Cornelius a Lapide

Ecclesiasticus XXIX

Index

Synopsis Capitis

Transit a lingua ad manum, puta a loquela ad largitionem et beneficentiam, cujus quatuor species assignat, scilicet mutuationem, eleemosynam, fidejussionem, et peregrinorum susceptionem, easque sigillatim ordine prosequitur. Primo ergo, vers. 1 usque ad 11, agit de mutuando, dandoque mutuum proximo, ac nonnullorum post acceptum mutuum in reddendo difficultatem, incivilitatem et ingratitudinem taxat. Inde, vers. 11, usque ad 19, septem dat stimulos ad mutuandum, æque ac ad dandum eleemosynam, quam proinde vocat sacculum, scutum et lanceam contra hostes, ac propitiationem omnis mali. Secundo, vers. 19 usque ad 28, agit de fidejubendo pro proximo, ejusque periculo et cautela. Tertio, vers. 28 usque ad finem, agit de non vagando, eo quod magna sit miseria peregrinorum et hospitum, qui alieno tecto recipi, et herorum properia pati coguntur.

Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 29:1-35

1. Qui facit misericordiam, fœneratur proximo suo: et qui prævalet manu, mandata servat. 2. Fœnerare proximo tuo in tempore necessitatis illius, et iterum redde proximo in tempore suo. 3. Confirma verbum, et fideliter age cum illo: et in omni tempore invenies quod tibi necessarium est. 4. Multi quasi inventionem æstimaverunt fænus, et præstiterunt molestiam his qui se adjuverunt. 5. Donec accipiant, osculantur manus dantis, et in promissionibus humiliant vocem suam: 6. et in tempore redditionis postulabit tempus, et loquetur verba tædii et murmurationum, et tempus causabitur: 7. si autem potuerit reddere, adversabitur, solidi vix reddet dimidium, et computabit illud quasi inventionem: 8. sin autem, fraudabit illum pecunia sua, et possidebit illum inimicum gratis: 9. et convicia et maledicta reddet illi, et pro honore et beneficio reddet illi contumeliam. 10. Multi non causa nequitiæ non fœnerati sunt, sed fraudari gratis timuerunt. 11. Verumtamen super humilem animo fortior esto, et pro eleemosyna non trahas illum. 12. Propter mandatum assume pauperem: et propter inopiam ejus ne dimittas eum vacuum. 13. Perde pecuniam propter fratrem et amicum tuum: et non abscondas illam sub lapide in perditionem. 14. Pone thesaurum tuum in præceptis Altissimi, et proderit tibi magis quam aurum. 15. Conclude eleemosynam in corde pauperis, et hæc pro te exorabit ab omni malo. 16. 17. 18. Super scutum potentis, et super lanceam, adversus inimicum tuum pugnabit. 19. Vir bonus fidem facit pro proximo suo: et qui perdiderit confusionem, derelinquet sibi. 20. Gratiam fidejussoris ne obliviscaris: dedit enim pro te animam suam. 21. Repromissorem fugit peccator et immundus. 22. Bona repromissoris sibi ascribit peccator: et ingratus sensu derelinquet liberantem se. 23. Vir repromittit de proximo suo: et cum perdiderit reverentiam, derelinquetur ab eo. 24. Repromissio nequissima multos perdidit dirigentes, et commovit illos quasi fluctus maris. 25. Viros potentes gyrans migrare fecit, et vagati sunt in gentibus alienis. 26. Peccator transgrediens mandatum Domini, incidet in promissionem nequam: et qui conatur multa agere, incidet in judicium. 27. Recupera proximum secundum virtutem tuam, et attende tibi ne incidas. 28. Initium vitæ hominis, aqua et panis, et vestimentum, et domus protegens turpitudinem. 29. Melior est victus pauperis sub tegmine asserum, quam epulæ splendidæ in peregre sine domicilio. 30. Minimum pro magno placeat tibi, et improperium peregrinationis non audies. 31. Vita nequam hospitandi de domo in domum: et ubi hospitabitur, non fiducialiter aget, nec aperiet os. 32. Hospitabitur, et pascet, et potabit ingratos, et ad hæc amara audiet. 33. Transi hospes, et orna mensam: et quæ in manu habes, ciba cæteros. 34. Exi a facie honoris amicorum meorum: necessitudine domus meæ hospitio mihi factus est frater. 35. Gravia hæc homini habenti sensum: Correptio domus, et improperium fœneratoris. 1. QUI FACIT MISERICORDIAM, FOENERATUR PROXIMO SUO. — Primo, Judæi cæterique fæneratores hoc loco tuentur vel obtegunt suas usuras, sensumque dant, q. d. Usurarius qui dat ad usuram proximo egenti, facit illi misericordiam, quia subvenit ejus inopiæ, nec usuram ultra sortem exigendo illi injurius aut onerosus videtur, quia ille volens hoc onus subit, imo petit, cum a nemine possit obtinere mutuum gratis. Verum hæc expositio erronea est, constat enim usuras esse iniquas vetitasque jure naturæ, divino et humano. Usura enim est versura, imo rasura et rosura pauperum, ac fœnus, eorum est funus, quia sensim radendo et rodendo opes pauperum, eos occulte evertit, consumit et fame enecat. «Usuram, inquit S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. xiii, ab usu dictam arbitror, quod ut vestes usu, ita usuris patrimonia scindantur.» Et cap. xiv, ex Catone: «Quid est fænerare? Est hominem occidere.»

Prima Pars Capitis

Secundo, ergo Jansenius proprie accipiendo to fæneratur, pro dat ad usuram, sic explicat, q. d. Qui facit misericordiam subveniendo alterius necessitati, fæneratur illi, qui quod ei impendit beneficii, hoc a Deo remuneratore omnis virtutis et beneficentiæ magno recepturus est cum fænore. Unde Syrus vertit: Fæneratur fænera magna, qui mutuum dat proximo. Alludit ad illud Proverb. xix, 17: «Fæneratur Domino, qui miseretur pauperis.» Et ad illud: «Si vis fænerari, fænerare Deo.» Deus enim se beneficentia vinci non patitur, sed in beneficos longe beneficentior est. Hoc sanctissimum est fænus; hæc divina est usura, ideoque longe major illa, quam exigunt usurarii: Deus enim non centuplum, sed immensum retribuit, puta opes cœlestes et æternas, ait S. Chrysostomus, homil. 5 De Pœnitentia.

Tertio et genuine, q. d. Vir misericors non tantum dat eleemosynam, sed et «fæneratur,» id est mutuum dat proximo eo indigenti, q. d. Facilis et promptus est ad mutuandum. Agitur enim hic de mutuo, et fænerari hoc libro et alibi sumitur pro mutuare. Hebræum enim נשה nasa, et Græcum δανείζειν, significat mutuare, sive id fiat cum usura, sive sine ea et gratis. Tigurina vertit, qui studet benignitati, mutuum det (vel dat) alteri: pars enim et species secunda eleemosynæ et beneficentiæ est mutuare, sicut prima est largiri et donare; neque enim minor est mutui quam dati gratia; et sæpe quod datum recusamus, mutuum accipimus, inquit Palacius. Rursum si pauperi mutuas, Christo mutuas, cui multa debemus, non quidem pecunias, sed peccata. Mutuemus itaque pecunias, ut veniam accipiamus peccatorum; ipse enim est qui judicat, ait S. Chrysostomus, homil. 24 in S. Joan. cap. iii.

ET QUI PRÆVALET MANU, MANDATA SERVAT. — Primo, generatim sic explices, q. d. Qui prævalet manu, id est operatione, hic servat mandata; hæc enim servantur et implentur non otiando, sed operando ea quæ jubent; quare qui valide operatur juxta mandata, hic ea servat. Vide S. Augustinum, lib. De Fide et operibus, ubi contra hæreticos docet fidem non sufficere ad justitiam et salutem, sed ad eam requiri opera. Sic David, qui hebraice idem sonat quod manu validus, ut volunt nonnulli (nam David proprie idem est quod dilectus), valida manu et funda torquendo lapidem in frontem Goliath, eum prostravit, itaque legem de tuenda et servanda republica et patria implevit. Idem fecit Judith valida manu obtruncando Holofernem tyrannum.

Secundo, proprie manum referas ad eleemosynam, de qua hic agitur; illius enim instrumentum et symbolum est manus, ut patet Matth. vi, 3, q. d. «Qui prævalet manu,» hoc est qui liberaliter dat et erogat quasi forti ac firma manu, qui valide manum extendit ad dandum sua egenis, hic servat mandata, tum ea quæ jubent dari eleemosynam, tum cætera; qui enim dat eleemosynam copiosam, magnam habet charitatem tam erga proximum quam erga Deum, magnamque a Deo meretur et accipit gratiam, qua totam legem Dei impleat. Ita Jansenius. Prævalet manu, inquit, qui ad largiendum promptus est et facilis. Nam qui tenax manu est, non videtur fortis et prævalidus, sed infirmus et impotens, ut qui manu ad dandum non utatur, aut tenuiter et remisse utatur, q. d. Qui haberi vult vir fortis manu, is sollicitus est ut faciat illa quæ mandata sunt ei de subveniendo suis proximis. Antistropha huic sententiæ est illa Ben-Siræ, alphabeto 1, littera He: Esto bonus, et manum tuam a bono ne prohibeas. Vir bonus, inquit Cicero, est qui prodest quibus potest, nocet autem nemini. Hunc oportet virtuti operam dare.» Et littera Zain: «Sparge panem tuum in superficie aquarum et in arida; et in fine dierum invenies eum.» Quod desumpsit ex Salomone, Eccles. xi, 1: «Mitte panem tuum super transeuntes aquas (id est in pauperes, qui in hac vita vivunt et præterfluunt ut aquæ): quia post tempora multa invenies illum,» q. d. Licet pauperes sint, aut videantur fore ingrati, ut quasi in aquis jactum beneficium et periturum videatur, iis tamen benefac, quia vel ab eisdem, vel a Deo tibi reddetur. Ita Olympiodorus et Gregorius Neocæsariensis, Eccles. xi.

Nota: Pro qui prævalet manu sua, græce est ὁ ἐπισχύων τῇ χειρὶ αὐτοῦ, quod Tigurina vertit, cui multum in manu est; Vatablus, qui manui suæ imperat; alii, qui corroborat vel validam facit manum suam; aut, qui vires et robur addit manui suæ; Noster et alii, «qui prævalet manu sua,» scilicet ad operandum opera bona, magna et valida, præsertim eleemosynæ et beneficentiæ; horum enim organum et index est manus, ait S. Hieronymus, in Matth. cap. xv, vers. 2, quia eleemosynæ ministerio manus erogantur. Quo significatur magnas validasque eleemosynas magnam validamque eleemosynarii requirere manum, idque primo et proprie, quia valida eleemosyna est actus proprius magnæ validæque liberalitatis et beneficentiæ; hæc enim validam magnamque extendit manum ad succurrendum multis magnisque pauperibus, juxta illud quod de muliere forti dicitur, Proverb. xxxi, 20: «Manum suam aperuit inopi, et palmas suas extendit ad pauperem.» Quare sic clare exponas, «qui prævalet manu,» id est qui prævalet beneficentia, qui valide manum extendit ad benefaciendum cuilibet.

Secundo, quia valida magnaque beneficentia validum et heroicum dantis requirit animum ad superandum amorem proprium, tenacitatem et avaritiam, qua quisque naturaliter propendet, ut sua sibi retineat, nec iis se spoliet dando ea aliis. Unde monuit Siracides, cap. iv, vers. ult.: «Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta.» Hinc et Artaxerxes, cognomento Longimanus, Persarum rex, scite dixit naturam et Deum sibi quasi regi futuro dedisse manum dextram longiorem sinistra, eo quod regem deceat dare potius quam accipere beneficia: dantur autem dextra, accipiuntur sinistra.

Proprie autem Siracides loquitur hic de mutuo, quod, quia sæpe magnum est, validum magnumque requirit mutuantis animum. Qui enim gravi ære alieno gravantur, non audent ejus condonationem vel donationem petere, sed petunt mutuum ad illud solvendum, promittentes se illud stato tempore reddituros; qua in re sæpe vel ob inopiam, vel ob perfidiam mutuantes fallunt; quare magno liberalique animo sit mutuans oportet, ut hoc periculum devoret, ideoque manum suam ad mutuandum corroboret et confirmet.

Tertio, quia magnæ eleemosynæ validam requirunt manum dantis, qua sibi procuret et comparet ea quæ daturus est; unde de muliere forti et strenua dicitur Proverb. cap. xxxi, vers. 13: «Quæsivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum.» Et vers. 17: «Accinxit fortitudine lumbos suos, et roboravit brachium suum,» etc. Denique Palacius: Christus, inquit, duplex mandatum reliquit eleemosynæ: primum, «omni petenti te, tribue,» Luc. vi, 30; secundum, «volenti mutuari a te, ne avertaris,» Matth. v, 42. Si ergo das, non vero mutuas, altera manu vales, non utraque; unum, non duo mandata servas. Quare avarus, qui non dat nec mutuat, utramque manum paralyticam habet; qui vero dat, sed non mutuat, manum unam sanam habet, alteram paralyticam; qui vero dat et mutuat, utramque habet sanam et validam.

Moraliter, hic disce beneficentiam esse fortitudinem et potentiam, adeoque beneficos esse fortes, validos et potentes, imo tales evadere per suam beneficentiam, tum ob rationes jam dictas, tum primo, quia eleemosyna non depauperat, sed ditat. Vide S. Chrysostomum, hom. 33 ad Popul.: «Quod eleemosyna est ars omnium quæstuosissima.» Unde S. Joannes Eleemosynarius, quo plura erogabat in pauperes, eo plura sibi a Deo suggeri experiebatur. Secundo, quia eleemosyna Dei, angelorum et hominum benevolentiam conciliat eleemosynario, ut omnes eum ament, juvent, protegant, propugnent, evehant; uti S. Gregorius, ob eleemosynam tertio datam angelo eam petenti in specie naufragi, meruit Pontificatum, uti habet ejus Vita. Tertio, quia clementia et beneficentia sunt dotes, quæ proprie decent potentes et principes. Unde Deus, quia ditissimus et potentissimus est, hinc est et clementissimus summeque beneficus. Sic et reges, juxta illud Christi, Luc. xxii, 25: «Reges gentium dominantur eorum: et qui potestatem habent super eos, benefici vocantur.» Et illud citatum a Paulo, Act. xx, 35: «Beatius est magis dare, quam accipere.» Vide ibi dicta. Quarto, quia eleemosyna exstinguit peccata, fugat dæmones, imo ligat quasi ipsum Deum omnipotentem. Qua de re memorabile exstat exemplum apud Joannem Moschum, in Prato spirit. cap. clxxv, de Zenone imperatore, «qui mulierem quamdam in filia ipsius injuriose tractaverat. Hæc autem vacabat in templo Dominæ nostræ sanctæ Dei Genitricis, orans et deprecans, et cum lacrymis dicens: Vindica me de Zenone imperatore. Cum ergo multis diebus hoc faceret, apparuit ei S. Dei Genitrix dicens: Crede mihi, mulier, ultionem tuam sæpe facere volui; sed manus ejus prohibent me. Erat enim valde misericors et eleemosynarius.» Vide 21 vires et virtutes eleemosynæ, quas recensui Deuter. xxvi, 12.

