Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Agit primo, de recta filiorum institutione et castigatione, ejusque fructu, ac, si omittatur, damno, usque ad vers. 14. Inde secundo, agit de bono sanitatis usque ad vers. 22; tertio, usque ad finem capitis, agit de bono lætitiæ et malo tristitiæ. Unde nonnulli Græci codices primæ parti hunc præfigunt titulum, περὶ τέκνων, id est de liberis: secundæ περὶ ὑγιείας, id est de sanitate.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 30:1-27
1. Qui diligit filium suum, assiduat illi flagella, ut lætetur in novissimo suo, et non palpet proximorum ostia. 2. Qui docet filium suum, laudabitur in illo, et in medio domesticorum in illo gloriabitur. 3. Qui docet filium suum, in zelum mittit inimicum, et in medio amicorum gloriabitur in illo. 4. Mortuus est pater ejus, et quasi non est mortuus: similem enim reliquit sibi post se. 5. In vita sua vidit, et lætatus est in illo: in obitu suo non est contristatus, nec confusus est coram inimicis. 6. Reliquit enim defensorem domus contra inimicos, et amicis reddentem gratiam. 7. Pro animabus filiorum colligabit vulnera sua, et super omnem vocem turbabuntur viscera ejus. 8. Equus indomitus evadit durus, et filius remissus evadet præceps. 9. Lacta filium, et paventem te faciet: lude cum eo, et contristabit te. 10. Non corrideas illi, ne doleas, et in novissimo obstupescent dentes tui. 11. Non des illi potestatem in juventute; et ne despicias cogitatus illius. 12. Curva cervicem ejus in juventute, et tunde latera ejus dum infans est, ne forte induret, et non credat tibi: et erit tibi dolor animæ. 13. Doce filium tuum, et operare in illo, ne in turpitudinem illius offendas. 14. Melior est pauper sanus, et fortis viribus, quam dives imbecillis et flagellatus malitia. 15. Salus animæ in sanctitate justitiæ, melior est omni auro et argento; et corpus validum, quam census immensus. 16. Non est census super censum salutis corporis: et non est oblectamentum super cordis gaudium. 17. Melior est mors quam vita amara; et requies æterna quam languor perseverans. 18. Bona abscondita in ore clauso, quasi appositiones epularum circumpositæ sepulcro. 19. Quid proderit libatio idolo? nec enim manducabit, nec odorabit: 20. sic qui effugatur a Domino, portans mercedes iniquitatis: 21. videns oculis, et ingemiscens, sicut spado complectens virginem, et suspirans.
Transit a sanitate ad lætitiam congruo ordine: quia lætitia maxime tuetur et fovet sanitatem tum corporis, tum animæ, sicut eamdem destruit tristitia. Ita Lyranus.
22. Tristitiam non des animæ tuæ, et non affligas temetipsum in consilio tuo. 23. Jucunditas cordis hæc est vita hominis, et thesaurus sine defectione sanctitatis: et exsultatio viri est longævitas. 24. Miserere animæ tuæ placens Deo, et contine: congrega cor tuum in sanctitate ejus, et tristitiam longe repelle a te. 25. Multos enim occidit tristitia, et non est utilitas in illa. 26. Zelus et iracundia minuunt dies, et ante tempus senectam adducet cogitatus. 27. Splendidum cor et bonum in epulis est: epulæ enim illius diligenter fiunt.
Prima Pars Capitis
1. QUI DILIGIT FILIUM SUUM, ASSIDUAT ILLI FLAGELLA, UT LÆTETUR IN NOVISSIMO SUO, ET NON PALPET PROXIMORUM OSTIA.
1. QUI DILIGIT FILIUM SUUM, ASSIDUAT ILLI FLAGELLA, UT LÆTETUR IN NOVISSIMO SUO, ET NON PALPET PROXIMORUM OSTIA. — Græca omittunt ultimam partem, sicque concise habent: Qui filium suum amat, assidue ipsum castigat, ut lætetur extremo ejus; Tigurina: Qui filium suum amat, cre-
pitabit, passive tamen explicat per hospitabitur. Ait enim, «hospitabit, videlicet in aliena domo ingrate susceptus, edit et bibit, et semper adversa pertimescit, sæpe ab alterius lingua irritatus improperium audit.» Huc facit adagium Theopompi: «Veniat, qui proderit hospes.» Et illud Ovidii: Ipse licet Musis venias comitatus, Homere, Si nihil attuleris, ibis, Homere, foras. Porro Syrus ita vertit: Peregrinus es, et bibis opprobrium, et post hæc audies amara: Peregrinus es, transi, præpara mensam, et comede id quod est coram te; exi ab honore: viator enim supervenit mihi.
Agit primo, de recta filiorum institutione et castigatione, ejusque fructu, ac, si omittatur, damno, usque ad vers. 14. Inde secundo, agit de bono sanitatis usque ad vers. 22; tertio, usque ad finem capitis, agit de bono lætitiæ et malo tristitiæ. Unde nonnulli Græci codices primæ parti hunc præfigunt titulum, περὶ τέκνων, id est de liberis: secundæ περὶ ὑγιείας, id est de sanitate.
1. Qui diligit filium suum, assiduat illi flagella, ut lætetur in novissimo suo, et non palpet proximorum ostia. 2. Qui docet filium suum, laudabitur in illo, et in medio domesticorum in illo gloriabitur. 3. Qui docet filium suum, in zelum mittit inimicum, et in medio amicorum gloriabitur in illo. 4. Mortuus est pater ejus, et quasi non est mortuus: similem enim reliquit sibi post se. 5. In vita sua vidit, et lætatus est in illo: in obitu suo non est contristatus, nec confusus est coram inimicis. 6. Reliquit enim defensorem domus contra inimicos, et amicis reddentem gratiam. 7. Pro animabus filiorum colligabit vulnera sua, et super omnem vocem turbabuntur viscera ejus. 8. Equus indomitus evadit durus, et filius remissus evadet præceps. 9. Lacta filium, et paventem te faciet: lude cum eo, et contristabit te. 10. Non corrideas illi, ne doleas, et in novissimo obstupescent dentes tui. 11. Non des illi potestatem in juventute; et ne despicias cogitatus illius. 12. Curva cervicem ejus in juventute, et tunde latera ejus dum infans est, ne forte induret, et non credat tibi: et erit tibi dolor animæ. 13. Doce filium tuum, et operare in illo, ne in turpitudinem illius offendas. 14. Melior est pauper sanus, et fortis viribus, quam dives imbecillis et flagellatus malitia. 15. Salus animæ in sanctitate justitiæ, melior est omni auro et argento; et corpus validum, quam census immensus. 16. Non est census super censum salutis corporis: et non est oblectamentum super cordis gaudium. 17. Melior est mors quam vita amara; et requies æterna quam languor perseverans. 18. Bona abscondita in ore clauso, quasi appositiones epularum circumpositæ sepulcro. 19. Quid proderit libatio idolo? nec enim manducabit, nec odorabit: 20. sic qui effugatur a Domino, portans mercedes iniquitatis: 21. videns oculis, et ingemiscens, sicut spado complectens virginem, et suspirans.
Transit a sanitate ad lætitiam congruo ordine: quia lætitia maxime tuetur et fovet sanitatem tum corporis, tum animæ, sicut eamdem destruit tristitia. Ita Lyranus.
22. Tristitiam non des animæ tuæ, et non affligas temetipsum in consilio tuo. 23. Jucunditas cordis hæc est vita hominis, et thesaurus sine defectione sanctitatis: et exsultatio viri est longævitas. 24. Miserere animæ tuæ placens Deo, et contine: congrega cor tuum in sanctitate ejus, et tristitiam longe repelle a te. 25. Multos enim occidit tristitia, et non est utilitas in illa. 26. Zelus et iracundia minuunt dies, et ante tempus senectam adducet cogitatus. 27. Splendidum cor et bonum in epulis est: epulæ enim illius diligenter fiunt.
1. QUI DILIGIT FILIUM SUUM, ASSIDUAT ILLI FLAGELLA, UT LÆTETUR IN NOVISSIMO SUO, ET NON PALPET PROXIMORUM OSTIA. — Græca omittunt ultimam partem, sicque concise habent: Qui filium suum amat, assidue ipsum castigat, ut lætetur extremo ejus; Tigurina: Qui filium suum amat, cre-
bris flagellis eum appetit, ut ad extremum sibi sit lætitiæ; Syrus: Qui diligit filium, iterabit flagella ejus, ut lætetur in novissimo ejus. Parentes qui carnaliter et stulte amant proles, non audent eas peccantes castigare, sed omnia eis condonant et indulgent: quo fit, ut filii fiant audaces, immorigeri, luxuriosi, rixosi, ac tandem in gravia mala, adeoque in mortem infamem et probrosam incidant, quæ parentibus summum dolorem æque ac ignominiam afferant: quos proinde serio, sed sero, pœnitet hujus suæ nimiæ in filios indulgentiæ, eamque vident reipsa non amorem et beneficium, sed odium et maleficium filiis exstitisse. Quare parentes, qui sapiunt, quique vero et prudenti amore filios diligunt, hi eos assidue castigant, non tantum verbis objurgando, sed et verberibus virgisque flagellando. Ratio est, quod «stultitia colligata est in corde pueri, et virga disciplinæ fugabit eam,» Proverb. XXII, 15. Pueri enim, ob defectum rationis et judicii, obque vivaces spiritus et ebullientem sanguinem, pleni sunt concupiscentiis et desideriis noxiis, suntque sicut animalia, v. g. sicut petulci hædi, lascivientes, cornupetentes, omniaque miscentes et confundentes. Quare sicut animalia, ut boves et equi, non aguntur verbo, sed calcari punguntur et stimulo, ut recta incedant ad nutum sessoris vel aurigæ: ita pariter pueri lascivientes non tam verbo quam virga et flagello castigandi sunt, ut innatam petulantiam et concupiscentiam refrenare discant. Fructum subdit duplicem: Primum, «ut lætetur,» tum parens, tum potius ipse filius, «in novissimo suo,» q. d. Filius flagellatus dolebit initio et flebit; at in fine videns flagellationis fructum, scilicet se per eam dedidicisse pueriles pravosque mores, ac induisse viriles et sanctos, mirifice gaudebit et lætabitur, agetque gratias parentibus, qui eum castigarunt, itaque ad frugem virtutemque perduxerunt. Secundum, securitatem a mendicitate; unde ait: «Et non palpet proximorum ostia,» q. d. Si eum non castiges, fiet otiosus et deses, indeque pauper effectus cogetur mendicare: ac, quia id eum facere pudebit per diem, mendicabit sub vesperam et noctem in tenebris, ne agnoscatur: quare tunc per caliginem palpando quæret proximorum ostia, ut ea pulsans mendicet stipem. Ut ergo «non palpet» ea, nec mendicet, castiga filium, ac doce eum non otiari, sed laborare, ut labore manuum sibi victum comparet. Ubi nota (ait Palacius) legem Domini fuisse, Deut. XV, 4, ne quis inter Judæos esset mendicus: at nihilominus multi egestate compulsi mendicabant: mendicabant autem more nostro, non canendo, ut Germani, sed ostia palpando et pulsando, uti nos Hispani. Hæc Palacius leviuscule.
que rempublicam turbent et evertant. Ita Salomon in Proverbiis idipsum crebro inculcat, ut cap. XXIII, vers. 13: «Noli subtrahere a puero disciplinam: si enim percusseris eum virga, non morietur. Tu virga percuties eum, et animam ejus de inferno liberabis.» Vide eum toto cap. III, IV et V. Pater ergo imitetur Deum Patrem, qui suos fideles et filios multis tribulationibus castigat et perficit: «Quem enim diligit Dominus, corripit: et quasi pater in filio complacet sibi,» Proverb. III, 12. S. Paulus, Ephes. VI, 4: «Et vos, patres, inquit, nolite ad iracundiam provocare filios vestros: sed educate illos in disciplina et correptione Domini.»
S. Chrysostomus, homil. 9 in 1 Timoth. II, docet parentibus nullam majorem curam esse debere, quam ut filios recte educent, et bonis pædagogis assignent, qui eorum mores ad omnem honestatem efforment. Causamque dat, dicens: «Nulla nobis possessio, nullus fundus æque nobis gratus et charus esse debet; quippe hæc omnia filiis quæruntur.» Idem docet S. Hieronymus, epist. ad Gaudentium.
Plato bonam filiorum educationem ponit bonæ reipublicæ fundamentum, imo seminarium. Unde lib. II De Republica: «Puerilis institutio, ait, est maximi momenti ad universam vitam recte instituendam.» Et lib. VII: «Ejus reipublicæ quæ felix esse volet, magistratus in veri Dei et veri boni cognitione edocentur prima statim ab infantia, artesque omnes ad eam primariam scientiam ediscendam necessariæ, eidem adhuc adolescenti traduntur. Idem, lib. VI De Legibus: «Adolescentiæ, inquit, recta institutio est publicorum negotiorum omnium maxime serium.» Rursum, lib. IV De Republica: «Magistratus etiam summi est, prospicere ut pueri et juvenes honeste et sancte a prima ætate et infantia instituantur.» Idem in Alcibiade primo narrat filios regum Persarum, cum ad decimum quartum ætatis annum pervenissent, commendatos fuisse curæ regiorum pædagogorum, qui ex omnibus Persis seligebantur, ac quatuor erant: unus sapientissimus, alter justissimus, tertius temperatissimus, quartus fortissimus. Primus docebat regis filium ea quæ erant cultus divini; secundus instillabat ut per omnem vitam esset verax; tertius, ne ulla cupiditate vinci se sineret, sed disceret rex esse sui, gulæque ac cæteris animi affectibus imperare; quartus, impavidum illum ac intrepidum reddebat, nequando quippiam metuens servus fieret.
Aristoteles, lib. VI Polit. cap. 1: In civitate, inquit, primam et maximam curam esse oportet in erudienda juventute; qua sublata, pereat respublica necesse est. Hac de causa Aristoteles ipse datus est magister Alexandro Magno a Philippo patre, qui sibi hoc nomine mire congratulatus est, teste Gellio, lib. IX, cap. III.
2. QUI DOCET FILIUM SUUM, LAUDABITUR IN ILLO, ET IN MEDIO DOMESTICORUM IN ILLO GLORIABITUR.
Plutarchus, Trajani imperatoris præceptor, aureum scripsit librum De Educatione liberorum, in
Quocirca sapientes omnium gentium et temporum censuerunt, non tantum ad domus, sed et ad totius reipublicæ incolumitatem necessum esse, ut parentes bene filios educent, corrigant et castigent, ne evadant fures, adulteri, homicidæ, ita-
quo inter cætera ait: «Sicut infantium membra simul ac nati sunt, formari componique debent, ut recta minimeque obliqua fiant: ita puerorum mores principio apte concinneque fingere convenit. Illa enim novella ætas ad fingendum facilis et tenera est, et illorum animis, dum molles adhuc existunt, disciplinæ melius instillantur; difficilius autem, quæ dura sunt, molliuntur: sicut enim sigilla mollibus imprimuntur ceris, ita et doctrinæ, dum puerilis animus est, insculpuntur.» Juxta illud Horatii: Quo semel est imbuta recens, servabit odorem Testa diu. Et illud Phocylidis: Dum tener est gnatus, generosos instrue mores. Cicero, lib. II De Officiis, docet: «Nullum munus reipublicæ afferri majus meliusve posse, quam si doceamus et erudiamus juventutem iis præsertim moribus atque temporibus, quibus ita prolapsa est, ut omnibus opibus refrenanda et coercenda sit.» Idem docet Xenophon in Pædia Cyri.
Exempla illustria sunt. Heli, quia Ophni et Phinees filios non castigavit, vita et pontificatu excidit, I Reg. II. Constantinus Magnus, dispertito inter filios imperio, eos pietate probisque moribus tum per se, tum per magistros optime instituit, uti narrat Eusebius, lib. IV De Vita Constant. cap. LI et LII. Carolus Magnus maxima cura educavit suos filios et filias, uti refert Æmilius, lib. II, cap. x. Idem fecit Theodosius, qui Arcadio et Honorio filiis magistrum dedit Arsenium, qui ob vitæ sublimitatem ab Ecclesia inter Sanctos relatus est. Ita Nicephorus, lib. XXII, cap. XXXIII, et lib. XIV, cap. II. S. Blancha mater S. Ludovicum filium sua institutione sanctum effecit, uti et S. Monica S. Augustinum.
4. MORTUUS EST PATER EJUS, ET QUASI NON EST MORTUUS (Syrus, et idem est ac si non esset mortuus): SIMILEM ENIM RELIQUIT SIBI POST SE.
Ex adverso prava institutio pueri Juliani, postea imperatoris, eum apostatam reddidit. Sic et Justina Valentinianum filium imperatorem impietate Ariana imbuit. Andronicus Junior ob non castigatos ejus in pueritia mores, ad tantam licentiam evasit, ut Andronicum avum imperio deturbarit, teste Gregorio, lib. VIII. Formidabile est exemplum pueri quinquennis, qui cum blasphemare consuesset, nec a patre castigaretur, e sinu patris a dæmone abreptus est ad tartara, uti narrat S. Gregorius, IV Dialog. XVIII. Verum nullum illustrius est exemplum, quantum possit mala vel bona educatio parentum, quam S. Wenceslai, quem avia Ludmilla religiosa mulier educans a puero, regem sanctum, imo martyrem effecit; et fratris ejus Boleslai, qui a Drahomira matre impia impie educatus, sacrilegus et parricida evasit. Nam fratrem Wenceslaum occidit, ejusque regnum, Bohemiam, inquam, occupavit et tyrannice administravit, uti habet Vita S. Wenceslai, Dubravius et alii.
Idipsum Lycurgus repræsentavit Lacedæmoniis per duos catulos eadem matre progenitos, quorum alterum domi delicate nutriverat, alterum foras eductum venatione exercuerat. Eis enim coram populo proposuit delicias, simulque emisit leporem; mox, cum uterque laperetur ad assueta, alter ad escas, alter in leporem involavit. Ita Plutarchus in Lacon. Sapientius S. Hieronymus ad Demetriadem: «Optime fit, inquit, ad institutionem morum: pueri quippe apti sunt: habent enim in se lentum quoddam et molle, quo formari queant, atque ad arbitrium volentis trahi, et in cunctis fere rebus, citius assuescit quod tenerum est; novellas adhuc et vix firmæ radicis arbusculas, dum ad omnem ductum sequaces sunt, in quamlibet partem flecti facile est; ipsa quoque litterarum studia teneris melius inseruntur ingeniis. Hoc etiam plurimum in vivendi rationem valet: dum adhuc mollis est ætas, et animus duci facilis, exercenda boni consuetudine, et jugi meditatione firmanda est.» Huc facit quod scribit S. Gregorius Nazianzenus, epist. 57 ad Eudoxiam: «Athenis, inquit, vetus lex erat, eaque meo quidem judicio præclarissime constituta, ut adolescentes, cum pubertatis annos attigissent, ad artes ducerentur; ducerentur autem ad hunc modum. Cujuslibet artis instrumenta publice proponebantur, atque adolescentes ad ea adducebantur: quocumque autem delectari quemque contigisset, ad idque accurreret, hujus quoque artem edocebatur; quod videlicet ea ut plurimum recte succedant, quæ natura duce aggredimur; ac contra ea quæ invita natura suscipiuntur, spem frustrari soleant.»
