Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Primo, a vers. 1 usque ad vers. 12, avocat a nimio amore et studio divitiarum. Inde, secundo, usque ad vers. 30, est institutio mensæ; quanta, scilicet, honestate, temperantia et discretione in ea convivæ se gerere debeant. Tertio, a vers. 30 ad finem, agit de sobrietate in potu vini.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 31:1-42
1. Vigilia honestatis tabefaciet carnes, et cogitatus illius auferet somnum. 2. Cogitatus præscientiæ avertit sensum, et infirmitas gravis sobriam facit animam. 3. Laboravit dives in congregatione substantiæ, et in requie sua replebitur bonis suis. 4. Laboravit pauper in diminutione victus, et in fine inops fit. 5. Qui aurum diligit, non justificabitur : et qui insequitur consumptionem, replebitur ex ea. 6. Multi dati sunt in auri casus, et facta est in specie ipsius perditio illorum. 7. Lignum offensionis est aurum sacrificantium : væ illis qui sectantur illud, et omnis imprudens deperiet in illo. 8. Beatus dives, qui inventus est sine macula : et qui post aurum non abiit, nec speravit in pecunia et thesauris. 9. Quis est hic, et laudabimus eum? fecit enim mirabilia in vita sua. 10. Qui probatus est in illo, et perfectus est, erit illi gloria æterna : qui potuit transgredi, et non est transgressus; facere mala, et non fecit: 11. ideo stabilita sunt bona illius in Domino, et eleemosynas illius enarrabit omnis ecclesia sanctorum. 12. Supra mensam magnam sedisti? non aperias super illam faucem tuam prior. 13. Non dicas sic : Multa sunt, quæ super illam sunt : 14. memento quoniam malus est oculus nequam. 15. Nequius oculo quid creatum est? ideo ab omni facie sua lacrymabitur, cum viderit, 16. ne extendas manum tuam prior, et invidia contaminatus erubescas. 17. Ne comprimaris in convivio. 18. Intellige quæ sunt proximi tui ex teipso : 19. utere quasi homo frugi his, quæ tibi apponuntur: ne, cum manducas multum, odio habearis. 20. Cessa prior causa disciplinæ: et noli nimius esse, ne forte offendas. 21. Et si in medio
multorum sedisti, prior illis ne extendas manum tuam, nec prior poscas bibere. 22. Quam sufficiens est homini erudito vinum exiguum, et in dormiendo non laborabis ab illo, et non senties dolorem. 23. Vigilia, cholera, et tortura viro infrunito : 24. somnus sanitatis in homine parco; dormiet usque mane, et anima illius cum ipso delectabitur. 25. Et si coactus fueris in edendo multum, surge e medio, evome : et refrigerabit te, et non adduces corpori tuo infirmitatem. 26. Audi me, fili, et ne spernas me : et in novissimo invenies verba mea. 27. In omnibus operibus tuis esto velox, et omnis infirmitas non occurret tibi. 28. Splendidum in panibus benedicent labia multorum, et testimonium veritatis illius fidele. 29. Nequissimo in pane murmurabit civitas, et testimonium nequitiæ illius verum est. 30. Diligentes in vino noli provocare : multos enim exterminavit vinum. 31. Ignis probat ferrum durum : sic vinum corda superborum arguet in ebrietate potatum. 32. Æqua vita hominibus, vinum in sobrietate : si bibas illud moderate, eris sobrius. 33. Quæ vita est ei, qui minuitur vino? 34. Quid defraudat vitam? Mors. 35. Vinum in jucunditatem creatum est, et non in ebrietatem, ab initio. 36. Exsultatio animæ et cordis, vinum moderate potatum. 37. Sanitas est animæ et corpori sobrius potus. 38. Vinum multum potatum, irritationem, et iram, et ruinas multas facit. 39. Amaritudo animæ vinum multum potatum. 40. Ebrietatis animositas, imprudentis offensio, minorans virtutem, et faciens vulnera. 41. In convivio vini non arguas proximum: et non despicias eum in jucunditate illius: 42. Verba improperii non dicas illi : et non premas illum in repetendo.
Prima Pars Capitis
(Nota in Græcis Romanis omnia ab hoc capite usque ad XXXVII alio ordine recenseri : nam quæ Vulgata habet hoc capite, Græca Romana habent cap. XXXV. Quæ Vulgata habet cap. XXXV, Romana habent cap. XXXII. Quæ Vulgata habet cap. XXXVI, Romana habent cap. XXXVII. Quæ Vulgata habet cap. XXXII, Romana habent cap. XXXV. Quæ Vulgata habet cap. XXXIII, Romana habent cap. XXXVI. Vulgatæ tamen per omnia consentiunt Græca Complutensia; quare eorum ordo et dispositio magis apta est et authentica. Hinc collige has Siracidis sententias a variis varie fuisse compaginatas et distributas. Idem accidit in Proverbiis Salomonis, ubi quæ Vulgata habet cap. XXX,
Græca Romana attexunt capiti XXXV. Quæ Vulgata habet cap. XXXI de muliere forti, Græca Romana attexunt capiti XXIX, ac multa alia simili modo commutant et transponunt.)
1. WAKEFULNESS FOR RICHES WILL WASTE THE FLESH, AND THOUGHT OF THEM WILL TAKE AWAY SLEEP.
Pro honestatis græce est πλούτου, id est divitiarum : et sic sæpe hoc libro Siracides per honestatem intelligit divitias : hæ enim faciunt possidentes honestos; imo honoratos in domo, victu, vestitu, magistratu, etc. Rursum pro cogitatus græce est μέριμνα, id est cura, anxietas, sollicitudo, de qua dixit capite præcedenti, vers. penult., quod ante tempus, id est citam et immaturam senectam adducat. Idipsum ergo hic prosequitur docetque, inquit Jansenius, quam noxia sit homini ea præcipue cura, quæ est in avaris pecuniarum studiosis : utpote quæ carni suum vigorem aufert et necessarium somnum. Itaque sensus est : Nimia vigilantia, quæ pro comparandis divitiis assumitur, et vigilia nocturna, quæ sæpe propter opes suscipitur, tabefacit carnes hominis, corpusque marcidum facit ac exhaustum, et cura pro divitiis acquirendis aufert sæpe homini somnum ad vitam necessarium. Proinde indicando nocumentum avaræ sollicitudinis, monet tacite moderandum studium divitiarum, anxiamque sollicitudinem deponendam esse, et præsentibus contentos nos esse debere, Deoque res nostras committendas.
Secundo, Palacius « honestatem » moralem hic accipit, puta bonum honestum, probitatem scilicet et castitatem. Littera hæc, inquit, ut jacet, multa et pulchra documenta præbet. Primum est, cura probitatis, maxime vero castitatis, consumit carnes, nec eas pinguescere sinit : si enim vehemens probæ uxoris cura, quomodo placeat viro, exedit ejus carnes, quomodo non magis exedet cura quomodo placeas Deo? Secundum est : Cogitatio probitatis aufert somnum : nam intenta cogitatio cor mundum dormire vetat, et illa dixit: « Ego dormio, et cor meum vigilat; » et alius media nocte surgit ad confitendum Domino. Verum Græcum πλούτου significat honestatem, non moralem, sed physicam, puta substantiam et opes. Prior ergo sensus litteralis est. Unde Tigurina vertit : Studium divitiarum corpus tabe conficit, et somnum abigit sollicitudo earum; alii : Invigilare divitiis tabefacit carnes, et sollicitudo earum aufert somnum; Syrus : Vigilia tabefacit carnem; divitis, et cura aufert somnum ejus. Est metaphora ab igne liquante ceram, q. d. Sicut ignis liquat et consumit ceram, sic vigil semper sollicitudo opum acquirendarum, asservandarum et augendarum tabefacit (græce ἐκτήκει, id est liquat et consumit) carnes, tum ob vigiliam, tum ob sollicitudinem. Nam, ut ait Aristoteles, Ethic. cap. I: « Animal vigilans semper laborat, » vel sentiendo, vel movendo, vel cogitando, attendendo et intendendo rei alicui; vigilia ergo est labor; labor autem consumit hominem, et quodvis animal.
Mystice Rabanus : « Vigilia honestatis est cauta vigilantia animi cum studio virtutum, quæ tabefacit carnes; quia in electis Dei carnales mortificat voluptates. Cogitatus enim illius aufert somnum; quia intenta sollicitudo eorum, quam quotidie in servitio Dei habent, pigritiæ ab eis repellit tædium. Unde Propheta, qui se sentiebat in servitio Dei proficere, et in amore illius crescere, ait: Quomodo dilexi legem tuam, Domine! tota die meditatio mea est. In mandatis tuis exercebor, et considerabo vias tuas. Confige timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui, » Psalm. CXVIII.
Primo, Palacius et Lyranus censent hic duo proponi, quæ hominem avocant a peccato, scilicet, Dei præscientiam, et infirmitatem, q. d. Cogitare quod Deus videat, imo præsciat, et antequam fiant, prævideat omnes nostras actiones, avertit sensum a rebus sæcularibus et voluptatibus illecebrosis hujus vitæ; pari modo « infirmitas gravis animam » luxuriantem et luxu diffluentem efficit temperatam et « sobriam, » quam vinum humanæ prosperitatis effecerat ebriam. Secundo, Jansenius, q. d. « Cogitatus præscientiæ, » id est cura et sollicitudo divitum, ut prævideant et provideant sibi de opibus rebusque omnibus in futurum per omnem suam et filiorum vitam, « avertit » mentem hominis a recto, Deo et cogitatione salutis, eamque opibus quasi inebriat et immergit; ex adverso « infirmitas gravis facit animam sobriam, » q. d. Sollicitudo ergo est infirmitate gravi deterior, ideoque ipsa est maxima infirmitas; quia facit animam plane intemperantem et ebriam, quam infirmitas facit temperantem et sobriam. Tertio et genuine, q. d. « Cogitatus præscientiæ, » id est cogitationes anxiæ, quibus divites avari cogitant assidue de futuris mercium rerumque suarum eventis, ut opes suas semper augeant, nunquam contenti præsentibus, sed jugiter inhiantes futuris; hæ, inquam, cogitationes avertunt sensum, scilicet a quiete et somno, de quo sermo præcessit; quia non sinunt hominem quiescere et dormire, « et, » id est sic vel pari modo, « infirmitas gravis sobriam facit animam; » « sobriam, » id est vigilem somnique expertem. Est metalepsis et catachresis; sobrietas enim et abstinentia causant vigiliam, et ægrum faciunt insomnem. Comparat enim anxias cogitationes, puta sollicitudinem congerendi opes, cum gravi infirmitate, quod sicut hæc, sic et illa excutiat somnum, privetque hominem debita quiete, q. d. Sollicitudo avarorum est gravissimus animi morbus; quia sicut morbus hominem affligit et exedit, redditque insomnem; sic pariter cruciat, arrodit et vigilem semper facit sollicitudo.
Hunc esse sensum patet primo ex antecedentibus et sequentibus, quæ omnia taxant sollicitudinem ditandi se et congerendi opes; secundo, ex Græco, qui clare sic habet : Sollicitudo vigiliæ (id est vigil) interpellabit dormitationem, et infirmitas gravis ἐκνίψει ὕπνον, id est eluet vel digeret, id est auferet somnum; Tigurina : Sollicitudo vigil prohibet (Vatablus, renuit) soporem, et gravis ægritudo somnum adimit. Pro ἐκνίψει alii legunt ἐκνήψει, id est sobrium et vigilantem faciet somnum; quia mordax cura facit hominem, licet dormiturientem, vigilem, ut millies e somno excitetur et evigilet. Porro Complutensia et Romana pro ὕπνον legunt ὕπνος. Sic enim habent : Καὶ ἀξρώς νόσον βαρεῖα ἐκνήψει ὕπνος. Unde sic vertunt : Et infirmitatem gravem digeret, vel moderatam faciet somnus. Quo significatur sollicitudinem divitum pejorem esse animi morbum, quam est gravis infirmitas corporis; quia hanc minuit et alleviat somnus, quo carent solliciti : sollicitudo enim somnum excutit a sollicito, itaque ei non dat requiem, sed jugiter pungit, affligit, cruciat, exedit, consumit. Igitur duorum horum versuum, primi scilicet et secundi, hic est sensus : Vigil cura acquirendarum opum consumit carnes, et de iis intentius nimisque anxie cogitare, aufert somnum; simili modo somnum aufert « cogitatus præscientiæ, » quo scilicet cogitant futuros eventus, ut eos præsciant et avertant, si mali sunt; vel accersant, si boni; perinde ac infirmitas gravis somnum excitat.
2. THE THOUGHT OF FOREKNOWLEDGE TURNS AWAY UNDERSTANDING, AND A SERIOUS ILLNESS MAKES THE SOUL SOBER.
Mystice Rabanus : « Cogitatus, inquit, hominis, quem in timore Dei habet, præsciendo quod vera sunt omnia quæ Scriptura sacra prænuntiat de futuro præmio bonorum, et de ventura pæna malorum, avertit sensum hominis ab omni concupiscentia mala, ne ea concupiscat in possessione habere, vel in desiderio nequam adimplere, quæ novit Conditori suo displicere. Similiter et infirmitas gravis corporis sobriam facit a delictis animam. Unde alibi scriptum est : Livor vulneris absterget mala, et plagæ in secretioribus ventris. Mala enim livor vulneris absterget, quia flagellorum dolor vel cogitatas, vel perpetratas nequitias diluit. Solet vero ventris appellatione mens accipi; quia sicut venter consumit escas, ita mens pertractando excoquit iras. Quia enim venter mens dicitur, ea sententia docetur, qua scriptum est: Lucerna Domini spiraculum hominis, quæ investigat omnia secreta ventris. Ac si diceret Divini luminis illuminatio, cum in mentem hominis venerit, eam sibimetipsi illuminans ostendit, quæ ante Spiritus Sancti adventum cogitationes pravas et portare poterat, et pensare nesciebat. Livor ergo vulneris absterget mala, et plagæ in secretioribus ventris; quia exterius percutimur, cum ad peccatorum nostrorum memoriam taciti afflictique revocamus, atque ante oculos nostros cuncta quæ a nobis sunt male gesta, reducimus; et per hoc, quod foris patimur, magis intus, quod fecimus, dolemus. Unde fit ut inter aperta vulnera corporis amplius nos abluat plaga secreta ventris; quia sanat nequitias pravi operis, occultum vulnus doloris. Hinc et Paulus ait : Quando infirmor, tunc potens sum. Quando enim sustinuit forinsecus flagella persecutionum, intrinsecus crevit dono spiritualium gratiarum. » Quæ Rabanus ad verbum transcripsit ex S. Gregorio, III part. Pastor. admonit. 13, sub finem.