Summa dictorum esto: Manus valida est manus benefica, larga et liberalis, quæ nunquam est infirma, remissa, contracta ad dandum, sed robusta, strenua, exporrecta; quæ nulla pauperum multitudine, importunitate, rusticitate, ingratitudine se vinci sinit; quæ nulla donorum magnitudine arctari se permittit; quæ nullo labore fatigatur, sed semper multa et magna largitur, adeoque omnibus omnia sua large impertit; quæ semper dare studet; quæ infatigabiliter laborat ut corroget quod det. Talis imitatur manum Dei, quæ liberalissima est, tum in condonandis peccatis et injuriis plurimis et gravissimis, tum in donandis beneficiis innumeris et maximis. Talem manum habebat S. Joannes Eleemosynarius, et S. Franciscus Xaverius ad baptizandum et succurrendum Indis.

2. FOENERARE PROXIMO TUO IN TEMPORE NECESSITATIS ILLIUS, ET ITERUM REDDE PROXIMO IN TEMPORE SUO.

2. FOENERARE PROXIMO TUO IN TEMPORE NECESSITATIS ILLIUS, ET ITERUM REDDE PROXIMO IN TEMPORE SUO. — Est quasi dialogismus: Siracides enim priore parte alloquitur eos qui dant mutuum; posteriore vertit se ad eos qui illud petunt et accipiunt. «Fœnerare ergo,» id est, ut vertit Syrus, mutua proximo in necessitate constituto, dum scilicet a creditoribus premitur vel opprimitur, tu qui potes, et habes quod mutues; tu vero qui mutuum petis et accipis, illud fideliter redde mutuanti tempore condicto, et ab eo tibi præstituto. Hoc enim exigit fidelitas, justitia, æquitas et gratitudo. Unde Tigurina vertit: Proximo tempore necessitatis suæ dato mutuum (alii, commodato), rursumque suo tempore proximo restitue. Sicut enim mortale peccatum est in necessitate eleemosynam non dare, sic et mortale est mutuum in necessitate negare, ait Palacius. Mutuum enim vocat fænus non tantum respectu Dei, qui mutuanti retribuet cum fænore, sed etiam respectu accipientis sive mutuatarii; hic enim mutuanti obstringitur et obligatur titulo gratitudinis, ut simile vel majus illi beneficium rependat; hoc est fænus non exactum, sed debitum; jure non justitiæ, sed gratitudinis. Unde Salomon, Proverb. cap. xxii, 7: «Dives pauperibus imperat: et qui accipit mutuum, servus est fœnerantis,» id est mutuantis. Hinc mutuans et creditor hebraice vocatur נושא nose, a radice נשא nasa, id est elevavit, extulit; quia qui ab eo mutuum petit et accipit, cogitur ob beneficium acceptum ei quasi elevato se humiliare, fieri supplex, venerari et colere. Idem chaldaice vocatur רשיא raschia, a radice רשא rascha, id est potuit; mutuans enim et creditor jus, potestatem, et quasi imperium habet in eum cui mutuum dedit, hicque illi plane obnoxius, et quasi servus existit. Hinc vidua illa ait ad Eliseum: «Ecce creditor venit ut tollat duos filios meos ad serviendum sibi,» IV Regum iv, 1. Hoc enim creditori facere olim licitum erat.

Hac de causa S. Joannes Eleemosynarius non tantum ad dandum, sed et ad mutuandum promptissimus erat; quam proinde promptitudinem Deus centupli redditione rependit, uti per visionem cuidam Duci revelatum narrat Leontius in ejus Vita, cap. xxix. In Vitis Patrum, lib. V, libello vi, num. 7, laudatur Joannes Persa Abbas, qui cuilibet mutuum petenti dabat, dicens: «Vade, tolle tu ipse, quod opus habes.» Cumque ille referebat quod mutuo acceperat, dicebat ei: Repone illud iterum, unde tulisti; si autem non referebat, senex nihil dicebat ei.» De eodem celebratur Joannes Abbas in Prato spirit. Joannis Moschi, cap. clxxxiv. Hic enim rogatus mutuum, cum non haberet, postulabat ab alio, cumque qui illud acceperat, solvendo non esset, ipse miro modo illud persolvit. Et cap. seq. narrat exemplum matris fidelis, quæ marito infideli volenti dare pecuniam fœneratori ad lucrum usuræ, suasit, dixitque: «Si placet fœnerari, demus illam sub fænore Deo christianorum.» Erogavit ergo in pauperes nummos quinquaginta, ac paulo post mira Dei providentia eos sextuplicatos recepit, nimirum pro 50 restituit ei Deus trecentos.

3. CONFIRMA VERBUM, ET FIDELITER AGE CUM ILLO: ET IN OMNI TEMPORE INVENIES QUOD TIBI NECESSARIUM EST.

3. CONFIRMA VERBUM, ET FIDELITER AGE CUM ILLO: ET IN OMNI TEMPORE INVENIES QUOD TIBI NECESSARIUM EST. — q. d. Fac dicta tua opera firmes, ac fideliter stes promissis, ut scilicet condicto tempore mutuanti mutuum restituas. Sic enim fiet, ut ipse et cæteri alio quovis tempore, cum indigueris, tibi libenter mutuo daturi, omnique ope et opera opitulaturi sint. Unde Tigurina vertit: Fac dicta tua firmes, fidumque te præstes ipsi, ut omni tempore necessaria tibi reperias; alii: Ratum habe sermonem tuum, fidemque cum eo cole, et omni tempore invenies ea, quibus indiges; hoc enim significat græcum τὴν χρείαν σου, id est, necessitatem tuam vel indigentiam tuam, scilicet ea quæ tibi necessaria sunt, quibusque ad victum et vitam indiges. Syrus vertit: Confirma verbum tuum, et confirmabitur tecum proximus tuus, et in omni tempore invenies voluntatem tuam ab eo, q. d. Faciet quidquid voles, quia tibi obnoxius et ob mutuum obstrictus.

4. MULTI QUASI INVENTIONEM ÆSTIMAVERUNT FOENUS, ET PRÆSTITERUNT MOLESTIAM HIS QUI SE ADJUVERUNT.

4. MULTI QUASI INVENTIONEM ÆSTIMAVERUNT FOENUS, ET PRÆSTITERUNT MOLESTIAM HIS QUI SE ADJUVERUNT. — Inventionem vocat rem inventam; fænus, vocat mutuum, q. d. Multi mutuum æstimant, non ut mutuum, quod tempore condicto reddendum est, sed quasi rem inventam, quam vulgus rude et avarum censet cadere in jus invenientis, nec requirendum esse ejus dominum, qui perdidit, ut ei restituatur (imo Dom. Soto, lib. V De Justitia, Quæst. iii, art. 3, ad 2, putat inventa, si post diligentem inquisitionem dominus non reperiatur, quasi adespota ab inventore licite posse retineri. Sed communis doctorum sententia est ea pauperibus vel aliis piis operibus esse impendenda. Vide P. Lessium, lib. II De Justitia, cap. xiv, dub. 7). Quocirca molestiam exhibent mutuantibus, qui in egestate dando mutuum eos adjuverunt, dum illud tarde, ægre, nec nisi a judice coacti solvere in animum inducunt, uti fusius explicat in sequentibus. Unde Tigurina: Multi quod mutuo acceperant pro reperto (alii, pro lucro reperto) habuerunt, molestiasque exhibuerunt suis adjutoribus.

Hæc ingens est indignitas et ingratitudo. Si enim mutuator, ait Palacius, juvit te, cur tu ita mutuum retines, ac si non suum, sed tuum esset? Mutuator fuit tibi in angustia deus, cur tu huic deo tuo molestus es, imo barbarus et magis efferus quam fera? Sapienter Symmachus, lib. III, epist. 64: «Ab alio, inquit, officia poscens, promittit sua.» A talibus ergo tam infidis et ingratis cavendum esse tacite monet hic Siracides, æque ac Ben-Sira, alphab. 1, littera Ain: «Mesces, inquit, si communes habueris cum aliquo, a bono centies frustra repetes, a malo millesies.» Et littera Sade: «Si necesse est ut contrahas accipiendo et dando, esto sors tua cum viro bono,» q. d. Contrahe et mutua viro probo, qui fideliter id quod promisit præstabit, mutuumque restituet. Hoc est, quod ait Psaltes, Psal. xxxvi, 21: «Mutuabitur peccator, et non solvet: justus autem miseretur et tribuet.» Anonymus apud Suidam miserrimos homines esse dixit, qui modo rubros, modo pallidos habeant dentes. Notabat autem eos, qui mutuo accipiunt ab aliis, qui dum mutuum repetitur, erubescunt; dum vero creditorem viderint, pallescunt, ne cogantur ad solvendum.

5 et 6. DONEC ACCIPIANT, OSCULANTUR MANUS DANTIS, ET IN PROMISSIONIBUS HUMILIANT VOCEM SUAM: ET IN TEMPORE REDDITIONIS POSTULABIT TEMPUS, ET LOQUETUR VERBA TÆDII ET MURMURATIONUM, ET TEMPUS CAUSABITUR. — Nonnulli vertunt: Est qui dum accipiat manum osculatur suam (pro αὐτοῦ enim, id est ipsius, scilicet dantis, legunt spiritu aspero αὑτοῦ, id est suam), hoc est: est qui adoret eum, a quo accipit mutuum; osculatio enim manus proprie olim erat signum adorationis, ut patet Job. cap. xxxi, 27, de quo ritu plura dixi Ezech. cap. viii, 17. Sed retinenda est Vulgata versio: nam Græci codices Complutens., Romani et cæteri legunt αὐτοῦ, non αὑτοῦ. Unde sic habent: Donec accipiat, osculabitur manum ejus, et in pecuniis proximi humiliabit vocem, et in tempore redditionis protrahet tempus, et reddet verba acediæ (vel pigritiæ), et tempus causabitur. Clare Tigurina: Sunt qui dum accipiant, manum cujuspiam exosculentur, et propter pecunias alterius utantur voce supplici; qui rursum tempore restitutionis rem extrahant, contemptimque verba dant (alii, reddant verba mæsta) tempusque causentur; Syrus: In tempore, quo mutuum accipit, osculatur manum commodantis, et super opes proximi extollit vocem suam (illas deprædicando), et in tempore quo reddit (reddere debet) mutuum, dilatabit seipsum, et ad tempus multum differt illud.

5 et 6. DONEC ACCIPIANT, OSCULANTUR MANUS DANTIS, ET IN PROMISSIONIBUS HUMILIANT VOCEM SUAM: ET IN TEMPORE REDDITIONIS POSTULABIT TEMPUS, ET LOQUETUR VERBA TÆDII ET MURMURATIONUM, ET TEMPUS CAUSABITUR.

Est mimesis: graphice enim imitatur et depingit mores infidorum et tardorum ad reddendum mutuum; posteriore autem versu per enallagen in S. Scriptura usitatam mutat numerum pluralem in singularem, dicens: «Postulabit, loquetur, causabitur,» ut significet quemlibet eorum idipsum facere. Unde in Græcis idem est numerus singularis tam in primo quam in secundo versu. Sensus est, q. d. Multi, cum mutuum petunt a proximo, ei summe se humiliant fiuntque supplices ac eximia veneratione manus ejus arri piunt et exosculantur; utque pecunias ab eo mutuo accipiant et impetrent, humillime promittunt se mutuum tempore mutuante condicto certo reddituros, memoresque et gratos in omnem vitam futuros. At cum tempus reddendi et solvendi advenit, moras nectunt, petuntque prorogari tempus; ac pro humilibus verbis, quæ prius loquebantur, repotant verba tædii et murmurationum, amaris sermonibus, mæstis et tristibus obmurmurantes mutuatori mutuum suum repetenti, quasi nimis præcisus et rigidus sit sui debiti exactor, ac culpam rejicientes in tempus, scilicet quod fuerit sterile, pluvium, bellis aliisque incommodis impeditum, ideoque se non esse solvendo.

Hæc explicatione non egent, quia in dies ea fieri conspicimus. Unde ea sic prosequitur Siracides:

7. SI AUTEM POTUERIT REDDERE, ADVERSABITUR (perperam Jansenius et alii legunt, adversabitur), SOLIDI VIX REDDET DIMIDIUM, ET COMPUTABIT ILLUD QUASI INVENTIONEM: — 8. SIN AUTEM, FRAUDABIT ILLUM PECUNIA SUA, ET POSSIDEBIT ILLUM INIMICUM GRATIS: — 9. ET CONVICIA ET MALEDICTA REDDET ILLI, ET PRO HONORE ET BENEFICIO REDDET ILLI CONTUMELIAM. — To solidi non est in Græco, sed subintelligitur. Solidus enim hic per synecdochen significat integrum pretium totumque debitum, quod Romani vocabant assem. Perperam ergo Palacius legit, adversabitur solida, illudque sic explicat, quasi dicat: Adversabitur solidæ ac integræ redditioni, dicens se integrum solvere non posse, sed tantum dimidium. Unde gaudebit alterum dimidium sibi manere, perinde ac si illud invenisset.

Rursum gratis, id est sine causa, sine culpa, immerito, ut vertit Tigurina; quia contra meritum mutuantis hanc ei rependit fraudem, imo maledicta, ut sequitur. Unde aliqui codices legunt contrarie, οὐ δωρεάν, id est non gratis; quia scilicet beneficium rependit et solvit per maleficium. Unde Vatablus vertit: Quod etiamsi solvendo fuerint, tergiversantur sedulo (vel perdifficiles se exhibent), dimidium vix afferunt, debitumque pro repertitio ducunt (alii, idque reputat pro lucro repertitio); sin minus, quem sua defraudarunt pecunia, cum eo inimicitias suscipiunt, ultro (vel cum immerito) exsecrationes ei rependunt, conviciaque et pro honore beneficioque reddunt contumeliam.

Sensus est facilis, q. d. Si solvendo sit, primo «adversabitur,» id est idipsum negabit et tergiversabitur; deinde cum se superatum viderit, «solidi,» id est integri mutui, totiusque debiti tantum solvet dimidium, illudque creditori computabit non quasi debitum, sed quasi rem inventam, et donum fortuitum, velut si creditor illud casu reperisset dicens, aut ita se gerens, inquit Jansenius, quasi creditor felicem se reputare debeat, aut gratiam habere suo debitori, quod vel dimidium ab eo obtinuerit; si autem solvendo non sit, ut sæpe hominum socordia et prodigalitate fit, primum quidem fraudabit illum pecunia quæ illi debetur, sicque «gratis,» id est præter meritum et culpam sui creditoris, efficiet et possidebit illum sibi inimicum, quem prius expertus erat amicum. Deinde vero ad indigniora prorumpens, reddensque malum pro bono, convicia et maledicta reddet ei, ut hæc sint loco restitutionis et gratiarum actionis. Quid vero hinc mali consequatur in moribus hominum, aperit, cum subjicit: «Multi non causa nequitiæ non fænerati sunt,» etc. Ita hunc locum explicat S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. xxi, additque: «Quam deforme est, ut pro beneficio ei, qui te adjuvit, rependas molestiam! cum istum fraudaveris cui debes, postea in tempore necessitatis tuæ non invenies creditorem.» Unde tandem concludit, hocque consilium dat: «Ergo dum liber es, a vinculis ipse te revoca, a jugo et onere servitutis. Dives es? non sumas mutuum. Pauper? non sumas mutuum. Dives es? nullam pateris petendi necessitatem. Pauper es? considera solvendi difficultatem. Opulentia usuris minuitur, paupertas usuris non levatur. Nunquam enim malum malo corrigitur, nec vulnus curatur vulnere, sed exasperatur.»