2. QUI DOCET FILIUM SUUM, LAUDABITUR IN ILLO, ET IN MEDIO DOMESTICORUM IN ILLO GLORIABITUR. — Tertius est hic fructus bonæ educationis et castigationis filiorum, quod nimirum parenti pariat apud vicinos et exteros laudem, lætitiam et gloriam. «Qui docet,» scilicet tam verberibus quam verbis; græce enim est ὁ παιδεύων, id est qui erudit, castigat, disciplinat. Pro laudabitur Interpres in Græco legit αἰνιθήσεται; jam codices Romæ emendati legunt ἐνιδησεται, id est juvabitur, vel lucrabitur, id est magnum ex illo lucrum percipiet; Complutenses et alii legunt ἐπιποθήσεται, id est lætabitur. Unde sic ex Græco vertas: Qui castigat filium, lætabitur eo, et inter notos de eo gloriabitur; Syrus: Qui erudit filium suum, lætabitur in eo, et inter socios suos laudabitur in eo; Tigurina: Qui filium suum castigat, fruetur (fructum et voluptatem capiet) filio, et inter nobiles eo gloriabitur: legit ἐνιδησεται, quod tam vertas fruetur, quam juvabitur aut lucrabitur. Qui docet ergo et castigat filium, hic in eo «laudabitur,» id est eo cum laude lætabitur et fruetur, et de eo apud alios glorietur, ut sequitur. Hoc enim sensu sumitur sæpe in Scriptura vox laudari, ut: «In Domino laudabitur anima mea,» Psalm. XXXIII, 3. «Laudamini in nomine sancto ejus;» Psalm. CIV, 3. «In Deo laudabimur tota die,» Psalm. XLIII.
Huc facit proverbium Arabicum, Cent. II, num. 22: «Scientia diadema est puero, et intellectus torques aureus.» Sapienter Seneca lib. II De Ira: «Plurimum, inquit, proderit pueros statim salubriter instituere; difficile autem est regimen, quia dare debemus operam, ne aut iram in illis nutriamus, aut indolem retundamus.» Et post nonnulla: «Sic itaque inter utrumque regendus est, ut modo frenis utamur, modo stimulis.»
3. QUI DOCET FILIUM SUUM, IN ZELUM MITTIT INIMICUM. — Græce παραζηλώσει, id est ad æmulationem provocabit, in rivalitate opponet ei æmulum et rivalem, invidia ac dolore irritabit, invidentia quadam et zelotypia exstimulabit. Unde Syrus vertit: Zelum quærit inimico suo. Sic de Judæis idola pro Deo colentibus queritur, imo indignatur Deus, quasi honoris et divinitatis suæ zelotes per Mosen, Deut. XXXII, 16, dicens: «Provocaverunt (græce παρεζήλωσαν, id est irritarunt, ad zelum et zelotypiam provocarunt) eum in diis alienis, et in abominationibus ad iracundiam concitaverunt.» Et Paulus, I Corinth. X, 22: «An æmulamur Dominum?» inquit, græce ἢ παραζηλοῦμεν τὸν Κύριον, id est, an Domino æmulum rivalemque opponimus? dum scilicet mensæ Domini jungimus mensam dæmoniorum, puta esum idolothytorum; sic enim Deo opponimus idolum, imo diabolum, quasi æmulum et rivalem. Unde Tigurina vertit: Qui docet filium suum, quod urat inimicum suum, facit. Uritur enim inimicus livore et invidia, dum videt et invidet æmulo suo tantum bonum, puta filium tam sapientem, tamque bonis moribus instructum et ornatum; simulque dolet et timet, ne filius injurias patri a se illatas capessat et ulciscatur. Ex adverso IN MEDIO AMICORUM GLORIABITUR IN ILLO, — Græce ἀγαλλιάσεται, id est exsultabit in illo. Quartus est hic fructus bonæ educationis filiorum, quod scilicet per eam confundantur inimici, gaudeant vero et exsultent pater et amici. Quare credibile est, ait Palacius, Christum inter angelos cum voluptate gloriari, dum sua doctrina aliquem ex nobis vere sanctum efficit. Nam S. Paulus passim de christianis a se eruditis gloriatur, dicens: «Vos estis gloria nostra et gaudium,» I Thessal. II, 20; et: «Itaque, fratres mei charissimi et desideratissimi, gaudium meum et corona mea: sic state in Domino, charissimi,» Philip. IV, 1.
Porro quanta parentibus laus et gloria accedat ex bona institutione, probitate, doctrina et virtute filiorum, graphice depingit Seneca, lib. III De Beneficiis cap. XXXI, ubi filium qui virtutibus sese excoluerat, patremque aluerat ad compensandum generationis beneficium, sic eumdem alloquentem inducit: «Non est bonum vivere, sed bene vivere. At bene vivo, sed potui et male. Ita hoc tantum est tuum, quod vivo. Si vitam imputas mihi per se nudam, egentem consilii, et id ut magnum bonum jactas, cogita te mihi imputare muscarum ac vermium bonum. Deinde, ut nihil aliud dicam, quam bonis artibus me studuisse, ut cursum ad rectum iter vitæ dirigerem; si bene vivo, in ipso beneficio majus quam quod dederas recepisti. Tu enim me mihi rudem et imperitum dedisti, ego tibi filium, qualem genuisse gauderes. Aluit me pater: si idem præsto, plus reddo, quia non tantum aluisse, sed a filio ali gaudet, et majorem ex animo meo, quam ex ipsa re percipit voluptatem. Illius alimenta ad corpus tantum meum pervenerunt.» Deinde idipsum clare evincit ex gloria, quam parentibus et familiæ conciliant filii, cum virtute sua evadunt excelsi et celebres, vel in sapientia, vel in virtute vel in principatu et regno: «Quid, si quis, inquit, per se in tantum processit, ut aut eloquentia per gentes innotesceret, aut justitia, aut bellicis rebus, et patri quoque ingentem circumfunderet famam, tenebrasque natalium suorum clara luce discuteret, non inæstimabile in parentes suos beneficium contulit? An quisquam Aristonem et Gryllum, nisi propter Xenophontem ac Platonem filios nosset? Sophroniscum Socrates exspirare non patitur. Cæteros enumerare longum est, qui vivunt ob nullam causam aliam quam quod illos liberorum eximia virtus tradidit posteris. Utrum majus beneficium dedit M. Agrippæ pater, nec post Agrippam quidem notus, an patri dedit Agrippa, navali corona insignis, unicum adeptus inter dona militaria decus, qui tot in urbe maxima opera excitavit, quæ et priorem magnificentiam vincerent, et nulla postea vincerentur? Utrum Octavius majus ullum beneficium dedit filio, an patri divus Augustus, quamvis illum umbra adoptivi patris abscondit? quantam cepisset voluptatem, si illum post debellata arma civilia vidisses securæ paci præsidentem, non agnoscens bonum suum, nec satis credens, quoties respexisset ad se, potuisse illum virum in domo sua nasci?»
4. MORTUUS EST PATER EJUS, ET QUASI NON EST MORTUUS (Syrus, et idem est ac si non esset mortuus): SIMILEM ENIM RELIQUIT SIBI POST SE. — Quintus est hic fructus bonæ educationis, q. d. Homo ex instinctu naturæ appetit immortalitatem et æternitatem, nimirum, semper esse et vivere. At, cum hoc sit impossibile in se suaque persona, utpote quæ mortalis sit morique debeat, optat saltem, ut post mortem in alia persona sibi simili et conjunctissima, puta in filio, sit superstes, vivat et propaget se, suisque nomen et memoriam. Quocirca generatio et bona educatio filiorum est remedium, imo species et imago resurrectionis et beatæ æternitatis; pater enim moriens videtur resurgere in filio. Quocirca parentes optant ante filios, imo pro filiis mori, ut eos relinquant superstites, in iisque conserventur, vivant et propagentur; filius enim bene a parente institutus parentis vitam, sapientiam et virtutem conservat, eumque facit quasi immortalem.
vers. 9. «In Deo laudabo sermones meos,» Psalm. LV, 5 et 11.
Nota est historia patris, qui cum filio ob crimen adjudicatus erat morti: dumque princeps sententiam molliret, unumque tantum plecti juberet, ac daret eis optionem eligendi, vel jaciendi sortem, uter plectendus esset; mira inter utrumque fuit contentio, dum filius pro patre, pater pro filio mori percuperet. Sed vicit tandem pater, dictitans se, licet plecteretur, in filio tamen fore superstitem: at, si filius plecteretur, nullam sui, utpote senis brevique morituri, nec filii fore propaginem et memoriam: expedire ergo malleque se mori, ut filius sibi in vita maneret superstes. Motus princeps pietate amborum, vitam utrique condonavit.
Dicit ergo Siracides patrem ex bona educatione filii hunc fructum capere, quod, etsi moriatur ipse, videatur tamen non mori, eo quod relinquit filium quasi alterum se, sibi similem in virtute, utpote cui probos suos mores per bonam institutionem communicarit et impresserit. Secus est de improbis parentibus, vel probis, sed improbe aut negligenter filios educantibus. Hi enim, ut canit Poeta: Omnis in Ascanio chari stat cura parentis. Hoc ita verum est in homine, ut idem pariter natura inseverit animalibus cunctis. Nam, ut ait S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. IV: «Natura hoc bestiis infundit, ut catulos proprios ament, fetus suos diligant.» Et mox: «Quæ fera pro catulis non ipsa potissimum se offerat morti? Quæ fera suos, innumeris licet obsessa cuneis armatorum, non suis visceribus tegat? ingruat licet telorum seges, illa tamen parvulos suos muro sui corporis septos immunes præstat periculi.» Idipsum inductione et exemplis singularum ferarum demonstrat Philostratus, lib. II, cap. VII Vitæ Apollonii Tyanei: «Nam elephantes flumen Indum transeuntes, suos pullos deferunt, vinculis, ne forte cadant, eos complexi. Ursi, licet feritate cæteras belluas superent, pro catulis tamen omnia faciunt. Itidem quoque faciunt lupi, rapinis tamen intenti; femina enim partus custodit, masculus autem pro catulorum salute cibos ad ipsam defert. Idem etiam pantheræ faciunt, quæ propter caliditatem matres fieri gaudent, et tunc maribus dominari volunt ac domui præsidere: mares vero patienter omnia sustinent propter catulorum amorem.» Et mox: «Tigris quoque insigni crudelitate animal, ad naves usque procedit, catulorum repetundorum gratia, illisque receptis cum gaudio abit: quod si, catulis ablatis, abeuntem navem aspiciat, mœsta in littore ululat, quandoque etiam ob doloris magnitudinem moritur. Aves quoque videmus pullorum causa multa facientes, velut aquilas et ciconias, quæ nunquam nidos exstruunt quin lapides illis imponant. Hæc quidem a se aquilinum vocatum, illa vero lychniten appellatum, propterea quod facem adhibent, ut ova fœtum producant, et serpentes nidis
cum moriuntur, relinquunt filios; sed vel degenereres, vel sibi similes, improbos, qui ipsis probro erunt et infamiæ. Unde in iis eorum non virtus et fama, sed vitium et infamia, ad eorum perpetuam ignominiam, vivet et perennabit.
Idem tropologice verius est in bonis magistris, pastoribus, prædicatoribus, superioribus. Hi enim post se relinquunt discipulos, quos Christo genuerunt, quasi viva suæ virtutis testimonia et simulacra; uti S. Petrus reliquit Linum, Cletum, Clementem; S. Paulus Titum, Timotheum, Onesimum, Lucam; S. Joannes Prochorum, Ignatium, Polycarpum, etc. «Successio enim filiorum sanctorum, ait Rabanus, qui post patres suos ex hac vita decedentes, bonum eorum studium in sancta religione et bona conversatione imitantur, mortuos parentes quasi redivivos exhibent, cum eorum doctrinam et disciplinam in suis dictis et factis omnibus servando manifeste declarant.» Hinc filius masculus hebraice vocatur זכר zachar, a zacher, id est memoria; quod in filio patris post mortem perstet nomen et memoria. Vice versa feminæ hebraice נשים vocantur a נשה nascha, id est oblitus est, quod in iis, præsertim si molliter et effeminate vivunt, patris nomen pereat, et memoria oblivioni tradatur. Hinc rursum filius ab Euripide vocatur «vitæ oculus:» suntque viri eruditi, qui filium dictum volunt quasi φίλιον, ob ingentem erga eum patris amorem, aut a Græco υἱός per Æolicum digamma. Vide Tiraquellum, Præfat. in leg. Si unquam, num. 11.
5 et 6. IN VITA SUA VIDIT, ET LÆTATUS EST IN ILLO: IN OBITU SUO NON EST CONTRISTATUS, NEC CONFUSUS EST CORAM INIMICIS. RELIQUIT ENIM DEFENSOREM DOMUS CONTRA INIMICOS, ET AMICIS REDDENTEM GRATIAM.
Quocirca docent Ethici et Jurisconsulti, quin et ipsa experientia, quod pater plus diligat filium quam seipsum. Unde Pacatus, in Panegyrico Theodosii imperatoris: «Instituente, inquit, natura plus fere filios quam nosmetipsos diligimus.» Virginius apud Livium, lib. III, constanter asserit sibi vitam filiæ suæ Virginiæ sua chariorem fuisse, si libere ac pudice ei vivere licitum fuisset. Aristoteles, lib. VIII Ethic. cap. XII: «Æque, inquit, parentibus vita liberorum chara est atque sua.» Quocirca apud Quintilianum, Declam. VI, pater ille proclamat: «O quam grave est mori! quanto gravius, quod ego vivo superstes filii mei!» Idem, Declam. XI: «Cum filii, inquit, pauperis ad supplicium peterentur, pater sese obtulit illos vicaria morte servaturus. Simile est quod narrat Tiraquellus, loco cit., num. 8: «Accusabantur, inquit, pater et filius homicidii: certum enim erat alterum eorum id perpetrasse; sed uter id fecisset, incertum. Carolus II, imperator jussit filium suspendi: quod intelligens pater, ut filium a morte vindicaret, ac in se pœnam converteret, sponte crimen confessus, ideoque suspensus est, liberato filio.» Quid mirum? David rex sanctus audiens mortem Absalomi filii sui, licet persecutoris et parricidæ, inconsolabiliter ejulans exclamabat: «Fili mi Absalom, Absalom fili mi: quis mihi tribuat ut moriar pro te, Absalom fili mi, fili mi Absalom?» lib. II Reg. cap. XVIII, 33, nimirum, Omnis in Ascanio chari stat cura parentis.
Hoc ita verum est in homine, ut idem pariter natura inseverit animalibus cunctis. Nam, ut ait S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. IV: «Natura hoc bestiis infundit, ut catulos proprios ament, fetus suos diligant.»
7. PRO ANIMABUS FILIORUM COLLIGABIT VULNERA SUA, ET SUPER OMNEM VOCEM TURBABUNTUR VISCERA EJUS.
non appropinquent. Quod si maritimas etiam belluas consideremus, nemo admirabitur delphines suapte natura benignos, amare suos fœtus. Balænas autem et phocas et cætera, quæ fœtus viventes edunt, nemo contra non admirabitur. Cum ego, inquit, in Ægis insula viderim phocam a piscatoribus comprehensam, mortuum filium, quem in carcere (ut sic dicam) pepererat, ita deplorare, ut triduo a cibis abstinuerit, quamvis omnium belluarum voracissima sit. Balæna autem faucibus filios abscondit, si quando majorem belluam fugere eos contigerit. Vipera etiam visa est serpentes, quos peperit, lingua lambere et quasi expolire.» Cumque Damis, cui Apollonius hæc recitarat, ex his laudare se diceret illud Euripidis: «Omnibus profecto hominibus filii sunt anima,» confestim subjunxit Apollonius, id sibi scite et sapienter dictum videri, sed verius multo et sapientius Euripidem dixisse, si de omnibus animalibus eamdem protulisset sententiam in hunc modum. «Cunctis animalibus filii sunt anima.» Hæc Philostratus.
Ratio est, quod filius sit portio corporis patris, ut ait Aristoteles lib. V Ethic. cap. v. Pater ergo filium quasi sui partem, eamque meliorem, ideoque sibi superstitem plus seipso diligit. Imo pater et filius sunt tanquam unum corpus, unaque persona: hinc quod unus possidet, alter possidere censetur, ut aiunt Jurisconsulti, et inter eos Tiraquellus loco citato, num. 15. Unde apud Saxonem, in Histor. Danica, lib. VII, dicit Sinaldus, suos ipsius liberos a se non esse diversos, seque ac filios unius hominis loco esse censendos, quibus velut unum corpus a natura tributum videatur. Et Paulus Castrensis, cons. 264, incip. In præsenti causa, col. 3, lib. II, carnem filii ait esse velut carnem patris auctam: ita quidem ut, licet efficiatur novus homo propter novam animam, non tamen dicatur primus homo omnino exstinctus post mortem ipsius. Nam, ut ait Siracides, «similem reliquit sibi post se.» Hinc et S. Paulus Onesimum, quem in vinculis Christo genuerat, vocat «viscera sua,» epist. ad Philemon. vers. 12: «Tu, inquit, illum ut mea viscera suscipe.» Ubi S. Hieronymus: «Liberos, inquit, appellat viscera parentum.»
Huc facit quod scribit Aristoteles, lib. VI Histor. animal. cap. XIX, agnos esse similes et concolores venæ, quæ est sub lingua arietis, a quo generantur. «Candidi, inquit, nigrive efficiuntur fœtus, si sub lingua arietis venæ nigræ aut candidæ habentur; cujus enim coloris sunt venæ, ejusdem et vellus est; varium etiam, si plures venarum colores sunt.» Idem, Aristotelem de more secutus, tradit Plinius, lib. VIII, cap. XXVII. Quo symbolo significavit natura vel potius Deus, naturæ auctor, bonum malumque colorem moralem (hoc est, virtutem et vitium) filiorum pendere ex institutione patris, quæ lingua sit. Hinc et ursi informem partum lingua formant, ait Plinius, lib. VIII, cap. XXVI; unde S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. IV: «Ursa, inquit, partus suos ad sui effingit similitudinem: tu filios tuos instituere similes tui non potes!» Hac de causa Elisæus ursos immisit in pueros male-educatos, sibique illudentes: «Ascende, calve;» ut parentes, qui ursos in filiorum efformatione imitari neglexerunt, eorumdem filiorum per ursos, velut lictores, laniatione puniret.
Mystice S. Augustinus, tract. 9 Contra Judæos, Paganos et Arianos, hæc verba accipit de Christo, eaque torquet contra Arianos dicentes: «Major est Pater, minor est Filius.» «Has contumelias, inquit, nec homo quilibet sapiens libenter accipiat, qui filium meliorem seipso, aut parem habere contendit. Unde illud dictum propheticum: Lætatus est pater in filio sapiente: in vita sua vidit, et in obitu non est contristatus: mortuus enim est pater, et tanquam non sit mortuus. Quare non est mortuus? similem enim reliquit pro se. Ecce Propheta dicit sapientem filium hominis esse similem patri; et tu, hæretice, audes dicere ipsam Sapientiam, Dei Filium, Patri esse dissimilem! Propheta dicit mortuum hominem patrem, in eo quod filium similem reliquit, vivere in filio: et tu audes ipsam sempiternam vitam, quæ est Dei Filius, separare ab illo qui nunquam moritur Patre!»