Docuit disparem valde esse conditionem divitis et pauperis, ac laboris, quem uterque impendit ad congregandas opes; nam « laboravit, » id est laborare solet, « dives in, » id est ad « congregationem substantiæ; » ut scilicet congreget substantiam et opes : « pauper » vero laborat « in, » id est ob, « diminutionem victus, » puta ob paupertatem, qua victu minuitur et destituitur, q. d. Pauper laborat non tam ut ditescat, quam ut victitet, et vitam laborando trahat et proroget; at dives non laborat ut victum comparet, quia eo abundat, sed ut opibus collectis majores adjiciat, locuples fiat et splendidus. Rursum : « Dives in requie sua replebitur bonis suis, » id est dives, cum cessat laborare et congerere opes, ac requiescit contentus quæsitis, « replebitur bonis, » id est laute et splendide vivet, deliciabitur, frueturque suis divitiis. At pauper, cum volet quiescere, aut cogetur ob senium morbumve cessare a labore, fiet inops cogeturque mendicare. Unde Græca habent : Laboravit dives congerendis pecuniis, et in requie sua expletur deliciis suis. Laboravit pauper in penuria victus, et in requie sua fit indigens. Ita Lyranus, Jansenius et alii. Secundo, Tigurina vertit : Laborat dives in congestis opibus, et in quiete occupatur suis divitiis; laborat pauper in vita tenui, et fit egenus in quiete. Quod sic explicat Vatablus, q. d. « Nimia sollicitudine tam dives quam pauper miser est. Hic enim tempore quietis et somni de sua pauperie cogitando insuper fit : ille cura partorum discruciatur. » Omnia enim spectant eo, ut significetur miseria sollicitudinis, quæ esse solet in congerendis opibus.
Denique Palacius censet hic significari quod divites parvo labore multum ditescant; pauperes vero magno labore vix comparent necessaria ad vitam. Admonetur, inquit, pauper ne nimis ditari velit, quia dives facili labore bonis repletur; at pauper, qui (etiam sibi minuens victum) ditescere vult, tandem inops evadit. Dives quidam, interrogatus quomodo dives evaserat, respondit egregie : Cum pauper eram, magno labore conquisivi divitias; cum dives fui, magna eas facilitate paravi. Una enim ad Indos profectione parat sibi plus opum dives, quam per totam vitam miser agricola. Huc facit illud : « Facilius est ex asse decussem (id est decem asses) quam ex semisse (dimidio asse) assem efficere. » Idem locum habet in mercatura spirituali, ut patet in S. Paulo, Apostolis virisque Apostolicis, qui heroico actu uno plus effecere quam nos permultis. Unde « pauper, » ait Varro, « dicitur a paulula re, » vel « a paulo ære » (vel a pauco ære): dives, a divo, qui, ut Deus, nihil indigere videtur. » Mystice, divites sunt Sancti ferventes et strenui ad accumulanda bona opera et merita : hi parvo labore multum ditescunt virtutibus et meritis; pauperes vero, id est remissi et tepidi, magno labore, quem subeunt, quemque sæpe parit ipsorum acedia et torpor, parum in sanctitate proficiunt. Unde Rabanus : « Laborat, inquit, justus
in congregatione spiritalis substantiæ, in meditando videlicet S. Scripturarum scientiam, et colligendo bonarum fructus virtutum; pro quibus omnibus post finem præsentis vitæ requiem æternam percipiet. E contrario vero pauper scientia et inops virtute, laborat quotidie in terrenis cupiditatibus, pro quibus in fine non abundantiam cœlestis habebit gaudii, sed pœnas ac dolores sustinebit inferni. » Quocirca sapienter S. Bernardus, serm. 4 De Adventu: « Veræ divitiæ, ait, non opes sunt, sed virtutes, quas secum conscientia portat, ut in perpetuum dives fiat. » Et S. Gregorius, homil. 15 in Evang. : « Fallaces, ait, divitiæ sunt, quæ nobiscum diu permanere non possunt; fallaces sunt, quæ mentis nostræ inopiam non expellunt; solæ autem divitiæ veræ sunt, quæ nos divites virtutibus efficient. Si ergo, fratres, divites esse cupitis, veras divitias amate. »
Est miosis, parum enim dicitur et plus significatur : « Non justificabitur, » id est adeo non fit justus, ut evadat injustus et sceleratus; auri enim cupido impellit avarum ad usuras, fraudes, illicitos contractus. Unde illud vulgo tritum : « Dives aut injustus, aut injusti hæres. » Secundo, « non justificabitur » non tantum culpam injustitiæ, sed et ejus pænam significat. Justificari enim Hebræis, primo, significat justum esse vel fieri; secundo, justum pronuntiari, declarari, judicari, absolvi. Qui ergo aurum diligit, « non justificabitur, » id est non declarabitur justus; sed injustus judicabitur, condemnabitur et punietur. Unde Tigurina vertit: Amator auri non habebitur pro insonte, id est innocente, et consequenter impunito, sed ut nocens acriter punietur. Nam ut explicans subdit: « Et qui insequitur consumptionem, » græce διαφθοράν, id est corruptionem, puta aurum et opes caducas et corruptibiles, replebitur ex ea. Qui sectatur opes corruptibiles replebitur rebus cito corrumpendis, ac cum eis, imo per eas et ante eas, brevi corrumpetur et interibit, ut corruptione et re corruptibili, quam tanto ardore adamavit, plene et usque ad collum impleatur. Innuit opes multis esse exitio, tum quia propter eas multi a furibus, aliisque qui opibus inhiant, occiduntur; tum quia labor et sollicitudo parandi, augendi et conservandi opes hominem exedit et consumit; tum quia opes pariunt delicias, luxum, gulam et crapulam, quæ plures occidit quam gladius. Unde Tigurina vertit : Et qui consectatur exitium, eodem saturabitur. Ita Palacius : Qui omnino, inquit, diligit aurum, velut idolum præferens ipsum omnibus aliis, is justus esse nequit, dum ita diligit. Duos enim deos nemo potest habere, nemoque potest Deo servire et mammonæ. Et qui hæc corruptibilia et consumptibilia sectatur, corruptione et putredine replebitur. Nam igni anima, caro vermibus erit in æternum obnoxia. Ut contra anima, quæ justitiam diligit, justa fit et saturatur ex ea;
quæ divinæ immortalitati adhæret, unus spiritus cum ea fit, ac ideo efficitur immortalis omnino. Ait enim : « Qui credit in me (ut debet) non morietur in æternum, » Joan. XI, 26.
3. THE RICH MAN HAS LABORED IN GATHERING HIS SUBSTANCE, AND IN HIS REST HE SHALL BE FILLED WITH HIS GOODS (the Greek has τρυφημάτων, that is, delights). THE POOR MAN HAS LABORED IN DIMINISHING HIS FOOD, AND IN THE END HE BECOMES DESTITUTE.
Primo, Palacius per auri casus accipit auri præcipitia, in quæ ruit qui illud ambit. Est enim aurum, inquit, velut mons quidam difficillimus multa habens præcipitia, in quæ solet proruere qui aurum vult manibus arripere; e longe aspicitur cacumen montis, ubi aurum pulchra fulget specie; at, dum curris ut consequaris, cadit in præcipitia corpus, ubi peris. Ergo pulchram habet aurum speciem, sed multa occultat præcipitia, in quæ cadis prius quam auro fruaris. Pulchrum erat specie pomum, quod comedit Adam; sed in casum mortis, antequam comederet, cecidit. Sic Parthi cæso M. Crasso Romanorum duci insultarunt : « Aurum sitiisti, aurum bibe. » Hinc avarus dicitur quasi auri avidus, eo quod illo nunquam expleatur, ait S. Isidorus, lib. X Origin. littera A. Secundo et planius : « Multi dati sunt in auri casus, » id est in casus et ruinas propter aurum, ut habent Græca, q. d. Multi in gravia damna corporis et animæ prolapsi sunt propter aurum. Vide dicta I Timoth. VI, 10. Est hypallage. Porro Græca jam sic habent : Multi dati sunt in casum auri gratia, et facta est perditio eorum coram facie eorum,
q. d. Videntes et viventes, ideoque gementes et frementes perditi sunt; minus enim sentitur perditio et noxa, cum quis perit dormiens, vel occulte et nesciens, nec advertens, ut cum ex insidiis vel veneno interimitur; magis vero illa sentitur, cum quis perit vigilans, videns et sciens tum ipsam perditionem, tum ejus causam, quod scilicet ipse sibi per auri cupidinem hoc malum crearit. Unde Tigurina vertit : Multi propter aurum ad casum dati sunt, et paratum habuerunt ante oculos suos exitium; alii : Multi pessumdati sunt auri gratia, et interitus ipsorum accidit coram facie ipsorum. Quocirca sapienter Nazianzenus, in Distichis : « Opes, inquit, illas ne ama, quas tempus delet; nam quidquid tempus exstruxit, idem etiam evertet. » Amplius addit S. Bernardus : « Divitiarum, ait, amor insatiabilis longe amplius desiderio torquet animam, quam refrigeret usu suo; utpote quarum acquisitio quidem laboris, possessio vero timoris, amissio plena doloris invenitur. » Aristoteles, lib. X Ethic., asserit obesse nimias divitias contemplationi, ac proinde summæ felicitati. Certe quietem ab iis non leviter turbari omnes experiuntur. Anacreon duobus a Polycrate Samio talentis acceptis, cum duas noctes somnum non cepisset, cura custodiendi vel collocandi; ea donatori remisit, addens « non tanti a se illa fieri, quantum sibi ab iis molestiæ provenisset. » Pulchre Horatius, Satyr. 1: An vigilare metu exanimem : noctesque diesque Formidare malos fures, incendia, servos.
virus putandæ sunt? Hunc siquidem edentant, illum exoculant, huic cerebrum vastant, illi vitalia perforant, isti genitalia vorant, alterum excoriant, alterum decaudant. Nonne sic avaritiæ ingeniosa vi a viris imprudentibus collectæ divitiæ, possessores suos plurimis vitiis lacerant, amatores depravant, dum os lingua magniloqua, contuitum invidentia, caput ignavia, ventrem gula, libidine genitalia, corpus infamia, et virtutum inopia totum vastant? O malum bonum, tam odiosum! O beata paupertas! O stulte dilectum malum! O infelix opulentia! De cætero pauper cula pellis ditissima mihi est, et vilis magis placet quam pretiosa. Malo certe jam esse simia sine cauda, quam pavo cum cauda. »
q. d. Aurum, quod avari quasi suum idolum numenque colunt, et cui omni suo labore, cogitatione, affectu et curis sacrificant, est lignum, in quod ipsi offendunt, impingunt et corruunt in mille mala ipsamque mortem. Unde Tigurina vertit : Lignum offendiculi est ei sacrificantibus; væ consectantibus illud, omnis insipiens eo capietur; alii : Lignum offensionis vel scandali est sacrificantibus in illo, et omnis amens eo capietur. To enim væ illis qui sectantur illud, jam non est in Græco. Quæres, quodnam sit « lignum offensionis? » Primo, Rabanus «lignum offensionis» refert ad arborem scientiæ boni et mali, quæ fuit offensio et occasio ruinæ primis parentibus, Genes. III, q. d. Sicut illa arbor perdidit Adamum et Evam, sic aurum perdit avaros. Secundo, Palacius censet alludi ad serpentem æneum, Num. XXI, q. d. Uti hic serpens aspicientibus erat occasio et causa sanitatis, ita ex adverso aurum avaris est occasio mortis. Verum hic serpens æneus erat, non ligneus, nec lignum offensionis, uti hic dicitur. Tertio, planius Jansenius per lignum offensionis accipit lignum, quod æque ac lapis in via ponitur, ut viam muniat, indicet, disterminet, aliisve de causis sæpe fortuitis, ad quod æque ac ad lapides itinerantes facile impingunt, nisi sint oculati et providi. Igitur sicut est lapis offensionis et petra scandali, sic ejusdem est et lignum; quale inprimis est lignum intermedium sustinens muscipulam apertam, quam dum mus ingreditur, illud super se evertit, ac muscipula clauditur, comprimitur et enecatur. Unde multi scandali nomen deductum censent; hoc enim lignum muribus est scandalo, ruinæ et exitio. Quarto, Palacius rursum sublimius censet alludi ad idola, quæ olim idololatræ præsertim pauperes faciebant ex ligno, æque ac ex ære, vel auro, ut patet Isaiæ XLIV, 13, Sapient. XIII, 11, q. d.