10. MULTI NON CAUSA NEQUITIAE NON FOENERATI SUNT, SED FRAUDARI GRATIS TIMUERUNT.

10. MULTI NON CAUSA NEQUITIAE NON FOENERATI SUNT, SED FRAUDARI GRATIS TIMUERUNT. — Nonnulli delent prius non; alii, posterius. Unde Rabanus legit: Multi non causa nequitiæ fæneraverunt: sensumque dat, quasi dicat: Multi noluerunt dare mutuum propter avaritiam. Verum legendum est cum Romanis utrumque non; sensus enim est, q. d. Multi non sunt fænerati, id est noluerunt dare mutuum, non causa nequitiæ, hoc est avaritiæ, odii, alteriusve malitiæ; sed quia aliquando ab accipientibus mutuum «gratis,» i. e. immerito, decepti et fraudati, rursum decipi similiter et «fraudari timuerunt.» Unde Græca habent: Multi igitur propter nequitiam aversati sunt hominem (tergiversantem et fraudantem mutuum) metuentes defraudari sine causa: metuentes, scilicet, se mutuum non recuperaturos, et pro gratia convicia reportaturos.

Sed pro eo, id est igitur; legendum est cum Nostro eo, id est non. Unde Tigurina vertit: Multi non per malitiam avertunt se ab homine, sed immerito (id est præter suum meritum) defraudari metuunt; S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. iii, legit: «Multi dispendii metu non fænerant dum fraudem verentur.» Vide eum totum hunc locum citantem, et increpantem avaros, qui mutuare nolunt nisi cum usura et lucro. Syrus vertit: Multi sunt, qui omnino non retardantur a malitia, quin mutuum dent, sed quia timent litem vanam, ne scilicet per litem mutuum repetere cogantur. Huc pertinet factum Persei, qui cum noto cuipiam daret pecuniam, cautionem fecit in foro apud mensarium. Hanc diligentiam cum amicus admiransdiceret: «Adeone legaliter, Persee?» «Scilicet, inquit, ut amanter recipiam, nec legaliter reposcam.» Lepos est in Græcis νομικώς et φιλικώς. Hoc imitentur qui sibi cavere volunt, ne in lites incidant, et pecuniam mutuo datam cum lite perdant.

11. VERUNTAMEN SUPER HUMILEM ANIMO FORTIOR ESTO, ET PRO ELEEMOSYNA NON TRAHAS ILLUM.

11. VERUNTAMEN SUPER HUMILEM ANIMO FORTIOR ESTO, ET PRO ELEEMOSYNA NON TRAHAS ILLUM. — Est correctio, q. d. Hæc de fraude et infidelitate eorum, qui mutuum petunt et accipiunt, non eo fine dixi, ut velim omnes absterrere a mutuando; imo vero suadeo ut humilis, id est pauperis et supplicis, misereantur. Quare erga tales «animo fortior esto,» id est fortiter et liberaliter age (ad liberalitatem enim opus est fortitudine, uti dixi vers. 1), græce μακροθύμησον, id est longanimis, ut vertit Syrus, hoc est magnanimus, puta magnificus et munificus esto: «Et pro» id est pro eleemosyna facienda sive per mutuationem, sive per donationem, «non trahas,» græce μὴ παρελκύσῃς, id est non protrahas, uti legit Rabanus, non differas de die in diem, non moreris, non ludifices illum. Unde Complutenses vertunt leguntque: Verumtamen in humilitate magno animo esto, et in eleemosyna ne trahas illum; Tigurina: Verumtamen erga supplicem clementia utitor, nec eum exspectatione benignitatis extrahas. Ubi recte notat Jansenius: Ex Græcis, inquit, constat dictionem «animo» jungendam, non cum «humilem,» sed cum «fortior.» Habent enim ἐπὶ ταπεινῷ μακροθύμησον, hoc est, super humilem longanimis esto.

Monet ergo ne erga eum qui vere pauper est, aut ex animo humiliter ac demisse loquitur, si non possit, quod mutuo accepit, præscripto tempore reddere, creditor impatienter se gerat, objurgando eum et rigide debitum exigendo; sed animo suo imperet et superet, vel condonando ei debitum, vel tempus solutioni concedendo. Item ut, propter multorum injurias et fraudes, qui se beneficio reddunt indignos, quis impatienti animo non neget vere pauperibus humiliter opem petentibus subvenire, sive per mutuum, sive per donationem. Hoc enim significatur verbo μακροθυμεῖν, scilicet in maxima hominum perfidia et injuria summam patientiam et humanitatem erga inopes beneficio non indignos præstare. Sic enim apud Matthæum, cap. xviii, 26, servus, qui domino suo rationem reddere non poterat, nec solvendo erat, oravit, usus hoc verbo: Κύριε, μακροθύμησον ἐπ' ἐμοί: Domine, patientiam habe in me. Nam hæc affectio, quæ Græcis dicitur μακροθυμία, hoc est patientia vel lenitas animi, acerbitati opponitur, qua plerique in beneficio aut exigendo aut negando uti solent.

Nota: Siracides varios hic dat stimulos ad mutuandum, etiam cum periculo mutuum non recipiendi, sed perdendi. Primus est hoc versu, quod id requirat virtus misericordiæ et magnanimitatis, quæ pluris facienda est quam opes et pecuniæ; magnanimitas enim fidelium tanta sit oportet, ut spernant aurum præ virtute misericordiæ.

12. PROPTER MANDATUM ASSUME (id est adjuva, eumque in tuam curam et opem suscipe, tuaque beneficentia complectere) PAUPEREM: ET PROPTER INOPIAM EJUS NE DIMITTAS EUM VACUUM. — Græce, gratia, vel in gratiam mandati subleva egenum, et in egestate ne dimittas ipsum vacuum; Tigurina, propter præceptum subvenias pauperi, nec quia inops est, remittas abs te vacuum; Syrus, veluti ad observandum præceptum succurre egenti; et si fuerit egestas, ne opponas cor tuum, q. d. Ne cures an sit publica fames vel inopia pecuniæ, ut idcirco mutuare nolis, sed liberaliter da mutuum. Secundus est hic stimulus ad mutuandum, q. d. Præceptum est jure naturæ et divino, ut subvenias in necessitate pauperi per mutuum; ergo omnino tibi mutuandum est. Si ergo nolis mutuare pauperi, quia pauper est, mutua saltem ei quia lex id jubet, mutua in gratiam legis divinæ, legi et Deo hanc gratiam fac, si eam nolis facere homini.

Porro præceptum hoc expressit Christus, dicens Luc. vi, 30: «Omni petenti te, tribue.» Et Matth. cap. v, 42: «Qui petit a te, da ei; et volenti mutuari a te, ne avertaris.» Et Moses, Deut. xv, 18, ac Exodi xxii, 14.

Tertius stimulus est egentis inopia: illa enim poscit ut non dimittas eum vacuum: miseria enim proximi efflagitat tuam misericordiam: ejus ergo miserere, ut et tui misereantur Deus et homines.

13. PERDE PECUNIAM PROPTER FRATREM ET AMICUM TUUM: ET NON ABSCONDAS ILLAM SUB LAPIDE IN PERDITIONEM.

13. PERDE PECUNIAM PROPTER FRATREM ET AMICUM TUUM: ET NON ABSCONDAS ILLAM SUB LAPIDE IN PERDITIONEM. — Syrus, ne ponas illam sub petra aut pariete. Sic quoque legunt Complutenses: μὴ κατακρύπτε, id est ne abscondas, et S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. iii. Verum Græci Romæ emendati aliique legunt, ut μὴ ἰωθῇ, id est ne contrahat rubiginem. Unde vertunt, perde argentum propter fratrem et amicum, et ne id sub saxo rubigine obducatur in perniciem. Nam, ut ait S. Augustinus, lib. De Amicitia, cap. xxv: «Cum tibi cum amico tuo esse debeat cor unum et anima una, injuriosum est si non sit et pecunia una.» Propter amicum ergo perde aurum, quia perdendo lucraberis. Hic enim locum habet paradoxum S. Ægidii socii S. Francisci: «Ut lucreris, perde.» Nam, ut ait Hugo, perdes temporaliter, ut invenias in æternum, juxta illud Eccles. xi: «Mitte panem tuum super transeuntes aquas, quia post multa tempora invenies illum.» Igitur perde pecuniam, sicut agricola perdit semen quod seminat, ut centuplicatum recipiat. De qua perditione ait Christus: «Qui amat animam suam, perdet eam,» etc. Joan. xii. Quocirca parum æqua est illa Senecæ vox: «Amico mutuam roganti me pecuniam, si dedero, et amicum, et pecuniam perdo.» Hanc corrigit hic Siracides, dicendo: «Perde pecuniam propter fratrem et amicum.» Amicus enim verus reddet pecuniam, si potest: si non potest, hoc dandum est amicitiæ. Præstat enim perdere pecuniam, quam charitatem et amicitiam.

Quartus est hic stimulus ad mutuum, q. d. Frater tuus est et amicus, qui poscit mutuum: ergo id ei tribue. Quid enim neges amico et fratri? Cognatio enim hæc tanta tamque arcta est, ut propter illam non tantum mutuandum, sed et dandum perdendumque sit aurum. Frater, inquam, est, tum quoad communem naturam, quia filius Adæ et Evæ æque ac tu; tum quoad religionem et fidem communem, quia filius Dei et Ecclesiæ æque ac tu; tum quoad viciniam, officium aliosque unionis respectus. Igitur esto frater mutuum non sit redditurus, mutua illi tamen, et, si reddere nequeat, dona et condona: sic duplicem præstabis beneficentiam. Dum ergo mutuas, æstima te dedisse fratri, si is non reddat. Ita S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. ii: «Da, inquit, pecuniam, si habes: prosit alii, quæ tibi otiosa est; da quasi non recepturus, ut lucro cedat, si reddita fuerit. Qui non reddit pecuniam, reddet gratiam; si fraudaris pecunia, acquires justitiam. Justus enim est, qui miseretur et commodat,» Psalm. cxi: «Si amittitur pecunia, comparatur misericordia.» Scriptum est enim: «Qui facit misericordiam, fœneratur proximo.» Vide eumdem, lib. II De Officiis, cap. xviii: «Plurimum, ait, juvat benevolentia, quæ omnes studet beneficiis amplecti, devincire officiis, oppignerare gratia.»

Quintus stimulus est, quia præstat illud dare amicitiæ et fraternitati, quam ærugini et rubigini, imo illud abscondendo sub lapide corrumpere et perdere, tum quia sub lapide æruginem contrahit, tum quia ibi absconditum oblivioni traditur, et moriente hero qui abscondit, nullus sæpe est qui ibi absconditum sciat; tum denique quia nullus ibi est ejus usus. Unde perinde est ac si perditum, imo annihilatum esset. Addit S. Ambrosius, lib. De Nabuthe, cap. v et sequent., opes perdere animas avarorum, qui illas abscondunt et corrumpi sinunt, nec erogant in pauperes.

Pro quo nota: Græce est εἰς ἀπώλειαν, quod primo, proprie Noster vertit, «in perditionem,» q. d. Pecunia absconsa sub lapide, ibi perditur et perit sine fructu; secundo, Tigurina et alii vertunt, in perniciem; tertio, alii vertunt, in mortem, q. d. Opes absconsæ mortem spiritalem animæ, et perniciem æternam in gehenna avaro, qui eas abscondit, afferunt: eo quod eas in aliorum usum, ad quem a Deo datæ et conditæ sunt, non impendat. Verum primus sensus magis genuinus est. Unde nonnulli, ut dixi, pro non abscondas, in Græco legunt, ne ærugine obduci sinas. Ut huc allusisse videatur Christus dicens Matth. vi, 19: «Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi ærugo et tinea demolitur.» Et S. Jacobus, cap. v, 2: «Divitiæ vestræ putrefactæ sunt, et vestimenta vestra a tineis comesa sunt: aurum et argentum æruginavit: et ærugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis,» q. d. Opes absconsæ tam seipsas quam abscondentes consumunt et perdunt. Vide ibi dicta. Perit ergo pecunia absconsa: primo, sibi ipsi, quia seipsam rubigine consumit: secundo, proximis, quorum necessitatibus (licet iis levandis a Deo sit destinata) non succurrit; tertio, hero suo, tum quia ipse ex ea nullum emolumentum capit; tum quia ipse propter avaram eorum custodiam et immisericordiam in pauperes, quibus eam non erogavit, morte æterna damnabitur.

Nota to non abscondas sub lapide: in his enim verbis insinuatur olim Judæos sub certis lapidibus thesauros suos defodere solitos, ne latronum furumque paterent insidiis, utque ipsi defodientes loci defossionis non obliviscerentur, sed ex lapide certo a se designato scirent sub eo se defodisse, inibique eos requirerent, cum vellent. Ita Palacius. Sic posteriori ævo Tiberius imperator, qui Justino II successit anno Domini 578, obambulans in palatio vidit in pavimento lapidem marmoreum, cui insculpta erat crux; quam pedibus ambulantium calcari indigne ferens, inde jussit eum eximi, et honorifico loco collocari. Quo ablato, sub eo defossum reperit ingentem thesaurum, quem more suo in pauperes expendit. Ita refert Paulus Diaconus, Histor. Longobardorum, lib. III, cap. vi, et Gregorius Turonensis, lib. V Histor. Franc. cap. xix.

Hanc gnomen festivo terræ et aeris apologo illustrat Cyrillus, lib. III Apolog. moral. cap. xix, cui titulus: Quod liberalis det gratis: «Cum post effusionem pluviæ, inquit, quam dederat aridæ sitienti calefactus aer, ex eadem vaporales humiditates exhauriret; mox ei locuta est terra, dicens: Ut quid tam cito humidum subtrahis, quod sitibundæ mihi paulo ante dedisti? At ille respondit: Cum tam antiqua sis, hæc ignoras? nisi enim hoc resumerem, illud nullatenus tribuissem. Idcirco enim dono laticem, ut sumam vaporem. Tunc terra dixit: Lethalius certe cupiditatis virus est, quod liberalitatis specie tegitur. Tanto enim magis noxium est vitium, quanto magis apparentiæ pallio se virtutum mentitur. Dico igitur, ne turberis, quod non sis effusor liberalis, sed mercator rapidus; non donator, sed venditor nequaquam liberalis. Liberalis enim est qui sua bona liberaliter dispergens, non communicat, sed donat. Donare autem est gratis virtutem impendere. Unde ratio liberalis donationis, possessæ

bonitas est virtutis.» Deinde idipsum firmat exemplo cœli, solis et naturæ: «Attende, quæso, ad virtuosissimas naturæ donationes, quam liberaliter effundantur. Quid enim ab inferioribus suscipit cœlum, quibus omnium suorum vivificum præstat continuum beneficium? Quid Titan luminis emissione, aut quid terra ab homine, stillando illi vitis liquorem suavissimum? aut quid apis dulcissimum favum mellificando? Nihil certe. Liberalis natura, amando tribuit virtutis bonum, quando dat donum. Nulla enim verior aut major donationis merces est, quam ipsius donativæ virtutis, quæ est res grandissima. Quibus auditis ille de questu illiberalitatis erubuit.»