5 et 6. IN VITA SUA VIDIT, ET LÆTATUS EST IN ILLO: IN OBITU SUO NON EST CONTRISTATUS, NEC CONFUSUS EST CORAM INIMICIS. RELIQUIT ENIM DEFENSOREM DOMUS CONTRA INIMICOS, ET AMICIS REDDENTEM GRATIAM. — Idem inculcat et exaggerat, scilicet perenne tum in vita, tum post mortem patri fore decus et gaudium ex filio bene instituto: eo quod ille domum sit defensurus contra inimicos, et amicis gratiam repensurus: quæ duo morituri maxime solent desiderare. Unde de talibus filiis canit Psaltes, Psalm. CXXVI: «Beatus vir qui implevit desiderium suum ex ipsis: non confundetur, cum loquetur inimicis suis in porta,» id est in judicio: hoc enim olim peragebatur in portis urbium, ut libere exteri ad illud accedere possent. Tigurina vertit: Vivus eum vidit, eoque lætatus est, et in morte sua non contristatus, nec pudore affectus coram inimicis. Adversus inimicos reliquit vindicem, et redditurum gratiam amicis. Hæc veriora sunt in patribus et filiis spiritalibus tanto, quanto parentes animarum præstant parentibus corporum; hi in hora mortis et die judicii non confundentur coram inimicis: scilicet dæmonibus, de neglecta filiorum educatione et salute; sed Christo, B. Virgini et Sanctis gratias agendo, exsultabunt de eorum cura æque ac probitate. Ergo, inquit Palacius, si nulla ratio ad pietatem nos provocare posset, hac una deberet, ut scilicet, Christus olim mortuus vivat in nobis, et qui nos viderit, se Christum videre putet, juxta illud Pauli: «Glorificate et portate Deum in corpore vestro,» I Corinth. cap. VI, 20. Porro Syrus vertit: In vita sua vidit eum, et lætatus est: in morte ejus (vel potius sua) non tædet eum. Amicis ejus reddit gratiam, et de hostibus sumit vindictam.
in morte ejus (vel potius sua) non tædet eum. Amicis ejus reddit gratiam, et de hostibus sumit vindictam. Hac de causa, gloria filiorum in Scripturis comparatur lucernæ, quia sicut lucerna una ex alia accenditur, sic gloria filii resplendet ex gloria patris. Rursum, sicut lucerna continuo per partes sibi invicem jugiter succedentes ardet, ut eadem semper videatur esse lux: sic gloria familiæ per filios sibi succedentes perdurat, ut videatur idem esse homo œconomicus. Sic Salomon fuit lucerna Davidis, lib. III Reg. cap. XI, 36. Porro sicut lucernam lux alitur oleo, quod tunditur ex oleis immaturis, teste Plinio, lib. XV, cap. III, sic gloria fili manat ex educatione et disciplina, quæ illi adhibetur a puero, antequam ad maturam perveniat ætatem, cum flecti nequit. Hoc est, quod ait Psaltes, Psalm. CXXVII: «Filii tui sicut novellæ olivarum (teneræ et immaturæ, tumque tundendæ et disciplina premendæ), in circuitu mensæ tuæ.» De symbolo lucernæ plura dicam Proverb. XX, 20. Interim vide nostrum Martinum de Roa, lib. II Singular. cap. XVI et seq.
7. PRO ANIMABUS FILIORUM COLLIGABIT VULNERA SUA, ET SUPER OMNEM VOCEM TURBABUNTUR VISCERA EJUS. — Triplex hic in Græcis est lectio: Complutenses enim legunt ἀπρίζοντα υἱόν, id est abstergens vel abradens filium; Romani vero legunt περιψύχων υἱόν, per ω, id est refrigerans filium; Noster vero et alii per diæresin, vel potius dialysin, legunt περὶ ψυχῶν υἱοῦ, id est pro animabus filiorum. Juxta primam lectionem sic vertas: Qui filium suum abstergit vel abradit, sicut lixivio defricantur et abraduntur maculæ e panno, ac lima abraditur ærugo ab auro, aut sicut pectine abraduntur furfures e capite, vel paleæ et stipites e lino dum pectine carminatur, q. d. Qui pectinat vel carminat filium, hoc est, qui eum corripit et castigat, «hic colligabit» et curabit «vulnera sua,» vel «illius,» hoc est, medebitur morbis animi filii, æque ac suis angoribus et doloribus; quos alioqui conciperet ex pravis moribus actibusque filii. Unde Tigurina vertit: Qui mansuefacit filium, vulnera ipsius alligat et facit, ut ad vocem omnem expavescat medullitus, ut, sicut equi fremunt flectuntque se ad vocem aurigæ, sic filius ad omnem patris vel monitorum vocem tremat, seque inflectat.
Juxta secundam lectionem sic vertas: Refocillans filium obligabit vulnera ipsius, et ad omnem clamorem turbantur viscera ejus, q. d. Qui nimis lenis est et indulgens erga filium, ut non audeat eum castigare, hic postea cogitur vulnera ipsius in rixa vel aliunde contracta obligare, atque in perpetua cura et anxietate, ne quid triste et funestum filio obveniat, versari; adeo ut ad omnem clamorem turbetur, timens, ne clamor ille contra filium, vel de filio ejus vulnerato vel occiso sit excitatus. Huic expositioni favet Syrus: Qui, inquit, voluptuarium facit filium suum, multiplicabuntur vulnera ejus, et ad omnem ululatum levabit cor suum.
8. EQUUS INDOMITUS EVADIT DURUS, ET FILIUS REMISSUS (græce ἀνειμένος, id est sibi relictus, carens freno disciplinæ, dissolutus) EVADET PRÆCEPS.
Juxta tertiam lectionem, quæ nostræ Vulgatæ est, sic, primo, exponit Rabanus, et ex eo Glossa ac Lyranus, q. d. Pater sinet se vulnerari, «suaque vulnera colligabit pro anima,» id est vita et salute filiorum. Sic Paulus scribit Corinthiis suis in Christo filiis, II Corinth. XII, 15: «Ego autem libentissime impendam, et superimpendar ipse pro animabus vestris: licet plus vos diligens, minus diligar.»
Secundo, melius Palacius, q. d. Pater nihil verebitur filios vulnerare, eorumque vulnera colligare, cum id necesse erit ut eorum animas salvet, ac ita eos erudire, ut ad patris vocem eorum viscera tremant. Pro sua enim græce est αὐτοῦ, quod tam sua quam ipsius significat; Noster legit αὐτῶν in plurali, id est ipsorum, scilicet filiorum. Tertio, idem Palacius, q. d. Pater non sit trux et sævus in filium: sed si contingat eum flagellare et vulnerare pro ejus anima et vita, mox ejus vulnera colligabit et curabit, et ad omnem vocem planctus filii patris viscera turbabuntur. Ergo pater admonetur ut vulneret filium, sed benigne et clementer.
Quarto, Jansenius, q. d. Bonus pater «vulnera, quæ et ipse in se frequenter suscipit et sentit, a pro animabus filiorum suorum,» dum scilicet in animo suo sæpe dolet, pro eis sollicitus est: hæc, inquam, vulnera sua ipse studebit colligare et curare, per disciplinam sollicite eis adhibitam; et cum indebito modo eos quid dicere vel clamare contigerit, ad «omnem» eorum «vocem (græce βοήν, id est clamorem) turbabuntur viscera ejus,» hoc est, non dissimulabit, nec negligens erit, sed toto animo commovebitur sollicitus de correctione.
Quinto, plane et facile sic exponas, q. d. Bonus pater «pro animabus,» id est, ut salvet animas filiorum, «colligabit vulnera sua,» id est «illorum,» scilicet filiorum, hoc est vulnera animæ, puta peccata et vitia filiorum curare et sanare conabitur; «et super omnem vocem,» id est rumorem de filiorum scelere vel improbitate sparsum, commovebuntur et «turbabuntur viscera ejus,» ideoque malo mederi totis viribus sataget.
Symbolice noster Pineda, lib. I De Rebus Salomon. cap. xv, hanc Siracidis sententiam explicat de cura quæ infanti impenditur a parentibus. Quid enim, inquit, est frequens illa involvendi, evolvendi, ligandi, solvendi puerum cura et quotidiana repetitio, quam colligatio quædam et quasi curatio naturæ vulnerum, id est incredibilis cujusdam infirmitatis et imbecillitatis? Quid aliud illa conturbatio viscerum ad omnem vocem pueri, omnem vagitum et lacrymulam parvuli parentum commotio, perturbatio, dolor, confusio? Quod si primam etiam hujus sententiæ partem ex Græco legas: Refrigerans filium, sive
molliter tractans, sive abstergens; in infantiles sordes, et curam molliter tractandi infantilia membra recte convenit: ut opportune, æque ac verissime dictum sit Salomonem nutritum curis magnis.
9. LACTA FILIUM, ET PAVENTEM TE FACIET: LUDE CUM EO, ET CONTRISTABIT TE.
8. EQUUS INDOMITUS EVADIT DURUS, ET FILIUS REMISSUS (græce ἀνειμένος, id est sibi relictus, carens freno disciplinæ, dissolutus) EVADET PRÆCEPS. — Græce ἀπρόκοπος, id est apokopros, hoc est prosiliens, procax, effrenatus, citus, præproperus, temerarius, præceps, effusus, protervus, projectus, petulans, insolens, audax, impudens, contumax, improbus. Unde Tigurina vertit: Equus indomitus evadet intractabilis, et filius dissolutus pervicaciam induet; alii: Equus, qui non domatur, evadit sævus (uti videmus Romæ equos, quos vocant barbaros, antequam domentur, adeo freni et sessoris impatientes, ut eum excutiant, vel in fossas præcipitent, et obvios quosque proterant): et filius sibi relictus fit protervus; Syrus: Sicut pullus equinus effrenis, ita filius protervus, qui non obedit patri suo. Nam, ut explicat Rabanus: «Sicut superbia equi indomiti in præcipitium prona est, ita lascivia filii indisciplinati in peccati ruinam proxima est.» Palacius: Si juvenci, inquit, petulantiam freno non domueris, durum et intractabilem eum invenies: ita si filium voluntati suæ dimiseris, in omnia vitia se præcipitabit. Optime Jansenius: Sicut, inquit, equus qui frenis et calcaribus in juventute non domatur, a sua naturali ferocia et petulantia evadit durus et intractabilis: ita filius, qui in juventute solutus est a disciplina et castigatione, et dimittitur suæ naturali petulantiæ, evadit præceps, temerarius et audax ad omnia vitia, ita ut ab eis non facile postea revocari possit. Significat ergo, quod, quemadmodum equi frenis calcaribusque domantur, et tractabiles efficiuntur; ita pueri atque adolescentes optimis gravissimisque institutis, moribus, studiis, atque etiam verberibus ad modestiam et obedientiam sunt conformandi, juxta dogma Aristotelis, lib. III Ethic. cap. XII: «Quod turpia appetit, inquit, incrementumque magnum accipit, castigandum est ac temperandum: hujusmodi autem maxime est cupiditas et puer.» Hinc mystice S. Thomas, II II, Quæst. CXLII, art. 2: «Concupiscentia, inquit, assimilatur puero quoad tria. Primo quidem, quantum ad id quod uterque appetit: sicut enim puer, ita et concupiscentia appetit aliquid turpe: cujus ratio est, quia pulchrum in rebus humanis attenditur prout aliquid est ordinatum secundum rationem. Unde Tullius, De Offic. lib. I, cap. De Temperantia, aliquantulum a principio: Pulchrum est, quod consentaneum est hominis excellentiæ in eo, in quo natura ejus a reliquis animantibus differt. Puer autem non attendit ad ordinem rationis, et similiter concupiscentia non audit rationem, ut dicitur lib. VII Ethic. cap. VI, circa princip. Secundo, conveniunt quantum ad eventum. Puer enim, si suæ voluntati dimittatur, crescit in
propria voluntate. Unde Eccli. XXX dicitur: Equus indomitus evadit durus, et filius remissus evadet præceps: ita etiam et concupiscentia, si ei satisfiat, majus robur accipit. Unde Augustinus dicit in VII Confess.: Dum servitur libidini, facta est consuetudo; et, dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas. Tertio, quantum ad remedium, quod utrique præbetur. Puer enim emendatur per hoc quod coercetur; unde dicitur Proverb. cap. XXIII: Noli subtrahere a puero disciplinam, tu virga percuties eum, et animam ejus ab inferno liberabis. Et similiter dum concupiscentiæ resistitur, reducitur ad debitum honestatis modum. Et hoc est quod Augustinus dicit in lib. VII Musicæ, cap. XI: Quod mente ad spiritualia suspensa, atque ibi infixa et manente, consuetudinis, scilicet carnalis concupiscentiæ, impetus frangitur, et paulatim repressus exstinguitur. Major enim erat cum sequeremur; non omnino nullus, sed certe minor, cum refrenamus. Et ideo Philosophus dicit in III Ethic. cap. ult. in fin., quod, quemadmodum puerum oportet secundum præceptum pædagogi vivere, sic et concupiscibile consonare rationi.
Hinc hieroglyphicum juvenis et juventutis, ejusque effrenis concupiscentiæ et temeritatis est hoc: pingitur adolescens equo indomito insidens, a quo in omnes partes raptatur et jactatur. Huic occurrit quidam, quærens quo tam præceps abeat? respondet eques, equum demonstrans: «Quo isti lubet.» Nimirum equus effrenis est concupiscentia, eques est juvenis concupiscens, qui a concupiscentia sua in varia tum scelera, tum pericula abripitur. Si roges eum: Quo pergis? respondebit: «Quo concupiscentia me rapit.» Hæc est enim equus indomitus, vel onager ferus, juxta illud Jerem. II, 24: «Onager assuetus in solitudine, in desiderio animæ suæ attraxit ventum amoris sui (Septuaginta, in desideriis animæ suæ spiritu portabatur, quasi impos sui), nullus avertet eum.»
Præclare S. Chrysostomus in Psal. VI, sub finem: «Furentem, inquit, equum nisi quis cito represserit, cito peribit. Medici venenum serpens et dimanans, maxima celeritate, ne ulterius progrediatur, sistunt, ejus vitium incidentes. Hoc autem nos quoque faciamus, et quod in nobis est, vitium maxima celeritate reprimamus, ne ulterius progrediens morbum augeat.» Et post nonnulla: «Judas si pecuniæ amorem coercuisset, non venisset ad sacrilegium; si illud compressisset, non ad colophonem malorum prosiluisset. Et ideo Christus non solum fornicationem et adulterium, sed impudicum etiam obtutum reprimit, radicem ab imo evellens, ut facilius possit superari vitium.» Plura de puerorum disciplina dicam tomo proximo Proverb. cap. XXII, vers. 15, et cap. XXIII, vers. 13.
11. NON DES ILLI POTESTATEM IN JUVENTUTE, ET NE DESPICIAS COGITATUS ILLIUS.
Exemplum est in Themistocle, qui quoniam adolescens feroci mutabilique ingenio videbatur, mirantibus mutatos mores dicere solebat: «Al-
peros et indomitos pullos in optimos equos evadere, si quis aliis adhibeat disciplinam, rectamque institutionem.» Ita Plutarchus in Lacon.
9. LACTA FILIUM, ET PAVENTEM TE FACIET: LUDE CUM EO, ET CONTRISTABIT TE. — Pro lacta græce est τιθηνοῦ, id est nutricare, lacta, ciba, mammam præbe instar nutricis: τιτθοί enim sunt mammæ, et τιθήνη est nutrix. Rursum pro paventem te faciet, græce est, ἐκθαμβήσει σε, id est stupefaciet te, obstupescere faciet te. Unde Tigurina vertit: Lactes filium, territabit te; ludas cum eo, te contristabit; Syrus: Erudi filium tuum, ne illudaris: et si corriseris ei, vexabit te; alii germanius et nervosius: Nutricare filium, et stupore attonito percellet te: collude cum eo, et dolore afficiet te. Est ironia, quasi dicat: O pater, o mater, quæ filium jam ablactatum et grandescentem nimis tenere amas, pascis et tractas quasi adhuc infans esset, pergito, si lubet, illum quasi infantem molliter lactare, et indulgere omnia quæ petit: sed scito, quod mox timore tui excusso, teipsum faciet timentem, imo sua audacia et contumacia obstupescere faciet te, reddetque attonitum, ut et tibi et illi magnum aliquod malum obventurum jure metuas. Collude illi, blandire illi, et dissuaviare cum illo, uti prius, cum infans esset: sed scito, quod impudens effectus, spernet te, ridebit te, affliget et contristabit te. Sicut enim infantia tenera et innocens, dolique et mali expers eget lactatione blandaque educatione: sic vicissim pueritia succedens infantiæ, jam doli, superbiæ et proterviæ capax, imo obnoxia, gravem seriamque poscit educationem, et lasciviæ puerili castigationem: quare necesse est parentes graviter et severe cum eis agere, ut sui reverentiam et metum eis incutiant.
10. NON CORRIDEAS ILLI, NE DOLEAS (Complutenses, ne condoleas), ET IN NOVISSIMO OBSTUPESCENT DENTES TUI. — q. d. Filio ridenti non corride, sed gravem exhibe vultum, ne risus tuus et illius in dolorem vertatur, dum videbis eum ex tuo risu et indulgentia te negligere, et agere quidquid lubet, tibique et sibi gravis mali periculum creare: quare in fine «obstupescent dentes tui,» ut, sicut dentes stupidi ex cibo non voluptatem, sed dolorem sentiunt, sic pariter tu ex filio insolente et rebelli dolorem ingentem concipias, adeo ut præ dolore obmutescas, et fias quasi stupidus; itaque risus tuus vertatur in stridorem et dolorem. Græce est, γομφιάσεις τοὺς ὁδόντας σου: quod secundo, sic vertas cum Tigurina: Tandemque dentibus tuis infrendeas, q. d. Ne indigneris et fremas ob improbitatem filii, obque nimiam tuam in eum indulgentiam. Noster melius vertit, «obstupescent;» alludit enim ad stuporem dentium ex esu rei delectabilis, q. d. Sicut qui avide comedit rem acidam, quæ acore suo palatum proritat et acuit, tunc quidem gaudet, postea vero sentit dentium stuporem: ita si filio corrideas, tunc quidem ridebis, sed risum postea lues dolore: obstupesces enim ad tantam filii proterviam et pervicaciam: ac sicuti ei, cui stupent dentes, nihil est sapidum; sic tibi, o pater, nihil in vita sapidum, nihil dulce, nihil jucundum et lætum continget, sed infinitæ occurrent molestiæ, dolores et mœrores, si filium nimia enutriveris indulgentia, licet Syrus vertit: Ne incedas cum eo secundum voluntatem ejus, ne ad iram concitet te, et in novissimo obstupescere faciat dentes tuos. Ita Palacius. Similis est gnome Salomonis: «Liberis ne arrideas, ut in posterum non fleas.»
Huc facit proverbium Arabicum, Cent. II, num. 4: «Collusio sive jocus aufert reverentiam.» Quod Itali dicunt: Baldezza di padrone, capello di matto. Et num. 5: «Ne lude cum optimate, ne irascatur tibi; neque cum infimate, ne abutatur te, vel audeat super te.»