Sicut idola lignea idololatris fuerunt scandalo, offensioni et ruinæ; sic est et aurum avaro; avaro, inquam, qui imprudenter cæca cupiditate illi
5. HE WHO LOVES GOLD WILL NOT BE JUSTIFIED: AND HE WHO PURSUES CORRUPTION WILL BE FILLED WITH IT.
hiat, ideoque cæcus in latentia itinerum, latronum, furum, etc., pericula se injicit, imo ultro ruit, ideoque perit et corruit. Nam dives moderatus, qui caute et prudenter aurum consectatur, adeo non deperiet in illo, ut per illud perditionem et mortem sæpe evadat, imo auro mortem malumque omne redimat. Unde sequitur :
Docuit quam noxia sit auri opumque cupido, qua laborant avari; unde nunc ex adverso docet quam fructuosus et gloriosus sit opum contemptus, adeo ut divitem efficiat felicem et beatum, q. d. Beatus est dives, non qui divitiis inhiat, nec qui divitiis abundat, nec qui in iis spes suas reponit, iisque se jactat et superbit; sed qui in divitiis vivit « sine macula » et inculpate, quique aurum non sectatur, nec in eo, sed in Deo sperat et recumbit. Hic, inquam, felix et beatus est : primo, quia integer et inculpatus; bona enim conscientia, integritas et justitia est beatitudo hujus vitæ. Secundo, quia magnum et rarum bonum, Deique donum est, divitem divitiis suis cor non apponere; sed ab iis intactum, liberum, excelsumque servare, ut iis dominetur quasi herus, non famuletur ut servus. Tertio, quia talis, licet sit dives censu, tamen est pauper spiritu: paupertas autem spiritus est perfectio et beatitudo prima evangelica, juxta illud Christi: « Beati pauperes spiritu, » id est mente et affectu, « quoniam ipsorum est regnum cœlorum, » Matth. V. « Felicitas magna Christianorum, ait S. Augustinus, serm. 28 De Verbis Apostoli, quibus datum est ut paupertatem faciant pretium regni cœlorum. Non tibi displiceat paupertas tua, nihil ea potest ditius inveniri. Vis nosse quam locuples sit? cœlum emit. » Spiritu ergo et electione pauperes inopiam quam adamarunt, vertunt in copiam, ut ait S. Salvianus. Quarto, quia talis recta tendit ad beatitudinem æternam in cœlis, juxta promissionem Christi jam recitatam. « Beatus enim, ait S. Isidorus, lib. X Origin. littera B, dicitur quasi bene auctus, scilicet ab habendo quod velit, et nihil patiendo quod nolit. Ille autem vere beatus est, qui et habet omnia quæ vult bona, et nihil vult mali : ex his enim duobus homo beatus efficitur. »
Nota: Pelagianorum fuit hæresis, divitem non posse Dei præcepta servare, et salvari; quare ut salvetur, requiri ut divitias abdicet, fiatque pauper, ut refert S. Augustinus, epist. 106 ad Paulinum, et lib. II De Pecc. orig. cap. XI. Quin et articulus sextus Pelagii, damnatus in Concilio Diospolitano, sic habet: « Divites baptizatos, nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi fuerint facere, non reputari illis, nec eos habere posse
6. MANY HAVE BEEN GIVEN OVER TO FALLS ON ACCOUNT OF GOLD, AND THEIR DESTRUCTION WAS WROUGHT BY ITS BEAUTY.
regnum Dei. » Idem patet ex libello De Divitiis, Sixto III Pontifici falso adscriptus, qui exstat tom. V Biblioth. SS. Patrum. Hunc enim esse Pelagiani alicujus liquet ex toto ejus argumento, quod est probare divites omnes, licet numerosam prolem habeant, si salvi esse velint, teneri divitias abdicare fierique pauperes. Qui fuit error Pelagii, uti recte adverterunt doctores Parisienses et Lovanienses. Contrarium ergo hic docet Siracides, scilicet divitem in divitiis posse esse beatum et salvari, si tres habeat conditiones. Prima est, si vivat « sine macula, » id est sine peccato graviori et mortifero; Tigurina, sine crimine, ut scilicet leges Dei observet, uti fecerunt Abraham, Isaac, Jacob, Job et similes. Secunda, « qui post aurum non abiit : » Tigurina, qui aurum secutus non est, sed Deum Deique regnum, juxta illud Christi: « Quærite primum regnum Dei, et justitiam ejus : et hæc omnia adjicientur vobis, » Matth. VI, 33. Unde Palacius : Si aurum, inquit, ad te jure venit, tu post illud non abis; sed si aurum injuste quæris, tu post illud abis. Si gratioso dono, si hæreditario jure, si justa arte aurum comparo, aurum ad me venit; sin per fas et nefas illud conquiro, si propter illud sacrum et res divinas violo, aut Ecclesiæ leges transgredior, post aurum vado; quia aurum mihi quasi viæ vitæque ducem præpono, ac post illud toto amore, affectu et conatu quasi mancipium sequor et feror. Sic Judæi dicebantur ire post deos alienos, cum relicto Deo illos colebant; simili modo avarus, cum aurum quasi idolum colit, post illud abit. Si licite veniens aurum amplector, non pecco; sed, si illicita ratione aurum perquiro, plane fugiens aurum consector; ac ideo miser fio, qui felix quærendo esse volebam, inquit Palacius. Tertia: « Nec speravit in pecunia et thesauris. » Hæc sequitur e secunda; nam qui divitiis abundans eis cor non apponit, sed aversos ab eis mentis oculos in Deum conjicit, is non sperat in eis; sperat vero qui Dei fere oblitus, cor, et consequenter spes, in auro ponit. Hic enim sperat se per aurum omnia hujus vitæ incommoda superaturum et omnia commoda adepturum, scilicet honores, amplam familiam, splendidam mensam, amicitiam principum, victoriam de inimicis, etc. Hinc secundo per metalepsin sic exponas : « Nec speravit, » id est nec superbivit, non se extulit, non se jactavit et ostentavit, « in pecunia et thesauris. » Spes enim magnorum animum inflat ut superbiat, seque jactet et ostentet. Atque, ut ait S. Augustinus, serm. 3 De Verbis Domini : « Vermis divitiarum superbia est; » sicut enim pomo vermis, sic auro superbia innascitur. Hinc Christus divitibus « Væ, » id est æternam damnationem, intentat, Lucæ VI, 24. Et Abraham causam cur dives epulo sit in inferno, dat dicens : « Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua, » Lucæ
XVI, 25. Christus denique, Matth. XIX, 24 : « Facilius, ait, est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum cœlorum. » Quocirca S. Paulus divites monet ne sperent in incerto divitiarum suarum, I Timoth. VI. Et S. Bernardus, epist. 103 : « Beatus, inquit, qui post illa non abiit, quæ possessa onerant, amata inquinant, amissa cruciant. » Ubi paucis tria opum mala perstringit. Notat Origenes, lib. I in Job, dici : « Qui post aurum non abiit, » non vero post oves, post pecora, post agros, q. d. Dives, qui post aurum non abit, est ille qui in pecoribus et terræ frugibus, non in auri argentique acervis divitias suas constituit; quamvis non neget etiam illum post aurum non abire, qui, cum illud habeat, illi avare non incumbit, sed liberaliter in pauperes erogat. Olim enim simplex et innocens veterum opulentia consistebat in ovibus, bobus, agris, quos labore suo excolendo justum sibi suisque parabant cibum; uti fecit Job, I, 3, Abraham et Lot, Genes. XIII, 5. Innocentia ergo peperit agriculturam, avaritia vero thesauros auri et argenti; quanquam et in agris ac pecoribus possit esse excessus, et nimia cupido ea augendi, quam proinde a se resecat dives qui sanctus et beatus esse cupit; uti resecavit Job, Abraham cæterique Patriarchæ. Quare sub auro, oves, boves, agros et quidquid auro est æstimabile intellige.
Mystice, beatus est dives, id est vir sanctus, qui (ut ait S. Ambrosius) dives est Deo, qui virtutem et sanctitatem colit, qui quasi mercator virtutibus comparandis insudat, qui opes nunquam perituras ambit, qui non sperat in suis, sed in Christi meritis. Hic dives tunc beatus est, cum sine macula est, cum scilicet leves etiam venialium peccatorum maculas diluit, et quantum potest declinat. Sed idem est vir beatus atque tranquillus; quare maculæ leves, quæ beatitudinem luxant, etiam tranquillitatem turbabunt. Eas ergo pro utili declinabit sanctus, ut beatus et tranquillus consistat et persistat.
Græce, in populo suo: quia raro dives caret macula injustitiæ, superbiæ, gulæ, etc.; rarius invenitur, qui sit auro veniente contentus; rarissime, qui in eo non speret, mentemque ab eo avertat; idcirco tanquam de re rara, mira et eximia ait : « Quis est hic, et laudabimus eum? » q. d. Tales pauci et rari, sed magni, eximii et admirabiles sunt. « Fecit enim mirabilia in vita sua. » Primum enim mirabile et quasi miraculum est, quod præter communem hominum sensum et morem divitias inordinate non amet; sed in iis quærendis, augendis, conservandis conscientiam sine macula intactam integramque conservet : divitice enim sunt illecebræ ambitionis, superbiæ, gulæ, iræ, aliorumque scelerum : unde divites multi sunt superbi, lauti, iracundi, imperiosi; cum pauperes sint humiles, parci, mansueti, subditi. « Quidni, inquit S. Bernardus, De Convers. ad Cleric. cap. XXX: periclitetur castitas in deliciis, humilitas in divitiis, pietas in negotiis, veritas in multiloquio, charitas in hoc sæculo nequam? » Idem lib. II De Consider. cap. XII : « Magnus est qui, incidens in adversa, non excidit vel parum a sapientia : nec minor, cui præsens felicitas si arrisit, non irrisit. Quanquam facilius inveneris, qui sapientiam retinuerunt contraria sibi fortuna, quam qui propitia non perdiderunt. Secundum miraculum est, quod post aurum non abiit, sed aurum post ipsum. Sicut enim umbra sequitur corpus, sic honor sequitur fugientem, et opes contemnentem. Aurum ergo, dum illud habes, parvipendere magni et mirabilis est animi. Hic ditior est quovis divite qui natat in auro, nec tamen eo satiatur.
Præclare Seneca, lib. II De Paupertate: « Nemo, ait, Deo dignus est, nisi qui opes contemnit; hoc efficiunt divitiæ, inflant animos, superbiam et arrogantiam pariunt, invidiam contrahunt, eousque mentem alienant, ut fama pecuniæ nos, etiam nocitura, delectet. » Et epist. 88, adversus Peripateticos loquens, divitias esse malas ostendit. Idcirco, epist. 20, inquit : « Magnus ille, qui in divitiis pauper est; sed securior, qui caret divitiis : nam divitiæ nedum non faciunt hominem bonum, verum neque divitem; quia avaritiam non exstinguunt. Veræ autem divitiæ sunt composita paupertas in lege naturæ, quæ sola avaritiam exstinguit: non enim qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est; tantum enim unicuique deest, quantum cupit : propterea brevissima ad divitias per contemptum divitiarum via est. » Et Epicurus dicere consuevit : « Si ad naturam vivas, nunquam eris pauper; si ad opinionem, nunquam eris dives : exiguum enim natura desiderat, opinio immensum. » Insuper divitias non esse bonas ostendebat Boetius, lib. II De Consolat., ex eo, quia tunc solum nitent, dum eas effundimus; non autem, dum accumulamus. Præterea, quicumque divitias coacervant ac magnifaciunt, multiplici ratione contra naturam operantur: primo, quia natura ea quæ terrena sunt, et ex terra prodeunt, nostris pedibus subjecit : nos autem ea tanquam idola veneramur, et supra caput collocamus. Insuper, quia veræ divitiæ per naturam factæ sunt communes; nos autem eas congerendo, nitimur reddere nobis proprias, et commune omnibus egentibus, præter naturam ab eis auferimus. Præterea, quicumque in divitiis accumulandis versantur, frequenter desiderio ducti possessoribus earum vim inferunt. Demum violentia utuntur : quia tunc dicimur vim alicui inferre, dum illud detinemus ne suum finem attingat : veluti tunc gravibus vim inferimus, dum eis impedimento sumus ne tendant ad centrum:
finis autem divitiarum et pecuniæ est usus et effusio; dum ergo eas coacervamus, detinemus ne suum assequantur finem, et propterea vim eis inferimus. Hac de causa Aristoteles in I Moral. Nicomach. III, dixit summum bonum non esse collocatum in divitiis, quia vita pecuniis incumbens
7. GOLD IS A STUMBLING BLOCK FOR THOSE WHO SACRIFICE TO IT: WOE TO THOSE WHO PURSUE IT, AND EVERY FOOL SHALL PERISH BY IT.
βιαία τίς ἐστιν, id est modo quodam vim infert, sive violenta est : dicitur autem violenta varia ratione, ut patefeci, et præsertim postrema. Denique Pindari vox est : « Beatus, qui simul opes et mentem possidet. » Divine S. Gregorius Nazianzenus docet veras opes, delicias et honores non consistere in earum ambitu, sed contemptu. Paradoxum hoc videtur, at revera ita se res habet. Unde dilaudans monachos : Horum, inquit, « opes sunt in paupertate, possessio in peregrinatione, gloria in contemptu, potentia in infirmitate, fecunditas in cælibatu (siquidem præstantiores fætus illi sunt, qui secundum Deum existunt, quam qui a carne ortum ducunt) : qui deliciis minime studere pro deliciis habent, qui regni cœlestis causa humiles sunt, qui in mundo nihil habent, et supra mundum exsistunt, qui etiam in carne extra carnem vivunt, qui pro portione Dominum habent, qui propter regnum inopia laborant, et propter inopiam regnant. » Veræ ergo opes sunt inopia, vera gloria ingloria. Tertium miraculum est, quod non speret in pecunia sua, uti facit mundus, sed in Deo vivo et vero : ideoque Dei causa et amore, auro ad ejus gloriam utatur, alendo pauperes, Religiosos, Dei ministros, loca sacra, etc.
Sequuntur duo alia mirabilia, de quibus ait : « Qui probatus est, » etc. « Tales divitias (ait Origenes, lib. I in Job) habuit laudabilis ille Job, castas, mundas, incoinquinatas, incontaminatas. De hoc namque dictum est, atque de similibus illius usque in æternum : Beatus, qui inventus fuerit dives justus, qui post aurum non ambulaverit, nec speraverit in argenti repositione. Vere enim inæstimabilis atque æterna beatitudo est, ut, cum quis dives effectus fuerit, non confidat in auro, neque intendat in argenti repositione, sed recondat hæc in mandato Altissimi, et det in eleemosynam pauperibus, sed seminet et læte spargat ea per animas miserorum, et per ora esurientium, vel per ora debilium, per destitutos et miseros, juxta hoc quod dictum est : Seminate vobis ad justitiam, ut metatis fructum vitæ, » Osee X, 12. Id fecisse S. Job ostendit Origenes, ex cap. ejus XXXI.