14. PONE THESAURUM TUUM IN PRÆCEPTIS ALTISSIMI, ET PRODERIT TIBI MAGIS QUAM AURUM.

14. PONE THESAURUM TUUM IN PRÆCEPTIS ALTISSIMI, ET PRODERIT TIBI MAGIS QUAM AURUM. — Primo, sensus esse potest, q. d. Thesaurus tuus non sit in ære, sed in æthere; non in ære, sed in lege Dei: legis enim Dei amor et observatio magis te ditabit et juvabit, quam omne aurum. Unde Syrus vertit, pone tibi thesaurum in justitia et charitate, et ille melior erit tibi omni eo quod habes. Huc facit illud Nazianzeni in Distichis: «In sempiternum ævum thesauriza. Nam hujus vitæ thesauri plerumque etiam ante mortem nos deserunt. Perpetuam sempiternæ gloriæ curam habe: nam hæc præsens quotidie hominem fallit.» Secundo et magis genuine, q. d. Opes tuas ne avare recondas sub lapide, sed potius eas expende juxta legem Dei in Ecclesiæ et pauperum subsidia. Hoc enim tibi magis proderit quam aurum: conciliabit enim tibi Dei gratiam, hominumque favorem et amorem, quæ magis tibi proderunt quam omne pretium. Rursum pecuniam, ut tuta sit, arcæ commendas: commenda eam præceptis Altissimi, et tutior utiliorque tibi erit. Ita Palacius.

Unde Græca habent, colloca thesaurum tuum juxta præcepta Altissimi, et proderit tibi magis quam aurum. Unde et idipsum explicans subdit: «Conclude eleemosynam in corde pauperis, et hæc pro te exorabit.» Hoc est, quod ait Christus, Matth. vi, 19: «Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi ærugo et tinea demolitur; et ubi fures effodiunt et furantur: thesaurizate autem vobis thesauros in cœlo, ubi neque ærugo, neque tinea demolitur; et ubi fures non effodiunt, nec furantur. Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum.»

Sextus est hic stimulus ad mutuum, quod scilicet illud datum juxta legem et voluntatem Dei perire nequeat, sed in ea quasi arca tutissime conservetur, ut magno cum fœnore ad mutuantem redeat, magisque prosit quam omne aurum quod mutuo dedit. Unde S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. xvi: «Cæterum Dominus, inquit, in Evangelio talibus magis existimat fœnerandum, a quibus redhibitio non speretur. Sic enim ait: Et si mutuum dederitis, a quibus speratis recipere, quæ vobis est gratia? Nam peccatores peccatoribus fœnerantur, ut recipiant. Verumtamen amate inimicos vestros, et benefacite eis, et mutuum date nihil sperantes, et erit merces vestra multa in cœlo, et eritis filii Altissimi, quia ipse benignus super ingratos et malos. Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est.» Et mox: «Date mutuum iis, a quibus non speratis vos, quod datum fuerit, recepturos. Nullum hic damnum est, sed compendium. Minimum datis, multum recipietis: in terra datis, et id vobis solvetur in cœlo. Fœnus amittitis, mercedem magnam habebitis. Fœneratores esse desinitis, filii eritis Altissimi. Eritis misericordes, qui vos Patris æterni probetis heredes.» Et inferius: «Docebo quomodo boni fæneratores esse possitis, quomodo bonas quæratis usuras. Dicit Salomon: Fœnerat Domino, qui miseretur pauperi: secundum datum autem ejus retribuet ei. Ecce bonum fœnus de malo factum est. Ecce irreprehensibilis fœnerator, ecce usura laudabilis. Nolite ergo jam invidentem me vestris commodis æstimare. Putatis quod hominem subtraham vobis debitorem? Deum provideo, Christum subrogo, illum demonstro qui vos fraudare non possit. Fœnerate ergo Domino pecuniam vestram in manu pauperis. Ille adstringitur et tenetur: ille scribit quidquid egenus acceperit. Evangelium ejus cautio est: ille promittit pro omnibus indigentibus: ille addicit fidem, quid dubitatis dare? si quis vobis dives hujus sæculi offeratur, qui fide promittat sua pro aliquo debitore, statim numeratis pecuniam. Pauper est vobis Dominus cœli, et conditor mundi hujus? et adhuc deliberatis, quem ditiorem quæratis fidejussorem?»

15. CONCLUDE ELEEMOSYNAM IN CORDE PAUPERIS, ET HÆC PRO TE EXORABIT AB OMNI MALO.

15. CONCLUDE ELEEMOSYNAM IN CORDE PAUPERIS, ET HÆC PRO TE EXORABIT AB OMNI MALO. — Optatus Milevitanus, lib. III Contra Donatist., legit: «Absconde panem in corde pauperis, et ipse pro te rogabit.» Hic explicuit quomodo ponatur et recondatur thesaurus «in præceptis,» vel, ut græce est, juxta præcepta Altissimi, nimirum concludendo eum «in corde pauperis.» «In corde,» id est, primo, in sinu, ut legit Jansenius et alii plures: sinus enim exterius respondet cordi, quod interius est. Secundo, «in corde,» id est in ventre et stomacho: hunc enim sæpe per catachresin significat «cor»: os enim stomachi antiqui tam Græci quam Latini cor appellabant, ideoque quod stomacho, hoc cordi gratum esse dicebant, uti etiamnum dicunt multi. Sensus ergo est, q. d. Vis tuto abscondere thesaurum tuum? noli eum recondere sub lapide, sed conclude eum in ventre pauperis: ibi enim tibi manebit secure reconditus. Esto enim pauper tibi reddere non possit aut nolit, ipsa tamen eleemosyna a te data vi sua et merito pro te apud Deum exorabit, ut libereris ab omni malo, et doneris omni bono.

Unde Græca pro in corde pauperis, habent ἐν τοῖς ταμείοις σοῦ, id est in cellis tuis, in penetralibus tuis. Noster pro σοῦ, id est tuis, videtur legisse πένητος, id est pauperis: nam, ut ait S. Basilius: «Horrea divitum sunt ventres pauperum; et ventres manusque pauperum sunt gazophylacium Christi.» Quocirca Syrus vertit: Include eleemosynam, et pone in thesauro tuo, et ipsa liberabit te ab omni eo quod malum est; et Tigurina: In cellas tuas conclude benignitatem, nam ea te ex omni afflictione liberabit; alii: Conclusam eleemosynam in cellis tuis eroga, et ipsa te eripiet ex omni vexatione. Unde nonnulli sic exponunt, q. d. Quæ reponis in cellis tuis, idcirco reponas, ut ad eleemosynam faciendam conferantur. Tertio, to in corde, vel in sinu significat eleemosynam debere fieri non palam, ad vanam ostentationem hominum, sed occulte, ut uni Deo placeat et serviat, uti jubet Christus, Matth. vi, 3, juxta illud Prov. xxi, 14: «Munus absconditum exstinguit iras, et donum in sinu (c. d. Clanculum in sinum immissum) indignationem maximam.» Unde Noster Delrio, adagio 125, sic exponit: To, inquit, pauperis jungendum est non cum corde, sed cum to eleemosynam, q. d. Pauperis eleemosynam, id est quam confers in pauperem, illam conclude in corde tuo, hoc est adeo occulte confer, ut ex te nemo id resciscat, maneat secreta in cordis tui intimo. Id liquet ex Græco: Conclude eleemosynam ἐν τοῖς ταμείοις σοῦ, id est in absconditis, vel in penetralibus tuis. Hæc ille. Sed paulo obscurior et frigidior videtur hæc expositio. Quarto, to in corde, significat ita faciendam esse eleemosynam, ut cordi pauperis grata sit, ut ejus cor, id est intimum desiderium, famem et necessitatem exsatiet, utque ipsum afflictum et desolatum plane reficiat et consoletur. Ita Lyranus. Quæ enim optatissima, dilectissima, penitissima et pretiosissima habemus, ea in sinu vel corde abscondimus. Quinto, to in corde significat quam eleemosynæ cordi et curæ sint pauperes, utpote quorum ventres sint quasi cor eleemosynæ; ut, sicut homo summe amat cor suum, sic et eleemosyna summe amet concludi in ventre pauperum, quasi in loco et thalamo sibi optatissimo et proprio. Sicut igitur cibus, si loqui posset, optaret diceretque se cupere collocari in stomacho famelici, utpote a quo avidissime exciperetur optimeque concluderetur, concoqueretur, et distribueretur per totum corpus: sic et eleemosyna, si rogaretur, diceret se non nisi in ventre pauperum velle concludi: ibi enim esse cor, animam et vitam suam. Sicut ergo smaragdus optat concludi in pala annuli aurei, sic eleemosyna optat concludi in ventre pauperis. Est prosopopæia significans eleemosynarios, qui student eleemosynæ, pauperes debere impense amare, juvare et fovere quasi cor suum et viscera sua. Unde S. Paulus Philemoni commendans Onesimum servum fugitivum et pauperem, vers. 12: «Tu autem illum, inquit, ut mea viscera suscipe.» Et vers. 20: «Refice viscera mea in Domino.»

Septimus est hic stimulus ad mutuum et eleemosynam, quod scilicet ipsa in domo et ventre pauperum, quasi in arca aurea, firmissime et securissime conservetur, ibique tum per ora pauperum, tum per se, oret et exoret pro eleemosynario. Ubi nota: Pro exorabit Noster in Græco legit ἐξιλάσεται; jam legunt ἐξελεῖται, id est liberabit, eripiet te: sed eodem redit sensus, q. d. Eleemosyna in ventre pauperis abscondita et conclusa «exorabit» Deum, ut te liberet «ab omni malo» corporis et animæ, temporali et spiritali, præsenti et æterno. Est prosopopæia significans efficaciam eleemosynæ, scilicet quod ipsa quasi aulica Deo gratissima et familiarissima coram Deo consistat (uti ipsa apparens per somnium S. Joanni Eleemosynario revelavit); et cum videt eum, qui illam dedit, aliquo malo premi, statim accurrat et genibus Dei quasi provoluta oret, ut illum ab illo malo eruat. Oret, inquam, et exoret, roget et impetret, inquit Palacius.

Ubi nota Dei nostri indolem et affectum erga eleemosynam propensissimum, et eleemosynæ vim valoremque contra omne malum potentissimam: nullum est ergo malum sive culpæ, sive pænæ, ad quod amovendum non valeat eleemosyna. Vide Tobiæ cap. iv, vers. 7 et seq. Ipsa ergo eleemosyna, etiam paupere, qui eam recepit, tacente, imo obmurmurante et ingrato, muta, sed reali voce Deo loquitur, ac danti precatur a bonorum omnium largitore parem, imo multo copiosiorem gratiam, eoque magis quo pauper obliviosior, impotentior aut ingratior fuerit. Tunc enim videtur totum onus retribuendi in Deum, qui se pro paupere vadem præstitit, refundi, uti docet Christus, Lucæ xiv, 13: «Cum facis, inquit, convivium, voca pauperes, debiles, claudos et cæcos: et beatus eris, quia non habent retribuere tibi: retribuetur enim tibi in resurrectione justorum.» Et illud Psal. xl: «Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus.» Hinc S. Gaudentius, tract. 13, qui exstat tom. VII Bibliothecæ SS. Patrum, sic explicat: «Conclude eleemosynam in sinu pauperis, et ipsa pro te exorabit, q. d. Vende patrimonium, et eme patrocinium, cujus interventu certus de impetrata venia, venturum judicem liber merearis aspicere.» Quocirca S. Augustinus, homil. 29 inter 50: «Sacrificium christiani, ait, est eleemosyna in pauperem; hinc enim fit Deus peccatis propitius. Nisi enim peccatis propitius fiat Deus, quis remanebit nisi reus?» Sinus ergo pauperis est quasi altare, in quo eleemosyna quasi victima pro peccato offertur. Et sicut animæ Martyrum sub altari orant vindictam, Apoc. cap. vi, 10: sic eleemosyna in corde pauperis, quasi sub altari abscondita, orat veniam et misericordiam danti.

Hanc ob causam S. Chrysostomus, homil. 7 De Pœnitentia: «Eleemosyna, ait, pennata est et levis, aureas habens alas, ipsum supra modum delectans angelos; apud ipsum regalem thronum persistit cum judicamur, imminens, tormentisque nos eripit, suis complectens et protegens alis.» Idem, homil. 9 De Pœnitentia: «Mercatura, ait, negotiatioque tua cœlum est; da panem et accipe paradisum; parva da, et magna suscipe; da mortalia, et recipe immortalia.» Et Chrysologus, serm. 8 De Jejunio et Eleemosyna: «Manus pauperis, ait, sinus est Abrahæ; ubi quidquid pauper accepit, mox reponit. Thesaurus cœli est manus pauperis, quod suscipit, ne pereat in terra, reponit in cœlum. Da igitur, o homo, pauperi terram, ut accipias cœlum; da nummum, ut accipias regnum; da micam, ut accipias totum.» Et S. Hieronymus ad Nepotianum: «Nunquam, ait, memini me legisse mala morte defunctum, qui libenter opera charitatis exhibuit; habet enim multos intercessores, et impossibile est multorum preces non exaudiri.»

Mystice, Rabanus per eleemosynam in corde accipit eleemosynam spiritalem, qualis est docere rudes, consolari mæstos, consulere dubiis, etc.: per hanc enim cor docetur, ac consilium et consolationem accipit; quare hæc uti melior et nobilior est eleemosyna corporali, ita eadem validior est, magisque liberat ab omni malo. Denique S. Cyprianus, lib. De Opere et Eleemosyna, ex hoc loco docet «operationibus justis Deo satisfieri, misericordiæ meritis peccata purgari.» Nam apud Salomonem legimus, inquit: «Conclude eleemosynam in corde pauperis, et hæc pro te exorabit ab omni malo. Et iterum, Prov. xxi: Qui obturat aures ne audiat imbecillum, et ipse invocabit Deum, et non erit qui exaudiat eum. Neque enim promereri misericordiam Domini poterit, qui misericors ipse non fuerit, aut impetrabit de divina pietate aliquid in precibus, qui ad precem pauperis non fuerit humanus.» Et inferius: «Dum gratiarum actio ad Deum pro eleemosynis atque operationibus nostris pauperum oratione dirigitur, census operantis Dei retributione cumulatur.»

ELEEMOSYNA VIRI QUASI SACCULUS CUM IPSO, ET GRATIAM HOMINIS QUASI PUPILLAM CONSERVABIT. Et POSTEA RESURGET, ET RETRIBUET ILLIS RETRIBUTIONEM, UNICUIQUE IN CAPUT ILLORUM. — Hos duos versus multi codices hic legunt, sed delent eos Latini, Romani et Græci omnes, æque ac S. Augustinus in Speculo. Translati enim huc sunt ex capite xvii, vers. 18, ubi eos explicui. Intercidunt enim hoc loco sensum et connexionem versus sequentis cum eo quod præcessit: «Hæc pro te exorabit ab omni malo.»