Exemplum gravitatis paternæ sit S. Job, qui tam serio graviterque cum liberis suis agebat, ut etiam cum rideret interdum, ridere non crederetur: «Si quando, inquit cap. XXIX, ridebam ad eos, non credebant.» Ubi S. Gregorius, lib. XX Moral. cap. III: «Qui præest, ait, debet et arridens timeri, et iratus amari; ut eum nec nimia lætitia vilem reddat, nec immoderata severitas odiosum.» Et cap. VIII: «Miscenda est ergo severitas cum lenitate, faciendumque quoddam ex utraque temperamentum, ut neque multa asperitate exulcerentur subditi, neque nimia benignitate solvantur. Hoc nimirum illa tabernaculi arca significat, in qua cum tabulis virga simul ac manna est, quia cum Scripturæ sacræ scientia est in boni rectoris pectore, si est virga districtionis, sit et manna dulcedinis. Hinc etiam David ait: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. Virga etenim percutimur, et baculo sustentamur. Si ergo est districtio virgæ quæ feriat, sit et consolatio baculi quæ sustentet: sit itaque amor, sed non emolliens; sit rigor, sed non exasperans; sit zelus, non immoderate sæviens; sit pietas, sed non plusquam expediat parcens.»
11. NON DES ILLI POTESTATEM IN JUVENTUTE, ET NE DESPICIAS COGITATUS ILLIUS. — Pro potestatem græce est ἐξουσίαν, id est libertatem, licentiam, potestatem agendi et dicendi quæ velit, quæque libent. Pro cogitatus Noster legit ἔννοιαν, id est cogitationes, notiones, intentiones, sensa, conceptus, quæ scilicet animo volvit, cogitat, intendit, destinat, optat, vult, molitur. Jam legunt vicina voce ἀγνοίας, id est ignorantias, id est errores, vitia et peccata, quibus scatet pueritia. Unde Tigurina vertit: Ne indulgeas ei juveni licentiam, nec ad imperite facta ejus conniveas; Syrus: Ne condones ei omnia vitia ejus. Sensus est, q. d. Ne permittas juveni potestatem agendi quod lubet, ut suo jure vivat, suo marte agat, quasi herus et dominus a nullo dependens, nulli subjectus, nullius directioni et correctioni obnoxius: «et ne despicias,» id est, ne negligas corrigere et dirigere «cogitatus
illius,» q. d. Scrutare et explora diligenter quid cogitet, ut inde ejus indolem animique sensa et propensiones perspicias, easque, si pravæ sint, reseces et corrigas; sin bonæ, secundes et dirigas. Nisi enim in juventute eas flexeris, adolescent, indurescent, fientque inflexibiles et incorrigibiles: perinde ac arbor tenera dum tenera est, flectenda et dirigenda est: si enim adoleverit, flecti dirigique se non sinet.
12. CURVA CERVICEM EJUS IN JUVENTUTE, ET TUNDE (græce πάταξον, id est frange: ita Complutenses, collide, tunde) LATERA EJUS DUM INFANS (græce νήπιος, id est infans vel puer, qui needum sapit: unde Complutenses vertunt, dum est parvus) EST, NE FORTE INDURET, ET NON CREDAT TIBI, ET ERIT TIBI DOLOR ANIMÆ. — Tigurina: Inflecte cervicem (alii, collum) adhuc juveni, et dum puer est, tunde latera ipsius, ne forte obdurescens nolit parere tibi, animaque tua dolorem afferat. Nam pro non credat tibi, græce est ἀπειθήσῃ, quod secundo, vertas difficultet tibi; tertio, vertas, inobediens tibi, vel contumax fiat in te; Syrus: Curva collum ejus, quamdiu est adolescens; et scinde lumbos ejus, quamdiu est parvus, ne robustus fiat, et proterviat contra te. Monet (ut recte Jansenius) curvare cervicem, et tundere latera, quod in his duabus partibus corporis superbia et petulantia magis vigent: in cervice, scilicet superbia, in lateribus petulantia. Nec vult caput fustibus aut percussionibus gravari, ne ingenium lædatur; sed eas partes vult premi, quarum repressio non obsit ingenio. Et cervicem quidem vult curvari velut oneribus impositis: latera vero tundi et percuti, velut virgis et flagellis, quibus latera puerorum peti solent: significans et superbiam castigationibus atque increpationibus esse reprimendam, et petulantiam atque stultitiam virga disciplinæ expellendam, juxta illud: «Stultitia colligata est in corde pueri, et virga disciplinæ fugabit eam.»
IN JUVENTUTE, — ætate scilicet tenera et adhuc flexibili, vult curvari cervicem; quia postea cervix jam indurata potius frangenda esset, quam curvari posset: sicut ramus tener flexilis est, sed grandævus inflexilis, ut, si eum flectere velis, frangas. Quod Belgæ hoc proverbio significanter exprimunt: «Filii, dum pueri sunt, parentibus afferunt capitis dolorem; dum adoleverint, cordis dolorem.» Paulo aliter Palacius: refert enim hæc ad fugam otii, et amplexum laboris, q. d. Qui otio indulget, recta cervice incedit: tu ergo filium operi et labori addicito, ut cervicem in opus curvam habeat. Tum vero nares ejus ab infantia (id est a secundo et tertio ætatis anno) percute, ne forte ab ea ætate durus tibi fiat, et dolorem animæ inferat. Hæc Palacius. Siracidi concinit Ben-Sira, alphabet., littera daleth: «Aurum,» inquit, «tundi debet, et puer verberari; vel, Aurum indiget percussionis, et puer verberationis,» q. d. Si ferulæ parcas, puer fit nequam et inutilis, perinde ut aurum minus utile existit, nisi mallea-
tione formam sibi congruam accipiat. Scholiastes sic explicat: «Sicut aurum, si illud tundas, magis fulget: sic puer, si eum verberes, fit melior. Nam ut argilla, ita tenera ætas in quamcumque partem ducas, sequitur: at ubi obduruit ingenium, haud facile in aliam refingitur formam. Hæc ergo castigatio amoris est, non odii. Unde Salomon, Proverb. XIII, 24: «Qui parcit virgæ, inquit, odit filium suum: qui autem diligit illum, instanter erudit;» Hebraice, diluculo quærit ei castigationem; Scholiastes, adhibet ei disciplinam. Porro castigationis effectus primus est sapientia. Audi Salomonem, Proverb. XXIX, 15: «Virga atque correptio tribuit sapientiam: puer autem, qui dimittitur voluntati suæ, confundit matrem.» Secundus est, gaudium. Audi eumdem ibidem vers. 17: «Erudi filium tuum, et refrigerabit te, et dabit delicias animæ tuæ.» Tertius est liberatio a gehenna, et salus æterna. Audi eumdem cap. XXIII, 14: «Tu virga percuties eum: et animam ejus de inferno liberabis.»
13. DOCE (græce παίδευσον, id est corripe, institue, erudi, castiga) FILIUM TUUM, ET OPERARE IN ILLO, NE IN TURPITUDINEM ILLIUS OFFENDAS. — q. d. Operam omnem illi recte instituendo nava, ne «offendas,» impingas, confundaris et fristeris «in ejus turpitudine,» id est dedecore, quod alioqui sibi permissus committet, indeque infamia et contumelia, quam incurret tum ipse, tum tu, o pater. Syrus: Contritionem animi doce filium tuum, et aggrava illum, ne forte in insipientiis suis offendere faciat te; Tigurina: Erudi filium tuum, et elabora in hoc, ut ne ignominia ejus tibi sit offensioni; alii: Castiga filium tuum, eumque in opere faciendo exerce, ne in turpitudinem ejus impingas. Codices Græci Romæ emendati legunt, ne in turpitudinem tuam, id est ad ignominiam tuam, offendat, vel impingat in aliquod dedecus, vitium aut scelus. Audi Palacium: Ut qui in agro aut vinea sua diligentem operam collocat, evadit pauperiem: ita, si in filio tuo operam navaris strenuam, filium a turpitudine liberas, et te, ne ab ea offendaris, eripies.
Lector, intellige hæc esse præcepta moralia, quæ ut plurimum vera sunt. Sunt enim filii, ut plurimum natura petulantiore, ac ita quæ disciplinam requirat asperiorem: non negamus tamen filios quosdam nasci, qui tantam exactionem minime requirant. Porro pater filium doceat tum verbo, tum verbere, tum maxime exemplo. Verum enim est illud Hebræorum proverbium: «Ovis ovem sequitur, et filius patrem imitando consectatur.» Nota: To operare significat ingentem curam, studium et laborem a patre adhibendum in educatione filiorum: hoc enim opus est summi momenti, utpote a quo salus familiæ et subinde reipublicæ dependet. Quocirca Ptolemæus Philadelphus rex Ægypti Septuaginta Interpretibus singulis singulas proponens quæstiones ethicas vel politicas, hanc
quadragesimo primo proposuit: «Quæ sit maxima negligentia?» Cui ille: «Si quis filiorum, inquit, negligens fuerit, eosque nulla in re erudiat. Deo enim semper vota non pro nobis tantum concipimus, quantum precamur ut et liberis nostris bona cuncta adsint, eruditionem et prudentiam impartiatur. Nam id Dei virtute evenit.» Ita refert Aristeas in Histor. Septuaginta Interpretum (quæ exstat tom. VII Biblioth. SS. Patrum), quibus coævus fuit noster Siracides, imo unus ex illis, si credimus Jansenio.
Secunda Pars Capitis
14. MELIOR EST PAUPER SANUS, ET FORTIS VIRIBUS, QUAM DIVES IMBECILLIS ET FLAGELLATUS MALITIA.
Hac de causa videmus filios magnorum virorum sæpe ab indole et virtute parentum degenerare, juxta illud: «Heroum filii noxæ;» quia scilicet viri magni rebus magnis rempublicam concernentibus occupati, educationem filiorum negligunt, eamque aliis committunt; ac filii parente virtute et gloria superbi, disciplinam et castigationem non admittunt. Unde Carneades dictitabat: «Divitum ac regum filios nihil recte discere præterquam equitare,» teste Laertio, lib. IV, cap. IX. Audi Spartianum in Vita Severi Imperatoris: «Constat neminem prope magnorum virorum optimum et utilem filium reliquisse:» citatque exempla Ciceronis, Augusti, Scipionis, Catonis, Trajani et aliorum; quin et vulgo dicitur: «Ex sapientissimis parentibus stultissimos propagari liberos, ex stultis vero sapientes.» Cujus rei aliam quoque causam physicam dat Alexander Aphrodisæus, lib. I Problem. cap. XXVI, et ex eo Tiraquellus, leg. XV Connub. num. 154, nimirum quod stulti toti incumbant generationi, ideoque optimos et perfectissimos spiritus in prolem effundant: sapientes vero sapientibus cogitationibus occupati et distracti, dimidios tantum se dent generationi, ideoque terrestrem tantum spirituum partem proli communicent.
15. SALUS ANIMÆ IN SANCTITATE JUSTITIÆ, MELIOR EST OMNI AURO ET ARGENTO; ET CORPUS VALIDUM, QUAM CENSUS IMMENSUS.
Appositum, sed horrendum, est exemplum, quod refert Auctor serm. ad Fratres in Eremo, qui exstat tom. X S. Augustinus, serm. 33 De Cyrillo cive Hipponensi: «Cyrillus, inquit, filium, ut scitis, habebat, et eum unicum possidebat: et quia unicus erat, eum superflue diligebat et supra Deum. Ideo superfluo amore inebriatus, filium corrigere negligebat, dans etiam potestatem faciendi omnia quæ placita essent illi.» Et mox: «Filius luxuriose vivendo, consumpsit partem bonorum suorum: sed ecce hodie ebrietatem perpessus, matrem prægnantem nequiter oppressit, sororem violare voluit, patrem occidit, et duas sorores vulneravit ad mortem.»
Huc facit illud anonymi, qui accusatus quod patrem pulsasset, hoc nodo impium facinus defendit: «Et ille, inquit, patrem suum verberavit, et hic (ostenso filio) me verberabit, postquam adoleverit: adeo nobis hoc gentilitium est.» Sic videmus male educatos a parentibus male educare liberos, ac proinde impios esse in parentes, ideoque impios in se experiri filios. Ælianus, lib. XII Variæ Histor., narrat Diogenem inertiam
Megarensium culpasse ac dixisse: «Malim esse Megarensis alicujus aries quam filius;» innuens Megarenses pecoris majorem curam gerere, meliusque illud educare quam filios.
Porro quæ et qualia parentes docere debeant filios et filias, sapienter et pie docet S. Hieronymus, epist. 7 ad Lætam, de Instit. filiæ: «Sic, ait, erudienda est anima, quæ futura est templum Dei: nihil aliud discat audire, nihil loqui, nisi quod ad timorem Dei pertinet: turpia verba non intelligat, cantica mundi ignoret, adhuc tenera lingua psalmis dulcibus imbuatur; procul sit ætas lasciva puerorum: ipsæ puellæ et pedissequæ a sæcularibus consortiis arceantur; ne, quod male didicerunt, pejus doceant.» Et paulo post: «Difficilter eraditur, quod rudes animi perbiberunt. Græca narrat historia Alexandrum, potentissimum regem orbisque domitorem, et in moribus et in incessu Leonidis pædagogi sui non potuisse carere vitiis, quibus adhuc parvulus fuerat infectus.»
Denique severæ educationis filiorum exempla animalium proponit S. Ambrosius. Primo, accipitres, qui pullos cum volare incipiunt, inquit lib. V Hexam. cap. XVIII, a nidis ejiciunt, ac si morentur, propulsant pennis atque præcipitant, verberant alis, cogunt audere quod trepidant, nec ullum postea deferunt his munus almoniæ. Rationem subdit: «A tenero pullos suos instituere videntur ad prædam;» quia prædando vivere debent. «Cavent, ne in tenera ætate pigrescant, ne solvantur deliciis, ne marcescant otio, ne discant cibum magis exspectare quam quærere: intermittant nutriendi officia, at in usus rapiendi audere compellant.» Secundo, cap. XVII, assignat hirundines, quæ pullos cæcutientes sua norunt oculare chelidonia, ut ait Tertullianus. Tertio, lib. VI, cap. VI, assignat ursas, quæ fætus informes tamdiu lambunt, et lambendo radunt, donec eos ad sui similitudinem efforment: «Non miraris, ait, in fera tam piloris officia, cujus maturam pietas exprimit? Ursa igitur partus suos ad sui effingit similitudinem: tu filios tuos instituere similes tui non potes?» Quarto, aquila plumescentes pullos alis verberat, exemploque suo eos ad volandum provocat: sic parentes filios doceant probos mores exemplo magis quam verbo. Ita facit Deus, quem proinde aquilæ comparans Moses, Deuter. XXXII, 11: «Sicut aquila, inquit, provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans, expandit alas suas, et assumpsit eum, atque portavit in humeris suis.» Quinto, cervæ «editos partus exercent cursu, et fugam meditari docent, ad prærupta ducunt, saltum demonstrant,» ait Plinius, lib. VIII, cap. XXXII. Sexto, philomelæ, teste Aristotele, lib. IV Histor. animal. cap. IX, præcinunt pullis, eosque docent modulos quos imitentur: audiunt pulli attente. In docente apparet quædam reprehensio, et in pullo discipulo erroris correctio.
14. MELIOR EST PAUPER SANUS, ET FORTIS VIRIBUS, QUAM DIVES IMBECILLIS ET FLAGELLATUS MALITIA. — «Melior,» id est potior, optabilior, præstantior, est pauper sanus et fortis viribus,» græce ἰσχύων τῇ ἕξει, id est valens habitudine, puta robore corporis, quo possit laborando sibi parare victum, «quam dives imbecillis et flagellatus malitia,» id est percussus a Deo miseria, malaque habitudine sive infirmitate corporis. Hic enim in doloribus tristem agit vitam, nec suis opibus deliciari aut frui potest, cum pauperi omnia, licet vulgaria et vilia, sint sapidissima. Unde Græca habent: Præstantior est pauper sanus et firma habitudine, divite qui corpus habet plagis affectum; Tigurina: Potior est pauper sanus et bene valens, quam dives affecto corpore; Syrus: Melior est pauper vivus et validus corpore suo, quam dives percussus in carne sua. Dicit hoc Siracides, ut doceat felicitatem hominis non esse sitam in opibus, nec divites iis superbire posse, eo quod iis male sanis et delicatis (uti sæpe fit) præstantior et felicior sit pauper pollens sanitate et viribus. Quod thema multis deinceps prosequitur. Unde Palacius: Comparat, inquit, salutem corporis, quæ adeo a multis vili æstimatur, divitiis, quas tantopere mundus miratur et quærit. Dicit igitur multo magis præstare salutem cum pauperie, quam divitias cum languore, maxime si languor ut flagellum a Deo propter malitiam infligatur. Alioqui melior erat Job sine sua malitia flagellatus, quam pauperes alii, quantumvis valentibus viribus essent: sed Auctor ad regularia respexit; nec enim divites sine aliqua malitia esse solent. «Malitia» igitur hic proprie miseriam, afflictionem, infirmitatem significat: sed quia illa sæpe infligitur in pœnam culpæ et malitiæ proprie dictæ, hinc utraque hic accipi potest: ut «dives flagellatus malitia» sit dives, qui ob malitiam flagellatur morbis aliisque miseriis. Sic Christus ait: «Sufficit diei malitia,» id est afflictio, «sua,» Matth. VI.
15. SALUS ANIMÆ IN SANCTITATE JUSTITIÆ, MELIOR EST OMNI AURO ET ARGENTO; ET CORPUS VALIDUM, QUAM CENSUS IMMENSUS. — q. d. Sicut «salus animæ (quæ in sanctitate justitiæ consistit) melior est omni auro:» ita «corpus validum» melius est opibus immensis; q. d. Sanitas alia est animæ, alia corporis: utraque præstat opibus maximis, quia sanitas est bonum intrinsecum, itaque altioris ordinis quam sint opes, quæ extrinsecus tantum homini bonæ sunt, eique adjacent. Vocat sanctitatem justitiæ; quia est et sanctitas corporis, puta castitas et carnis, puta caro pura ab omni irregularitate et immunditia legali, Hebr. cap. IX, 13. Est et sanctitas rerum, puta victimarum, decimarum, primitiarum, aliarumque rerum Deo dicatarum. Hisce omnibus opponitur sanctitas justitiæ, quæ scilicet in justitia et observatione mandatorum Dei consistit. To justitia jam non est in Græco; sic enim habet: Sanitas et bona habitudo (Tigurina, incolumitas) præstat omni auro; et valens corpus, opibus immensis; Syrus: Vita valida amabilior est auro; et spiritus bonus (id est, lætus, hilaris, jucundus) præ margaritis.