Aliqui nervosius legunt, erit illi in gloriam æternam. Vide Franciscum Lucam hic annot. 274. Græca habent ἔσω vel, ut alii, ἔσαι εἰς καύχημα, id est erit, vel sit in gloriationem, ut de eo gloriari possit Deus, Angeli, et ipse dives justus. « Perfectus est, » quia tentatio et probatio constantem in ea facit perfectum. Ita Romana Latina et Græca. Multi addunt, perfectus inventus est; Tigurina, compertus integer; quia verba Hebræorum realia sæpe per verbalia vel mentalia exponenda sunt, ut res dicatur esse talis vel talis, cum talis deprehenditur, vel pronuntiatur, uti ostendi Jerem. I, 10. Sic hic perfectus dicitur, qui per probationem auri perfectus invenitur. QUI POTUIT TRANSGREDI, ET NON EST TRANSGRESSUS; FACERE MALA, ET NON FECIT. — Nervosius (licet eodem redeat sensus) codices manuscripti hæc æque ac versum præcedentem legunt per interrogationem, ac proinde pro qui, legant quis. Græca enim tribus hisce versibus habent τίς, id est quis; unde sic vertunt : Quis probatus est eo, et perfectus exstitit, et sit ei hoc laudi? Quis potuit transgredi, et non est transgressus? et facere mala, et non fecit? Tigurina : Quis eo probatus est, et compertus integer? is esto specimen gloriæ. Quis potuit peccare, qui non peccarit? Quis male agere, qui male non egerit? q. d. Rarus est dives, cujus virtus auro probata integra et perfecta inventa sit : quare quisquis ille est, gloria æterna apud Deum et homines dignus est. Rarus est, qui non tantum per liberum arbitrium, sed multo magis per divitias habens illecebras omnis peccati, potensque impune leges omnes transgredi; nullam tamen transgressus est. Hinc enim opes græce vocantur δυνάμεις, id est vires, potentiæ; ac latine facultates,
eo quod facultatem, potestatem et vires præstent tum ad virtutes, tum ad vitia quælibet, prout diviti ad alterutrum eis uti libuerit. Nam ut vulgo dicitur : « Magnes humani cordis est aurum. » Quartum ergo mirabile et quasi miraculum est quod dives, auro probatus, perfectus inventus est. Probatus ac tentatus est Abraham, an potius filium quam Deum amaret : probatus et tentatus Job calamitatibus, an earum causa Deo malediceret; ita dives idcirco impletur divitiis, ut probetur an earum fiducia et amore capiatur. Mirabile est juvenem inter virgines pulchras versari, et earum decore non demulceri. Mirabile item inter fulgentes pecunias morari, et earum fulgore non capi. Divitiæ vocantur « mendacium, » vocantur « fallacia divitiarum, » vocantur « inanitates falsæ, » vocantur « fascinatio nugacitatis. » Quam igitur mirabile diu inter mendacia distineri, et ab eis non falli! picem tangere et non inquinari! Alterum miraculum est potuisse transgredi, et non fuisse transgressum. Potest enim pauper sæpe velle peccare : at non ita ei adest posse. Dives vero, qui ut vult potest, et cui semper ad manum est peccandi facultas, si nunquam crimen admittat, an non id mirabile est? Nota primo, divitias esse tentationem et probationem, ut est etiam mulier pulchra. Qui igitur cupit ditari, cupit se periculo objicere; utinam non pereat in illo! Nota secundo divitem esse perfectum, si inculpate vivat; quomodo enim imperfectus in tanta
peccandi licentia non peccet? Nota tertio divitias esse potentiam, vires et facultatem ad peccandum; sunt etiam ad benefaciendum; sed nostra miseria fit, ut eis potius ad malum abutamur. Hæc Palacius. Eleganter ex Rabano et S. Bernardo Hugo: « Vere martyrii, inquit, genus est voluntaria paupertas. Quid enim mirabilius, aut quod martyrium gravius, quam inter epulas esurire, inter vestes algere, paupertate premi inter divitias, quas ostendit mundus, quas offert malignus, quas desiderat noster appetitus? Mirabile est ignem tangere, et non uri : spinas colligere, et non pungi : lapides portare, et non lædi. Et divitiæ ignis sunt, et spinæ, et lapides. » Quare vere Philosophus : « Quod ignis est auro, inquit, hoc aurum est homini; » quia sicut ignis probat auri puritatem, sic aurum probat puritatem cordis. Apud Maximum monachum exstant hæ sapientum gnomæ, Serm. 12: Xenophontis: « Paupertas per se est docta philosophia; quæ enim hæc verbo suadet, illa opere cogit. Multorum malorum tegumentum est opulentia; » Menandri : « Beatus est ille qui opes et mentem habet. Is enim honeste, et, ut decet, iis utitur; » Democriti : « Divites multi sunt procuratores, non autem pecuniarum domini; » Isocratis : « Præsentibus contentus esto, et futura quærito; » Demonactis: Sunt quidam qui non in hac vita præsenti vivunt, sed magno studio præparant, quasi alteram vitam sint acturi, non hanc præsentem; Philisthionis : « Etiamsi fueris terræ decem millium cubitorum dominus, mortuus tamen eris trium duntaxat vel quatuor. »
ERIT ILLI GLORIA ÆTERNA : — quia ad hanc suspexit, et ob hanc temporales opes et gloriam despexit. At quanta est hæc merces? quis eam non ambiat, et ob eam omnia terrena et caduca contemnat? Quid enim et quanta est æternitas et æterna gloria? « Æternitas, ait Richardus Victor., lib. De Æternitate, est diuturnitas sine initio, et sine fine, carens omni mutabilitate. » Et Gilbertus Porretanus : « Æternitas est una singularis et individua, simplex et solitaria mora, in qua neque collatio, neque collectio est. » Unde Boetius, lib. V De Consolat. prosa VI : « Nunc (momentum sive punctum durationis) stans, non movens, sese facit æternitatem. Æternitas igitur est interminabilis vitæ tota simul et perfecta possessio. » Et S. Anselmus : « Æternitas ejus rei est, quæ nihil aliud est quam ipsa, immutabile ens et sine partibus, » q. d. Æternitas est duratio Dei, sicut ævum est duratio Angelorum, qui habent principium, sed carent fine, cum Deus tam careat principio quam fine. Hinc Albertus Magnus in Summa, part. I, tract. V, Quæst. XXIII: « Æternitas, inquit, dicitur ab ex, vel extra, et terminus; quia scilicet extra terminationem est posita, » q. d. Exterminitas vel interminitas. Æternitas enim est ætas interminabilis, carens omni fine et termino. Alii æternitatis nomen derivant a Græco ἀεί, id est ut semper, æternitas sit idem quod sempiternitas. Alii illud derivant ab æthere; in æthere enim et cœlo omnia sunt æterna, cum sub sole omnia sint temporanea. Melius grammatici : Æternitas, inquiunt, dicitur quasi aviternitas; ævum enim dicitur a Græco αἰών, quasi ἀεὶ ὤν, id est semper existens; talis autem est æternitas. Unde Varro, lib. V : « Ævum, ait, dicitur ab ætate omnium annorum; hinc æviternum, quod factum est æternum : id ait Chrysippus esse αἰῶνα. » Isidorus vero, lib. VII Origin. cap. I : « Æternus est (Deus), quia
sine tempore est. Non enim habet initium neque finem. Hinc et sempiternus, eo quod sit semper æternus. A quibusdam autem æternus ab æthere dictus creditur, quoniam cœlum sedes ejus habetur. Unde est illud : Cœlum cœli Domino. Et hæc quatuor unum significant; nam una eademque res dicatur, sive dicatur æternus Deus, sive immortalis, sive incorruptibilis, sive immutabilis. » Ratione tamen prius est esse immutabilem; quia enim Deus est immutabilis, hinc est immortalis et æternus. Denique pie et erudite S. Augustinus, lib. XI Confessionum, cap. XI, æternitatem describit, et cum tempore comparat : « O sapientia, inquit, Dei, lux mentium, nondum intelligunt quomodo fiant, quæ per te atque in te fiunt, et conantur æterna sapere; sed adhuc in præteritis et futuris rerum motibus cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et affiget illud, ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper stantis æternitatis, et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et videat esse incomparabilem; et videat longum tempus, nisi ex multis prætereuntibus motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri; non autem præterire quidquam in æterno, sed totum esse præsens? et videat omne præteritum propelli ex futuro, et omne futurum ex præterito consequi; et omne præteritum ac futurum ab eo quod semper est præsens, creari et excurrere? Quis tenebit cor hominis, ut stet et videat quomodo stans dictet futura et præterita tempora, nec futura, nec præterita æternitas? » Et iterum, cap. XIII: « Anni tui nec eunt, nec veniunt; isti autem nostri et eunt et veniunt, ut omnes veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam stant; nec euntes a venientibus excluduntur, quia non transeunt; isti autem nostri omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus, et dies tuus non quotidie, sed hodie; quia hodiernus tuus non cedit crastino, neque succedit hesterno. Hodiernus tuus æternitas; ideo coæternum genuisti, cui dixisti : Ego hodie genui te. »
8. BLESSED IS THE RICH MAN WHO IS FOUND WITHOUT BLEMISH: AND WHO HAS NOT GONE AFTER GOLD, NOR PUT HIS HOPE IN MONEY AND TREASURES.
q. d. Ideo a Deo stabilem æternamque gloriam, et ab hominibus, præsertim fidelibus et sanctis, laudem perennem consequetur. Opponit enim Ecclesiam, id est cœtum Sanctorum, cœtui impiorum, qui laudant divites, non justos, sobrios et timoratos; sed injustos, rapaces, gulosos, prodigos, ut eorum opibus fruantur. To in Domino idem est quod a Domino, apud Dominum, per Dominum, in mente, memoria, remuneratione, destinatione et decreto Domini. Nervosius tamen dicit « in Domino » quam a Domino, q. d. In ipsis Domini thesauris, in ipsis ejus arcis, adeoque in ipsis Dei visceribus, tuto, stabiliter et fideliter hæc bona divitis eleemosynarii asservantur. Græca concise sic habent : Stabilientur bona
ejus, et eleemosynas illius enarrabit Ecclesia. Eleemosynam Hebræi vocant חסד chesed, id est pietatem, puta opus pium, quo opes et operæ conferuntur in pauperes, religiosos, templa aliasque res pias : sicut S. Gregorius omnes opes Ecclesiæ in pauperes Italiæ, imo totius orbis distribuit. Sic et S. Bernardus, epist. 95, citans hanc Siracidis sententiam, enarrat et celebrat eleemosynas Archiepiscopi Eboracensis. Nota: To stabilita sunt, vel, ut græce est, stabilientur, dupliciter accipi potest : primo, de stabilitate, id est æternitate gloriæ paratæ illi a Deo in cœlo, q. d. Bona opera ejus apud Deum stabiliter conservantur, ut ea post Christi mortem stabili, imo æterna gloria remuneret. Unde Tigurina vertit : Hujus enim virtutes (videtur legisse ἀρεταί pro ἀγαθά) constabilientur; et cœtus Sanctorum prædicabunt benefacta ejus; alii : Firma erunt benefacta ejus, et misericordias ejus enarrabit Ecclesia. Secundo, de stabilitate bonorum, id est opum, q. d. Divitis bona, id est opes, per ejus sanctitatem et eleemosynam stabilientur, id est Deus illa ipsi firma et stabilia efficiet : sicut ex adverso ab injustis et impiis opes aufert, juxta illud: De male quæsitis non gaudet tertius hæres. Unde moraliter hic disce eleemosynas et justitiam stabilire divitibus suas opes; eas vero luxare, infirmare et auferre tenacitatem et injustitiam. Hoc norunt sapientes mercatores, qui merces, naves et lucra sua assecurant per eleemosynas et opera pia. Idipsum docet S. Paulus, II Corinth. IX: « Potens est, inquit, Deus omnem gratiam abundare facere in vobis : ut in omnibus semper omnem sufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum. » Et mox : « Qui autem administrat semen seminanti: et panem ad manducandum præstabit, et multiplicabit semen (opum et eleemosynæ) vestrum, et augebit incrementa frugum justitiæ vestræ. » Tertio, Palacius quælibet bona hic accipit; sic enim prius membrum explicat, q. d. Si dives non transgrediatur, bona ejus stabilita erunt, scilicet bona temporalia et spiritualia. Uti enim Abraham tentatus in filio, illum non amisit, sed stabilius accepit : ita dives probatus in divitiis, et inculpatus in eis, eas non amittit, sed stabilit. Nam eleemosyna exorat ab omni malo — ergo exorabit, ut bona tua spiritualia et temporalia non tibi elabantur, sed stabiliantur. In secunda parte multa nos Auctor docet : primo, proprium divitis sancti munus esse eleemosynas facere, ut id mirabile sit, quod dives divitias faciat a se continuo fluere; Deus autem eas stabiles faciat, ac velut aquas Jordanis in suum alveum reducat; secundo, docemur non in unum aut alterum eleemosynam pii divitis pervenire; sed in omnem Ecclesiam, quæ laudat beneficia sibi præstita : ergo, si fieri potest, ad omnes per-
veniat divitis eleemosyna, uti Deus pluit super omnes; tertio, docet Auctor potissime eleemosynam tribuendam esse sanctis : « Laudet, inquit, Ecclesia sanctorum, » sicut Deus sua beneficia piis maxime confert; quarto, docet quod sit officium ejus qui beneficium recipit, scilicet, laudare et enarrare beneficium acceptum. Ita Palacius. Exemplum illustre exstat in S. Gregorio Nazianzeno, qui in orat. 19, de funere patris sui, quam habuit tota Ecclesia, illius æque ac matris suæ largas celebrat eleemosynas : « Quis, inquit, pauperibus, hoc est naturæ pari honore præditæ, vel animo condolentior, vel manu liberalior? sic enim haud dubio quasi alienorum bonorum procurator, de bonis suis existimans, pauperum inopiam quantum poterat sublevabat; ne superflua tantum, sed necessaria quoque in eam rem insumens, id quod hominis amicissime erga pauperes affecti clarissimum est argumentum. » Consonant quæ de matre Nonna subjicit : « Ad bene, inquiens, de omnibus merendum sic erat prompta et alacris, ut nulla hujus rei satietate affici posset, quæ denique non opes solum omnes, quas vel primum habuit, vel postea consecuta est, cupiditate sua minores existimabat, sed se quoque ipsam, si fieri potuisset, et liberos, ut ex ipsa sæpe audivi, prompte et lubenter vendidisset, ut in pauperum usus insumerentur. » Multa hujusmodi exstant exempla, ut de S. Martino, apud Sulpitium, de Paula Romana apud S. Hieronymum, epist. 27, de S. Paulino apud S. Gregorium, libro III Dialog., de S. Benedicto; Joanne Alexandrino aliisque. Præclare S. Ambrosius, lib. II Officiorum, cap. XXVIII: « Hoc maximum, inquit, incentivum misericordiæ, ut compatiamur alienis calamitatibus, necessitatem aliorum quantum possumus juvemus, et plus interdum quam possumus; melius est enim pro misericordia causas præstare, vel invidiam perpeti, quam prætendere inclementiam. » Hæc Ambrosius dixit, et fecit; nam omnia sua et sacra Ecclesiæ vasa conflari, et in egenos erogari præcepit. Omnis Ecclesia, — id est omnes fideles Ecclesiæ, imo omnes partes Ecclesiæ, q. d. Omnibus liberaliter dat eleemosynam; idcirco ab omnibus ut liberalis celebrabitur. Quæ ergo hæc est « Ecclesia, » nisi templa quæ ædificant et exornant? monasteria et hospitalia, quæ fundant? Religiosi, quos alunt? viduæ, orphani et pupilli, quibus prospiciunt? infirmi, quos visitant et quibus tenere indulgent? nudi, quos vestiunt? esurientes, quos satiant? et omnes egeni, quibus subveniunt? domus enim et fortunæ eorum est quasi sinus Abrahæ in terra, ubi omnes pauperes suam inveniunt requiem.