16 et 17. SUPER SCUTUM POTENTIS, ET SUPER LANCEAM, ADVERSUS INIMICUM TUUM PUGNABIT. — Tigurina: Magis quam scutum validum robustaque lancea (alii, hasta) adversus hostem (tum visibilem, tum invisibilem, qualis est dæmon) pro te decertabit: Complutenses: Super scutum fortitudinis, et super lanceam ἰσχύος, id est potentiæ vel roboris (aliqui legunt βάρους, id est ponderis, virium) contra inimicum pugnabit pro te. Sic habent Græci codices Romæ emendati. Syrus: Scutum roboris et lancea et murus ad bellum, et contra multos ipsa requiem dabit tibi. Explicat quomodo eleemosyna liberet ab omni malo, nimirum, quia ipsa est quasi scutum omnia malorum tela excipiens et repercutiens, ipsa etiam est quasi lancea inimicum prosternens, quasi dicat: Eleemosyna valet et vincit in bello tam defensivo quam offensivo: in defensivo est scutum impenetrabile, in offensivo est lancea fortissima hostem feriens et sternens: ipsa enim apud Deum pugnat, et Omnipotenti propemodum vim infert, eumque quasi cogit ut pugnet pro eleemosynario. Ipsa enim in pauperibus pascit Deum, pascit Christum: «Quare in eleemosyna Deum habes debitorem,» ait S. Chrysostomus, hom. 36 ad Populum; et S. Gregorius Nyssenus, tract. De Beatitudine: «Beati misericordes: si misericordis appellatio, inquit, Deum decet, ad quid aliud te sermo Christi hortatur, nisi ut Deus fias, tanquam insignitus propria nota divinitatis?» Ita legimus nonnullos, qui liberales exstiterunt in animas defunctorum, ut eas e Purgatorii pœnis liberarent, cum ab hostibus undique impeterentur, ab animabus, quas liberarant, visibiliter apparentibus armatisque, quasi ab exercitu cinctos et defensos, illæsos abiisse.

16 et 17. SUPER SCUTUM POTENTIS, ET SUPER LANCEAM, ADVERSUS INIMICUM TUUM PUGNABIT.

18 et 19. VIR BONUS FIDEM FACIT PRO PROXIMO SUO. — Post mutuum et eleemosynam transit ad tertiam misericordiæ et beneficentiæ speciem, quæ est fidejubere vel spondere pro proximo ejusque debito, quæ proinde æquipollet, imo sæpe præpollet mutuo, sive utilitatem et necessitatem proximi pro quo fidejubetur; sive periculum, cui se exponit fidejussor, ne, deficiente debitore, ipse quasi ejus sponsor debitum solvere cogatur, consideres. Dicit ergo: «Vir bonus fidem facit;» græce ἐγγυλεῖται, id est fidejubebit, spondebit, «pro proximo suo,» q. d. Viri boni officium est, ad eumque spectat, fidejubere pro proximo. Ita S. Joannes Eleemosynarius sua omnia pro pauperum subsidio oppignoravit Mauritio imperatori qui, cum moriens parum reliquisset, Mauritius ejus lectulum ligneum pauperemque, et vestem laneam vice debiti accepit, eaque rebus omnibus prætulit; adeo ut jejuniorum diebus in eodem lectulo cubaret, dictitans se ex eo divinam quamdam gratiam consequi. Ita Nicephorus, lib. XVIII, cap. xxxiv. Quare pro aliorum debitis fidejubere, est animi liberalis, excelsi, et de Deo bene sperantis. Porro formula fidejussionis veterum erat hæc, quam tradit Ulpianus in leg. Ubi autem, De Verborum obligatione:

Secunda Pars Capitis

De Fidejussione, Ejusque Periculo et Cautela

pericula, quæ in sequentibus exponit Siracides. Hinc in ea magna prudentia et cautela est opus; nimirum primo, ut quis non spondeat nisi pro quantitate facultatum suarum. Imprudens enim est, qui, ut alterum necessitate eximat, in eamdem vel majorem se conjicit, ut se, illius et familiam honeste alere non possit. Secundo, ut non spondeat nisi pro sincero et fideli, quem scit et potentem et volentem, ut eum sponsione liberet, securumque et indemnem præstet. Tertio, ut, cum dubium vel periculum perdendæ sortis subest, pignus vel hypothecam exigat, ex qua onus, quod spondendo suscipit, compenset: alias cogitet se quod spondet, ex suo soluturum, idque eleemosynæ loco proximo donaturum vel condonaturum. Hæc enim præstans est eleemosyna.

«Quantam pecuniam Titio credidero, fide tua esse jubes?» id est, spondes pro Titio, omneque periculum in te suscipis? Respondebat fidejussor: «Fide mea jubeo.» Idem in leg. Quæro, ff. locati: «In quantum illum condemnari ex bona fide oportebit, tantum fide tua esse jubes?» Ubi adverte: Sicut duplex est debitum, scilicet pecuniæ et personæ, quæ rea agitur carceris aut mortis: sic et duplex est fidejussor, scilicet præs et vas. Præs vocatur, qui pro debito pecuniæ fidem suam obligat et sponsorem se præstat; vas qui pro reo aliquo in judicio fidejubet, quasi pro reo ad tribunal vadens. Ita Varro, lib. V De Lingua latina. Et Ausonius:

Quis subit in pænam capitali judicio? Vas. Quis, cum lex fuerit nummaria, quis dabitur? Præs.

20. GRATIAM (græce χάριτας, id est gratias, multas enim exhibet) FIDEJUSSORIS NE OBLIVISCARIS: DEDIT ENIM PRO TE ANIMAM SUAM. — Tigurina: Nam animam suam pro te deposuit. S. Ambrosius ex vers. sequent. addit bonam, quæ vox ibi est in Græco. Unde lib. De Tobia, cap. XXIII, sic legit: «Gratiam repromissoris ne obliviscaris: dedit enim pro te animam bonam,» q. d. Beneficii, quod tibi præstitit fidejussor, pro te spondendo, memor esto, ut illum sponsione sua liberes, illique gratus existas. Ipse enim pro te suas opes et fortunas periculo exposuit, quod perinde est ac si vitam exposuisset; imo subinde vitam ipsam exponit, ut, cum pro captivo vel mortis reo spondet, fitque obses: tum enim captivitatis vel mortis onus et periculum in se suscipit, ita ut si captivus, vel mortis reus fugiat, ipse pro eo carcere mulctetur vel capite plectatur, juxta illud III Reg. XX, 39: «Custodi virum istum, qui, si elapsus fuerit, erit anima tua pro anima illius.» Et illud Ruben spondentis pro Benjamin, Genes. XLIII, 9: «Ego suscipio puerum, de manu mea require illum. Nisi reduxero, et reddidero eum tibi, ero peccati reus in te omni tempore.»

Verissimum hoc est in Pastoribus et Prælatis, qui damnationis periculum subeunt, dum subeundo pastoratum se obligant ad curandam virili pro parte salutem subditorum, juxta illud S. Pauli: «Obedite præpositis vestris, et obedite eis; ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri,» Hebr. XIII, 17. Ubi S. Chrysostomus, homil. 34: «Miror, inquit, si aliquis Rectorum salvetur.» Horum dux fuit Christus Dominus, qui quasi novi Testamenti sponsor, ut ait Paulus, Hebr. VII, 22, pro omnibus peccatorum nostrorum debitis apud Patrem fidejussit; cumque nos solvendo non essemus, omne debitum in se transcripsit, illudque dependit et luit, non in ære, sed in pelle, subeundo atrocem et infamem mortem crucis. Hujus ergo gratiæ Christi fidejussoris tui ne obliviscaris, o Christiane; sed sicut ipse animam suam pro te posuit, ita et tu pro eodem ejusque ovibus animam vitamque omnem pone et impende. Ita Rabanus, ac noster

Franciscus Suarez, III part. Quæst. I, art. 2, disp. 4, sect. II: Gratiam, inquit, fidejussoris ne obliviscaris in æternum, præsertim gratiam Christi, qui pro nobis quasi fidejussor se Deo Patri ad mortem usque obligavit; et quia fidejussor factus est, hinc debuit satisfacere ex justitia ad æqualitatem.

Exemplum memorabile refert Strabo, lib. V, et ex eo noster Causinus, lib. VII Parabol. Histor. cap. LXXV: Ferunt, inquit, hominem, eo nomine quod libenter sponderet, celebrem, et ideo dicteriis hominum obnoxium, incidisse in venatores, qui in cassibus habebant lupum; qui cum per jocum dicerent se lupum missum facturos, si ipse fidejuberet se ejus damna pensaturum, hominem id in se recepisse; lupum ita dimissum armentum equarum nulla nota inustarum, satis magnum abegisse, atque ad sponsoris istius stabulum adduxisse, sponsorem recepta beneficii mercede equas inusto lupi signo notasse, et lupiferas appellasse. Sic gratia nonnunquam refertur ab iis a quibus minime sperabatur. Jam si lupus ita gratus exstitit sponsori suo, quam gratus eidem oportet sit homo! Sic S. Franciscus pro lupo spopondit Eugubiensibus, illum ipsis non nociturum, si ipsi eum alerent; quo facto, lupus sponsionem Sancti præstitit, uti habent ejus Acta, in Annal. Waddingi, anno Dom. 1222, num. 18. Qui et anno Dom. 1217, num. 13, narrat simili modo S. Franciscum pro lupis spopondisse Græciensibus, si ipsi pœnitentia Deum placarent; quo facto, lupos fidem datam a Sancto plene præstitisse. Tanti est fides Sanctorum etiam apud lupos, et minoris erit fides Christi apud fideles, pro quibus spopondit, ut eum sponsione sua non liberent?

21 et 22. REPROMISSOREM FUGIT PECCATOR ET IMMUNDUS. BONA REPROMISSORIS SIBI ASCRIBIT PECCATOR; ET INGRATUS SENSU DERELINQUET LIBERANTEM SE. — Jansenius pro repromissionem legit repromissorem, sicque explicat: Taxat, inquit, duas notas animi pravi et improbi; alteram animi plane illiberalis, ejus scilicet qui suæ fidei interpositione et sponsione neminem vult juvare, etiam cum opus est, et ratio postulat; alteram animi ingrati, ejus scilicet qui alterius sponsione adjutus sponsorem suum frustratur, seque sic gerit quasi illius bona sua essent. Dicit ergo primum, quod homo peccator et immundus, hoc est profanus, qui nulla pietate commovetur, refugit omnem repromissionem, qua se pro alio obliget. Deinde vero addit quod peccator etiam alio vitio laboret, nempe quod bona repromissoris, hoc est ejus qui pro ipso fidejussit, sibi ascribat; qui dum sollicitus non est, ut eum a sua obligatione liberet, sic se gerit, ac si illius bona sua reputaret; et talis, cum sit mente et animo ingratus, derelinquet eum obligatum, qui ipsum liberaverat sua sponsione. Huic expositioni favent Complutenses, qui legunt ἀγαθὴν ἐγγύην, id est bonam fidejussionem fugit peccator; et Tigurina: Scelerosus,

21 et 22. REPROMISSOREM FUGIT PECCATOR ET IMMUNDUS. BONA REPROMISSORIS SIBI ASCRIBIT PECCATOR; ET INGRATUS SENSU DERELINQUET LIBERANTEM SE.

cæteraque pene omnia, item Rabanus, Lyranus et alii legunt non repromissionem, sed repromissorem. Igitur unum duntaxat, posterius scilicet, quod tetigit Jansenius, hic culpat Siracides, nimirum peccatoris infidi et ingrati nequitiam, qui fidejussorem suum derelinquit, imo decipit et fraudat. Hoc enim vitium versu præcedenti æque ac sequenti insectatur. Sensus ergo est, q. d. Peccator et immundus, id est profanus, ingratus et infidelis, cum repromissorem, id est fidejussorem suum venire videt, fugit ejus aspectum, alioque declinat, ne ab eo cogatur eum fidejussione sua liberare, et debitum pro quo ille fidejussit exsolvere. Indignitatem hujus rei et fugæ exaggerat, subdens:

22. BONA REPROMISSORIS SIBI ASCRIBIT PECCATOR, — q. d. Bona fidejussoris sibi usurpat peccator, cum eum sua infidelitate cogit exsolvere suum debitum, pro quo ille fidejussit: quare reipsa bona ejus sibi ascribit, dum ex eis debita sua solvit; unde Græca habent, bona fidejussoris ἀνατρέψει, id est evertet peccator; Tigurina, beneficium fidejussori prave compensat peccator; Syrus, gratiam fidejussoris derelinquet iniquus; et qui relinquit Creatorem suum, relinquet liberatorem suum, q. d. Ingratus injurius est tam Deo quam homini; ac sicut hominem, sic et Deum spernit.

ET INGRATUS SENSU (græce διανοίᾳ, id est mente, animo) DERELINQUET (fidejussorem) LIBERANTEM SE, — ut si, cum esses in carcere, pro te fidejussi, tu vero jam liber me derelinquas. Legit ἀχάριστος, id est ingratus. Sic etiam legunt codices Græci Romæ emendati; et Tigurina: Et ingratus animo, inquit, liberatorem suum deserit; alii: Et ingrata mente liberantem se deserit. Complutenses legunt ἄχρηστος, id est inutilis; unde vertunt: Inutilis in cogitatione vel mente, id est, qui non est frugi, sed inutilis, imo noxius aliis æque ac sibi) relinquet illum qui liberavit se.

Tropologice Rabanus: «Fugit, inquit, facinorosus repromissorem, id est doctorem suum, qui sibi promittit a Domino pro bonis operibus vitam æternam, non mutando locum, sed spernendo ac deserendo præceptum; et ideo cæleste non consequitur præmium, quod solis benefacientibus, et Dei mandata servantibus repromittitur.» Allegorice idem: «Bona repromissoris sibi ascribit peccator, et ingratus sensu derelinquit liberantem se. Hoc testimonio, inquit, percutitur Pelagius, qui liberum arbitrium præponit gratiæ, cum per solam Christi gratiam ab omni scandalo (offensa, peccato et ruina) liberentur electi.» Unde Apostolus ait: «Gratia salvati sumus,» Ephes. II.