Nota: Tria ingentia hominis bona sunt, sanitas, sanctitas et sapientia; sed difficile hæc tria coacervantur, ut in uno eodemque tria hæc eximia reperiantur. Multi enim sanitatem lædunt ob sanctitatem, quam quærunt per macerationem carnis; alii eam lædunt ob sapientiam, dum scilicet, nimio studio spiritus consumunt, ac stomachum caputque debilitant. Quare licet primum bonum sit sanctitas, secundum sapientia, tertium sanitas; tamen quoad usum et opem aliorum, præstat habere mediocrem sapientiam cum firma sanitate, quam magnam sapientiam cum infirma. Hic enim ea uti, eamque alios docere nequit. Sanctitas autem cum sanitate retineri potest, et a prudentibus discretisque retinetur: hi enim moderantur jejunia, aliasque corporis castigationes, magisque vacant internæ virtuti; puta charitati, humilitati, orationi, quieti, patientiæ, in quibus animæ sanctitas consistit. Hinc Thales rogatus: «Quis esset felix?» respondit: «Qui corpore sanus est, animo autem eruditus.» Ita Laertius, lib. I, cap. 1. Talis fuit Moyses, de quo disserens S. Chrysostomus: «Corpori, inquit, frenum intendit, ut nec immodice stringendo equum sibi ad ministerium redderet inutilem, neque supra modum factus obesus, rursum erigeret sese adversus rationum habenas; sed simul et sanitatis illius, et malæ rationis curam habuit.» Maximus, serm. 27, citat Democritum dicentem: «Homines precantur a Deo valetudinem, cujus tamen vires in semetipsis nesciunt. Dum enim inordinate vivunt, suæ ipsi valetudinis sunt proditores.» Sic et Diogenes stomachabatur in eos qui pro bona valetudine sacrificarent, et in ipso sacro epulis immodicis semet ingurgitantes, facerent bonæ valetudini contraria. Ita Laertius lib. VI.
Denique Pythagoras dicebat tria a diis petenda, formam, divitias et bonam valetudinem. Valetudo enim homini est intima, ac basis et subjectum cæterorum bonorum et gaudiorum; ipsam enim essentiam hominis proxime tangit et afficit. Misera enim est vita, quæ valetudine destituitur, et morbis premitur, adeoque non tam vita, quam
lenta mors dicenda est, ait S. Gregorius. Ægri enim nullam in vino, deliciis, opibus, honoribus, etc., sentiunt voluptatem; quia hanc intercipit dolor et ægritudo, quæ mentem ad se rapit, ac mœrore conficit, ut ad alia bona et gaudia attendere, iisque pasci et oblectari nequeat. Unde Plato, lib. I De Legibus: «Primum, inquit, locum obtinet bona valetudo, secundum forma, tertium robur, quartum opes, haud cæcæ, sed acutum cernentes.» Stobæus vero, ex Selerio: «Bona valetudine esse, inquit, optimum est homini mortali; proximum, specie honesta præditum esse; tertium, opes habere citra fraudem; quartum, ætate vigere cum amicis.» Tritum illud: «Quam bene valere, melius in vita nihil.» Et illud: «Recte valere et sapere, duo vitæ bona,» nimirum, «ut sit mens sana in corpore sano.»
Aristoteles Sicyonius pæana scripsit in laudem sanitatis, uti refert Athenæus, lib. XV: «Sanitas, inquit, antiquissima dearum, tecum vivam quod reliquum est vitæ: tu vero propria mihi convictrix esto.» Et mox: «Tecum, diva sanitas, florent omnia, ac renidet gratiarum ver: absque te vero nemo felix.» Aristoteles, lib. II Rhetoric.: «Homini, inquit, bene valere optimum est.» Idem, lib. I Moral. ad Eudemum, narrat aliquem in vestibulo templi, quod est in Delo Apollinis, hanc scripsisse sententiam: «Eidem non adesse omnia, honestatem, bonitatem, ac jucunditatem: honestissimum est, quod justissimum; optimum, bene valere; jucundissimum, potiri eo quod quis amat.»
16. NON EST CENSUS SUPER CENSUM SALUTIS CORPORIS: ET NON EST OBLECTAMENTUM SUPER CORDIS GAUDIUM.
Intellige hæc de bonis naturæ; nam his omnibus potior est virtus, gratia et charitas; unde pro ea tot milliones Martyrum sanitatem, sanguinem et vitam profuderunt, ac quilibet christianus, cum opus est, profundat oportet. Gratia enim est altioris ordinis, scilicet supernaturalis et divini, cui omnia naturalia cedant necesse est. Et virtus est sanitas animæ, quæ longe præstat sanitati corporis. Addit S. Augustinus, in Psal. XXXVII, sanitatem hujus vitæ potius esse morbum, si cum sanitate immortalitatis conferatur: «Nam unde, inquit, dicebat: Non est sanitas in carne mea, nisi quia ista quæ hujus vitæ dicitur sanitas bene intelligentibus, et sabbatum (æternæ quietis) recordantibus, non est utique sanitas. Si enim non manducaveris, inquietat fames. Ista fames, naturalis quidam morbus est.» Et inferius: «Detrahe ista medicamenta (cibi et potus), vide si non interficiunt illa quæ existant. Si sepositis istis non sunt morbi, est sanitas. Si autem habes aliquid quod te possit interficere, nisi manducaveris; noli gloriari de sanitate, sed gemens exspecta redemptionem corporis tui.» Unde verba Psalmi: «Non est sanitas in carne mea,» sic exponit, quasi dicat: «Quando comparo istam sanitatem illi sanitati, quam habebo in requie sempiterna, ubi corruptibile hoc induet incorruptionem, et mortale hoc induet immortalitatem; video quia in
illius sanitatis comparatione, ista sanitas morbus est.» Perfecta ergo sanitas est immortalitas.
Porro Levinus Lemnius medicus, Exhortat. ad vitam optime instit. cap. XXIX: «Tria,» inquit, «feruntur vulgo saluberrima,» quæ quemque observare par est: «Vesci citra saturitatem: Non refugere laborem: Naturæ semen conservare. Quibus opposita sunt totidem insaluberrima,» quæ præter morbos, præmaturam senectam accelerant, morteque properata homines conficiunt: «Crapula distendi: Ignavia torpescere: Immodica venere enervari.» Cum enim frugalitas profligata ingluvie salubre corpus constituat; exercitatio excusso otio atque ignavia, idipsum agile reddit et expeditum; tum si ab equino genere documenta sumere liceat: Sed non ulla magis vires industria firmat, Quam Venerem et cæci stimulos avertere amoris, ait Virgilius, lib. III Georg. Siquidem intemperans ac libidinosa adolescentia effectum corpus senectuti tradit. Hujus rei symbolo Gentiles dixere, deæ Veneri, quæ vitam abbreviat, tres deas contrarias esse, quæ vitam prolongant: nimirum Minervam, quæ dea est sapientiæ et temperantiæ; Dianam, quæ dea est exercitii; Vestam, quæ dea est castitatis et virginitatis.
Galenum medicorum principem tradunt nonnulli, inquit Cælius Rhodiginus, lib. XXX, cap. XX, centum et quadraginta annos vixisse, tantaque in cibo et potu abstinentia usum, ut ad satietatem nunquam comederit aut biberit, nec crudum quidquam unquam gustarit; unde sit factum, ut odorificum semper anhelitum spiraret et citra ullam affectionem, sola defecerit senectute. Hinc proverbium: «Galeni valetudo,» pro ea quæ ultra humanum captum nimis sit prospera, nimisque inoffensa. Hæc ille, penes quem sit fides; nam Suidas Galeno dat annos duntaxat 70. Certe ipse Galenus in libro ad Thrasybulum, De Arte sanitatis tuendæ, scribit se expertum seipsum multis athletis, qui præstantissimi esse videbantur, quique multis in certaminibus coronas meruerant, valentiorem esse.
Hanc gnomen illustri apologo adolescentis et gryphorum illustrat Cyrillus, lib. III Apolog. moral. cap. XIX, cui titulus: Quæ sint vera divitiæ. Adolescens quidam cupidus, inquit, profectus est in Indiam ad aurifodinas: cum ad eas accederet, monitus est ab incolis ut recederet, quod ea loca incolerent terribiles rapacesque gryphi. Indoluit ille, quod tantum iter frustra confecisset; sed accedens vir sapiens: Ostendam tibi, inquit, aurum, at non fucatum, quod concupiscis, sed verum et merum, quod non est aliud quam Deus ipse, ejusque amor, charitas et sanctitas: «Hinc et Brachmanes, inquit, ut libera tranquillitate potirentur, aurum totaliter a suis finibus abdicarunt, ne usu ejus polluti avaritia corrumperent æquitatem, et salutarem pacem proderent. Natura
quoque in terræ visceribus genus hoc metalli recondit, unde magis malum quam bonum rebus humanis aurum esse, virtutis zelatores senserunt. Enimvero si summum hominis bonum corporales opes existerent, cur circumspecta providentia ipsas feris magis quam hominibus concessisset? Smaragdinas namque gemmas, murenulasque aureas aureosque montes gryphi possident, et metallorum venis ditissimis, multisque lapidibus pretiosis nobis abditis terra gaudet. Nonne hinc apparet, quod natura sagacitatem avaritiæ confutaverit, cum desiderabilium quidem opum majores longe copias aut brutis possidendas dederit, aut in ipsis absconderit elementis?» Unde veras opes docens esse, non cupiditatem, sed cupiditatis, resecationem: «Fuge aurum, inquit, sperne divitias, cupiditatis flammas exstingue; non enim ditant animum, sed depauperant, dum vitiositate captivant. Tantum dilige et quære bonum virtutis, quia quod quæris, intus habes. Thesaurus namque summæ bonitatis non alibi, quam in suis amatoribus consistit. Quibus diligenter auditis, mox fugata cupiditate, divitem virtutis venam in se lætatus est invenisse.»
17. MELIOR EST MORS QUAM VITA AMARA; ET REQUIES ÆTERNA QUAM LANGUOR PERSEVERANS.
16. NON EST CENSUS SUPER CENSUM SALUTIS CORPORIS: ET NON EST OBLECTAMENTUM SUPER CORDIS GAUDIUM. — Græce: Non sunt divitiæ meliores quam sanitas corporis, neque est lætitia melior quam voluptas animi; Tigurina: Nec ulla voluptas major lætitia animi, quæ scilicet a sanitate corporis procedit, et in immensum lætitiam a divitiis, aut ab honoribus ortam, exsuperat; Syrus: Non est opulentia sicut valetudo corporis, et non est lætitia sicut cor bonum, id est jucundum. Probat id quod dixit versu præcedenti sanitatem tam animæ quam corporis præstare omni auro, ex eo quod sanitas corporis in se sit «census» et thesaurus maximus, qui longe transcendit et superat omnes auri thesauros; sanitas vero animæ pariat quietem conscientiæ et lætitiam mentis, quæ superat omne aliud oblectamentum, quod in deliciis, divitiis cæterisque rebus terrenis habent mundani, quia lætitia sanctæ mentis est in Deo, cum Deo, et de Deo; quare divina est, cœlestis, purissima, nobilissima et æterna, cum carnalis lætitia sit terrena, impura, vilis, momentanea. Porro Græci, cum versu præcedenti nil habeant de sanctitate justitiæ, sed tantum de sanitate corporis, de eadem sola hunc versum accipiunt, q. d. Non est census præstantior censu sanitatis; quia sanus licet sit pauper, habet verum cordis gaudium, ideoque superat omne oblectamentum, quod divites malesani habent in suo auro, uxore, filiis, familia, honore, etc. Ita Palacius: Salus corporis, inquit, majores opes sunt, quam reliquæ opes. Quod inde monstratur, siquidem prolixior infirmitas omnes opes absumit, quas valens corpus quæsivit. Tum quia licet aurum, argentum, familia et reliqua gaudium homini afferant, non tamen tale afferunt, quale corporis valetudo; hæc enim cor lætum facit; illa vero, si homo langueat, lætum efficere nequeunt. Ergo pauper sua est salute dives, ut dives sua est infirmitate miser. Rursum, pauper sua salute in corde lætatur, dives suo languore prosternitur. Plus igitur salus etiam in paupere potest, quam in divite divitiæ. Nam, ut sapienter ait Quintilianus, Declam. 1, pro cæco: «Temeritas omnis animorum calamitate corporum frangitur; et frigescunt impetus mentium, quos non explicant ministeria membrorum.» Quomodocumque accipias, generalis est hæc sententia: «Non est oblectamentum super cordis gaudium,» quæ ubique et in omni re locum habet.
Porro verum cordis gaudium esse de sola virtute, docet Seneca, epist. 23: «Bonæ mentis, inquit, fundamentum est, ne gaudeas vanis. Fundamentum hoc esse dixi, etiam culmen est: ad summa pervenit, qui scit quo gaudeat, qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit. Sollicitus est, et incertus sui, quem spes aliqua proritat; licet ad manum sit, licet non ex difficili petatur, licet illum nunquam sperata deceperint. Hoc ante omnia fac, mi Lucili, disce gaudere. Existimas me nunc detrahere tibi multas voluptates, qui fortuita submoveo, qui spes, dulcissima oblectamenta, devitandas existimo. Imo contra. Nolo tibi unquam deesse lætitiam; volo illam tibi domi nasci; nascitur, si modo intra teipsum sit. Cæteræ hilaritates non implent pectus, sed frontem remittunt, leves sunt; nisi forte tu judicas illum gaudere, qui ridet. Animus debet esse alacer et fidens, et super omnia erectus. Mihi crede, res severa est verum gaudium.» Et plura deinceps. Alibi vero: «Sola, inquit, virtus præstat gaudium perpetuum, securum; etiamsi quid obstat, nubium modo intervenit, quæ infra feruntur, nec unquam diem vincunt.» Ita ipse, epist. 27.
Divinius S. Paulus docet verum gaudium esse gaudere in Domino, dum ait: «Gaudete in Domino semper: iterum dico, gaudete,» Philip. IV, 4. Quid sit autem gaudere in Domino, pulchre explicat S. Basilius in Regulis brevior. Reg. 194: «In his, inquit, quæ secundum mandatum Domini fiunt, gaudere, est in Domino gaudere. Quocirca quandocumque mandata Dei exsequimur, aut propter nomen Domini aliquid patimur, gaudere et gratulari inter nos debemus.» Est autem, ut idem Basilius ait, homil. 4 De gratiarum actione: «Gaudium, exsultatio quædam veluti subsilientis animæ et se diffundentis, quod ex sententia aliquid obvenerit. Quamobrem Paulus, Philipp. IV, 4, in Domino gaudendum monuit.» Quo loco Anselmus: «Gaudete, inquit, non in sæculo, sed in Domino; sicut enim nemo potest duobus dominis servire, sic nemo potest et in Domino et in sæculo gaudere.» Et S. Chrysostomus, hom. 18 ad Popul.: «Non simpliciter dixit: Gaudete semper; sed addit, continuæ voluptatis causam subdens: Gaudete in Domino semper.»
Qua vero ratione possit quis in Domino semper gaudere, explicat illico subjiciens: «In Domino gaudens ex accidente nullo hac voluptate excidere potest; alia nempe cuncta in quibus gaudemus, mutabilia sunt, nec tantam nobis afferunt voluptatem, ut ex aliis nascentem tristitiam expellant et obumbrent. Dei vero timor hæc habet utraque; stabilis enim est, et immotus, atque tantam emittit lætitiam, ut nullus nos aliorum malorum sensus capiat. Deum enim sicut oportet timens, et in ipso confidens, voluptatis radicem lucratus est, et omnem habet lætitiæ fontem. Et sicut in immensum mare decidens scintilla, brevi facile exstinguitur; sic quantacumque Deum timenti illidantur, velut in vastum lætitiæ pelagus incidentia exstinguuntur atque perduntur. Et revera hoc est maxime mirabile, quod, cum adsint, quæ contristare solent, permanet ipse gaudens.» Quod deinceps longa oratione persequitur, singula propemodum malorum genera percurrens, ostendique ex hoc verum gaudium non modo non exstingui, sed ne leviter quidem affici aut imminuere.
Quod etiam luculenter ostendit S. Basilius, hom. 4 De gratiarum actione: «Anima, inquit, quæ semel se modis omnibus desiderio astrinxerit sui conditoris, jamque insuevit oblectare se tanta illius pulchritudinis contemplatione, prorsus non sinit vehemens illud gaudium, animique sui jucundissimam diffusionem intercipi aut immutari per multiplicem et succedaneam carnalium affectionum mutationem; quin ea potius, quæ aliis mœrorem afferunt, in cumulum sibi vertet et accessionem lætitiæ. Cujusmodi erat Apostolus, dum sibi prope admodum complaceret in infirmitatibus, in tribulationibus, in persecutionibus, in necessitatibus, egestatem suam in gloriam et exsultationem permutans.» Unde Rabanus hæc omnia accipit de sanitate animæ: «Quia, inquit, qui sanus est mente, non nocet ei vexari in corporali tribulatione. Unde Paulus de seipso ait, II Corinth. XII: Quando infirmor, tunc potens sum. Libenter ergo gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Igitur tunc corpus bene sanum est, quando valide laborat in divino opere: cui valetudini non comparatur census ingens divitiarum; non est oblectamentum sicut cordis gaudium: quia delectationi veræ sapientiæ, quæ in vera charitate consistit, et contemplationi ipsius veritatis, quæ est certa agnitio Dei, nullum gaudium terrenum comparari potest.»
Porro ad lætitiam mire facit invocatio SS. Angelorum: illi enim cum sint beati, ideoque lætissimi, hinc suam lætitiam suis aspirant. Unde Angelus bonus a malo secernitur, quod ille lætitiam, hic mœrorem nuntii aspiret. Ita Raphael curando Tobiam a cæcitate, ejusque filium deducendo et reducendo cum opima uxore et dote, toti familiæ gaudium peperit. Sic Angelus nuntians Saræ et Abrahæ Isaaci ortum, sterilitatis mœrorem depulit, Gen. XVIII, 10. Idem fecere cæteri angeli qui Patriarchis et Prophetis in Scriptura apparuerunt. Ita S. Magno, Anagiæ Episcopo, et martyri sub Decio, dolenti apparens angelus: «Cur, inquit, Magne, tristaris? tristitiam depone; sum enim missus ad te ad depellendum omnem abs te mœrorem,» uti habent ejus Acta.
17. MELIOR EST MORS QUAM VITA AMARA; ET REQUIES ÆTERNA QUAM LANGUOR PERSEVERANS. — Græce: Potior est mors quam vita acerba, aut morbus diu permanens; Syrus: Præstat mori quam vita prava, et descendere in infernum potius quam dolor perseverans. Præcise hic comparat præfertque mortem vitæ amaræ, qualis est divitis morbis afflicti; eo quod mors quietem afferat, liberetque a morbis et malis hujus vitæ; vita vero amara in morbis non tam vita sit, quam perpetua longaque mors. Nam, ut ait Poeta: «Non est vivere, sed valere vita.» Et Plinius Junior, lib. IV, epist. 23: «Si, ait, computes annos, exiguum tempus; si vices rerum, ævum putes.» Et Ovidius, lib. I De Ponto, eleg. 1: Nam mea per longos si quis mala digerat annos, Crede mihi, Pylio Nestore major ero.
