus desistant, adeo Neque jus, neque bonum, aut æquum sciunt, Melius, pejus; prosit, obsit; nihil vident, Nisi quod libido suggerit, ait Terentius Heautont., scen. I, act. IV. Sic sui oblitæ fidem, decus, pudorem, famam, probitatem, pudicitiam, existimationem vilem habent, nec periclitari patiuntur. Hæc Lemnius.
Versus 29: MULIERIS IRA, ET IRREVERENTIA, ET CONFUSIO MAGNA.
29. MULIERIS IRA, ET IRREVERENTIA, ET CONFUSIO MAGNA. — Varia hic lectio varium dat sensum: Primo, Rabanus hæc jungit cum τὸ in specie, quod præcessit, q. d. «In specie,» id est, ex specie et forma, mulieris oritur ira, irreverentia et confusio magna. Secundo, alii delent secundum et, sicque legunt et intelligunt: «Mulieris ira et irreverentia (est) confusio magna,» id est, magnam marito, sibique et suis affert ignominiam. Tertio, alii, delentes primum et, sic explicant: «Mulieris ira (est) irreverentia et confusio magna.» Quarto, Græca et Latina Romana utrumque et legunt: «Mulieris ira et irreverentia et confusio magna,» ut τὸ magna referatur ad tria, quæ præcedunt q. d. Mulieris ira æque ac irreverentia, id est, inverecundia et confusio, id est, ignominia quam marito sibique et suis affert, non est levis et exigua, sed magna et gravis. Si enim mulier sit iracunda et rixosa, irreverenter loquetur, agetque cum marito, eumque indigne tractabit, et magno pudore afficiet: maritum enim tractabit quasi famulum, cum sit ejus herus et dominus, juxta illud Dei mandatum datum Evæ et mulieribus: «Sub viri potestate eris,» Genes. cap. III. Quocirca Græca Complutensia et Romana hunc versum connectunt cum sequenti, uti mox ostendam. Syrus vero connectit cum præcedenti: sic enim habet, ne commovearis erga speciem mulieris malæ, et etiamsi habuerit divitias, ne concupiscas eam: quia servitus gravis et ignominia prava mulier, quæ intumescit (vel rebellis est) adversus maritum suum. 30. MULIER, SI PRIMATUM HABEAT, CONTRARIA EST VIRO SUO. — Syrus, intumescit adversus maritum suum, et cor quod secum est (vel populi sui, vel gratiæ suæ) abscondit. Sensus est, q. d. Si uxor ex opibus et nobilitate, quia scilicet viro ditior et nobilior, aut alia de causa primatum et dominium super virum usurpet et obtineat, non erit viro conformis, sed adversa et rebellis, eique contraria volet et imperabit, tum ut ostendat suam præcellentiam et primatum, quia superba est; tum quia appetitus viri et feminæ diversi et contrarii sunt, perinde ac appetitus animalis sæpe contrarius est rationali, juxta illud Comici: «Novi ingenium mulierum. Nolunt, ubi velis; ubi non velis, cupiunt ultro.» Mulier enim agitur passione, vir ratione et judicio; passio autem contraria est rationi et dictamini prudentiæ. Qui ergo sapit, quærat uxorem sibi opibus et nobilitate parem, vel inferiorem, non superiorem; ne pro uxore dominam eamque imperiosam accipiat. Unde illud: «Si vis nubere, nube pari.» Græca hæc jungunt versui præcedenti, eumque cum præsenti in unum conflant, hoc modo, ira et irreverentia et confusio magna mulier, si subministret viro suo; hoc est, ut Tigurina, iracunda, impudens, et perquam probrosa est mulier, quæ viro suo sumptum suppeditat; Vatablus, quæ viro suo præit, vel sibi vindicat imperium; quod Noster vertit, si primatum habeat; utrumque enim significat Græcum ἐπιχορηγῇ: χορηγέω enim est, suppedito expensas, suggero, erogo, confero, præbeo, proprie choris sumptum præbeo, ludos publice exhibeo, ludos edo, ideoque in eis chorum duco, primus et princeps sum; unde χορηγός est choragus sive princeps choreæ, qui choreis præest, suppeditator expensarum et instrumenti ludicri; et χορηγοί sive choragi vocantur chororum societatumque duces, tenentesque