Transit a divitiis ad delicias, quasi affines et vicinas; ex divitiis enim itur ad delicias. Sicut ergo hucusque docuit moderandum esse appetitum divitiarum: sic nunc docet deliciarum orexin esse cohibendam per temperantiam; intemperantia enim nocet valetudini, decori, famæ et conscientiæ. Primum ergo dat hoc honestatis et temperantiæ in mensa servandæ præceptum, dicens : « Supra (id est ad, juxta) mensam magnam, » id est magnificam et splendidam, « sedisti? non aperias super illam faucem tuam prior, » ut aperto gutture pandas tuam gulam, qua ex impotenti ciborum et deliciarum orexi illico ante cæteros, etiam seniores et digniores, præneps patinas invadas, escas arripias, discindas, laceres et in fauces hiantes injicias : hoc enim tum indecens est, immodestum, incivile et rusticum; tum intemperantis animi gulæque indicium; sed exspecta donec is qui mensæ præest, aut digniores te, mappas explicent, cibos dividant, tibique tuam partem distribuant. Hoc enim honestatis ordo, reverentia seniorum, et ciborum temperantia exigit ut ostendas te gulæ tuæ dominari, seniores revereri, et ordinem de-
coremque servare. Intellige hæc, nisi tu ipse sis præses vel dignior in mensa: to ergo aperias faucem, notat ingluviem; to vero prior, superbiam convivæ. Jam to prior non est in Græco; sic enim habent Complutensia: In mensa magna cum sederis, ne aperias guttur tuum super illam. Igitur ita comedas, ut tamen aviditatem comprimas, serenitatem non perdas, famem cohibeas; ita comedas, ut ipsa celeritate et præcipitatione vescendi animus non distrahatur, nec totus sit in patinis, sed partem attentionis suæ det lectioni, aut cogitationi piæ; ita comedas, ut adstantes nihil in te immoderatum notent, nihil abjectum videant, nihil sordidum animadvertant; ita comedas, ut pædagogum, scilicet Angelum custodem, assistentem, et Deum præsentem advertas. Mystice Rabanus : « Docet nos, inquit, ut in meditatione legis Dei simus providi et cauti. Mensa magna est copia Scripturarum divinarum; super quam sedentes non debemus esse procaces, ut aliquid indigne sine doctore et sine prævio rapiamus; sed magis tritam vitam Sanctorum sequentes, eorum disciplinis instructi regulam veritatis teneamus. » Rursum S. Augustinus, serm. 45 De Sanctis, sic legit : « Ad mensam magnam sedisti?
scito quoniam talia oportet te præparare. » Idque exponit de Martyribus : « Quæ est, inquit, mensa magna, nisi unde accipimus corpus et sanguinem Christi? Quid est, scito, quoniam talia oportet te præparare, nisi quod B. Joannes exponit, epist. I, cap. III : Sicut Christus pro nobis animam suam posuit, sic et nos debemus pro fratribus animas ponere. Pari modo cætera, quæ subdit mensæ præcepta, mystice adaptes mensæ spirituali Eucharistiæ, doctrinæ et S. Scripturæ : quanquam verius est, S. Augustinum loco citato citare potius cap. XXIII Proverb. vers. 1 et 2, juxta Septuaginta: ibi enim habetur to scito quoniam talia oportet te præparare; cujus nulla hic fit mentio.
Ita legendum cum Romanis et Græcis. Perperam ergo Rabanus et Dionysius pro sic multa, legunt simulata, sicque exponunt, q. d. Non dicas detrahendo hospiti et convivio: Simulata et ficta sunt, quæ in mensa hic apponuntur; non vera et pretiosa uti præ se ferunt, v. g. phasiani et cygni, qui hic ostentantur, non sunt veri, sed ementiti : artocreata, quæ jactantur esse ex carne aprugna vel cervina, sunt ex porcina vel bovina, etc. Mystice, ne dicas in S. Scriptura aliqua esse ficta, falsa vel dubia. Rursum Lyranus et alii passim pro sic perperam legunt si; quod primo Lyranus sic exponit, q. d. Si multa edulia in mensa apponuntur, cave ne obmurmures culpesque herum de luxu et fastu, quod nimis magnificam mensam instruxerit, sed grato et modesto animo accipe quæ apposita sunt. Secundo, Palacius, legens per interrogationem : « Si multa sunt quæ super illam sunt? » sic exponit, q. d. Cum sedes ad mensam, ne interroges an sint multa cibaria in mensa ponenda? Memento quod oculus hospitis tui irritabilis etiam in convivio malus erit, et irritabitur contra te ut illiberalem qui parvo nescias uti; nec enim creatum est quidquam tenerius, aut irritabilius, aut impatientius oculo, et propterea « lacrymabitur a facie sua, » id est ab aspectu suo, cum scilicet viderit te interrogantem an sint cibi multi, cum fortasse ille paucos habeat. Ne igitur interroges sintne cibi multi, ne irrites oculum adeo ex se irritabilem; et lacrymari cogas eum quem exhilarare debueras. Hæc Palacius. Tertio, melius Jansenius to si exponit per siquidem, ut sit vocula confirmantis respondens enclitico γε, quod est in Græco, q. d. Ne dicas: Siquidem multa sunt super illam, ideo oportet me multa comedere. Verum pro si legendum cum Romanis sic. Adstipulantur Græca, quæ sic habent : Ne dicas : Multa quidem sunt, quæ super illam sunt; subaudi : Ergo multum vorabo, meque iis opplebo. Ad gulam enim et ingluviem spectant præcedentia et sequentia. Unde Tigurina, hunc versum priori connectens, ita clare vertit,
si accubuisti mensæ magnificæ, ne faucibus tuis inhies in illam, quod dicas multa esse apposita; sed quantum malum sit oculus nequam memineris, q. d. Si multitudo ferculorum te allicit ad voracitatem, eam reprime per memoriam infamiæ et invidiæ. « Oculus enim nequam » est oculus avari et invidi, juxta illud cap. XIV, vers. 8 : « Nequam est oculus lividi. » Avarus enim dolet, dum videt et invidet convivas multa ex suis eduliis edere et consumere, vel dissecare et dividere, quæ ipse integra et intacta servari vellet, ut ex iis alia convivia novis convivis instruat. Avari enim sæpe eadem variis hospitibus apponunt, ut suam magnificentiam ostentent, ideoque eadem intacta relinquunt, ut integra ad alia convivia conservent. Vide dicta cap. XIV, vers. 8. Hunc avari livorem et invidiam exaggerans subdit : « Nequius oculo, » etc. Aliter Lyranus, qui hæc accipit de oculo gulosi; hic enim malus est et nequam : « Nam major est, inquit, quam venter; quia frequenter plus cupit quam venter recipere possit. » Sic puerorum oculus major est ventre; quia omnia quæ vident habere volunt.
Aliqui rursum cum Lyrano de gula sic exponunt, q. d. Gulæ non est indulgendum, eo quod oculus, id est animi cupiditas, quæ objectu aspectuque rerum jucundarum et delectabilium excitatur (unde dicimus cupiditatis oculos ad rem aliquam adjicere) prava sit, et incitata semel non facile rursus coerceri ac reprimi possit. « Ab omni facie lacrymabitur, » id est ægre feret, si minus parata sint fercula delicate, quam cupiat appetitus : coerce ergo oculum, ut coerceas gulam. Huc accedit noster Pineda, Eccles. cap. II, vers. 10, num. 4, qui sic exponit : « Nequius oculo quid creatum est? ideo ab omni facie sua lacrymabitur, cum viderit, » q. d. Quidquid in faciem et in oculos incurrit, postulat statim cor, et depereunt oculi; nisi statim concedas, dolent graviter et assidue illacrymantur. Cum vero fieri non possit in humanis, ut tam facile sit quæ videris consequi, quam aspicere; necessum est (ut eleganter dicebat Diogenes apud Dionem Chrysostomum, orat. 4 De Regn.), « eum, qui variis cupiditatibus agitatur, crebrius continentiusque gaudere et affici ægritudinibus, quam venatores capta et deperdita præda. » Alii melius hic accipiunt de livore et avaritia. Unde Jansenius pro sua legens sic, sic exponit, q. d. Inter creata nihil pejus est oculo malo et invido; ideoque ob magnam suam malitiam etiam lacrymas profundet, graviterque discruciabitur ab omni tua, quam ei exhibes, facie. Verum sua non tua legunt cæteri codices omnes, etiam Romæ emendati. Porro Græca neutram vocem habent; ac pro facie legunt προσώπου, quod tam personam quam faciem significat. Unde Hugo sic exponit, q. d. « Ab omni
9. WHO IS THIS, AND WE SHALL PRAISE (the Greek has ΜΑΚΑΡΙΟΥΜΕΝ, that is, we shall call blessed, we shall declare blessed, we shall proclaim blessed) HIM? FOR HE HAS DONE WONDERFUL THINGS IN HIS LIFE.
facie, » id est coram omnibus hominibus et Angelis, « lacrymabitur » in die judicii. Alii germanius, q. d. Oculus avari videntis et invidentis multa e suis a convivis consumi, lacrymatur et cruciatur a quavis persona etiam dilectissima, et ab omni facie sui convivæ. Si enim eum abstinentem videat et tristem, tristitia hac affligitur: sin videat eum liberaliter comedentem et hilarem, avaritia et invidia cruciatur. Unde Tigurina vertit, nam quid nequius oculo creatum est? quippe quacumque de causa (Vatablus, super re quavis oblata; alii, omnibus modis) lacrymetur. Hic sensus facile aptari potest nostræ Latinæ Vulgatæ. Facies enim hic uti et alibi sæpe non active capitur, ut sit heri avari, qui aspicit; sed passive, ut sit convivarum, quæ ab hero aspicitur. Ac consequenter pronomen quoque sua non active, sed passive sumitur : sua ergo, id est sibi objecta, suam faciem suosque lividos oculos feriente, suam avaritiam cruciante, q. d. Avarus, invidus cruciatur ab omni facie convivarum sibi objecta; quævis enim rerum species ferit cruciatque ejus avaritiam et livorem. Sic Levit. XIII, 55, et Num. XI, 6, dicitur : « Si lepra mutaverit עינו eno, id est « oculum, vel faciem suam; » hoc est, ut Noster vertit, « colorem suum. » Est metonymia; sumitur enim potentia pro objecto, puta oculus pro colore, qui oculo aspicitur. Exemplum festivum suggerit S. Ambrosius, lib. De Naboth, cap. IV : « Comperi, inquit, viri fidem, si quando ovum ei esset appositum, queri quod pullus esset occisus; aiebat enim excludi poterat pullus.