23. VIR REPROMITTIT DE PROXIMO SUO, ET CUM PERDIDERIT REVERENTIAM, DERELINQUETUR AB EO.

23. VIR REPROMITTIT DE PROXIMO SUO, ET CUM PERDIDERIT REVERENTIAM, DERELINQUETUR AB EO. — Idem repetit et inculcat, q. d. Vir bonus fidejubet pro proximo; at proximus, cum pudorem perdiderit, ingrate derelinquet eum obligatum pro se, ut sua debita, pro quibus spopondit, exsolvat. Hic versus jam deest in Græco. Unde Jansenius cen-

ET QUI PERDIDERIT CONFUSIONEM, DERELINQUET SIBI. — Primo, Rabanus ex versu sequenti adjungit τὸ gratiam, huncque dat sensum: Qui perdiderit verecundiam rusticam, ita ut non pudeat eum infirmorum deservire moribus, is derelinquet sibi gratiam, et condignam sui laboris mercedem recipiet. Secundo, Dionysius repetens ex versu præcedenti τὸ fidem, sic dispungit et explicat: Qui perdiderit fidem, confusionem derelinquet sibi. Tertio, Palacius hæc refert ad proximum, pro quo vir bonus spopondit q. d. Vir bonus spondet pro proximo suo; at sæpe fit ut proximus ille, quia inverecundus est, nec pudet eum fallere fidem fidejussori suo datam, derelinquat illum sibi, scilicet non liberans illum, sed sinens illum debitum exsolvere, pro quo fidejussit. Huic sensui favet monitio sequens: «Gratiam fidejussoris ne obliviscaris;» et Syrus dum vertit: Vir bonus ille, qui fidejubet pro proximo suo, et ille qui perdit verecundiam, fugit a fidejussore suo. Hæc expositio valde est probabilis. Quarto, plane et genuine, posterior hæc pars per antithesin opponitur priori, q. d. Vir bonus, quia verecundatur proximum in necessitate constitutum deserere, hinc pro eo fidejubet; at vir audax et impudens, qui perdidit verecundiam, hic proximum egentem fidejubendo non adjuvat, sed eum sibi suæque necessitati derelinquit. Unde Græca habent: Vir bonus spondet pro proximo, et qui pudorem amisit, derelinquet ipsum, scilicet, ut Tigurina, deseret amicum. Plane enim, cum rogor ut fidejubeam pro amico, si nolim, amitto verecundiam coram amico. Ut mihi bona mea servem, exuo pudorem, induo impudentiam.

Porro, quibus casibus quis obligetur spondere pro alio, præsertim amico, dijudicandum est regulis eleemosynæ (hujus enim pars et species est sponsio) et amicitiæ. Igitur sicut proximo non tantum in extrema, sed et in gravi necessitate constituto (ut habet communior Theologorum sententia) obligor dare eleemosynam; sic et pro eo spondere; multo magis, si is mihi amicus sit. Cæterum quia sponsioni multi intercidunt casus et

set eum irrepsisse ex versu 19 in Latino. Quod non est verisimile; nam codices Romani cæterique constanter eum legunt.

24. REPROMISSIO NEQUISSIMA MULTOS PERDIDIT DIRIGENTES, ET COMMOVIT ILLOS QUASI FLUCTUS MARIS.

24. REPROMISSIO NEQUISSIMA MULTOS PERDIDIT DIRIGENTES, ET COMMOVIT ILLOS QUASI FLUCTUS MARIS. — Τὸ nequissima non est in Græco, significatque non culpam, scilicet nequitiam et scelus, sed pœnam, puta molestiam et afflictionem. «Nequissima» ergo, id est imprudens et molestissima, quæ mille tricas affert, mille molestias et afflictiones. Talis autem est illa qua quis fidejubet pro aliquo nequam, id est improbo et infideli fraudatore, ait Palacius. Pro dirigentes passim legunt diligentes, id est amantes, et amicos fidejubentes pro suis amicis, quos diligebant; alii legunt delinquentes. Sed utrique perperam, Romani enim legunt dirigentes. Sic et Rabanus. Nam Græcum κατευθύνοντας significat dirigentes, hoc est recte incedentes, prospere et feliciter agentes, q. d. Sponsio «nequissima,» id est imprudens et temeraria infido facta. Ideoque implexa et noxia, «multos perdidit dirigentes,» id est, qui in suis negotiis feliciter dirigebantur, quique suas merces, opificia, officinas, domos, contractus prospere dirigebant. «Et commovit illos quasi fluctus maris,» quia illos foro cedere, exsulare, et in exteras terras migrare, vagosque et profugos esse coegit, ne scilicet, dum solvendo non erant, in carcerem conjicerentur, ibique vitam infelicem agerent. Unde Tigurina vertit: Fidejussio multos perdidit feliciter agentes, et eos in modum marini fluctus exagitavit; Syrus: Fidejussio multos perdidit, et relinquant (ut relinquant et perdant) divitias suas sicut fluctus maris, qui inter se collisi in spumam abeunt et evanescunt. Sic dirigere pro prosperare sumitur Genes. XXIV, 40, 42, 56: «Dominus direxit,» id est prosperavit, «viam meam.» Ibidem cap. XXXIX, vers. 3 et 23; Josue I, 8; II Paral. XXVI, 3; Tobiæ IV, 20; Psal. LXXXIX, 16 et 17: «Opus manuum nostrarum dirige;» Sapient. XI, 1; Isaiæ, XLV, 13, et sæpe alibi.

25. VIROS POTENTES GYRANS MIGRARE FECIT, ET VAGARI FECIT IN GENTIBUS ALIENIS.

25. VIROS POTENTES GYRANS MIGRARE FECIT, ET VAGARI FECIT IN GENTIBUS ALIENIS. — Idem repetit et inculcat, q. d. Sicut fluctus maris paleas et conchylia in gyrum circumvolvunt, donec eas sorbeant vel dissipent; sic et incauta sponsio sponsores tot litibus et molestiis circumvolvit, ut eos cogat migrare, vagarique per orbem. Tigurina, viros potentes versans domo pepulit, et vagos effecit inter gentes peregrinas; Syrus, etiam divites exhausit, et abierunt ad populum exterum.

26. PECCATOR TRANSGREDIENS MANDATUM DOMINI, INCIDET IN PROMISSIONEM NEQUAM; ET QUI CONATUR MULTA AGERE, INCIDET IN JUDICIUM.

26. PECCATOR TRANSGREDIENS MANDATUM DOMINI, INCIDET IN PROMISSIONEM NEQUAM; ET QUI CONATUR MULTA AGERE, INCIDET IN JUDICIUM. — Græce εἰς ἀγωγάς, id est in judicia, scilicet forensia et lites. Ostendit originem et causam sponsionis temerariæ, quæ hominem mille malis implicat, esse peccata, ob quæ Deus juste permittit peccatorem in sponsionem implexam incidere, ut ea castiget et vindicet, sicut ob eadem justo suo judicio facit, ut peccator incidat in calumniam, uti dixit cap. præcedent., vers. 27, et in perversam uxorem, uti dicit Ecclesiastes, cap. VII, vers. 27. Peccator enim, dum suæ cupiditati et avaritiæ nimis inhiat, omnes lucri illecebras et occasiones sectatur; quare incaute in contractum et sponsionem aliquam incidit, quia ei litium et malorum omnium sit causa: sicut pisces et aves, dum escæ inhiant, unco et laqueo se induunt et capiuntur.

Porro Tigurina vertit: Scelerosus præceptorum Domini violator recidit ad fidejussiones (Vatablus, et deveniet, ut sit ei opus fidejussore), et qui præstanda consectatur aliena negotia, litibus implicabitur. Ubi nota: Pro qui conatur multa agere, græce est διώκων ἐργολαβίας; quod Complutenses vertunt, qui prosequitur mercedes, incidet in judicia; Romana, sectans redemptiones (conducendo scilicet, et suscipiendo in se opera facienda, vectigalia, etc., uti faciunt redemptores et publicani) incidet in judicia. Alii proprie: qui multa opera sectatur, in lites incidet; nam ἐργολαβία idem est quod opus faciendum conduco, operam loco, ut redemptores solent (quos Cicero «sequestres» vocat), exstruendum recipio, quæstum facio; ἐργολαβία est merces ex labore, manualis operatio, redemptio operis et conductio; ἐργολάβος est operarius, manceps, operarum conductor, sequester, redemptor. Noster apposite vertit: «Qui multa conatur agere.» Notat enim avaros et temerarios πολυπράγμονας, qui omnibus negotiis, contractibus, sponsionibus, teloniis, etc., se implicant, itaque se litibus intricant, ut extricare nequeant. Novi nonnullos, qui omnes scabrosas et desperatas causas litesque forenses redimebant, sibique vili pretio coemebant, ut inde ditescerent, aliis molesti, sibi molestiores; unde in eas angustias se conjecerunt, ut capitis periculum declinare per infamem fugam sint coacti. Denique Syrus vertit: Peccator transgrediens præcepta Dei in fidejussionem incidet, et qui prosequitur excipere super se peccata, incidet in judicia ejus. Peccata multa inducit fidejussio.

27. RECUPERA PROXIMUM SECUNDUM VIRTUTEM TUAM, ET ATTENDE TIBI NE INCIDAS.

27. RECUPERA PROXIMUM SECUNDUM VIRTUTEM TUAM, ET ATTENDE TIBI NE INCIDAS. — Est conclusio, qua ex dictis de periculis fidejussionis, concludit hoc charitatis officium moderate et caute esse suscipiendum, q. d. Recupera, id est restaura, adjuva, subleva proximum labentem; at non supra vires tuas te gravando, sed secundum virtutem, græce δύναμιν, id est potentiam, vires, opes et facultates tuas; ac simul attende caveque ne, dum inopem e fovea eripere satagis, ipse in eam incidas, videlicet in lites, damna, carcerem, etc. Unde Syrus vertit: Fidejube pro proximo tuo quantum potes, et libera animam tuam; Tigurina: Succurre proximo pro virili parte tua; verumtamen cave tibi, ne qua irretiaris; alii: Subleva proximum pro viribus tuis, et attende tibi ipsi ne corruas. S. Ambrosius, lib. De Tobia, cap. XXIII: «Recipe proximum tuum secundum virtutem tuam, et attende tibi ne ca-

das: id est, inquit, ne majore te obliges nummismatis quantitate, quam ferre possunt et exsolvere tuarum copiæ facultatum. Si enim quod habes tradas, amisisti opes, non amisisti fidem. Famæ tuæ damna non sentis, redemisti amicum sine tui fraude.» Et paulo anterius: «Ita interveni, ut, si debitor solvendo non fuerit, de tuo noveris esse solvendum. In hæc paratus accede. Legisti enim Eccli. VIII, 16: Non spondeas super virtutem tuam; si enim spoponderis, quasi restituens cogita.»

Idem sæpe in Proverbiis monet et inculcat Salomon, ut cap. VI, 1: «Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam. Illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus. Fac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera: quia incidisti in manum proximi tui. Discurre, festina, suscita amicum tuum: ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebræ tuæ. Eruere quasi damula de manu, et quasi avis de manu aucupis.» Quæ verba egregie de Pastoribus et Prælatis, qui, dum pastoratum vel prælaturam suscipiunt, spondent pro subditis, se scilicet curam animarum ipsarum suscepturos, explicat S. Gregorius, part. III Pastoralis cap. V. Et cap. XXII, 26: «Noli esse cum his qui defigunt manus suas, et qui vades se offerunt pro debitis. Si enim non habes unde restituas, quid causæ est ut tollat operimentum de cubili tuo?» Et cap. XI, vers. 15: «Affligetur malo (Hebraice, contritione conteretur), qui fidem facit pro extraneo; qui autem cavet laqueos, securus erit.»

Quocirca Diogenes Laertius inter tria Apollinis oracula tertium ponit hoc: «Sponde, noxa in proximo est,» vel præsto est. Plinius vero tria hæc Chiloni attribuens recenset lib. VII, cap. XXXII: «Rursum, inquit, mortales oraculorum societatem dedere Chiloni Lacedæmonio, tria præcepta ejus Delphis consecrando aureis litteris, quæ sunt hæc: Nosse se quemque; et: Nihil nimium cupere: Comitemque æris alieni atque litis esse miseriam.» Explicuit Plinius quid sit fidejubere — nimirum, q. d. Fidejubere, est æs alienum et litem, hoc est miseriam, sibi ultro accersere. Denique fidejussor quamdiu fidem suam obstrictam habet, mancipio est similis. Sicut enim mancipia nihil suum vindicant, sed omnia bona eorum dominis cedunt: sic etiam fidejussor bonorum suorum non videtur esse dominus, quia ea creditori obstrinxit.

Tertia Pars Capitis

28. INITIUM VITÆ HOMINIS AQUA, ET PANIS, ET VESTIMENTUM, ET DOMUS PROTEGENS TURPITUDINEM.

28. INITIUM VITÆ HOMINIS AQUA, ET PANIS, ET VESTIMENTUM, ET DOMUS PROTEGENS TURPITUDINEM. — Sic habet et Syrus. Primo Rabanus, «initium» proprie accipiens, sic explicat, q. d. «In initio mundi non erat in hominibus tanta luxuria cibi et potus, quanta nunc est, nec talis ambitio in ornatu vestium, et in constructione turrium atque palatiorum; sed unicuique in eo sufficiebat, quod terra simplici fructu ministrabat, et natura loci in habitaculis præbebat. Unde legitur quod pomis arborum et germinibus olerum vescerentur antiqui; et quod propter peccatum Adæ fecerit ei Dominus et uxori suæ tunicas pelliceas, et induerit eos. At nunc quo majus est studium in varietate præbenda ciborum et poculorum, et in cultu vestium atque domorum, eo minor est diligentia in observantia bonarum disciplinarum, et major iniquitas in transgressione divinorum mandatorum, juxta illud Ezech. XVI: Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ, superbia, saturitas panis, et abundantia, et otium.» Hæc Rabanus. Monet ergo Siracides homines, ut frugales sint exemplo primorum patrum, qui partim ex instinctu naturæ, partim ductu humilitatis et pœnitentiæ, ob perditam innocentiam, pane et aqua vixerunt. Nam, ut ait S. Chrysostomus, De Compunctione cordis: «Sicut impossibile est ut ignis inflammetur aqua, ita impossibile est compunctionem cor-

dis vigere in deliciis. Contraria enim hæc sunt sibi invicem, et peremptoria. Illa enim mater est fletus, hæc mater est risus: illa cor constringit, ista dissolvit.»

Secundo, magis apposite et genuine, «initium,» græce ἀρχή, id est præcipuum, caput, summa, q. d. Caput et summa requisitorum ad vitam est, scilicet natura paucis hisce contenta est, duobus ad victum, nimirum pane et aqua, totidem ad vestitum et tegumen, nimirum veste et domo, iisque non lautis et elegantibus, sed simplicibus et frugalibus. Unde Tigurina vertit: Summa vitæ humanæ est aqua, cibus (hebraice enim לחם, id est panis, quemlibet cibum significat; sicut aqua quemlibet potum), et vestitus, atque domus velamento turpitudinis. Hinc «panis» a Græco πᾶν, id est omne, vel potius, ut Nonius, a pascendo dicitur. Unde Varro, De Vita populi Romani, lib. I: «Pastillos et panes hæc vocabula pastus, quod esse, pascere dicebant.» Hinc et cibum uti maxime facilem et obvium, ita et maxime salubrem et connaturalem nonnulli censent esse panem aqua decoctum, vulgo panatellam vocant, idque his verbis significare Siracidem censet noster Lessius, lib. De Diæta. Hinc et prisci Romani pulte vivebant; puls autem est farina aquæ incocta. Eadem vivunt multis in locis agricolæ vegeti et validi ad agriculturæ labores. Hi

ergo sunt pultiphagi et artophagi. Celebre est illud in Scriptura decantatum: «Et panis cor hominis confirmet.»

Quocirca Galenus, lib. I De Simplicit. medicam. cap. IV, in principio: «Aqua, inquit, est convenientissima omnibus hominibus, tum sanis, tum ægrotis, et ad vitam maxime necessaria.» Et lib. De Affect. rerum: «Id, inquit, est mundanorum et simplicium medicamentorum unum, ex quibus universis tota nostri corporis constitutio conflata est.» Lucianus quoque in suis Macrobiis asserit «per aquam vitam produci, ac propterea Syrios tercentum annos vixisse.» Brachmanas item longissime vivere, cum nihil præter aquam bibant, testatur Suidas verbo Brachmani. Aqua insuper vivaces facit sensus, serenam mentem, limpidum ingenium. Qua de causa solos abstemios aptos esse ad studia rerumque inventionem censuit Eubulus, nostramque sapientiam vino hebes cere scripsit Athenæus, lib. II Dipnosoph. cap. II.