primatum, de quibus Aristoteles lib. IV Politic. Huc facit illud Philonis apud Antonium in lib. II Melissa, cap. XXXIV: «Mulieri parere, contumelia est suprema;» qui enim feminæ se subdit, effeminatur, lunamque colit, et ab ea fit lunaticus. Unde Spartianus in Caracalla narrat olim in Carrhis (quæ in Scriptura vocatur Haran) urbe Mesopotamiæ, lunæ masculæ et feminæ unicum simulacrum exstitisse: qui Lunum coluissent, imperium in uxores impetrabant; qui vero Lunam adorassent, uxoribus se obnoxios volebant. Ita olim imperabant feminæ apud Ægyptios Lyciosque, teste Herodoto: Sauromatæ in universum mulieribus parent. Divites feminæ principatum in domo sibi arrogant. Unde Satyricus: Intolerabilius nihil est quam femina dives. Malo Venusinam, quam te, Cornelia mater Gracchorum, si cum magnis virtutibus affers Grande supercilium, et numeras in dote triumphos. Porro, cur indignum et contra naturam Deique ordinationem sit, ut mulier viro præsit, rationem dat Rabanus: «Quia, inquit, infirmior sexus fortiori sexui subjici debet, non præponi. Unde in initio mulieri peccanti, et virum seducenti, Dominus dixit: Multiplicabo ærumnas tuas et conceptus tuos; in dolore paries filios, et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Hinc et Apostolus ad Timotheum scribens ait: Mulier in silentio discat cum omni subjectione; docere autem mulierem non permitto neque dominari in virum, sed esse in silentio. Et cur hoc jusserit, mox causam reddidit, dicens: Adam enim primus formatus est, deinde Eva: et Adam non est seductus, mulier autem seducta in prævaricatione fuit.» Jam occasio et stimulus ad primatum uxori est nobilitas et opes, si scilicet ipsa viro sit nobilior aut ditior. Pauper enim ducens divitem «dat seipsum, non illam ducit,» ait Menander. «Et non uxorem, sed dominam habet, cujus est famulus et servus,» ait Anaxandrites apud Stobæum serm. 66; unde Martialis, lib. VIII ad Priscum: Uxorem quare locupletem ducere nolim, Quæritis? uxori nubere nolo meæ. Clare Aristoteles, lib. VIII Ethic. X: «Dominantur uxores, inquit, propter amplitudinem patrimonii.» Et Comicus: «Argentum dote accepi, imperium vendidi.» Unde Antoninus Imperator passus est adulteria Faustinæ uxoris: «Quia, inquit, si hanc dimitto, dos reddenda est;» pro dote enim acceperat imperium. Quare sapienter S. Ambrosius, lib. I De Abraham, cap. II: «Qui suavitatem quærit conjugii, inquit, non tam superiorem censu ambiat, non monilibus ornatam, sed moribus: offendit plerumque virum, si se uxor nobiliorem noverit. Hæc proxima superbiæ est. Sara non facultatibus ditior, non genere splendidior erat; ideo virum imparem non putabat, ideo quasi parem gratia diligebat, ideo non censu est retenta, non parentibus, non propinquis, sed virum proprium, quocumque pergeret, sequebatur: externa adiit, sororem se ejus asseruit.» Omnium ergo sapientum consilium est ducendam esse parem, non superiorem. Citat eos Tiraquellus, leg. V Connubiali, num. 16. 31. COR HUMILE, ET FACIES TRISTIS, ET PLAGA CORDIS (perperam Jansenius et alii legunt mortis) MULIER NEQUAM. — q. d. Hæc tria mala irrogat viro suo mulier nequam, scilicet cor ejus facit humile, id est, dejicit, sternit, affligit; faciem ejus efficit tristem, ut dejecto et mæsto incedat vultu: quale enim est cor, talis est et facies, cor enim suos affectus per faciem prodit et enuntiat. Denique plagam et quasi vulnus lethale cordi ejus infligit, dum illud tanto dolore et tristitia sauciat, ut non raro viro mortis sit causa. Unde Tigurina, cor afflictum et vultum tetricum crucemque animi creat mulier improba; Syrus, tenebræ et plaga cordis mulier. COMMENTARIA IN ECCLESIASTICUM, CAP. XXV.