Secundo, facies proprie et active accipi potest, ut sit ipsius avari aspicientis, q. d. Avarus invidia et dolore, dum videt multa a suis consumi, adeo cruciatur et dolet, ut copiosas fundat lacrymas, quæ omnem, id est totam ejus faciem irrigent. Avarus effuse totus tristatur, cum viderit convivas suos lætari et suaviter vesci. Aut « ab omni facie sua, » id est ab omni conversione faciei suæ, hoc est quocumque converterit faciem suam, cruciatur et lacrymatur, cum viderit res suas sibique dilectas consumi. Qui sensus fere eodem cum priore redit. Atque hunc ultimum esse sensum genuinum significant Græca etiam Romæ correcta, quæ pro eo quod sequitur: « Cum viderit, ne extendas manum tuam, » sic legunt : Quocumque respexerit (licet Complutensia legant, respexeris), ne extendas manum tuam, q. d. Ad quodcumque ferculum faciem converterit, quodque intentius inspexerit, cave ut illud tangas, discindas, dividas; quia aspectus hic signum est illud præ cæteris ab eo amari; ubi enim est oculus, ibi est pariter cor et amor : quare illud comedi sibique eripi dolebit, ideoque cruciabitur et lacrymabitur. Ubi nota : To cum viderit, pleraque Biblia cum Rabano, Lyrano, Hugone et Dionysio jungunt cum « ab omni facie sua lacrymabitur; » Græca
vero et nonnulla manuscripta, quæ citat Franciscus Lucas in Notis ad hunc locum, cum Jansenio referunt ad id quod sequitur : « Ne extendas manum tuam. » Biblia vero Romæ correcta ad utrumlibet referri posse indicant; sic enim legunt et dispungunt duos hosce versus : Nequius oculo quid creatum est? ideo ab omni facie sua lacrymabitur, cum viderit, ne extendas manum tuam prior. Unde liquet to cum viderit tam ad « lacrymabitur » quam ad « ne extendas » referri posse, juxta sensus jam datos.
Moraliter, disce hic quam oculus avari sit nequam, id est malignus, invidus et lividus. Idipsum graphice depingit S. Chrysostomus, homilia 10 in 1 ad Corinthios : « Et quid, ait, oculis illis impudentius? quid magis inverecundum? ne ejus vultum et oculos intuearis, quod sunt hominis: non enim sic aspiciunt humani oculi. Non aspicit avarus homines tanquam homines, non aspicit cœlum tanquam cœlum, neque sursum respicit ad Dominum; sed omnia putat esse pecunias. Hominum oculi solent intueri homines afflictos, et dolere ac misereri; isti autem raptores vident pauperes, et efferantur. Hominum oculi non tanquam propria vident aliena, sed etiam propria tanquam aliena, et non desiderant quæ data sunt aliis, sed in alios quoque sua effundunt : isti autem non ferunt nisi res omnium acceperint; non enim humanum, sed belluinum habent visum. Hominum oculi nudum videre suum corpus non ferunt; suum enim est, etiamsi aliorum, quod attinet ad personam; isti autem nisi omnia denudaverint, et omnia domi recondant, nunquam satiantur: imo vero nunquam implentur. » Idem, hom. 64 in Joan. : « Gravis, ait, morbus est avaritia; oculos cæcat et aures obstruit, et quavis bellua sæviores reddit. » Porro quod avaritia sit invida, et invidia avara, ostendam proxime Prov. XXVIII, 22. Denique ad to nequius oculo quid creatum est? spectat problema de optimo et pessimo, propositum a R. Joanne quinque suis discipulis. Quæsivit enim : « Quænam res vobis videtur optima? » Respondit primo, R. Eleezer, filius Hyrcani: « Oculus rectus; » secundo, R. Josue dixit : « Socius bonus; » tertio, R. Joseph ait : « Vicinus fidelis; » quarto, R. Simeon nihil magis homini expedire judicavit, quam « exitum rei considerare; » quinto, R. Eleezer, filius Arach: « Mihi vero, inquit, videtur optima res animus optimus; » atque huic palmam dedit magister R. Joannes. Idem deinde quæsivit : « Quænam res vobis videtur pessima, et summe cavenda? » Respondit primo, R. Eleezer, filius Hyrcani : « Oculus nequam res est nequissima, aut certe nequissimæ rei nuntia; » secundo, R. Josue : « Ego vero, inquit, quod oculo nequam est tributum, socio perfido censeo tribuendum; » tertio, R. Joseph « vicinum infidelem rem nequissimam » pronuntiavit; quarto, R. Si-
meon asseruit : « Nequissimum est mutuum non reddere, cum illud acceperis, » juxta illud Psal. « Mutuabitur peccator, et non solvet; justus autem miseretur, et tribuet; » quinto, R. Eleezer, filius Arach : « Nequissimum, inquit, est cor nequam et pravum. » Cui assentiens magister R. Joannes: « Eleezer, inquit, rem acu tetigit; quæcumque enim a cæteris dicta sunt, ille tam breviter quam sapienter complexus est. » Ita refertur in Pirke avoth, id est in Apophthegm. Patrum Hebr. cap. II. Ibidem R. Josue : « Oculus nequam, inquit, et cogitatio perversa, et odium in alios conceptum, ad interitum hominem ducunt. » Est hoc secundum convivale præceptum sive monitum; sequitur tertium:
Jussit ne quis prior instar lupi aperiat fauces super fercula; hic consequenter jubet ne quis prior in ea manum extendat : hoc enim ex illo consequi solet, sicut ex gula interna (cujus indicium est guttur hians) sequitur externa. Causam subdit : Ne hospitis avari et invidi contra te avaritiam et invidiam suscites et irrites, qua fiat ut te ignominia aliqua notet et contaminet; dum scilicet te oculo verberet, aut verbis suggillet quasi gulosum, inverecundum, audacem, minus liberum, etc., ideoque coram convivis pudeas et erubescas. Huc facit illud Comici : « Modestum esse decet eum qui alienis vescitur. » Moraliter disce hic quantum malum sit invidia, ut nequius illa nihil sit. Vide S. Basilium, homil. De Ira et Invidia, et orat. 10 De Invidia et Odio, ubi apte et eleganter invidos, primo, comparat vulturibus et muscis : « Ac sane, inquit, quemadmodum vultures ad ea quæ male olent majori cum impetu feruntur, multa prata, multosque jucundos et odoratos locos prætervolantes; et ut muscæ, sanis corporis partibus neglectis, ad ulcera contendunt : sic etiam invidi, vitæ splendorem, rectique factorum magnitudinem ne aspiciant quidem, ad marcida vero mirum in modum feruntur. » Secundo, eosdem comparat æru-
gini, dæmoni et viperæ : « Sicut enim ærugo, inquit, proprius est frumenti morbus, ita invidia amicitiæ. Et ut boni est nemini invidere, sic dæmonis peculiaris est invidentia; et perinde ac rubigo ferrum, sic invidia animam, quæ ex ea laborat, consumit; imo vero magis. Nam ut viperam aiunt, exeso materno utero in lucem edi, ita quoque malevolentia animam, quæ ipsam parturit, conficere solet. Invidus unicam mali exspectat recreationem, nempe sicubi conspexerit aliquem ex his, quorum bonis mæret, ruentem. Hic est odii scopus, infelicem ex felici, miserabilem ex beato aliquem conspicere. » Tertio, eosdem comparat pantheræ feræ sævissimæ : « Panthere, inquit, naturalem quamdam habent adversus hominem iram, et solent vel maxime in
oculos insilire. Hinc qui insanæ illi bestiæ illudunt, ex charta imaginem quasi hominem ipsi ostentant; illa vero, nimio impetu ac nulla consideratione facta, esse hominem autumat, chartam veluti hominem concerpit, atque hinc quanto sit in hominem odio ostendit : sic et dæmon in imagine quo sit in Deum odio ostendit, cum ipsum Deum attingere nequeat. » Porro modos invidiam superandi alibi indicavi, nunc unius S. Mechtildis exemplo eos disce : « Mechtildis, omni major invidia, invidas charitate superavit, virtute confudit, auctoritate obruit, humilitate prostravit, ut sibimet fecisset, si qua moliretur aliquid contra illam, » ait Engelhardus in ejus Vita, cap. V.
10. HE WHO HAS BEEN TESTED IN IT (gold), AND IS FOUND PERFECT, SHALL HAVE ETERNAL GLORY.
Complutensia et Lyranus addunt, vino; alii, vini, q. d. Ne premas et graves stomachum nimio vino; sed utrumque delent codices Romani et Græci. Nam de vini excessu aget vers. 30 et seq. Unde Jansenius censet hic agi de excessu cibi, q. d. Ne te nimio cibo ingurgites, ut stomachum opprimas. Verum Græca habent eleganti paranomasia, μὴ συνθλίβου αὐτῷ ἐν τρυβλίῳ, id est, ne comprimaris cum eo in catino; alii, ne collidaris cum eo in catino; Tigurina, ne extendas manum quocumque respexerit, nec eam una cum ipso in catinum inferas; τρυβλίον enim est catinus, patella, ollula, acetabulum. Ratio est, quia honestas et commoditas comedendi in convivio exigit ut unus conviva alium, præsertim herum, in patina arctiore, dum ex ea cibum sumit, non comprimat, sed suas vices exspectet, ut cum ille suam ex ea portionem acceperit, cæteri deinde suam sumant ordine quisque suo. Qui secus faciunt, imitantur porcos, qui gulosi in eodem trunco vorantes et sorbentes se invicem comprimunt, ut escas aliis præripiant; unde fit ut non raro truncum evertant, et tam se quam socios escis privent. Denique generatim « ne comprimaris in convivio, » ut scilicet loco aliquo honoratiori aut commodiori sedere velis, ubi et alios comprimas, et vicissim ab ipsis comprimaris. Hoc enim tibi æque ac aliis indecorum et molestum est, ac suavitatem et delectationem, quæ ex convivio hauriri poterat, omnibus adimit vel impedit. Verum enim est illud vulgo tritum: Dimidium pastus, qui bene sedet, habet. Quocirca præceptum convivale est : « Det operam convivator ne convivæ nimis arcte et anguste sedeant, ac proinde non plures invitet quam locus convivalis capere possit. » Ratio est, tum quia arcta sessio convivis est valde molesta; tum quia ex ea teter odor nascitur, qui convivas affligit, juxta illud Horatii, epist. 5 ad Torquatum : Sed nimis arcta premunt olidæ convivia capræ, id est (ut interpretatur Lambinus) licet ut plures tecum comites adducas; sed hoc est metuendum, ne e multitudine convivarum arcte sedentium exsistat gravis et teter odor, præsertim ubi bene
pasti graves vini et ciborum odores singuli exhalabunt. Teter enim odor nomine capræ intelligitur : capræ enim et hirci turmatim ad pascua euntes sese comprimunt, indeque olidæ tetrum et hircinum odorem exspirant. Est hoc quartum convivale præceptum; sequitur quintum:
q. d. Cognosce et metire sensa animi, et volita proximi ex sensis et volitis tuis : quare sicut doles et cruciaris, si quis in mensa tua sit insolens et audax, ut omnia fercula discindat; ut omnes carpere, omnibus, etiam ipsi hero, dominari velit : ita pariter scito dolere et cruciari proximum, si idem vel simile in mensa ejus facias tu vel alii. Igitur sicut velles alios in tua mensa esse honestos, temperantes et verecundos : sic pariter talis esto tu in mensa aliena. Græca idipsum pluribus inculcant; sic enim habent : Considera quæ alterius sunt, ex teipso, et de omni re cogita; Tigurina: Affectum alterius e tuo judica, et rem omnem perpende. Posset, secundo, hæc sententia remotius referri ad invidiam et oculum nequam, de quo egit vers. 15, q. d. Vis scire an proximus, v. g. qui te invitavit ad convivium, interius contra te foveat invidiam et odium, an vero amorem et benevolentiam? explora animum tuum, an scilicet tu erga eum habeas animum benevolum, vel aversum et malevolum : si deprehendas animum tuum erga eum esse benevolum, eique bene velle; scito quod et ipse vicissim animo erga te sit benevolo, tibique bene velit : sin vero sentias te esse animo averso ab eo, illumque odisse, scito quod et ipse aversus sit a te, teque oderit. Sicut enim magnes amoris est amor, et amor amorem conciliat : sic vicissim magnes odii est odium, atque odium parit odium; fieri enim nequit ut hi amoris et odii affectus ita animo tegantur, quin aliquando per signa externa se prodant, itaque alteri innotescant : quo fit ut similem in eo affectum reciprocum excitent. Sapientis ergo consilium est : « Vis amari ab omnibus? tu prior omnes ama. Vis ut nemo te aversetur, et odio prosequatur? tu prior nec averseris vel oderis. » Audi Poetam: Ut præstem Pyladen, aliquis mihi præstet Orestem. Hoc non fit verbis : Marce, ut ameris, ama. Verum prior sensus magis est appositus, ideoque genuinus, eumque indicat id quod sequitur :