Hinc et Plinius, lib. XXIII, cap. 1, heroes virosque præclaros recenset, qui nihil præter aquam biberunt. Demosthenem vero aliquid compositurum in hæc verba jocari solitum legimus, «alios dicere in aqua, Demosthenem vero scribere in aqua, eumque plus olei quam vini consumere.» Philostratus narrat Apollonium Tyaneum non nisi aquam potasse, ac dictitasse bibentes aquam nunquam vertiginis morbo laborare, somnique esse perlevis. Denique Vitruvius, lib. VIII, cap. IV: «Nulla, inquit, ex omnibus rebus tantas habere videtur ad usum rerum necessitates, quantas aqua, ideoque omnium animalium natura, si frumenti fructu privata fuerit, arbustisve vel carne, aut piscando, aut etiam qualibet ex aliis escarum rebus utendo, poterit tueri vitam; sine aqua vero nec corpus animalium, nec ulla cibi virtus potest nasci, nec tueri, nec parari.» Idcirco Pindarus, ode 1 Olymp., et ex eo Aristoteles, lib. III Rhetor.: Ἄριστον μὲν ὕδωρ, inquit, id est optima est aqua, quia omnibus tam plantis quam animalibus et hominibus ἀριστεύει, id est benefica est et benefacit, ut idem ait ode 3 Olymp. Quin et aerem cœlosque omnes ex aqua formatos esse multorum graviumque Patrum et Doctorum est sententia, uti ostendi initio Genesis. Quocirca Thales aquam rerum principium esse asseruit. Hæc et plura M. Antonius Marsilius, in Hydragiologia, sect. I, cap. III. Igitur «initium vitæ hominis aqua.»

Ratio est, quod aqua, utpote summe humida, simplex, limpida, subtilis, facillime per venas totum corpus pervadat, illudque humectet, calorem temperet, sitim sedet, cibum diluendo ad singula membra deferat, cibique sit vehiculum. Sicut enim cibo quidquid siccioris substantiæ corpore effluit, restituimus: sic potione aquæ quidquid humidioris periit resarcimus, teste Galeno, lib. I De Sanitate tuenda. Atque hæc potionis aquæ præcipua est utilitas, siccitatis nimirum ablatio, et humidæ in nobis substantiæ pereuntis et collabentis instauratio, velut renovatio quæ-

Mystice Hugo: Initium, inquit, vitæ spiritalis est aqua Baptismi, et panis Eucharistiæ, et vestimentum virtutis, et domus protegens turpitudinem in conversatione sancta. Per turpitudinem non solum actum conjugalem, ut vult Lyranus, sed quamlibet intellige. Corpus enim hominis peccato corruptum plenum est sordibus, vermibus omnique turpitudine, ad quam tegendam, sicut et ad defendendum se ab æstu, frigore cæterisque aeris injuriis, opus habet domo; perinde ac ad tegendam nuditatem suam, arcendumque frigus, opus habet veste. Quare, sicut vestis nuditatis, sic et domus turpitudinis est tegumentum; utrumque vero est nota et stigma peccati, utpote ex quo pudor nuditatis omnisque turpitudo processit. Ergo ridiculi sunt homines, qui aureas vestes et magnifica palatia sibi comparant, in eisque superbiunt; superbiunt enim in stigmate peccati. Perinde ac ridiculus foret fur, qui laqueo byssino suspendi vellet, non laneo; et nobilis reus, qui catena aurea vinciri vellet, non ferrea. Vide dicta Genes. III, 21.

Docet ergo, ut recte notat Jansenius, hac sententia frugalitatem et αὐτάρκειαν, id est sibi sufficientiam, qua quisque suis contentus acquiescat in præsenti fortuna, etiam mediocri vel tenui, eo quod vita hominis paucissimis et parabilibus facile sit contenta, juxta illud Pauli: «Habentes victum et amictum, his contenti simus,» I Timoth. VI. Hanc autem doctrinam recte ex præcedentibus subinfert, tum quia paulo ante reprehendit ἐργολαβίαν, et studium multa agendi ob lucrum; tum ad significandum qua ratione fieri possit ut non egeamus multum aliorum subsidiis per mutuum aut fidejussionem, si scilicet contenti simus paucis illis quæ naturæ sustinendæ sufficiunt; tum ut viam sternat ad ea quæ dicturus est de miseria peregrinandi, q. d. Cum quisque domi inveniat panem et aquam, quæ ad victum sufficient, domi se quiete contineat, nec foras ad merces et opes peregrinas captandas cum tanto vitæ suæ dispendio vagando oberret.

Tertio, «initium,» græce ἀρχή, potest verti, principatus, primas tenens, juxta illud cap. XI, vers. 3: «Initium,» id est primas, «dulcoris habet fructus illius,» puta mel apis, q. d. In vita hominis sustentanda principatum occupant primasque tenent aqua, panis, vestis et domus. Nam aquæ potus, æque ac panis esus, maxime est homini commodus, salutaris et sanus, uti docent medici, ac Cælius Rhodiginus, lib. III Antiq. lection. cap. XXIV. Unde Adam, Seth, Enos cæterique patres usque ad Noe, qui vinum invenit, Genes. IX, 20, non nisi aquam biberunt, vixeruntque nongentos annos sani et validi. Quin et animalia cætera aquam duntaxat potant, ideoque catarrhis, inflammationibus, febribus aliisque

morbis, quibus subjacet homo non tentantur, sed sana et fortia vivunt.

dam. Etsi autem gravis est famis affectio, tamen gravius affligit et cruciat sitis; ipsa enim siccat, et ignea corpus quasi arefacit et urit: quocirca humido et frigido aquæ reprimatur oportet. Hinc videmus animalia siti laborantia vehementius importuniusque urgeri, æstuare, anhelare, ac ad eam restinguendam procurrere. Quo facit illud Davidis, Psal. XLI vers. 2: «Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum: ita desiderat anima mea ad te, Deus.» Secundo, bibitur ut cibi facilius commisceantur, concoquantur, eliquentur, atque ex ventre in totum corpus deducantur: hæc autem optime præstat aqua, ob rationes jam dictas: ubi monent medici potum maxime congruere circa refectionis finem, tum quia tunc ob calidi siccique cibi æstuationem vera sitis maxime nos urget; tum quia tunc potus totum cibum perluit, diluit et vehit ad singulas partes. Igitur medici docent aquam ad tres usus bibi, ut sitim sedet, ut calorem exstinguat, ut alimenta elixet et diducat. Unde Athenæus asserit aquam magis juvare concoctionem quam vinum. Eadem corpora reddit mollia. Aqua potui aptissima est simplex et qualitatis omnis expers, nec dulcis, nec salsa, nec acida, nec acris. Hujus quinque sunt species: levissima est pluvialis, deinde fontana, hinc puteana, mox fluvialis, denique palustris.

Porro etsi Galenus, lib. III De Ratione victus, comm. 39, et alibi, neget aquam nutrire, si nimirum plane pura sit et simplex, tamen alii passim contrarium docent, præsertim cum mixta est, uti fere est. Ita docet Aristoteles, Problem. XIII, sect. I. Probat id Athenæus, primo, ex eo quod animalia quædam aqua sola nutriantur, ut cicadæ et pisces; quod et Rondeletius se expertum testatur. Secundo, quod in famelicis, si bibant, potu non tantum sitim, sed et famem levari experiamur. Tertio, quod animalia si bibant aquam, serius ex fame pereant, quam si omnino nihil bibant. Quarto, quod herbas, arbores, omnesque plantas pluviis cæterisque aquis irrigatas crescere, frondere, florere, fructificare videamus; iis vero deficientibus, decrescere, contrahi, flaccescere, siccari et emori. Quocirca Cardanus, lib. De Aqua: «Mirum est, inquit, quod Galenus concesserit aerem nutrire, et neget illud de aqua, quæ longe corpulentior est. Solida igitur membra ex terreis nutriri videntur, et liquida ex potibus, vino et aqua; spiritus ex aere.» Porro veteres in conviviis bibisse aquam calidam, ut etiamnum faciunt Sinæ, docet Athenæus, lib. III, et Seneca, lib. III Natur. Quæst. cap. XXIV. Unde Varro, lib. IV: «Calix, inquit, a calido, quod in eo calida puls apponebatur, et calidam eo bibebant.»

Denique plurimæ aliæ sunt utilitates aquæ ad medendum, lavandum, purgandum, coquendum, incendia restinguendum, agros hortosque irrigandum, navigandum, etc., ut merito Pindarus ita ordiatur: «Optima quidem est aqua.» Vide aquarum encomium apud Plinium, lib. XXXI, cap. 1, ubi concludens ait, «omnes terræ vires aquarum esse beneficii.»

29. MELIOR EST VICTUS PAUPERIS SUB TEGMINE ASSERUM, QUAM EPULÆ SPLENDIDÆ (in) PEREGRE (apud exteros) SINE DOMICILIO.

29. MELIOR EST VICTUS PAUPERIS SUB TEGMINE ASSERUM, QUAM EPULÆ SPLENDIDÆ (in) PEREGRE (apud exteros) SINE DOMICILIO. — Græce: Potior est vita pauperis sub tecto trabium, quam epulæ splendidæ in alienis, scilicet domibus; Tigurina, victus pauperis sub tecto laquearium præstat, quam apparatus ciborum in alienis; Syrus, melior est vita pauperis sub umbra trabium suarum, quam divitiæ multæ in peregrinatione, q. d. Satius est domi tenuiter vivere, quam foris splendide. Ratio est prima: quia domi homo est liber et sui juris, edit, bibit, facit quod libet; hanc vero libertatem perdit, cum apud alios prandet et diversatur. Libertas autem præstat omnibus deliciis et opibus; qua de causa S. Chrysostomus ad nulla convivia, licet invitatus, accedebat. Idem fecit et suasit S. Augustinus.

Secunda: quod homo domi est dominus, foris quasi servus aliis subesse et se accommodare cogitur; si in domo tua comedas, tibi obligaris; si in domo mea, mihi. Si domi meæ epuleris, palato meo servis; si in tua, tuo.

Tertia: domus mea mihi propria est, aliorum vero aliena; quare quantum præstat proprium alieno, tantum præstat manere domi, quam foris versari: unde tritum est illud Belgarum: Doet West t'hups Best.

Quarta: domi cellam habes, in qua separatus ab hominum fabulis moribusque operam des sapientiæ, tibique vaces et Deo. Quocirca cella S. Bernardo visa est esse cœlum, talisque omnibus cellicolis, imo cœlicolis videtur.

Quinta: foris in conviviis facile exceditur in cibis delicatis, garrulitate, detractione, ira, invidia, tristitia, etc.; quæ omnia vitat qui domi manet.

Sexta: peregrini peregre multa pati, multaque improperia et convicia (quæ explicat in sequentibus) sustinere coguntur, a quibus immunis est domus suæ custos. Sane Seneca in Proverbiis non dubitabat dicere: «Cui nusquam domus est, sine sepulcro est mortuus.» Et: «Exsilium patitur qui se patriæ denegat.»

Hinc vetus fuit unius e septuaginta interpretibus, num. 42, gnome, uti refert Aristæas in eorum historia: «Patriæ cultor fugiet peregrinationem.» Hæc enim multam in itineribus fatigationem, in hospitiis verecundiam et pavorem, in periculis sollicitudinem et angorem affert. Quin et Diogenes Cynicus invitatus a Cratero, Alexandri Magni præfecto: «Malo, inquit, Athenis salem lingere, quam apud Craterum opipara frui mensa.» Plutarchus, in Lacon., narrat Laconibus peregrinari concessum non fuisse, ne morum peregrinorum vitæque compositæ contagium contraherent. Quin et peregrinos urbe exegisse, ne paulatim inundantes, mali cujuspiam civibus existerent magistri. Quemlibet autem civem, qui filios non

oportet belle fortunatum. Domi habet; domi nascitur. Domi conjecturam facere. Domi judicium. Domi inspicere. Domi leones; foris cervi aut vulpeculæ. Domi nobilis. Domi pugnare more galli. Cœlum non animum mutant, qui trans mare currunt. Domus amica, domus optima. Domi manendum est, cui fata sunt prospera.» Nequam enim commodius, nusquam liberius, nusquam securius, nusquam lætius homini vivere contingit quam domi; perinde ac testudo ubi collecta est intra suum tegmen, tuta est ad omnes ictus; ubi vero exerit partes aliquas, quodcumque nudavit, infirmum et plagæ obnoxium est. Quocirca Caius jurisconsultus, Pandect. lib. IV, tit. De in jus vocando: «Plerique, inquit, putaverunt nullum de domo sua in jus vocari licere; quia domus tutissimum cuique refugium ac receptaculum est; eumque, qui inde in jus vocaret, vim inferre videri.» Qui ergo sibi sufficit, domi maneat; qui vero eget, peregrinando rem quærat, ac fortunæ experiatur aleam: uti Romam multos egentes peregrinari cernimus, sed ex centum vix unum qui rem suam faciat; de cæteris illud vulgo tritum fieri quotidie intuemur: «Magister in artibus in Romana curia cocus, et ex gratia speciali morietur in hospitali.» Quocirca Seneca, in Medea, act. 1, ex ejus persona, hoc velut summum malorum imprecatur:

Vivat, per urbes erret ignotas, egens, Exsul, pavens, invisus, incerti laris. Et Ovidius in Ibin: Exsul, inops erres, alienaque limina lustres. Et Euripides in Phœnissis: Et quid? carere patria magnum est malum? Vel maximum; et re gravius est quam dicitur. Unde hæc fuit pœna scelerato Caino a Deo inflicta, Genes. IV, 12: «Vagus et profugus eris super terram;» et Judæis Christicidis, Psal. CVIII, 10: «Nutantes transferantur filii ejus, et mendicent: et ejiciantur de habitationibus suis.» Hinc hospes, ait S. Isidorus, lib. X Origin., dicitur quasi ostiis pedes interens, alienis scilicet, velut egens et peregrinus. Significanter et nervose Menander: Domi, inquit, manere oportet, ac manere liberum; Aut non amplius vivere illum, qui vere beatus est. Et Sophocles in Tereo: «Domi manebit vir vero beatus.» Divinius Salomon, Proverb. XXVII, 8: «Sicut avis, inquit, transmigrans de nido suo, sic vir qui derelinquit locum suum.» Ubi rursus hac de re dicam. Tritum est illud: Si qua sede sedes, hæc sit tibi commoda sedes: Illa sede sede, nec ab illa sede recede. Intellige hæc de iis qui, ob paupertatem aliamve miseriam vel necessitatem, coguntur mutare hospitia, et hospitari de domo in domum. Nam qui id faciunt voluntarie ex electione paupertatis, vel

30. MINIMUM PRO MAGNO PLACEAT TIBI; ET IMPROPERIUM PEREGRINATIONIS NON AUDIES.

30. MINIMUM PRO MAGNO PLACEAT TIBI; ET IMPROPERIUM PEREGRINATIONIS NON AUDIES. — Ita Romana. Quare minus recte Jansenius et alii legunt: Super minimum et magnum placeat tibi. Hæc enim lectio est obscurior, etsi eodem redeat; sensus enim est, q. d. Sive parva, sive magna domi habeas; sive parva, sive magna sit domus, ea contenta sis, ea delecteris. Complutenses: Super parva et magna (id est super parvas res æque ac super magnas) complacentiam habe, et improperium domus tuæ non audies; Tigurina: Parvis æque ac magnis contentus sis, ut ne tibi domicilium exprobrari audias; quod scilicet alienum aucuperis, relicto proprio; ut herus domus tibi exprobret, se tibi gratiam facere, quod te sua domo, tecto et mensa suscipiat. Huc facit illud: Serviet æternum, qui parvo nesciet uti. Idem significat nostra Latina Vulgata, q. d. «Minimum pro magno placeat tibi,» id est minimo domi tuæ contentus esto præ magno, quod peregrinans foris haberes, sed cum improperio. Indigenæ enim sæpe hospitibus improperant, quod sint peregrini, barbari, inculti, inciviles, rudes, extorres,

pauperes, mendici, etc. Unde idipsum explicans subdit: Vita nequam hospitandi, etc. Aliter Syrus: Cum multo, et cum pauco, nemo scit (nemo scit an inquilinus multum, an parum domi habeat); et quid facit intra domum suam, nemo videt.