Versus 32: MANUS DEBILES ET GENUA DISSOLUTA, MULIER QUAE NON BEATIFICAT VIRUM SUUM.
32. MANUS DEBILES ET GENUA DISSOLUTA MULIER, QUAE NON BEATIFICAT VIRUM SUUM. — q. d. Mulier improba, quae sua modestia et probitate non beat, sed sua insolentia et nequitia infelicem efficit virum, nec vires viri enervat, omne virile robur uti cordis, ita et corporis ei eripit, ut nec manibus operari, nec genibus incedere ei libeat; sed animum despondens, chiragricus et podagricus, imo stupidus et quasi apoplecticus evadat: robur enim operandi est in manibus, ambulandi in genibus; unde ait Isaias cap. xxxv: «Confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate;» et ex eo Paulus Hebr. xii: «Remissas manus et genua debilia roborate.» Vide utrobique dicta. Tigurina paulo aliter legit, mulier improba creat manus remissas et genua resoluta, nec virum suum beabit. Rursum, 70 beatificabit exponi potest, honorabit, beatum praedicabit. Unde Syrus vertit, dissolutio manuum et fractio genuum mulier, quae non exhibet honorem et reverentiam marito suo. Denique pro οὐ μακαριεῖ, id est non beabit, vel beatificabit, nonnulli legunt, οὐ παρακαλέσει τὸν ἄνδρα αὐτῆς ἐν στενώσει, id est, non consolabitur virum suum in angustia. Sapienter S. Chrysostomus, homil. 27 ex Variis in S. Matth. locis, et Auctor Imperfecti, homil. 22 in Matth.: «Uxor, inquiunt, neminem debet sapientiorem, fortiorem, formosiorem reputare quam virum suum; etsi sit alter sapientior, fortior, formosior, tamen coram oculis ejus talis apparere non debet. Perfectum enim odium, et perfectus amor judicium rerum non cognoscit;» sed quae amat, judicat optima; quae odit, pessima. «Sic et omnis anima christiana, quae sponsa est Christi, ita diligere debet Deum, ut nihil sit in mundo, quod amplius amet, quam eum, aut in tantum. Pro quanta autem parte plus aliquid amaverit, pro tanta parte minus amat Deum.» Mystice, uxor cujusque est ejus professio, religio, ars, status, officium. Quare cuique Religioso, sua religio prae caeteris omnibus, videri debet optima sibique congruentissima; grammatico sua grammatica, rhetori sua rhetorica, philosopho sua philosophia, fabro sua fabrilis, agricolae sua agricultura, etc., videri debet optima, suaeque indoli et moribus convenientissima, juxta illud cap. xl, 18: «Vita sibi sufficientis operarii condulcabitur, et in ea invenies thesaurum.» Et illud S. Pauli I Corinth. vii, 20: «Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat.» Isocrates apud Maximum, serm. 13, rogatus «quis in hominibus esset dives?» respondit: «Qui sua sorte contentus est.» Nam, ut ait S. Chrysostomus apud Antonium in Melissa, part. I, serm. 36: «Qui se superiores respicit, nunquam videre potest quam dives sit. Verum oportet sua sorte contentum esse, et Deo gratias agere.» Sic Martha sua sorte contenta sit, et Magdalena sua.