Abstrahit ergo a statu gratiæ, et tantum naturam naturæque dona vel mala spectat, eaque inter se confert. Nam si statum gratiæ spectes, vita amara, quam Apostoli omnesque Sancti egerunt et agunt in mortificatione, laboribus, persecutionibus, longe præstantior est morte, juxta illud Christi: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur,» Matth. v. Rursum impiis divitibus satius est hic vivere fruique suis opibus, esto cum languore et ægritudine, quam mori; nam post mortem fruent ad æterna gehennæ tormenta. Simili modo a statu gratiæ abstrahens Job, solumque suos dolores juxta naturam considerans, optat mortem, ut iis liberetur. Unde ait, cap. III, vers. 3: «Pereat dies, in qua natus sum, et nox in qua dictum est: Conceptus est homo.» Sic et Jeremias, cap. XX, vers. 14: «Maledicta, inquit, dies, in qua natus sum: dies, in qua peperit me mater mea, non sit benedicta.» Vide ibi dicta.
Quare per requiem æternam (quod tamen non est in Græco) accipe non illam quam Beati possident in cœlo, quamque fidelibus defunctis apprecamur dicentes: «Requiem æternam dona eis, Domine;» sed qualem homo in pura naturæ viribus constitutus optat et exspectat post hanc vitam; ut scilicet liber ab omni ærumna hujus vitæ, in statu animarum degens silensque, conquiescat, de quo Job, cap. III, 13: «Nunc enim dormiens, inquit, silerem, et somno meo requiescerem.» Hinc Gentiles censebant animas post mortem silere, quiescere, et quasi dormire, sicut corpora dormiunt in sepulcro. Hinc et locus mortuorum, puta infernus vel limbus, hebraice vo-
compositae mortuorum sepulcris, qui non manducant, neque bibunt, neque aliquem fructum ex eis percipiunt.»
Nota: Gentiles olim post mortem suorum Manibus, id est animabus eorum, parentabant apponendo cibum et potum (praesertim fabas, eo quod hebetent sensus, et insomnia faciant) eorum sepulcris; quasi animae eo pasci et refici gauderent, uti diserte docet Plinius, lib. XVIII, cap. XII: «Quoniam, inquit, mortuorum animae sint in ea (scilicet faba), qua de causa parentando utique assumitur.» Et Lucretius, lib. III:
Parentant. Et nigras mactant pecudes, quas Manibus atris Inferias mittunt.
18. BONA ABSCONDITA IN ORE CLAUSO, QUASI APPOSITIONES EPULARUM CIRCUMPOSITA SEPULCRO.
Censebant enim animas esse corporeas, vel certe tenuia et aerea habere corpora, quae cibo restauranda forent. Irrepsit hic mos a Gentilibus ad Christianos, quem proinde taxans S. Augustinus, serm. 15 De Sanctis: «Miror, inquit, cur apud quosdam infideles hodie tam perniciosus error irrepserit, ut super tumulos defunctorum cibos et vina conferant, quasi egressae de corporibus animae carnales cibos requirant.» Idem, De Moribus Eccles. XXXIV: «Novi multos esse sepulcrorum adoratores, qui, cum luxuriosissime super mortuos bibunt, et epulas cadaveribus exhibent, super sepultos se sepeliunt.» Eumdem morem recenset et taxat S. Ambrosius, De Elia et Jejunio, cap. XVII, ac S. Cyprianus, tract. De Duplici Martyrio. Et S. Paulinus, natali 9 S. Felicis, erasat suos rusticos in Italia, quod per simplicitatem veteri Gentilium more epulas deferrent ad sepulcrum ipsum S. Felicis:
Quia mentibus error, inquit, Insedit rudibus; nec tantae conscia culpae Simplicitas pietate caret, male credula Sanctos Perfusis halante mero gaudere sepulcris.
Gentiles hosce secuti sunt, vel potius praecessere Judaei, sed altiori et sanctiori fine et fide. Hi enim juxta sepulcra mortuorum instruebant epulum funebre amicis et pauperibus, ut eorum oratione, aeque ac sua hac eleemosyna, animas suorum e poenis purgatorii liberarent. Hoc est enim quod filium monet Tobias, cap. IV, 18: «Panem tuum et vinum tuum super sepulturam justi constitue, et noli ex eo manducare et bibere cum peccatoribus.»
Judaeos secuti Christiani, praesertim Romae et in Africa, epulas deferebant ad sepulcra vel memorias martyrum, quas per martyres hoc quasi contactu sanctificatas praelibabant ipsi et amici ipsorum; deinde eas erogabant in pauperes, qui in ecclesiam ad agapen in Natalitiis Martyrum convocabantur, idque faciebant ad honorem martyrum. Idem faciebant in sepultura defunctorum suorum, quorum dubia erat salus vel gloria, scilicet, eleemosynas, aut convivium seu agapen hanc instruebant in coemeteriis aut templis, ut
catur רומה duma, id est silentium. Ita Virgilius, lib. VI Aeneid. de inferis canit: Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes, Et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late. Et Seneca in Hippolyto: Adiit silentem nocte perpetua domum. Et Ovidius, IV Metamorph., ita inferos animasque eo descendentes describit: Est via declivis, funesta nubila taxo: Ducit ad infernas per muta silentia sedes. Styx nebulas exhalat iners; umbraeque recentes Descendunt illac, simulacraque functa sepulcris. Pallor hiemsque tenent late loca senta.
19 et 20. QUID PRODERIT LIBATIO IDOLO? NEC ENIM MANDUCABIT, NEC ODORABIT: SIC QUI EFFUGATUR A DOMINO, PORTANS MERCEDES INIQUITATIS.
Tropologice, Rabanus: «Melior est, inquit, mors, de qua scriptum est Psal. CXV: Pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum ejus, quam vita amara, quam degunt peccatores iniquis operibus vacantes. Et requies aeterna, quam tenent justi in conspectu Domini, melior est quam languor perseverans, quo in peccatis versantes quotidie tabescunt, quorum finis est interitus, et gloria in confusione ipsorum qui terrena sapiunt,» Philip. III.
18. BONA ABSCONDITA IN ORE CLAUSO, QUASI APPOSITIONES EPULARUM CIRCUMPOSITA SEPULCRO. — Pergit ostendere quam divitibus morbo afflictis inutiles sint divitiae et deliciae, per tres similitudines. Prima est, sepulcri, q. d. Opes et escae in arcis et cellis a divite, sed infirmo, repositae et reconditae, qui ob aegritudinem et nauseam stomachi eis frui non potest, ideoque quasi os suum ad eas clausum habet, inutiles sunt, perinde ac inutiles sunt epulae ad sepulcrum mortui appositae, cum mortuus eas comedere et gustare nequeat. Quo indicatur divitem aegrum esse quasi mortuum; utpote qui non magis quam mortuus suis deliciis refici et recreari possit. Etsi enim multa bona habeat in cellariis abscondita, si tamen ejus languor ipsi os claudat, ut eas comedere nequeat, aut non nisi cum dolore et nausea; utique illa similia erunt epulis, quae mortuis solebant apponi.
Nota: Pro abscondita Noster legit κεκρυμμένα, Complutensia legunt κεκλεισμένα, id est clausa. Unde vertunt: Bona clausa ad os clausum, etc. Sed clausa idem est quod abscondita. Codices Romae emendati legunt ἐκκεχυμένα, unde vertunt: Bona effusa ori clauso, vel effusa ad os clausum, sunt fercula ciborum apposita in sepulcro. Syrus: Bona, quae abscondita sunt in ore abscondentis, sicut cibi, qui positi sunt super sepulcra.
Mystice Lyranus: «Bona abscondita in ore clauso,» id est, inquit, scientia recondita in mente hominis pigri ad docendum, inutilis est; sicut inutiles sunt escae appositae mortuis. Sic et Rabanus: «Hoc testimonium, ait, contra eos valet, qui talentum verbi Dei, quod ipsi intellectu perceperunt, aliis praedicare negligunt; quorum scientia ita viventibus inutilis est, sicut epulae cir-
21. VIDENS OCULIS ET INGEMISCENS, SICUT SPADO COMPLECTENS VIRGINEM, ET SUSPIRANS.
animam defuncti, si poenis purgatorii detineretur, tum precibus pauperum, tum eleemosyna hac expiarent et liberarent. Unde S. Augustinus, lib. IX De Civit. cap. ult.: «Quicumque, inquit, epulas eo (ad sepulcra Martyrum) deferunt; quod quidem a Christianis melioribus non fit, et plerisque terrarum nulla talis est consuetudo; tamen quicumque id faciunt, quas cum apposuerint, orant et auferunt, ut vescantur, vel etiam ex eis indigentibus largiuntur, sanctificari ibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum.» Idem, lib. VI Confess. cap. II, de matre sua: «Cum ad memorias, ait, sanctorum, sicut in Africa solet, pultes et panem et merum attulisset.»
Verum quia ritus hic referebat parentalia Gentilium, et quia multi eo abutebantur ad comessationes et compotationes; hinc eum a templis sustulit S. Ambrosius, uti narrat S. Augustinus, lib. VI Confess. cap. II, cujus exemplum, docente postea S. Augustino, secuta est Africana Ecclesia; quare ejus loco eleemosynae pro defunctis domi distribui passim coeperunt, uti etiamnum fit. Haec omnia liquent ex S. Augustino, epist. 64, et ex S. Paulino, epist. ad Alethium, et ex S. Chrysostomo, homil. 32 in Matthaeum.
19 et 20. QUID PRODERIT LIBATIO IDOLO? NEC ENIM MANDUCABIT, NEC ODORABIT: SIC QUI EFFUGATUR A DOMINO, PORTANS MERCEDES INIQUITATIS. — Est haec secunda similitudo petita ab idolis eorumque victimis, ostendens miseriam divitis, sed aegri. Olim enim sacrificium institutum fuit quasi convivium et epulum Dei, vel idoli, dignantis cum hominibus conversari et quasi convivari, ut dixi Levitic. I. Hinc in omni sacrificio erat victima quasi cibus et caro comedenda a Deo, ac simul libabatur, id est effundebatur, vinum quasi potus bibendus a Deo vel idolo.
Tertia Pars Capitis
22. TRISTITIAM NON DES ANIMAE TUAE, ET NON AFFLIGAS TEMETIPSUM IN CONSILIO TUO.
Sensus ergo est, q. d. Sicut frustra offertur victima, et cum ea libatur vinum idolo, cum illud saxum vel aureum sit, nullum habens cibi potusve gustum, odoratum et sensum: sic pariter dives, «qui effugatur,» graece ὁ ἐκδιωκόμενος, id est, qui persecutionem patitur a Domino, vel quem scilicet Deus ob scelera et fastum persequitur, morbisque et calamitatibus infestat, ut tanquam alter Cain a Domino proscriptus et profligatus videatur, ac portare aegritudinem quasi «mercedem iniquitatis» suae: hic, inquam, dives, sed aeger, frustra habebit opes, quibus instruat splendida convivia, cum ea gustare iisque frui nequeat.
Unde ex Graeco clarius sic vertas: Quid prodest oblatio idolo? num neque comedit, neque odoratur: talis est quem persequitur Dominus; Tigurina: Quorsum simulacro libamenta? neque enim edet inde, neque odorem percipiet: ita se habet, qui profligatus est a Domino, et mercedem perfert iniquitatis; Syrus: Quae utilitas est idolis populorum, quae non comedunt et non odorantur? ita qui habet divitias, et non utitur illis.
Ubi nota divites hic recte comparari idolis. Primo, quia ipsi divitias habent et colunt quasi sua idola. Unde avaritia ab Apostolo vocatur «idolorum servitus,» Ephes. V. Divites ergo divitiis suis ornati sunt quasi idola auro gemmisque ornata. Secundo, quia divites a mundo coluntur quasi idola et numina quaedam. Tertio, quia sicut idolis pretiosissima vina et armenta libantur et mactantur: ita divitibus opiparae mensae instruuntur omni deliciarum genere abundantes. Quarto, sicut idolum ex καρπώτε, id est oblatione sibi facta, nullum capit καρπόν, id est fructum, quia nec gustat nec sentit: sic et dives, si aeger sit, ex omnibus opibus et deliciis exiguum vel nullum fructum et voluptatem percipit.
21. VIDENS OCULIS ET INGEMISCENS, SICUT SPADO COMPLECTENS VIRGINEM, ET SUSPIRANS. — Est haec tertia similitudo spadonis, q. d. Dives, sed aeger jam dictus, videt epulas et ingemiscit, quod eas vorare iisque frui nequeat: perinde ut eunuchus videns virginem speciosam ingemiscit et suspirat, quod ea ob frigiditatem et impotentiam frui nequeat. Quare divitiae et deliciae ei non solatium et gaudium, sed maerorem et tormentum afferunt.
Talis ergo est instar Tantali, qui in inferno in mediis licet aquis, enecatur tamen siti. De quo Poeta: Poma fugacia captat Tantalus: hoc illi garrula lingua dedit. Et Horatius: Tantalus a labris sitiens fugientia captat Flumina.... mutato nomine, de te Fabula narratur, congestis undique saccis Indormis inhians, et tanquam parcere sacris Cogeris, aut pictis tanquam gaudere tabellis.
Tantalus ergo flumini immersus, sed usque ad labra, nec ex eis bibere permissus, ideoque semper sitiens, symbolum et schema est divitis avari vel aegri, qui opibus immersus iis frui non audet, vel non potest.
22. TRISTITIAM NON DES ANIMAE TUAE, ET NON AFFLIGAS TEMETIPSUM IN CONSILIO TUO. — Graece: Ne des in tristitiam animam tuam; Tigurina: Ne demergas animum tuum in moestitiam, nec affligas teipsum tuis consiliis; alii: Ne dederis animam tuam maerori, et ne afflixeris teipsum propter consilium
ET NON AFFLIGAS TEMETIPSUM IN CONSILIO TUO. — tuam; Syrus: Ne des tristitiae animam tuam, et ne offendas in consilio animae tuae. Ubi recte notat Jansenius: Non dicit, inquit: Ne unquam habeas tristitiam in anima tua (id enim humanae infirmitati est impossibile), sed: «Tristitiam non des animae tuae,» vel, ut est in Graecis: Non des in tristitiam animam tuam: hoc est ne sinas tristitiam animo tuo dominari, aut ne ultro eam tibi accersas, et tristandi causam praebeas. Dum enim triste aliquid accidit, bonorum quae adsunt cogitatione et expensione, tristitiae materia superanda est, ut non permittatur animo nostro dominari. Et maxime cavendum est ne, cum multam gaudendi occasionem habemus, ipsi nobis tristitiae materiam suggeramus, levia quaedam mala apud nos exaggerando. Hoc ergo significatur, cum dicitur: «Tristitiam non des animae tuae.» Et est sermo de tristitia, quam Paulus vocat «tristitiam saeculi,» quam mortem operari dicit, quae scilicet est de rebus hujus saeculi. Nam «quae secundum Deum est tristitia, poenitentiam in salutem stabilem operatur:» ideoque ea ultro assumenda est, et danda animae nostrae. Ita Palacius.
Fugienda est igitur tristitia illa, quae non parit laetitiam: uti fugitur potio, quae non parit salutem. Ea vero tristitia procuranda est, quae laetitiam generat, quaeque salutem stabilem ac beatitudinem operetur. De noxa et damnis tristitiae vide disserentem S. Ambrosium, orat. 2 De Satyro; S. Gregorium, XXXI Moral. cap. CCXVII; S. Augustinum, lib. XII De Genesi ad litt. cap. XXXIII; Cassianum, Collat. IX, cap. III; S. Bernardum, De Inter. domo, cap. LII.
Porro tristitiae remedium est, malum quod nos contristat, vel amovere, vel, si amoveri nequeat, praemeditando extenuare, et magno animo sustinere; nam causa tristitiae non est tam malum ipsum quod urget, quam opinio nostra, apprehensio et aestimatio illius, quod scilicet illud durum et grave aestimemus. Quae aestimatio, cum sita sit in nostra potestate, mitigari, imo deponi potest: itaque tristitia pariter mitigabitur, aut in totum deponetur. Vere enim Epictetus, Enchirid. cap. I: «In nostra, ait, potestate est opinio, appetitio, desiderium, aversatio et quaelibet nostrae actiones.» Quod autem opinio illa mali potius quam malum ipsum sit causa tristitiae, idem sapienter affirmat cap. X: «Homines, inquit, perturbantur non rebus, sed iis, quas de rebus habent, opinionibus.» Et Plutarchus, lib. De Exsilio: «Exsilium, ait, ignominia, bonorum amissio, ut contra coronae, magistratus, primique consessus, non sua natura, sed nostro ipsorum judicio, affligendi vel delectandi modum habent.» Et Cicero, Tusc. III: «Cogitatio, ait, diuturna, nihil esse in re mali, dolori medetur, non ipsa diuturnitas.» Vide S. Chrysostomum, homil. Quod nemo laeditur nisi a seipso. Vide et nostrum Gregorium de Valentia, I II, disp. 3, Quaest. VI, punct. III, ubi octo tristitiae remedia assignat, eaque fuse prosequitur.
Porro remedium tristitiae est bona conscientia, fisa fixaque in Deo. Nam, ut ait S. Chrysostomus, hom. 25 ad Popul.: «Nihil aliud est triste nisi Deum offendere. Quod cum habent, non tribulationes,
Primo, Palacius censet hic idem, vel pene idem dici, quod priori hemistichio, quasi consilium hoc sit tristitiae, vel ipsa tristitia, q. d. Noli te affligere tristitia: quare nec consilia illa tractes, quae tristia sunt, aut tristitiam tibi conciliant vel augent. Solent enim tristes, melancholici et scrupulosi esse cogitabundi, mille volvere cogitationes, mille agitare consilia, aestusque animi, quibus proinde dicendum est cum Psalte: «Quamdiu ponam consilia in anima mea, dolorem in corde meo per diem?» Psal. XII, 2. Sic et Lyranus, qui et exemplum dat: «Sicut faciunt, inquit, desperantes, qui interimunt seipsos.»
23. JUCUNDITAS CORDIS HAEC EST VITA HOMINIS, ET THESAURUS SINE DEFECTIONE SANCTITATIS; ET EXSULTATIO VIRI EST LONGAEVITAS.
Secundo, q. d. Ne te affligas, eo quod consilia tua felicem successum non habeant aut negantur, vel ab aliis, praesertim aemulis tuis, evertantur; sed cogita quot sunt hominum capita, tot pariter esse sensus et consilia. Quare pacifice idipsum tolerato, dicitoque cum Apostolo: «Unusquisque in suo sensu» et consilio «abundet,» Rom. XIV.