To frugi jam non est in Græco, qui sic habet, utere quasi homo iis quæ tibi apposita sunt, et non devores, ne odio habearis, q. d. Comede ut homo, honeste, modeste et sobrie; non vero inhoneste, immodeste et intemperanter vora ut lupus vel bestia. Tigurina, apposita (Vatablus, proposita) tibi ut homo comedas, nec ingurgites, ne venias in odium tum hospitis, tum convivarum cæterorum. Est hoc sextum convivale præceptum, jubens frugalitatem, ut scilicet frugaliter quis utatur ferculis, nec omnia discindat, distribuat et voret, sed pauca tantum, quæ sobriae refectioni sufficiant: cæteris parcat; ut hospes iis ad alios usus uti possit. Nota to quæ tibi apponuntur : eo enim monet primo, ne in omnia quæ apposita sunt manibus nostris involemus, eaque aliis quasi præripere conemur : deinde ne quæ ante alium posita sunt, sed quæ ante nos, accipiamus; insuper ne quoquo versus in catinum manus inferamus, ut delicatiora nobis seligamus. Huc facit illud civilitatis mensæ præceptum : « Ne ex toto eligas disco, quod solent liguritores, sed quod forte ante te situm est, accipe. » Et illud Homeri : « Id quoque si fuerit insigniter elegans, alteri cedat, et quod proximum est accipiat. » Ut igitur intemperantis est in omnes patinæ plagas manum immittere; ita parum decorum est patinam invertere, quo veniant ad te lautiora. Si quis alius cibum porrexerit elegantiorem, præfatus excusatiunculam recipias, sed resecta tibi portiuncula reliquum offeras ei qui porrexerat, aut proxime assidenti communica. Omnino ergo decenter et quadam quasi cum religione cibi apprehendi et attrectari debent. Sic comedes ut homo : vorare enim belluinum est, alienumque a natura hominis, qui ex omnibus animantibus, uti rationis, sic et ordinis, honestatis, pudoris, modestiæ, benevolentiæ temperantiæque particeps est. Præclare Musonius apud Stobæum : « Cum, inquit, ἀμετρία, id est excessus nulla non in re sit vitiosus, tum in victu maxime suam naturam prodit, dum liguritores et helluones ex hominibus in sues aut canes, quoad ingluviem, transformat, omnis honestatis in manibus, visu esuque oblitos, tantam ipsis insaniam cupediarum amor gignit. Quid autem turpius, quam ita se præstare circa victum, ut bruti potius animalis, quam prudentis hominis imago sit? » Hujus frugalitatis sectator et præco eximius inter philosophos fuit Socrates, cujus de illa hæc exstant axiomata apud Laertium, lib. II, cap. V: « Qui frugaliter vivunt, longe plus habent voluptatis, ac minus cruciatuum, quam qui indulgent genio. Diis simillimus est, qui quam paucissimis eget : cum dii nullius egeant rei. Optimum cibi condimentum est fames, utpote quæ optime edulia edulcet, et nullius sit impendii. » Quocirca ipse convivis frugale apparans prandium, uxore sollicita de meliori : « Esto, inquit, bono animo; nam convivæ si frugi temperantesque sunt, hoc consulent : sin minus; nulla nobis horum cura esse debet. Alii vivunt ut edant, ego edo ut vivam. »
Est hoc septimum monitum, scilicet ut conviva caveat ne ultimus sit in comedendo, sed potius prior comedere cesset, idque « causa disciplinæ, » id est honestatis, modestiæ et verecundiæ, quam docet disciplina; ut scilicet ostendat se bene esse institutum, recteque educatum et moratum. In conviviis enim maxime ostenditur bona vel mala educatio per continentiam vel ingluviem, perque civiles vel inciviles mores et gestus. Ratio præcepti est : quia si nimius nimisque prolixus sit in comedendo, offendet hospitem et convivas, quin et subinde Deum et angelos. Græce, μὴ ἀπληστεύου, id est ne sis insatiabilis. Unde Tigurina, modestiæ causa desiste primus, nec te præbeas insatiabilem, ut ne quid offendas. Huc spectant aurea continentiæ præcepta, quæ S. Martinus, Dumiensis episcopus, in libello ad Mironem Galliciæ regem conscripsit : « Ede citra cruditatem, bibe citra ebrietatem. Nec præsentibus deliciis inhærebis, nec desiderabis absentes. Victus tibi ex facili sit : nec ad voluptatem, sed ad cibum accede. Palatum tuum fames excitet, non sapores. Desideria tua parvo redime, qui hoc tantum curare debes, ut desinant; atque quasi ad exemplar compositus divinum a corpore ad spiritum, quantum potes, te festina reducere. » Huc facit illud Ovidii: Neve diu præsume dapes, sed desine citra, Et capias paulo, quam cupis esse, minus. Ita « B. Posthumius nunquam pleno ventre a mensa recessit, nec sitim suam unquam sedavit, dicens non esse dignum, si carnis voluntas esset impleta, » ait auctor Vitæ ejus, quæ exstat in Vitis Patrum, lib. I. Huc facit proverbium Arabicum: « Ede vice post vicem (id est parum sed sæpe), et pinguesces. » Quod Galli dicunt: Souvent et peu manger, fait l'homme engraisser. S. Hieronymus Eustochio (epist. De Custod. Virg.) hoc dat præceptum : « Sit tibi moderatus cibus, et nunquam venter expletus. Plures quippe sunt, quæ cum vino sint sobriæ, ciborum largitate sunt ebriæ. » Et mox : « Sint tibi quotidiana jejunia, et refectio satietatem fugiens. Nihilo prodest, biduo triduoque transmisso, vacuum portare ventrem, si pariter obruatur, si compensaturæ sunt jejunium : illico mens repleta torpescit, et irrigata humus spinas libidinum germinat. »
Jussit ut prior cesset comedere, hic jubet ut prior non incipiat, q. d. In convivio incipe post alios comedere, et cessa ante alios, ut in incipiendo sis posterior, in finiendo prior, ac paucis refectionem absolvas. Igitur nec in comedendo, nec in bibendo sis primus; solet enim in mensa præire comestio, deinde sequi potus : hic enim assumitur ut vehiculum cibi, ut scilicet cibum per venas et membra singula vehat et deferat. Quocirca medici docent sanitati conducere, ut quis initio refectionis non bibat, sed comedat bene; ut in stomacho solidum jaciat fundamentum ci-
borum, quod deinde bibendo potu irriget : perinde ac in navi substernitur saburra quasi navis fundamentum et libramentum. Idem tamen ad facilem cibi permeationem, et ad ventris laxationem suadent a cibis liquidioribus ordiendum esse prandium. Quocirca antiquitus cœnam (quæ priscis erat loco prandii : nec enim bis, sed semel in die sumebant cibum, scilicet vespere cœnabant; ergo non prandebant, ut patet ex Athenæo, in Cænis sapientum) ab ovis auspicabantur, malis finiebant. Unde proverbium, Ab ovo usque ad mala, q. d. Toto convivio, toto colloquio, toto opere. Hac de causa in conviviis honestorum initio convivator discindit et distribuit cuique escas; illis comestis prior ipse poscit potum ac convivis præbibit, quibus deinde singulis ex ordine potus per famulos defertur : hoc enim honestas, modestia, decensque ordo postulant. Vide Clementem Alexandrinum, lib. II Pædag. cap. 1, ubi plurimis præcepit quomodo in alimentis versari oporteat, ac non solum voracitatem et ingluviem, velut ab omni ratione divina et humana alienissimam, sed etiam omnes inciviles, indecoros, illiberales, agrestes et belluinos membrorum corporis motus gestusque in cibo sumendo vitandos esse docet. Græca jam non habent to vinum, nec to dolorem; sic enim legunt, quam sufficiens est homini erudito exiguum, et in lecto suo non anhelabit, id est ut Complutensia, non anhelat; Romana, non laborat asthmate; Tigurina, modicum enim homini temperanti sufficit, quo fit ut non anhelet in cubili suo, nec dolorem sentiat. Eruditum enim, græce πεπαιδευμένον, vocat bene institutum, bene moratum, sobrium et temperantem. Commendat sobrietatem tum in cibo, tum magis in potu (quia in potu, præsertim sapido et delicato, facilius exceditur quam in cibo) ex effectu, puta sanitate, quam tuetur et auget, q. d. Modicum cibi et potus homini sufficit, imo expedit ad sanam et jucundam vitam : nam is parit facilem commodumque somnum, qui omnes corporis vires et spiritus restaurat. Ex adverso largior et nimius cibus potusque, præsertim vespere (olim enim cœnabant tantum, uti paulo ante dixi) noctu non sinit hominem dormire et quiescere; sed is « laborat, » id est torquetur, cruciatur et dolet stomacho et capite, ut nimium onus cibi utrumque prægravans, ex eoque, sed magis ex potu, vapores et fumos in cerebrum ascendentes, alleviet, digerat et consumat. Ita Rabanus : « Manifestum est, inquit, quod parcus et tenuis victus tam corpori quam animæ utilis sit, et e contrario superfluus cibus vel potus ægritudinem generet, et sensum animæ minuat. » Sobrietas ergo mater est sanitatis æque ac sanctitatis, castitatis æque ac sapientiæ : sicut ex adverso crapula et ebrietas mater est morborum et vitiorum, libidinis et
pestilentissimi muris, ad cujus minimi morsus acumen nil passus est sensus; quia moles pinguedinis nec sensum pati, nec motum subvenire permisit. Nonne crassities venatorum insensibiliter lethiferum patitur ictum? Ad hæc vulpes antiquæ eruditionis sententiam adjunxit: Maledicta sit talis pinguedo, quæ est stupefactiva sensus, dissolutiva motus, sorde referta, doloroso onere gravata, generationis orbata gaudio, et vitæ est privata tripudio. Plurima enim sunt quæ pinguedine suffocantur, et prolifica virtute orbantur. Gaudeo certe amodo, conscia tui, et chara mihi est admodum experientia mei." Unde epimythium abstinentiæ colligens subjicit: "Naturæ de cætero juxta sapientis dictum moderantia serviam, quæ pluribus ingens salutis mater, et modicis contenta est. Nec obediam intemperantiæ gulæ, quæ infirmitatis est fons, pæna libidinis, desipientiæ semita, mortis janua, et nunquam est ullis epulis contenta. Cum enim ad salutem et vitam naturali lege ordinatus sit cibus, eo in perditionem et mortem suam immoderate utitur fatuus. Magistrum igitur hisce eruditum, discipula vale dicto reliquit."
"Felicior ergo semper parca temperantia, quam profusa luxuria," ait S. Leo, serm. 8 De Jejunio septimi mensis. Quocirca idem sapienter ex dictis alibi concludit: "Subtrahendum est voluptati, quod futurum est oneri," de quo subdit Siracides: "Vigilia, cholera et tortura viro infrunito." Pulchre Horatius, lib. II Carm. ode 16: Vivitur parvo bene, cui paternum Splendet in mensa tenui salinum: Nec leves somnos timor, aut cupido Sordidus aufert.
Mystice, homini ad vitam istam transigendam "vinum exiguum," id est pauca temporalia sufficiunt. Quæ moderate sumpta, et sine animi adhæsione ad usum accepta, tempore dormitionis vel mortis mentem non turbant, nec spina conscientiæ pravæ aut peccati dolore molestant. Hoc igitur faciunt perfecti in vita, seipsos, inquam, ad somnum capiendum exercent et præparant, in quo quidquid est mortale, pereat: quidquid est infirmum et noxium, deficiat, ut robustum et pulchrum gloriæ resurgat. Hoc faciunt, ut se ad iter comparent, et omnia quæ possunt in æternam civitatem præmittunt, ut ibi divitias et delicias nunquam perituras inveniant.
23. VIGILIA, CHOLERA ET TORTURA VIRO INFRUNITO. — Græce ἀπλήστου, id est inexplebili, insatiabili, helluoni, qui se ingurgitat plusque ingerit quam possit concoquere. Robertus Holcot, in Sapient. cap. XVIII, lect. 203, sub finem: Hæc omnia, ait, facit gula infrunito. Dicitur autem infrunitus quasi sine frumine, id est sine sapore: est enim frumen illa pars gutturis, quæ saporem sentit. Gulosus autem morcellos deglutit sine sapore, in modum lupi devorando: vel dicitur infrunitus quasi sine fruno, quod est confectio, qua coria friuniuntur: vel dicitur a frenesi, vel a fronte, vel a freno. Unde versus: Frons, frenesis, frumen, frumia, frena dabis.
Verum de etymo infruniti dixi cap. XXIII, 6. Huic gnomæ antistropha est ista: Parvo fames constat, magno fastidium. Nam tibi quanta ferent pingues fastidia mensæ? Prolixam tollunt fercula parva famem. Vide S. Chrysostomum, hom. 13 in I ad Timoth., ad illa: "Quæ in deliciis est, vivens mortua est," ubi graphice intemperantiæ damna depingit.
Hanc gnomen apposito vulpis et porci apologo illustrat Cyrillus, lib. IV Apolog. moral. cap. IV. Macilenta vulpes, inquit, replendæ cutis curam agens, magistram quærebat. Occurrit porco pingui et crasso, sed in posterioribus vili cutis apertura fœdato; eique dixit: "Quid est, frater, quod te non tantum sorditie fædum, verum etiam in posterioribus video tam corrosum? satis certe miranda est cutis de plenitudine, sed non minus de sorde aut ulcere." At ille rubore vultu confuso respondit: "Nempe, carissima, facinus est hoc
24. SOMNUS SANITATIS IN HOMINE PARCO: DORMIET USQUE MANE, ET ANIMA ILLIUS CUM IPSO DELECTABITUR. — Græca hæc transponunt, priorem enim versum postponunt posteriori, hoc modo: somnus sanitatis in intestino moderato; surrexit prior (Complutensia, mane, græce enim est πρωί) et anima ipsius cum ipso; labor, vigiliæ et choleræ, et torturæ cum viro insatiabili; alii, labor pervigil et cholera et tormina comitantur hominem inexplebilem; Tigurina clare: somno salubri fruuntur viscera temperantis, mane surgit idem et compos est animi: labor autem vigil et cholera torsionesque exercent hominem insatiabilem; Arabicus: vigilia, et labor, et tormentum viscerum commotio (perturbatio) cum eo qui deditus est ventri: dormitio sanitatis cum homine continente.
Opponit commoda temperantiæ et temperantis damnis intemperantiæ et intemperantis: quod per hæc primo, pariat vigilias; tum quia onus cibi, in quo prægravatur intemperans, non sinit eum dormire et quiescere; tum quia vapores et fumi indigesti ex eo continuo ascendentes ferientesque cerebrum, impediunt ejus soporationem. Secundo, quod pariat choleram; tum quia dulces cibi in bilem vertuntur, ut docent medici; tum quia copia ciborum et vinorum accendit calorem et sanguinem, qui accensus cibum accendit et in choleram vertit; cholera enim est inflammatio sanguinis et chyli. Cholera autem, utpote acris et ardens, vehementer corpus pungit, cruciat, accendit, ac febres ardentes creat, atque lites in rixis pugnasque et cædes concitat. Tertio, quod pariat torturam, id est tormina, puta ventris distensionem, flatus et phlegmata: in hæc enim vertitur cibus indigestus, eo quod calor naturalis non sufficiat ad tantam ciborum copiam rite conficiendam et concoquendam.