Versus 33: A MULIERE INITIUM FACTUM EST PECCATI, ET PER ILLAM OMNES MORIMUR.
33. A MULIERE INITIUM FACTUM EST PECCATI, ET PER ILLAM OMNES MORIMUR: — quia Eva, seducta a serpente, prima peccavit, deinde Adamum seduxit: itaque omnes posteros eodem peccato inquinavit, illudque, ac consequenter ejus poenam, puta mortem praesentem et aeternam, reipsa in posteros per propaginem et generationem transmisit. Siracides, ut ostendat quam antiquum et grande malum sit mulier, producit Evam matrem omnium, q. d. Olitanum et cum mundo natum est hoc mulieris malum: Evam enim matrem sequuntur ejus filiae. Vide dicta Genes. iii. Secundo, q. d. Ex Evae peccato, puta ex peccato originali et concupiscentia, cujus initium et causa fuit Eva, omnia reliqua peccata prognata sunt, prognascuntur et prognascentur usque ad finem mundi, imo omnia quae per totam aeternitatem committuntur a damnatis in gehenna. Ita Syrus, a muliere, inquit, inceperunt peccata, et per eam omnes nos morimur. Tertio, τὸ per illam omnes morimur, si formaliter et praecise, ut sonat, accipias, significat propter Evae peccatum praecise, omnes posteros ejus contrahere peccatum originale, indeque mortis fieri reos. Quare probabiliter hinc colligunt nonnulli Theologi ex Eva sola peccante, etiamsi Adam non peccasset, omnes tamen posteros contracturos fuisse peccatum originale: licet alii contrarium sentiant cum S. Thoma, III, Quaest. lxxxi, art. 5. Vide ibidem Scholasticos. Quocirca S. Augustinus, lib. I De Peccat. merit. cap. xvi, et alii ex hoc loco contra Pelagianos probant traducem peccati originalis. «In Ecclesiastico, inquit, scriptum est: A muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimur. Sive autem a muliere, sive ab Adam dicatur, utrumque ad primum hominem pertinet: quoniam mulier ex viro est, et utriusque caro una est; unde scriptum est: Et erunt duo in carne una. Igitur jam non duo, inquit Dominus, sed una sunt caro,» Matth. xix, vers. 5 et 6.
Moraliter hic docet Siracides quam cavendum sit a muliere, utpote quae tot millionum hominum, totiusque generis humani ruina exstitit. Unde S. Cyprianus De Singular. Cleric.: «Separamini, ait, a contagione pestifera, etc. Aculeus peccati facta est forma feminea, et mortis conditio, non aliunde surrexit nisi de muliebri substantia. Quod Salomon ad nostram sollicitudinem memorat dicens: A muliere factum est initium peccati, et propter hanc omnes morimur. Inde mortales tenemur, nec teneri timemus.»
Versus 34: NON DES AQUAE TUAE EXITUM: NEC MODICUM: NEC MULIERI NEQUAM VENIAM PRODEUNDI.