31. VITA NEQUAM HOSPITANDI DE DOMO IN DOMUM; ET UBI HOSPITABITUR, NON FIDUCIALITER AGET, NEC APERIET OS.

31. VITA NEQUAM HOSPITANDI DE DOMO IN DOMUM; ET UBI HOSPITABITUR, NON FIDUCIALITER AGET, NEC APERIET OS. — Est hyperbaton, quod sic ordina et explica, q. d. «Vita hospitandi» nunc in hac, nunc in alia domo, ac de domo in domum migrandi, est «nequam,» id est misera et calamitosa; quia in ea peregrinus, ubicumque hospitetur, «non» audet libere et «fiducialiter» agere et loqui, ne ab indigenis rideatur, vexetur, spolietur, verberetur, incarceretur. Ergo, «si a non bene pro toto libertas venditur auro,» nec vendi debet pro epulis quantumlibet splendidis. Hæc maxime vera erant apud Judæos, qui, cum mercium aut negotiorum causa alias provincias peragrarent, sæpe apud suæ gentis et religionis homines, puta Judæos, diversari non poterant (esto id cuperent et satagerent, ut patet Actor. X, 6); quare apud Gentiles Judæis infensos divertere cogebantur, a quibus multas sannas et scommata audire et perpeti necesse erat; hi enim Judæos vocabant verpos, recutitos, spellas, etc. Unde Tigurina vertit: Vita misera est ex alia in aliam domum migratio; nam ubi eris inquilinus, non au-

debis hiscere; Syrus: Vita mala de domo in domum, et adversus judicia magna non poterit aperire os suum. Hinc illæ veterum gnomæ: «Domi manere

juxta patrios ritus instituisset, jure civium privasse, Idem faciunt etiamnum Sinæ. Denique Cœlum non animum mutant, qui trans mare currunt.

apostolatus, et prædicationis Evangelicæ, ac studio perfectionis, ut mentem avellant a terra, eamque defigant in cœlo, non sunt miseri, sed sancti, excelsi et felices. Hi enim quasi cosmopolitæ dicunt cum Apostolo: «Nostra conversatio in cœlis est.» Et: «Fratres, jam non estis hospites et advenæ, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei,» Ephes. II, 19. Hi enim sunt hospites terræ, sed cives cœli. Ita Apostoli ibant de domo in domum, de urbe in urbem, de provincia in provinciam, ut spargerent toto orbe Evangelium, et fidem cultumque Christi. Ita S. Hilarion migrabat de loco in locum, ut fugeret hominum visitationes et laudes, teste S. Hieronymo, in ejus Vita. Nimirum: Omne solum forti patria est, ceu piscibus æquor. Et: «Fideli totus mundus diversorium est.» Quocirca cum primi Franciscani e suis monasteriis pellerentur a Frederico II imperatore, persecutore Ecclesiæ, atque hac de re quererentur apud B. Ægidium, unum e primis S. Francisci sociis, ille leniter eos redarguit, aut potius consolatus est, dicens minus recte eos de Frederico queri, neque enim e sua terra eos potuisse ejici a Frederico, qui terram nullam habent in terra. «Veri, inquit, fratres Minores extra sæculum facti, ubi vivant in sæculo, non curant, neque locum ullum suum possunt appellare; ubique fratri Minori patria est, qui propriam nullam habet in mundo. Peccastis itaque, fratres, in magnum peccatorem Fredericum mentiendo; plus enim vobis contulit quam abstulit; meriti causam addidit, patriam non subtraxit.» Ita habent Acta ejus et Annales Minorum, auctore Luca Waddinge, anno Domini 1238. Vide homiliam S. Bernardi, De peregrino mortuo et crucifixo, quisquis perfectionis hujus es avidus. Dux et choragus horum fuit S. Alexius, qui amore Dei et cœli, relicta sponsa, matre, patre, domo, nobilitate, opibus, peregrinatus est per septemdecim annos mendicando; totidem in paterna domo quasi peregrinus et pauper, soli Deo notus delituit, ac mundo illudens, de eo miro virtutis exemplo triumphavit.

Symbolice, Hugo hæc applicat iis qui nulli certæ scientiæ se addicunt, sed per omnes vagantur, ex singulis aliquid delibantes. Hi enim ubique peregrini sunt, nusquam domi, quia in nulla scientia versati, et ex partibus singulis aliquid assequentur, sed ex toto nihil; semper discentes, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes, ut ait Apostolus: «Vita nequam, ait, hospitandi de domo in domum;» id est de facultate in facultatem, de libro in librum; quælibet enim facultas una domus est: quilibet etiam liber theologiæ una domus est. Unde suggillat hic auctor multos, qui imperfecte, insufficienter et malo modo addiscunt, modo ad domum Aristotelis, modo ad domum Hippocratis, modo ad domum Justiniani, modo ad domum Gratiani, modo ad domum Moysis, modo ad domum Pauli et Petri,

vel Christi currunt, et in nulla habitantes idem apari applices iis qui nulli certæ occupationi, statui, virtuti se addicunt, sed per omnia vagantur.

32, 33, 34. HOSPITABITUR, ET PASCET, ET POTABIT INGRATOS, ET AD HÆC AMARA AUDIET: TRANSI, HOSPES, ET ORNA MENSAM: ET QUÆ IN MANU HABES, CIBA CÆTEROS. EXI A FACIE HONORIS AMICORUM MEORUM: NECESSITUDINE DOMUS MEÆ HOSPITIO MIHI FACTUS EST FRATER.

32, 33, 34. HOSPITABITUR, ET PASCET, ET POTABIT INGRATOS, ET AD HÆC AMARA AUDIET: TRANSI, HOSPES, ET ORNA MENSAM: ET QUÆ IN MANU HABES, CIBA CÆTEROS. EXI A FACIE HONORIS AMICORUM MEORUM: NECESSITUDINE DOMUS MEÆ HOSPITIO MIHI FACTUS EST FRATER. — Est mimesis: Imitatur enim et exprimit mores, sensus et improperia, quæ hospes et peregrinus foris ab incola et hero domus audire, sustinere et devorare cogitur, q. d. Peregrinus hospitabitur et hospitio excipietur ab indigena et hero domus; sed pro antidoto cogetur eum ejusque uxorem pascere quasi ex debito; ideoque ingratos eos sentiet, ab eisque «amara,» græce αὐστηρά, id est acerba et dura audiet. Dicent enim ei quasi famulo: «Transi, hospes,» id est surge, o hospes, e sede vel lecto, in quo ex itinere fatigatus conquiescis: surge, inquam, ut nobis non tantum famuleris, sed et mensam instruas: ex iis «quæ in manu habes,» id est ex iis quæ pro viatico in pera vel mantica tecum defers, «ciba cæteros» indigenas domus meæ, ut hospitio hanc non gratiam, sed mercedem, imo pretium rependas. Atque ubi omnia, quæ pro viatico deferebat, in domesticos distribuerit, nihilque amplius quod det habuerit; ablegabit, imo domo sua impudenter extrudet eum herus, eique dicet: «Exi a facie honoris amicorum meorum,» q. d. Honorati amici mihi supervenere hospites, qui amplum ad digne hospitandum locum requirunt; eorum ergo faciem et personam reveritus, cede eis hospitium, et exi, alioque commigra. Unde Tigurina vertit: Cede præsenti magnificentia, «idque a necessitudine,» id est ex necessitate «domus meæ,» q. d. Necessitas excipiendi amicos supervenientes cogit me tibi dicere: Exi, quia domus mea tantis amicis ad hospitandum est necessaria. Hoc enim significat Græcum χρεία τοῦ οἰκίας, id est opus est mihi domo. Nam «hospitio mihi factus est frater,» q. d. Frater, quem amice et splendide ut fratrem excipere debeo, hospes mihi factus, hospitio toto indiget: duxit enim secum multos asseclas, amicos et famulos. Unde ex Græco sic clare vertas: Hospitio excipies, et potum præbebis εἰς ἀχαρίστα, id est ad nullam gratiam, vel ad ingrata (Noster vertit, ingratis); et præter hæc acerba audies: Ades, peregrine, instrue mensam, et si quid in manu habes, ciba me: exito, peregrine, a persona (πρόσωπον enim personam et faciem significat) gloriosa: opus est domo: hospes mihi frater est.

Ubi nota: Pro passivo hospitabitur, græce est activum ξενίσει, id est hospitio excipies. Unde Rabanus legit, hospitabit; Tigurina: Hospitio, cibo atque potu excipies ingratos. Verum melius Noster vertit, «hospitabitur:» agitur enim de peregrino qui foris hospitatur, non autem alios hospitio excipit. Unde et Rabanus, etsi legat hos-

pitabit, passive tamen explicat per hospitabitur. Ait enim, «hospitabit, videlicet in aliena domo ingrate susceptus, edit et bibit, et semper adversa pertimescit, sæpe ab alterius lingua irritatus improperium audit.» Huc facit adagium Theopompi: «Veniat, qui proderit hospes.» Et illud Ovidii: Ipse licet Musis venias comitatus, Homere, Si nihil attuleris, ibis, Homere, foras. Porro Syrus ita vertit: Peregrinus es, et bibis opprobrium, et post hæc audies amara: Peregrinus es, transi, præpara mensam, et comede id quod est coram te; exi ab honore: viator enim supervenit mihi.

Symbolice, hic vivum datur symbolum et schema mundanorum et mundi: omnes enim peregrini et advenæ sumus in mundo, et mundus ut infidus et fallax domus suæ, puta terræ, herus nos excipit primo blande, deinde sensim rebus omnibus spoliat, ac plane in morte depeculatur, nudosque extrudit in aliam regionem ubi domus æterna nos manet, vel in cœlo, vel in gehenna. Quare mundus in vita nobis dicit: «Transi, hospes; orna mensam;» quia consumit omnes nostras opes, facultates et vires. In morte vero dicit: «Exi a facie honoris amicorum meorum;» quia nos e mundo expellit, omniaque nostra transfert ad alios qui subnascuntur, eisdem in vita æque ac in morte similiter facturus. Quæ omnia duabus insignibus parabolis repræsentat Josaphat regi Barlaam Anachoreta, apud Damascenum in Histor. cap. XIII et XIV. Quocirca vere Nazianzenus, in Monostichis: «Omnem, inquit, exhibe hospiti honorem, cum hospes ipse sis.»

Tropologice S. Gregorius, lib. XXXII Moral. cap. X, hæc applicat hypocritis, qui sanctitatem simulant, ut sanctitatis favore vallentur: «Transi, hospes, et orna mensam.» Transeundo namque hospes, inquit, ornare mensam dicitur; quia si ad altare Dei quis positus per bona opera propriam gloriam quærit, et de ostentatione sanctitatis ejus laus altaris extenditur, et ipse tamen apud Deum in numero civium non habetur. Aliis ejus opinio proficit, et tamen a Deo extraneus ipse pertransit. Mensam itaque transeundo decoravit, quia stare ad sacra noluit, qui per omne, quod agere studuit, ad humanas laudes mente decurrit.»

Rursum tropologice, hæc omnia iis qui ob collocutionem aut occupationem non necessariam, orationem, psalmodiam aut lectionem ab hora sibi destinata dimovent cum ejus damno et injuria, recte adaptat noster Alvarez de Paz, De Vita spirituali, lib. V, part. III. Tales enim Deum quasi hospitio mentis suæ dimittunt vel ejiciunt, ut mundum, et non raro diabolum intromittant.

35. GRAVIA HÆC HOMINI HABENTI SENSUM: CORREPTIO DOMUS, ET IMPROPERIUM FŒNERATORIS.

35. GRAVIA HÆC HOMINI HABENTI SENSUM: CORREPTIO DOMUS, ET IMPROPERIUM FŒNERATORIS. — q. d. Hæc improperia, quæ dixi, gravia et acerba sunt «homini habenti sensum,» id est sensato et prudenti; nimirum, primo, gravis ei est «correptio domus,» dum scilicet hospes ab hero domus, apud quem hospitatur, audit dura: «Transi, hospes, et orna mensam, etc.: exi a facie honoris amicorum.» Secundo, grave est «improperium fœneratoris,» quo scilicet fœnerator, id est mutuans illi cui dat mutuum, exprobrat paupertatem, ingratitudinem, negligentiam, etc., ob mutuatam illi a se pecuniam. Minus recte Lyranus fœneratorem hic interpretatur herum domus. Herum enim dici fœneratorem, eo quod vendat hospitibus res suas secundum cursum communem hospitum ultra justum pretium. Fœneratorem enim priori parte capitis non alium intellexit Siracides, quam eum qui sua dat mutuo. Unde clare Tigurina vertit: Gravia sunt hæc homini mentem habenti, objectatio domus, et creditoris sollicitatio; Syrus: Gravia hæc viro sapienti, objurgatio, et usura et fœnus fœnerantium. Addit Syrus sententiam pulchram et piam, quæ sic habet: Valde valde da pauperi, et de eo quod est in manu tua, ciba illum. Si nudus est, vesti eum: quia caro tua est pauper, et Deo ipsi fœneraris, et ipse reddet tibi septuplum. Hinc magnus ille S. Euthymius moriturus discipulis suis ait: «Hoc ultimum vobis adjicio mandatum: Nunquam iis qui adveniunt occludatur janua; sed sit semper aperta cuivis viatori, et ad excipiendum paratissima. Quin etiam ipsum tectum sit vobis commune hospitibus et transeuntibus, et ea quæ habetis egenis proponantur communia. Sic enim copiosam suppeditationem a superis consequemini.» Hæc ejus cycnea fuit vox; nam paulo post, post longos agones, placide obdormivit in Domino anno Christi 472, ætatis 99, Leonis imperatoris 16, die 20 januarii. Ita Cyrillus in ejus Vita, et ex eo Baronius. Plura de hospitibus et hospitalitate dixi Hebr. cap. XIII, vers. 2 et alibi.