Tertio, Jansenius, q. d. Ne nimis anxie et scrupulose deliberes et consultes; noli variis consiliis et deliberationibus te affligere et excruciare, dum scilicet anxie nimis apud te excogitas, quomodo te a quibusdam malis eximas, aut quomodo bonum aliquod assequaris, quod cupis; ac praesertim noli anxie cogitare et deliberare de futuris eventibus, officiis, laboribus, tribulationibus, caeterisque rebus, quae tibi obvenire possunt: quia reipsa forte nunquam tibi obvenient. Quare cogita illud Christi: «Sufficit diei malitia sua,» Matth. VI. Itaque sicut priori membro monuit deponere tristitiam, sic hoc monet deponere anxias curas et sollicitudines, quae non minus quam tristitia affligant, tristitiamque animi partim sequuntur, partim antecedunt et causant. Sicut ergo priori monuit pro tristitia tristibusque cogitationibus accersendas esse laetas, quibus mens ad laetitiam excitetur, sic hoc monet anxias curas et sollicitudines convertendas esse in libertatem hilaritatemque animi, easque resignandas esse divinae providentiae, dicendumque cum Psalte: «Dominus sollicitus est mei,» Psal. XXXIX, 18. Et Psal. XXII, 1: «Dominus regit me (S. Hieronymus, Dominus pastor meus; Hebraeum et Septuaginta, Dominus pascit me, ut pastor oves), et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me collocavit.» Ac cum S. Paulo: «Nihil solliciti sitis: sed in omni oratione et obsecratione, cum gratiarum actione, petitiones vestrae innotescant apud Deum,» Philip. IV, 6. Et cum S. Petro, epist. I, cap. V, vers. 7: «Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis.» Vide utrobique dicta.
non insidiae, non quidquam aliud sapientem animam poterit contristare; sed quemadmodum, si exiguam scintillam in locum dejeceris profundum, statim exstinxeris: itidem et omnis tristitiae superabundantia in bonam missa conscientiam exstinguitur. Propterea quidem et Paulus semper gaudebat, quoniam interius secundum Deum confidebat, neque tot malorum capiebat sensum, sed dolebat quidem ut homo, non tamen cadebat. Sic et Abraham patriarcha erat in delectatione multa passus tristia: verum nihil horum eum prostravit.» B. Caesarius Arelatensis, homil. 2: «Verum gaudium, ait, non possidetur, nisi pax et justitia teneatur. Prima est enim et quasi radix justitia; secunda pax, tertia gaudium. De justitia nascitur pax, de pace gaudium generatur. Justitia et pax quasi bona opera esse videntur: gaudium vero fructus esse bonorum operum intelligitur.» Et S. Bernardus, in libris De Consideratione: «Quid ditius, quid in corde dulcius, quid in terra quietius est et securius bona conscientia? damna rerum non metuit, non verborum contumelias, non corporis cruciatus, quae et ipsa morte magis erigitur quam deprimitur.»
Consentiunt nostris Scriptores Ethnici. Cicero ad Torquatum, epistola familiari: «Conscientia, ait, rectae voluntatis maxima consolatio est rerum incommodarum.» Et Seneca ad Lucilium: «Nolo tibi unquam deesse laetitiam: volo illam tibi domi nasci. Nascitur, si modo intra teipsum sit.» Et paulo post: «Veri boni aviditas tuta est. Quid sit istud interrogas, aut unde subeat, dicam: Ex bona conscientia, ex honestis consiliis, ex rectis actionibus, ex contemptu fortuitorum, ex placido vitae et continuo tenore unam prementis viam.» Huc facit symbolum Pythagorae: «Annulum arctum ne gestato, hoc est noli facere ea quae te coarctent et affligant.» Et: «Cor ne edito, id est ne te crucia curis et anxietatibus;» quas maxime parere solet conscientia sceleris sibi conscia. Ita Plutarchus, tract. De liber. Educ.
Rursum S. Bernardus, tract. De Inter. domo, cap. LIV, ait: «Vis nunquam esse tristis? Bene vive. Bona vita semper gaudium habet: conscientia rei semper in poena est.» Et cap. XX et XXII: «Munda est conscientia, cum nec de praeterito juste accusatur, nec de praesenti injuste delectatur. Conscientia bona titulus est religionis, templum Salomonis, ager benedictionis, hortus deliciarum, aureum reclinatorium, gaudium Angelorum, area foederis, thesaurus regis, aula Dei, habitaculum Spiritus Sancti, liber signatus et clausus, et in die judicii aperiendus. Nihil est jucundius, nihil tutius, nihil ditius bona conscientia: premat corpus, trahat mundus, terreat diabolus, et illa erit secura. Bona conscientia secura erit, cum corpus morietur; secura, cum anima coram Deo praesentabitur; secura, cum utrumque in die judicii ante tribunal terrificum justi judicis statuetur.»
Denique S. Basilius, homil. 4 De gratiarum actione: «Ita, inquit, assequeris, ut semper gaudeas: nempe, si vitae tuae institutum ratioque omnis Deum collimet ac spectet, et spes retributionis, quae in hac vita tristia sunt, leviora efficiat. Affecit te aliquis ignominia? quin tu ad eam suspice gloriam, quae reposita in caelis est tibi paranda merito patientiae. Jacturam rerum tuarum adiisti? oculos imprime fixius caelestibus divitiis et thesauro incomparabili, quem tibi bonorum operum pretio seposuisti. Patria ne solo exclusus es? at patriam habes caelestem illam Jerusalem. Ad eum modum si iis, quae molestiam tibi nunc pariunt, opposueris quae sperantur bona, animam tuam ab omni anxietate servabis. Ad quod nos invitat sanctio legis Apostolicae: Semper gaudete,» Philip. IV. «Hoc est quod omnibus inclamat rex sapientissimus, Eccles. III, 12: Et cognovi, inquit, quod non esset melius nisi laetari, et facere bene in vita sua,» q. d. Haec duo connexa sunt, laetari et bene agere: ut ergo semper laeteris, semper bene agito.
23. JUCUNDITAS CORDIS HAEC EST VITA HOMINIS, ET THESAURUS SINE DEFECTIONE SANCTITATIS; ET EXSULTATIO VIRI EST LONGAEVITAS. — Graecus de more bimembris mediam sententiam omittit, sicque habet: Laetitia cordis est vita hominis, et exsultatio viri longaevitas; Tigurina: Laetitia animi demum homini vita est, thesaurusque sanctitatis inexhaustus, et gaudium cujusque aetatis longinquitas; Syrus: Laetitia cordis ipsa est vita hominis, et conscientia (pura ideoque laeta) hominis ipsa auget vitam ejus.
Tres fructus et effectus jucunditatis et laetitiae assignat. Primus est, quod ipsa sit quasi vita hominis, tum quia homo semper indiget aliqua delectatione quasi quadam recreatione, ob multos labores et molestias, quae ei occurrunt in hac vita, uti docet Aristoteles, lib. VII Ethic.; tum quia vita in tristitia non tam est vita quam mors, uti dixit vers. 17; tum quia laetitia facit florere omnes actiones vitales: eas enim obit cum gaudio, ideoque alacriter, exsultanter, plene et perfecte, juxta illud Proverb. XVII, 12: «Animus gaudens aetatem floridam facit: spiritus tristis exsiccat ossa.»
Secundus laetitiae fructus est, quod sit «thesaurus sine defectione,» id est indeficiens, «sanctitatis,» q. d. Laetitia cordis pura et vera non tantum est vita hominis, sed et est thesaurus sanctitatis indeficiens; quia, scilicet, sanctitatem fovet et conservat. Quo significat, primo, laetitiam sanctitate destitutam, quae concipitur ex affluentia opum, honorum et deliciarum, non esse puram et veram, sed mixtam multis doloribus et tristitiis, ideoque defecturam, nec diu duraturam; secundo, laetitiam puram, veram et meram consistere in sanctitate: bona enim et sancta conscientia semper est laeta, quia scit se esse in gratia Dei, imo esse filium Dei, a quo proinde haereditatem et gloriam aeternam fidenter exspectat; tertio, lae-
titiam fovere et augere sanctitatem: facit enim ut homo laete et alacriter obeat opera sancta orationis, jejunii, eleemosynae, religionis, etc. ideoque in iis constanter perseveret; quae enim cum tristitia fiunt, remisse fiunt et cum taedio, ideoque homo in iis perdurare nequit. Magna est haec laus laetitiae, quod scilicet ipsa sit thesaurus inexhaustus sanctitatis: quia ipsa excitat hominem continue, ut plura et majora opera sancta peragat et coacervet, et quia ipsa alacriter et animose superat omnes difficultates et tentationes, quas daemon, mundus et caro suggerunt, ut hominem ab exercitiis sanctis avocent.
Quocirca S. Antonius suis religiosis ardue et austere viventibus unice commendabat laetitiam spiritalem, quasi singulare scutum et remedium ad vincendum omnes tentationes: «Una est, inquit, ratio vincendi inimicum: laetitia spiritalis, et animae Dominum semper cogitantis jugis recordatio, quae daemonum ludos quasi fumum expellens persequetur adversarios potius quam timebit.» Ita S. Athanasius, in Vita S. Antonii. Unde Palladius, in Lausiaca, cap. LII, loquens de sanctis Anachoretis sociisque S. Apollo Abbatis: «Licebat, inquit, eos videre exsultantes in solitudine, adeo ut nullam ejusmodi aliam exsultationem in terra videre liceret, nec laetitiam corpoream: neque enim erat inter eos aliquis maestus aut tristis. Sed, si quis videbatur prae se ferre tristitiam, statim Abbas Apollo ex eo rogabat causam, et quae erant in occulto uniuscujusque cordis, renuntiabat; dicebat autem: Non oportet esse tristes propter salutem, cum futuri simus haeredes regni caelorum: tristes autem erunt Gentiles, flebunt Judaei, lugebunt peccatores; justi autem laetabuntur: et qui terrena quidem animo agitant, hilabuntur in rebus terrenis; nos autem, qui tanta spe digni sumus habiti, quemadmodum non laetamur perpetuo, cum nobis Apostolus suadeat, I Thess. V, ut semper laetemur, et oremus sine intermissione?»
24. MISERERE ANIMAE TUAE PLACENS DEO, ET CONTINE: CONGREGA COR TUUM IN SANCTITATE EJUS, ET TRISTITIAM LONGE EXPELLE A TE.
Ex adverso nihil ita obnoxium tentationibus daemonis, ac animus tristis. Tristitia enim fugat Spiritum Sanctum, utpote spiritum laetitiae, et accersit spiritum atrum, puta daemonem, qui est spiritus acediae et tristitiae. Audi S. Chrysostomum, lib. III De Providentia: «Omni, ait, diabolica operatione perniciosior est immodica moeroris et acediae magnitudo: nam quos daemon superat, per moerorem superat. Quod si moerorem sustuleris, nihil omnino mali et incommodi tibi ab eo continget.» Et inferius: «Tunc demum tristari debemus, non cum malo afficimur, sed cum ipsi malum aliquod perpetramus.» Vide Cassianum, lib. X De Instit. renunt. cap. II et seq., ubi graphice spiritum acediae et moeroris depingit, ejusque suggestiones, effectus et damna recenset. Quocirca Hermas, discipulus S. Pauli, in libro qui inscribitur Pastor (exstat tom. V Biblioth. SS. Patrum), quem veteres passim citant et celebrant: «Sicut
vinum, inquit lib. II, cap. X, aceto mixtum, eamdem suavitatem non habet: sic et tristitia, Spiritui Sancto nexa, eamdem orationem mundam non habet;» imo tristitia fugat Spiritum Sanctum. Nam «fructus Spiritus Sancti est charitas, gaudium, pax,» etc. Galat. V, 22. Sed audi rursum Hermam, lib. II, mandato 10, ex persona Dei: «Tristitia omnium spirituum nequissimus est, et pessima servis Dei, et omnium spiritus exterminat, et cruciat Spiritum Sanctum.» Et inferius: «Indue ergo hilaritatem, quae semper habet gratiam apud Dominum. Delectaberis in ea. Omnis enim hilaris vir bene operatur, et bona sapit, et contemnit injustitiam. Vir autem tristis male facit; quia tristem facit Spiritum Sanctum, qui datus est homini hilari.» Et iterum: «Male facit, quod tristis orat Dominum, et non ante facit exomologesin, et non impetrat a Deo quod petit. Semper enim oratio tristis hominis non habet virtutem, ut ascendat ad altare Domini.» Huc facit illud Aaronis, Levitic. X: «Quomodo potui placere Domino in caeremoniis, mente lugubri?» obruta enim mens et maerore oppressa nequit sese in Deum attollere. Accedit, quod «hilarem datorem diligit Deus,» II Corinth. IX.
Tertius laetitiae fructus est: «Et exsultatio viri est longaevitas,» non formaliter, sed causaliter, q. d. Laetitia et exsultatio facit hominem longaevum, tristitia vero facit eum brevis aevi. Laetitia enim exhilarat, vivificat, dilatat, multiplicat, corroborat spiritus vitales, qui cor et vitam hominis conservant et augent; contrarium facit tristitia. Audi S. Gregorium Nazianzenum in Distichis: «Maerores praecocem senectutem mortalibus pariunt. Neque enim ea unquam tempus instaurabit, quae moeroribus diruta fuerint ac prostrata. Mens sollicita tineae instar ossa corrodit: corpus autem curas omnes valere jubens eximie floret.»
Idem docet Hippocrates, Galenus caeterique medici. Unde Schola Salernitana haec sanae vitae dat pharmaca: Si tibi defuerint medici, medici tibi fiant Haec tria: mens hilaris, requies facilis, moderata diaeta.
Quare homini fideli, ut semper sit hilaris, laetae et hilares accersendae sunt cogitationes de caelo, de Christo, de Dei beneficiis, ejusque in nobis praesentia, inhabitatione et inoperatione; de B. Virgine, de Sanctis, et aliae similes, quas fuse recenset noster Alvarez de Paz, De Adeptione virtutum, lib. III, part. II, cap. IV. Unde Rabanus: «Vera, inquit, jucunditas cordis non alibi quam in vera charitate consistit, ubi et vita hominis cum virtutum thesauro sine defectione sanctitatis permanet: eo quod nulla virtus sine ejus ope subsistere valet. Haec enim est excellentior via, quam Apostolus universis linguis, martyrio, atque eleemosynis antestatuit, dicens: Nunc autem manent fides, spes, charitas: tria haec, major autem horum est charitas,» I Corinth. XIII.
Anagogice idem Rabanus: «Exsultatio viri est longaevitas,» id est beata Sanctorum aeternitas: quia ibi vera est exsultatio, ubi vera est beatitudo: nam praesens vita plena est miseriis, et luctibus assiduis infelix.
24. MISERERE ANIMAE TUAE PLACENS DEO, ET CONTINE: CONGREGA COR TUUM IN SANCTITATE EJUS, ET TRISTITIAM LONGE EXPELLE A TE. — Ita legunt et dispungunt Romana, licet aliter legat et dispungat Jansenius et alii. Graeca brevius sic habent: Dilige teipsum, et alloquere, vel: Consolare cor tuum, et moerorem procul amove a te; Syrus: Blandire animae tuae, et refrigera cor tuum, et tristitiam longe fac a te. Ubi nota, primo: Qui diligit animam suam, is ejus miseretur: qui vero eum non diligit, sed odit, is in eam immisericors, imo crudelis existit: qualis est qui amat iniquitatem, ideoque tristitiam et dolorem praesentem ac aeternum ei accersit.
Secundo, to placens Deo dupliciter accipi potest, scilicet, primo, ut significet causam et finem miserendi animae; secundo, ut significet ejus effectum, aut potius modum. Juxta priorem acceptionem sensus erit, q. d. «Miserere animae tuae,» hoc fine et fructu, ut scilicet per misericordiam hanc placeas Deo, qui tibi eamdem praecepit, dum tibi animae tuae curam et salutem commisit, et prae rebus omnibus commendavit. Juxta secundam sensus erit, q. d. «Miserere animae tuae,» satagens ut placeas Deo: quod fiet, si contineas te in sanctitate. Misericordia enim animae in hoc consistit, ut qui ejus vult misereri, studeat eam Deo placitam efficere: quod faciet, si eam sanctam efficiat. Praeclare Origenes, homil. 4 in cap. VI Lucae: «Deus, inquit, animae tuae suam imaginem et similitudinem commendavit: istud ergo depositum tam insigne tibi restituendum est, tam integre, quam a te constat esse susceptum.»
Aliter Jansenius, qui to placens Deo accipit antecedenter quasi suppositum verbi miserere, quasi dicat: Tu qui places Deo, ac bonam habes in Deo conscientiam, ita ut nullius magni mali tibi sis conscius, merito debes misereri animae tuae, ut scilicet eam in tristibus consoleris per bonum conscientiae tuae testimonium, quo confidis te placere Deo.
Tertio, to et contine significat modum, quo animae misereri Deoque placere debeas, q. d. Si vis misereri animae tuae Deoque placere, esto continens, continentiam exerce, contine te ab omnibus carnis et concupiscentiae desideriis. Continentia enim est virtus, quae refrenat omnes ebullientes concupiscentiae motus. Unde explicans subdit: «Congrega cor tuum in sanctitate.»
Quarto, pro congrega cor tuum in sanctitate, graece est: consolare cor tuum. Unde Jansenius, volens Latinam Vulgatam Graecis adaptare, haec omnia explicat de tristitia, q. d. «Contine,» hoc est cohibe, «cor tuum» ab immoderata tristitia, «et congrega» illud, non sinens, scilicet, id effundi
in moerorem, sed tua consolatione illud comprimens et collectum servans apud te: «Congrega,» inquam, illud «in sanctitate» Dei, hoc est, consolare illud dum tristatur, hoc nomine quod sanctus es coram Deo, quodque Deo ex dono ejus placeas. Vel «congrega» illud «in sanctitate» ipsius cordis, id est hoc nomine consolare cor tuum, quod sanctum sit per veram Dei cognitionem et amorem. Verum, cum Latina Vulgata Concilio Tridentino, sess. IV, probata et approbata sit Graecis, cumque hic et alibi Graecis sit uberior et plenior; potius Graeca Latinis, quam Latina Graecis adaptare debemus. Quare: «congrega cor tuum in sanctitate,» explicatio contine, q. d. Continebis erisque continens, si «cor tuum» congreges «in sanctitate.» Suggestiones enim concupiscentiae, quae sunt plurimae, cor distrahunt, et ad varias carnis illecebras sollicitant et dissipant: quare ut eas fugias et elidas, ab illis cor tuum avoca, totumque convoca et congrega, ut adhaereat sanctitati, hoc est, Deo ejusque voluntati et legi: in hoc enim omnis sanctitas consistit. Quod si feceris, omnem tristitiam dispelles. Hoc est enim, quod subdit: «Et tristitiam longe expelle a te.» Quod est finis et scopus totius sententiae.
Hortatur enim ad expellendum tristitiam, ejusque modum suggerit et praescribit. Notat Palacius cor pravum ut cinerem dispergi, et ut arenam dissipari: at cor sanctum, inquit, congregatur fitque unum; quia Deo unitur, qui maxime unus est: ergo «Mihi adhaerere Deo bonum est,» Psalm. LXXII. Quia «qui adhaeret Domino, unus spiritus est,» I Corinth. VI, 17.