34. NON DES AQUAE TUAE EXITUM, NEC MODICUM. NEC MULIERI NEQUAM VENIAM PRODEUNDI. — Haec sententia, et similes multae in Proverbiis, proverbialiter per comparationem accipiendae sunt, q. d. Sicut non expedit aquae in vase conclusae vel modicum dare aut permittere exitum per rimam aliquam: quia alioqui sensim tota effluit; sic pariter non expedit nequam mulieri, puta uxori, filiae, ancillae, etc., vel in modico indulgere, ut ei veniam des prodeundi quo ei libuerit: sic enim sensim omne tuum maritale, vel paternum, aut herile jus et dominium excutiet, ut se in libertatem vindicet, ac deinceps se cohiberi et ad officium suum reduci non patietur. Nam nulla pene alia re magis gaudent mulieres quam libertate; et, ut ait Cato Censorius apud Livium, lib. xxxiv: «Omnium rerum libertatem, imo licentiam desiderant.» Quin et S. Chrysostomus, lib. III De Sacerdotio, asserit viduas tum paupertatis, tum aetatis, tum sexus nomine, immodicam sibi libertatem usurpare. Graeca breviter et generaliter habent, ne des aquae exitum, nec mulieri potestatem; Complutenses, μὴ δῷς διέξοδον ὕδατι, μηδὲ γυναικὶ πονηρᾷ παρρησίας ἐξουσίαν, id est, ne des transitum aquae, neque mulieri malae libertatem exitus. Est proverbium cum sua explicatione. Unde Tigurina, cave aquam vel minimum sinas erumpere, id est improbae mulieri ne patefacias viam licentiae; Syrus, ne des aquis exitum, neque mulieri faciem et dominium, vel potestatem et imperium (dare faciem, Syris est arridere, hilarem et blandum se alicui ostendere); sicut enim rimula aquae quae abit et multiplicatur, ita mulier mala incedit et peccat. Porro hanc sententiam Palacius praecedenti recte connectit, q. d. Si Eva fuit seminarium malorum in orbe omnium, quia non fuit a viro cohibita, erit pariter uxor tua in domo tua malorum omnium causa: tantum in malo mulier potest. Cohibe igitur et contine uxorem in officio: quod si nequam illa est, nulla ratione permittas eam domo exire. Ut enim cisterna aqua plena, si vel modicum ei foramen feceris, universa tibi prodit et perit: ita peribit tibi mulier nequam, facultatem exeundi illi concesseris. Impudicarum enim est vagari et circumcursare, juxta illud de meretrice: «Garrula et vaga, quietis impatiens, nec valens in domo consistere pedibus suis, nunc foris, nunc in plateis,» Prov. vii, 11. De pudica vero ait David Psalm. cxxvii, 3: «Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae.» Galenus, lib. XI De Usu partium, docet naturam pilos viro contra frigus addidisse, feminae negasse, quod domi se continere debeat. Praeclare S. Gregorius Nazianzenus in suo illo Monitorio mulierem alloquens: Non multum extra vestibula mitte pedem, neque ad delectationem, Nec ad popularem immodestam turbam: haec enim pudorem Aufert et prudentibus, oculos vero oculis miscet: Pudor enim abiens, omnium genitor malorum est. Et in Elegiis quas contra ornatas mulieres dictavit: Mos est mulieribus (res pretiosa) domi manere Plurimum, et divinis alloqui sermonibus. Hoc idem mulieribus sancit S. Chrysostomus, homil. 60 in Joann. et homil. 10 in Epist. S. Pauli ad Timoth. et lib. De Sacerdotio, cap. III: «Virginem, inquit, oportet undecumque tanquam muro circumseptam esse, et toto anno perraro domo egredi, idque demum cum inexcusabiles ac necessariae causae urgebunt.»
Versus 35: SI NON AMBULAVERIT AD MANUM TUAM, CONFUNDET TE IN CONSPECTU INIMICORUM.
35. SI NON AMBULAVERIT AD MANUM TUAM (id est, si ductum manus tuae, id est, directionem, jussum et imperium tuum sequi nolit: manus enim significat potestatem, ducatum, auctoritatem), CONFUNDET TE IN CONSPECTU INIMICORUM — per suam obstreperam contumaciam, audaciam, rebellionem improbosque mores, quibus te faciet ludibrium hostibus et aemulis tuis; praesertim quando, te inscio, deflectet ad alios, cum iisque fornicabitur et adulterabitur: huc enim ducet eam libertas, mobilitas animi et curiositas. Nam, ut ait Plutarchus, lib. De Curiositate: «Adulterium est curiositas alienae voluptatis.» Graeci, hanc sententiam cum sequenti truncantes, in unam contrahunt hoc modo: Si non procedit tibi ad manum, reseca eam a carnibus tuis. Honestae enim et morigerae uxores solent cum viris ad manum collaterales procedere: quae id non faciunt, superbae, immorigerae vel inhonestae sunt. Complutenses addunt, da et dimitte, id est, da ei libellum repudii. Sic et Syrus, nisi ipsa sit veniens post te, carnem tuam (uxorem, quae est caro tua) abscinde, da et dimitte e domo tua. Hinc et Rabanus, addens copulam et, hunc versum cum sequenti ita combinat: «Si non ambulaverit ad manum tuam, et confundet te in conspectu inimicorum, a carnibus tuis abscinde illam,» etc. Quae lectio magis quam nostra placet Jansenio. Verum nostram confirmant caetera Biblia, et stabiliunt Romae correcta. Praeclare S. Ambrosius, lib. III, epist. 25 Ad Eccles. Vercell.: «Mulier, inquit, viro deferat, non serviat; regendam se praebeat, non coercendam. Indigna est conjugio, quae digna est jurgio. Vir quoque uxorem tanquam gubernator dirigat, tanquam consortem vitae honoret, participet ut cohaeredi gratiae.» Quin et Plutarchus in Moral.: «Ut philosophi, inquit, colentes principem, se reddunt nobiliores, non illum: sic uxores, subdentes se viro, laudem consequentur; conantes autem imperare, deterius audiunt, quam quae subjiciuntur.» Et rursum: «Ut geometrae negant moveri lineas et superficies sine corpore, sed una cum corporibus moveri; sic uxor et in seriis et jocis, in fletu et risu, in laetis et tristibus, accommodet se marito.» Et Stobaeus, serm. 70: «Sicut, inquit, speculi ex auro gemmisque constructi nulla fuerit utilitas, nisi formam sibi objectam repraesentet; ita neque divitis uxoris fructus ullus est, nisi vitam exhibeat marito similem, et ingenium concors.»
Versus 36: A CARNIBUS TUIS ABSCINDE ILLAM, NE SEMPER TE ABUTATUR.
36. A CARNIBUS TUIS ABSCINDE ILLAM, NE SEMPER TE ABUTATUR. — q. d. Si uxor sit obstrepera, immorigera, vaga ad libitum, «a carnibus,» id est, a corpore tuo, scilicet a toro maritali, abjice eam, ne semper tuo affectu, modestia, licentia, patientia abutatur. Unde Complutenses et Syrus habent: Da, et dimitte illam, q. d. Da illi libellum repudii, ut eam ableges. Tigurina et Vatablus: Fac eam abscindas a corpore tuo; da (libellum repudii), et eam repudia. Nota: Olim apud Judaeos licebat maritis dare libellum repudii uxoribus, aliamque ducere; per libellum enim repudii solvebatur vinculum matrimonii (unde Graeca habent, διάλυσον, id est, dissolve), uti ostendi Deuter. xxiv, 1; libellum autem hunc dare poterant ob improbos mores uxoris, si scilicet esset rebellis, contumax, incorrigibilis: Christus autem hunc libellum sustulit, Matth. xix, initio, tantumque viris permittit divortium tori (puta, uxores dimittere e domo), idque ob solam fornicationem, ut, ea dimissa, aliam ducere non liceat. Porro, Siracidi contrarium consilium dedisse videtur Ben-Sira; rogatus enim de mala uxore dimittenda, respondit: «Os quod cecidit in sorte tua, rode;» quare alius est Ben-Sira a Siracide, uti in Prologo ostendi. Quanquam hac in re conciliari possint, ut non sint contrarii, nimirum: «Os sortis tuae rode,» si illud rodere queas; sin autem, abjice illud: nimirum, si uxor corrigi aut tolerari possit, retine eam; sin autem incorrigibilis et intolerabilis evadat, dimitte illam.