Sensus ergo est, q. d. Vis tristitiam expellere a te, tibique jugem accersere laetitiam? miserere animae tuae, curando ut illa placeat Deo, ideoque contine ab omnibus pravis ejus concupiscentiis. Quod facies, si ab eis cor tuum avoces, illudque colligas et unias sanctitati: si enim id feceris, omnem tristitiam expelles a te: sanctitas enim est mater laetitiae, et expultrix tristitiae. Ut ergo hanc miseriam, puta tristitiam, ab anima expellas, miserere animae tuae, majoremque ejus miseriam, puta concupiscentiam et iniquitatem cura: ex illa enim oritur tristitia, q. d. Immisericors est et crudelis, ac quasi tortor et carnifex animae suae, qui eam tradit concupiscentiis, ut iis lancinetur, ac in mille desideria quasi dissecetur, eisque foede et misere quasi mancipium ad omnem nutum serviat; indeque mille angores et maerores conscientiae sustineat, iisque excrucietur et lancinetur. Qui ergo sapit et haec effugere cupit, hic miseretur animae suae, studetque placere Deo, ideoque a concupiscentiis se continet et abstinet, ac congregat traditque cor suum integrum Deo ejusque sanctitati; atque hac ratione omnem tristitiam expellit omnemque laetitiam accersit. Nam, ut ait Beda in Proverbiis: «Tristantur facile, quorum spes exstat in imis.» Sic ex adverso: «Laetantur facile, quorum spes exstat in altis.» Ita explicant
et aeternam, sed beatam vitam in caelo, non vero miseram in inferno nanciscatur. Ita Stephanus V Pontifex, ut habetur 33, Quaest. II, cap. VIII Admonere, § Idcirco. Monet Aistulphum, qui uxorem interfecerat: «Miserere, inquit, animae tuae, ut non sis tibimetipsi homicida. Quapropter relinque, te rogamus, hoc malum saeculum, quod te traxit ad tam immanissimum peccati facinus, ingrediare monasterium, humiliare sub manu Abbatis, et meliorum fratrum precibus adjutus observa cuncta simplici animo quae tibi fuerint imperata, si forte ignoscat infinita Dei misericordia peccatis tuis, et refrigeret animam tuam, priusquam crucieris perpetuis flammis.»
Rabanus, Lyranus et Palacius, imo S. Augustinus, Enchirid. cap. LXXVI, et habetur De Paenit. dist. 3, cap. Qui vult: «Qui, inquit, vult eleemosynam ordinate dare, a seipso debet incipere, et eam sibi primum dare. Est enim eleemosyna opus misericordiae, verissimeque dictum est: Miserere animae tuae placens Deo. Propter hoc renascimur, ut Deo placeamus, cui merito displicet quod nascendo contraximus. Haec est prima eleemosyna, quam nobis dadimus: quoniam nosipsos miseros per miserantis Dei misericordiam requisivimus, justum judicium ejus confitentes, quo miseri effecti sumus, de quo dicit Apostolus Rom. V: Judicium quidem ex uno in condemnationem. Et magno ejus charitati gratias agentes, de qua idem ipse dicit gratiae praedicator: Commendat autem suam dilectionem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est: ut et nos veraciter de nostra miseria judicantes, et Dei charitatem quam donavit ipse diligentes, pie recteque vivamus.» Huc usque S. Augustinus. Idem, serm. 102 De Temp.: «Modo, inquit, pro ineffabili pietate sua non solum nos admonet (Deus), sed etiam rogat, ut nos a peccatis mortiferis revocemus. Audiamus illum dum rogat, ne nos postea non audiat ille dum judicat. Audiamus eum per Prophetam dicentem: Fili, inquit, miserere animae tuae placens Deo. Quid ad haec respondebit humana fragilitas? Deus te rogat ut tui miserearis, et non vis! Causam tuam apud te agit, et a te non potest impetrare! Et quomodo te audiet ille in die judicii supplicantem, cum tu eum pro teipso nolueris audire rogantem.»
Sic et S. Bernardus in Sententiis: «Spiritus sapientiae, inquit, ubique praesens novit quid in caelo et quid agatur in inferno. Cumque mentem humanam repleverit, et de poenis inferni incutit timorem, et caelestium amorem infundit, sicque facit hominem animae suae misereri, et dicit ei: Miserere animae tuae placens Deo.» Idem, serm. 8 ad Milites templi: «Magna revera malitia, inquit, tui te non misereri, et solum post peccatum remedium confessionis a teipso repellere, ignemque in sinu tuo involvere potius quam excutere, nec praebere aurem consilio Sapientis, qui ait: Miserere animae tuae placens Deo. Proinde qui sibi nequam, cui bonus?» Idem, epist. 8 ad Brunonem: «Primus, ait, pietatis gradus est de quo scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo. Ex hoc autem ad miserandum proximum recto jam tramite charitas ordinata procedit, quippe quem ad sui quisque mensuram amare praecipitur.»
Vide eumdem pathetice his verbis urgentem Eustachium, occupatorem Valentinae Sedis, ad paenitentiam, Epist. 183. Iisdem urgeas quemlibet peccatorem, dicendo: Miserere animae tuae, o miser, ut cum corpus tuum brevi perire morique debeat ac dari vermibus, saltem animae tuae consulas, ut illa, cum sit immortalis et aeterna, immortalem
25. Multos enim occidit (Graeci nonnulli legunt: Perdidit et occidit; sic et Syrus: Multos enim occidit maestitia, et perdidit eos) TRISTITIA, ET NON EST UTILITAS IN EA. — quia licet tristeris de malo, non idcirco illud tolles, sed potius augebis et duplicabis. Porro melancholia, tristitia et acedia multos enecavit et in dies enecat, tum quoad corpus, tum quoad animam, eosque perimit morte et praesenti et aeterna.
Tristitia ergo est carnificina. Si horres esse carnifex aliorum, cur non horres per tristitiam carnifex esse tui? Causam et modum dant medici, ac inter eos Franciscus Valesius, Sacrae Philosophiae, cap. LXXII. Magna tristitia, inquit, semper nocet, et potest aliquando occidere, non quidem repente, ut timor et gaudium (auctor est Galenus), sed paulatim et multo tempore. Quia per gaudium affatim et sine ullo freno effunditur totum calidum: quare in pusillanimis totum exhalat: in timore magno affatim accurrens ad cor, suffocatur. Motus similis est tristitiae timori, non tamen vehemens ut ille, sed natura sua lentus, ac proinde paulatim facit vitalem calorem marcescere, et nutritionem partium minui, atque ita deducit ad tabem. Quod aperte significant illa verba Proverb. XVII: «Spiritus tristis exsiccat ossa.» Itaque tristitia repente nullum fortasse occidit, ut timor et gaudium, lente vero ac paulatim quamplurimos.
Illa verba: «Et non est utilitas in ea,» duplicem ferunt sensum, naturalem et moralem. Naturali quidem significant tristitiam nihil conferre: nam neque ad pellendos morbos, neque ad tuendam valetudinem (id vero constat ex dictis intelligi debere de magna tristitia, et quae omnem excludit hilaritatem). Morali vero, continent exhortationem quamdam ad pellendam ex animo tristitiam. Quasi dicatur: Vita tristitiam quia multos occidit, et nihil confert ad recuperandum id cujus gratia doles: neque enim lacrimis defunctum vita maritum suscitabis, neque filium, neque amissam invenies pecuniam, neque incendio consumptam reficies domum.
Quocirca B. Antiochus, homil. 25: «Tristitia, inquit, vermis est cordis, suammet exedens matrem instar viperae.» Et S. Athanasius citatus a S. Bernardo, De Modo bene vivendi, cap. XI: «Homo
tristis, inquit, semper malitiatur, et contristat Spiritum Sanctum sibi a Deo donatum.» S. Chrysostomus, homil. 7 ad Popul.: «Tristitiam, inquit, Deus non ob aliud nobis indidit, nisi propter solum peccatum, et hoc per ipsam rerum experientiam manifestavit. In pecuniarum enim jactura, et morte, et aegritudine, et aliis nobis ingruentibus molestiis dolentes et maerentes, non tantum nullam consolationem capimus, verum et molestias augemus. In peccatis vero si doleamus et tristemur, peccati magnitudinem minuimus, et quod erat magnum, reddimus parvum, saepe vero et funditus ipsum totum delemus.» Idem, epist. 8 ad Olympiad.: «Tristitia, inquit, animarum crudele tormentum est, dolor quidam inexplicabilis, et judicium omni judicio vindictaque deterius. Nam et vermi est similis venenato, non solummodo carnem, sed et animam ipsam perimens; animam dilacerans, sed vires animae consumens; et jugis nox, ac tenebrae profundae, et tempestas, et turbo; febris non apparens, omni igni validius incendens, et pugna requiem non habens.» Cassianus, lib. IX De Instit. renunt. cap. II et III, citans explicansque illud Proverb. XXV: Sicut tinea vestimento, et vermis ligno, ita tristitia viri nocet cordi. «Vestimentum namque, inquit, tinearum esu attactum nullius pretii vel honesti usus poterit ulterius habere commercium: itidemque lignum vermibus exaratum, non jam ad ornatum vel mediocris aedificii, sed ad combustionem ignis merebitur deputari. Ita anima, quae edacissimis tristitiae morsibus devoratur, inutilis erit vestimento illi pontificali, quod unguentum Spiritus Sancti de caelo descendens, prius in barbam Aaron, deinde in oram suam, solere suscipere, S. David vaticinio perhibetur: Sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus,» Psal. CXXXII.
26. ZELUS ET IRACUNDIA MINUUNT DIES, ET ANTE TEMPUS SENECTAM ADDUCET COGITATUS.
Tristitiae remedium naturale, sed efficax, est magna et vehemens occupatio, praesertim in re honesta et jucunda: haec enim imaginationem a tristibus ad se avocat, occupat et exhilarat. Experire, et senties ita se rem habere.
Porro octo remedia ad fugandam tristitiam suggerit noster Alvarez de Paz, De Exterminatione mali, lib. II, part. V, XII, ante finem. Ptolemaeus Philadelphus rex Aegypti, proponens septuaginta Interpretibus singulis singulas quaestiones ethicas, vigesimo nono hanc proposuit: «Quomodo sine tristitia viveret?» Cui ille: «Si neminem, inquit, laeseris, omnesque juves, justitia quosvis prosequens; ab ea hujusmodi fructus jucunditatis colligitur. Sed implorandus est Deus, ne ea nos laedant quae praeter opinionem nostram accidunt, ut sunt mortes, morbi, aegritudines,» etc. At quinquagesimo sexto hanc proposuit: «In quibus est tristandum?» Cui ille: «In amicorum adversitate, quandoquidem diuturna ea et inevitabilia cernimus, quaeque calamitatibus opertos interimunt. Nam in his moestitiam nulla ratio levat.
Sed de iis, in quibus desperamus, neque quidquam in his utile invenimus, mortales omnes contristantur, malum vero omnino effugere divinae potentiae est.» Ita ille coaevus et forte socius Siracidis, uti refert Aristaeus, in Historia septuaginta Interpretum, quae exstat tomo VII Biblioth. SS. Patrum.
Clarius et praeclarius Psaltes, Psalm. XLI, tristitiae remedium assignat orationem et spem in Deum: «Quare, inquit, tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi, salutare vultus mei, et Deus meus.» Et S. Jacobus, cap. V, vers. 13: «Tristatur, inquit, aliquis vestrum? oret. Aequo animo est? psallat.» Huc facit proverbium Hebraeorum in More nebuchim, lib. II, cap. XXXVII: «Prophetia non requiescit super tristem, neque super pigrum.» Quocirca Elisaeus, ut se ad prophetiam disponeret, quaesivit Psaltem, qui ejus mentem sua psalmodia exhilararet, et ad divina sustolleret, IV Reg. III, 15.
Denique tristitia in multis oritur ob tristes casus praeteritos qui eis obvenerunt, quibus pro antidoto suggerendum est illud Senecae, De Regim. princip.: «Noli poenitere de re praeterita, quia illud est proprium debilium.» Res enim praeterita revocatu est impossibilis. Nemo autem sapiens poenitet, dolet aut se affligit ob rem impossibilem.
Antonius in Melissa, lib. I, cap. LXXII De tristitia, alia illius suggerit remedia. Primum ex S. Gregorio Nazianzeno, qui ait: «Communio et societas luctus, solatio est dolenti.» Et ex S. Chrysostomo, qui ait: «Tristitia in multos divisa, minus cruciat patientem.» Et ex Photio, qui ait: «Sola similes affectus expertorum colloquia, maerentibus sunt solatia.» Secundum ex Plutarcho dicente: «Via quidem eligenda planissima, vita vero tranquillissima. Thoraci tunicam, tristitiae vero mentem et rationem inducere oportet.» Tertium ex Theopempto dicente: «Insipientem tempus, sapientes autem ratio moerore liberat. Sapit qui non tristatur propter absentia, sed gaudet praesentibus.» Quartum ex Photio dicente: «Fuge tentationem patientia et oratione: sin, absque his praesidiis te opponas, vehementius invadit.»
26. ZELUS ET IRACUNDIA MINUUNT DIES, ET ANTE TEMPUS SENECTAM ADDUCET COGITATUS. — Tristitiae subjungit tres partim proles, partim affines et socias, scilicet invidiam, iram et sollicitudinem, quae, aeque ut tristitia, sensim hominem conficiunt et occidunt. «Zelus» enim est invidia, cujus comes et socia est ira. Unde Jansenius per zelum accipit iram; alii, quemvis zelum; Palacius, zelotypiam, qua vir zelat uxorem, aut contra. Pro cogitatus graece est μέριμνα, id est cura et sollicitudo, q. d. Invidia et ira corrodunt et consumunt dies vitae hominis, eorumque sunt quasi aerugo et tinea: similiter cura et sollicitudo citam et ante tempus homini adducit senectam. Unde Tigurina vertit: Invidia et iracundia dies minuunt, sollicitu-
doque praematuram inducit senectutem. Sic et Bias apud Laertium, lib. I, cap. VI: «Ut ferrum, inquit, rubigine absumitur, ita invidus suo ipsius vitio contabescit,» q. d. Sicut ferrum ex seipso gignit rubiginem, quae ipsum exedit: sic invidus concipit invidiam, quae ipsummet exedit et consumit. Et Periander: «Sicut aerugo ferrum, sic invidia animum illius in quo inest, conterit.» Et S. Basilius, hom. in aliquot Script. locos: «Hic est alius morbus vitae hominum peculiaris, et animis nostris a natura insitus, et corda magis consumere aptus, quam rubigo ferrum.» Alii vertunt: Zelus et excandescentia minuunt dies, et ante tempus senectam affert sollicitudo; Syrus: Zelus et ira consumunt dies, et ante tempus prodire facit canitiem cura. Idem docent medici; unde Schola Salernitana sic orditur: Si vis incolumem, si vis te reddere sanum, Curas tolle graves, irasci crede profanum.
Exemplum ita illustre est in Alexandro Magno, qui omnem rerum gestarum gloriam obscuravit iracundia, a qua ipse omnium victor victus est, dum per eam amicis necem intulit, et sibi vitam accidit. «Alexandrum enim, inquit Valerius Maximus, lib. IX, cap. III, iracundia sua propemodum caelo diripuit; nam quid obstitit, quominus illuc assurgeret, nisi Lysimachus leoni objectus, Clitus hasta confossus, et Callisthenes mori jussus? Ac Callisthenis quidem deflens mortem, in Alexandri iram iratus Seneca eloquentissime ait, lib. VI Nat. Quaest. cap. XXIII: «Hoc est, inquit, Alexandri crimen aeternum, quod nulla virtus, nulla rerum felicitas redimet. Nam quoties quis dixerit: Occidit Persarum millia multa; opponetur: Et Callisthenem. Quoties dictum erit: Occidit Darium, penes quem tunc magnum regnum erat; opponetur: Et Callisthenem. Quoties dictum erit: Omnia Oceano tenus vicit, ipsum quoque tentavit novis classibus, et imperium ex angulo Thraciae usque Orientis terminos protulit, dicetur: Sed Callisthenem occidit. Omnia licet antiqua ducum regumque exempla transierit, ex his quae fecit nihil tam magnum erit, quam scelus Callisthenis.»
Vere igitur dixit Heraclitus: «Durum est pugnare contra iram, quae vitam adimit.»
27. SPLENDIDUM COR ET BONUM IN EPULIS EST: EPULAE ENIM ILLIUS DILIGENTER FIUNT.
Celebre est illud Physicorum, τὰ ἄχολα μακρόβια, id est animalia bile carentia, uti cervus, sunt longaeva. Porro longaevitatem hominis et animalium ita gradatim describit, sive vere, sive potius fabulose Ausonius, Idyll. 18: Ter binos deciesque novem superexiit in annos Justa senescentum quos implet vita virorum: Hos novies superat vivendo garrula cornix; Et quater egreditur cornicis saecula cervus; Alipedem cervum ter vincit corvus....
Causam dat Franciscus Valesius, Sacrae Philosophiae, cap. LXXII: «Videantur, inquit, mihi haec tria, scilicet zelus, iracundia et cogitatus, unico sollicitudinis nomine significari. Sollicitos enim esse dicimus eos qui plus satis curant quid agatur, quid futurum sit. Tales enim sunt zelatores, ac proinde iracundi et cogitabundi: quae omnia excludunt ab animo hilaritatem. Quare si vere dictum est cap. XVII Proverb.: «Animus gaudens aetatem floridam facit;» merito evenit ut quod gaudium excludit sollicitudo, afferat ipsa inveteratam senectutem. Verum autem illud esse constat, siquidem indicatum antea est, spiritum tristem exsiccare ossa: exsiccat ergo et ea passio, cujus tristitia comes est, puta sollicitudo et nimia cura. Ut vero exsiccat, ita refrigerat: quia (ut nuper diximus) siccat imminuta nutritione per vitalis caloris et spirituum consumptionem. Refrigeratio vero naturalis cum siccitate, ipsum est senium. Unde efficitur, ut sollicitum esse, ac proinde iracundum et cogitabundum, adducat ante tempus senectutem. Neque res ulla experimento magis cognita est. Neque quidquam iis qui privatam agunt vitam consultius, quam nulla de re esse sollicitos: iis vero qui reipublicae tenent gubernacula, qui id non possunt, tamen interponere gaudia curis, et animum tantis solutum curis crebro laxare, ac locum dare cibis et exercitationi, ne semper animo ad cogitationem translato, corpus tabescat.
Huc facit illud S. Gregorii Nazianzeni in Distichis: «Maerores praecocem mortalibus senectutem pariunt. Mens sollicita tineae instar ossa corrodit; corpus autem curas valere jubens, eximie floret.» Unde subdit Siracides: «Splendidum cor bonum in epulis est.»
Memorabile est quod ex ore Dei scribit Hermas, S. Pauli discipulus, lib. II Pastoral. mandato 3; nimirum, quod ira et impatientia obscuret, exstinguatque in nobis Spiritum Sanctum, eumdem vero exsuscitet atque exhibeat aequanimitas et patientia. «Aequanimis, inquit, esto et patiens, et omnium operum nequissimorum dominaberis, et operaberis omnem justitiam. Quod si patiens fueris, Spiritus Sanctus, qui habitat in te, mundus erit, et non obscurabitur ab aliquo nequissimo spiritu, sed gaudens dilatabitur et epulabitur in vase, in quo habitat, et apparebit Domino hilaris in pace magna. Quod si iracundia aliqua supervenerit, continuo Spiritus Sanctus, qui in te est, augustiabitur, et quaeret discedere. Suffocatur enim aspectu nequissimo, et non habet locum apparendi Domino sicut vult; tribulatur enim ab iracundia. Utrique ergo spiritus cum pariter inhabitant, perniciosum est homini.» Probat a simili: «Si quis enim assumat absinthii pusillum, et immittat in amphoram mellis, nonne totum mel exterminabitur! Et tantum mellis a modico absinthio disperit, et perdit dulcedinem mellis, et jam non habet gratiam apud dominum suum; quoniam totum mel amarum factum est, et usum suum perdidit. Sed si in mel non mittatur absinthium, dulce erit et in usu domino suo. Vide enim quam sit aequanimitas dulcior melle,