11. THEREFORE HIS GOODS ARE ESTABLISHED IN THE LORD, AND ALL THE ASSEMBLY OF SAINTS SHALL DECLARE HIS ALMS.
dam et concoquendam. Qua in re gulosi advertant jam in se impleri exsecutionem judicii illius, quod Apoc. XVIII, de Babylone illa ipsorum matre definitum legimus: "Quantum glorificavit se, et in deliciis fuit: tantum date illi tormentum et luctum." Cibos enim quos guttur cum voluptate glutivit per diem, stomachus noctu digerere non valet, ut eos in chylum et sanguinem convertat; quare illos in flatus et phlegmata commutat, quæ eructationes, distensiones, asthmata, colicas, catarhos aliosque morbos creant. Vesperi ergo dam cœnas, sobrius esto; memor, si secus facias, te brevem modicamque gulæ voluptatem luiturum longa duraque totius noctis tortura et equuleo.
S. Ambrosius, lib. De Elia et Jejunio, cap. VIII, accipit torturam gehennæ, quam subiit dives epulo post mortem sepultus in inferno, ubi lingua ejus gulosa cruciabatur in flamma; item de tortura sollicitudinum, quas subeunt instruentes convivia, easque ipse graphice depingit. Huc facit Hebræorum proverbium in Gemara: "Plenus venter, omne genus mali." Nam ii quorum ars sagina est, nec vivere possunt diu, nec sani esse, animusque eorum nimio sanguine et adipibus quasi luto involutus, ut vigilans nihil tenue, nihil cœleste, sed semper de ventris cogitat ingluvie: ita cum somno sopitus est, immoderate pastu potuque obstupefactus absurdis jactatur insomniis, ut merito mentis humanæ sit expers; cum e contra nominis parce, continenter, severe sobrieque viventis somnia jucunda esse soleant, ut, cum experrectus, illorum meminerit, et inter dormiendum etiam, quod dicit Sapiens: "Anima illius cum ipso delectetur."
Elegans apud Æsopum exstat apologus muscarum de gulæ noxa: "In cella quadam, inquit, melle effuso, muscæ advolantes comedebant; implicitis autem earum pedibus avolare non poterant. Cum vero suffocarentur, dicebant: Miseræ nos, quia ob modicum cibum perimus." Fabula significat multis gulam multorum malorum esse causam. Præceptum est Scholæ medicorum Salernitanæ: Ex longa cœna stomacho fit maxima pœna: Ut sis nocte levis, sit tibi cœna brevis. Horatius, lib. II Sermon. satyra 2: Alter (tenuiter vivens) ubi dicto citius curata sopor Membra dedit, vegetus præscripta ad munia surgit.
Epictetus: "Hoc, inquit, inter epulandum considera, duos tibi excipiendos convivas, corpus et animam. Tum quod omne in corpus collatum, repente effluxurum sit: quod vero in animam, perpetuo servandum." Clemens Alexandrinus: "Hominibus, inquit, sæpe damnum et molestiam procreavit voluptas: graves autem affectiones, et oblivionem, et insipientiam in animo parit nimia alimenti copia." Musonius, lib. I De Alimentis: "Fundamentum, inquit, sapientiæ est continentia circa cibum et potum."
E contrario, ut ait Horatius, loco supra citato, Corpus onustum Hesternis vitiis animum quoque prægravat una, Atque affigit (Lambinus legit, affligit) humo divinæ particulam auræ. Præclare Climachus apud Antonium in Melissa, part. I, cap. XIV: "Qui ventri deditus, inquit, spiritum scortationis superare conatur, similis est restinguenti incendium cum oleo." Idem, ibid. cap. XXXIX: "Onerato ventre deprimitur cor; si autem ejus ratio habeatur, exsultat mens."
Et S. Chrysostomus, ibid.: "Venter crassus, inquit, mentem subtilem non parit. Multa vorare, ad pardalim, ursum et leonem pertinet: pedum dolores, et capitis gravitates, et oculorum hebetudines, et manuum ægritudines, et tremores, et resolutiones, et aurigo, et febres longæ ac horrentes ex voracitate et repletione produci solent. Nam cibo non saturari, sanitatem esse medicorum filii pronuntiant. Obsonii loco tibi sit inopia et fames. Condimentorum sensus ad palatum terminatur, deinceps vero indifferens est quod ingeritur, omnia ad fætorem usque alterante natura."
Ibidem Philo: "Continentiam, inquit, sanitas et robur sequitur; incontinentiam vero infirmitas et ægritudo morti vicina." Ibidem, cap. XXXVIII, S. Basilius: "Contumelia dæmonum, inquit, nihil audet adversus jejunantem, et vitæ nostræ custodes angeli alacrius manent apud illos qui per jejunium purgati sunt." Denique Comicus: "Virtutis conclave, inquit, temperantia est." Plura hac de re dicam proximo opere in Prov. XXIII, 3, sub finem.
Igitur cœna sobria et parca conciliat, primo somnum facilem et suavem, carentem insomniis tetris, horridis et funestis, quæ parit nimia ciborum copia; Secundo, temperiem humorum, ut nec cholera, nec melancholia, nec phlegma, nec sanguis exsuperet; sed singuli hi quatuor humores inter se debitam habeant proportionem et libramentum, in quo corporis sanitas et recta valetudo consistit; Tertio, stomachi et intestinorum quietem (ac consequenter animæ quietem et delectationem), quia hæc recte modicum cibum digerunt et distribuunt, ac proinde flatibus et torminibus non exagitantur. Hoc est quod ait: "Somnus sanitatis (id est sanus, sanitatem conservans et augens) erit in homine parco," id est frugali et sobrio. Quocirca talis "dormiet usque in mane," quia cibi eum non gravabunt, nec excitabunt, ut cogatur surgere ante tempus: ac cum stato tempore excitatus fuerit, "anima illius cum ipso delectabitur," q. d. Secum ipse gaudebit, quod in convivio et cœna hesterna sua sobrietate conservarit sanitatem tum corporis, tum mentis et judicii, quam perdunt ebrii; tum conscientiæ, quod eam non læserit per gulam et intemperantiam. Quare illico bene dispositus, lætus et alacer surget, ut suas preces, studia et negotia solita sui
compos, vegetus lætusque peragat. Vigiliis ergo opponit somnum, choleræ sanitatem, torturæ delectationem. Pulchre dicit: "Anima illius cum ipso delectabitur:" quia, sicut citharædus delectatur videns pulsansque citharam harmonice compositam, illa enim concinnam harmoniam edit; dolet vero et tristatur, si eam distemperatam videat, illa enim raucum et absonum edit sonum: ita pariter anima, dum corpus habet temperatum, gaudet et delectatur; quia per illud rite canere, legere, orare, studere, etc., valet: dolet vero et affligitur, si corpus vino et crapula sit distemperatum, ideoque ad officia mentis ineptum. Corpus enim est quasi cithara, anima est quasi citharædus.
Porro somni tanta est utilitas ad hoc ut digerantur cibi, vires instaurentur, minuantur curæ, leniatur ægritudo, ut non dubitaverint ei divinitatem assignare Gentiles, qui quotquot ex rebus commodum capiebant, eas venerabantur ut numina, e quibus unus ita cecinit Ovidius lib. II Metamorph.: Somne, quies rerum, placidissime somne deorum, Pax animi, quem cura fugit, qui corpora duris Fessa ministeriis mulces, reparasque labori. Sed et Orpheus somnum vocat regem felicium deorum, et omnium mortalium, hominum atque animantium. Sic vero cantat Seneca in Hercule furente: Tuque, o domitor somne malorum, Requies animi, pars humanæ melior vitæ.
Scribit Tertullianus lib. De Anima, cap. XLIII, somnum esse recreationem corporum, redintegratorem virium, probatorem valetudinum, pacatorem operum, medicum laborum, cui legitime fruendo dies cedit, nox legem facit, auferendo rerum etiam colorem. "Perfugium videtur, inquit Cicero, omnium laborum et sollicitudinum esse somnus," lib. I De Divin.
Audi Franciscum Valesium lib. Sacræ Philosophiæ, cap. LXXIII: "Viro," inquit, infrunito accidet "vigilia, cholera et tortura; somnus autem sanitatis in homine parco." Nihil magis experimerto cognitum, quam eum qui se cibis implevit usque ad satietatem, non posse dormire, sed aut totam noctem vigilare huc et illuc se jactantem, neque posse loco consistere: aut dormire somnum gravem cum multis horrendisque insomniis; neque eum longum, sed crebro interruptum, ac cum cholera nonnunquam et tortura, hoc est, cum anxietate ventriculi et vomitibus cibi corrupti, aut nauseis et ructibus nidorosis (hic affectus vocatur ab Hippocrate cholera sicca) et cum torminibus intestinorum: illud quidem ob cibos corruptos, qui adhuc in ventriculo agerent; hoc ob eos qui in intestina descenderunt. Eum vero, qui parce aut citra saturitatem cœnavit, dormire usque in mane, et animam ejus cum ipso delectari, hoc est magnam ex somno voluptatem capere, et expergisci alacrem et expeditum; quod quidem signum optime peractæ concoctionis, atque adeo bonæ valetudinis est.
Secunda Pars Capitis
12. HAVE YOU SAT DOWN AT A GREAT TABLE? DO NOT BE THE FIRST TO OPEN YOUR MOUTH OVER IT.
Ob hæc igitur jubet parcum esse, et præterea in omnibus operibus esse velocem. Idem paulo superius ex Hippocrate docet præcipuam sanitatis tuendæ rationem consistere in diæta, sive in moderatione cibi et potus. Nullus enim error in victu committitur, qui non æque utramque partem hominis lædat. Ebrietas enim ut caput gravat, ita mentem lædit: cibi et potus ingestio nimia, ut replet siccis corpus, ita facit hominem libidinosum: otium facit corpus excrementosum, et animum mollem ac desidem: cibi abstinentia nimia extenuat ac debilitat corpora, animum vero facit meticulosum: vini potus (cui aqua erat ex re) fluxiones multas ciet, et iracundiam affert: potus aquæ (cui vino erat opus) cruditates parit et tristitiam.
Si igitur, ut ad tuendam corporis valetudinem humores oportet esse compositos, ita ad valetudinem animi, affectus; et utrosque modo aliquo turbat quicumque error in victu; constat idoneam victus institutionem ad totius hominis valetudinem, corporis, inquam, et animi, esse necessariam. Cum præcipue non solum talis error utrosque per se turbet, sed et alterutros per alteros. Utcumque enim turbentur succi, evenit turbari affectus; et utcumque turbentur affectus, humores quoque. Quapropter verissime dictum est a Galeno medicinæ partem esse philosophiam morum, non solum quæ ad reipublicæ pertinet constitutionem, sed quæ singulorum moribus componendis se accommodat. Hæc enim affectus temperat, quæ una quidem pars est (neque ea maxima) totius victus: cum hic, ut medicis omnibus convenit, sex constet rebus, cibo et potu, motu et quiete, somno et vigilia, aere, animi affectibus, et excretione aut retentione quorumdam. Hæc Valesius.
Denique inculcandus est aphorismus Hippocratis, lib. I, cap. XVII: "Ubi cibus præter naturam," hoc est plus æquo, "ingestus est, morbum facit." Nunquam enim ad satietatem, sæpe infra illam cibum sumpsisse profuit: sic enim melior fit concoctio, et minus excrementorum gignitur. Idem, lib. VI Epidem. part. V, aphorism. 20: "Sanitatis studium est, inquit, non satiari cibis, et ad labores impigrum esse." Idem asserit indigentiam esse matrem sanitatis. Hinc in Decret. dist. ult. De consecr., legimus quosdam morbo articulari et podagra laborantes, ad simplicem mensam et pauperes cibos redactos, convaluisse. Constat eos, qui escis vilissimis utuntur, esse robustiores, saniores et vegetiores, uti sunt agricolæ, opifices, famuli. S. Hieronymus: "Epularum largitas, inquit, et corpus frangit et animum." Democritus dicebat "animam siccam," id est sobriam, "esse sapientissimam." Idem dicebat "satius esse mori, quam per intemperantiam animum obnubilare."
Moraliter disce hic, quanta sit gulæ intemperantia et noxa. Præclare S. Basilius, homil. 1 De Jejunio: "Venter, inquit, helluo est, poscendi finem nunquam faciens. Cum cibis refertus est, de temperantia disserit: cum autem inflationem discussit, dogmatum suorum oblivione capitur." Idem, De legendis Gentilium libris: "Gulones, ait, non leviores pænas pendunt quam ii qui in inferno excruciantur, ut qui aperte ignem verberent, ac cribro aquam ferant, atque in pertusum dolium infundant, nec laborum ullum finem faciant."
Hinc et S. Gregorius Nazianzenus, in carm. De Diversis vitæ gener., ventrem escis saturatum vocat sepulcrum. Nam vivum sepulcrum circumfert, qui corpus cibo meroque distentum atque obrutum gestat. Idem in Tetrastichis: Vinum, libido, livor et dæmon pares: Hos mente privant, quos tenent. His tu prece medere, fusis lacrymis, jejunio. Idem, in Distichis: "Contumeliæ atque insolentiæ, ait, parens est satietas." Quocirca sapienter S. Hieronymus monet S. Paulinum, epist. 13: "Convivia, inquit, velut quasdam catenas fugias voluptatum." Plura vide apud Damascenum, lib. I Parallelorum, cap. LXXVII.
13 and 14. DO NOT SAY: THERE ARE MANY THINGS UPON IT: REMEMBER THAT AN EVIL EYE IS WICKED.
Rursum S. Bernardus, De Interiori domo, cap. XLVI: "Nullus tam improbus exactor est quam venter." Idem, epist. ad Robert. nepot.: "Vinum mulsum et pinguia corpori militant, non spiritui. Piper, zinziber, ciminum, salvia et mille species salsamentorum palatum quidem delectant, sed libidinem accendunt. Prudenter sobrieque conversanti satis ad omne condimentum, sal cum fame." Idem, De Persecut. sustin. cap. XII: "Voluptas gutturis, quæ tanti hodie æstimatur, vix duorum obtinet latitudinem digitorum; et ejus tam modicæ partis tam exigua delectatio, quanta paratur sollicitudine, quantam deinde molestiam parit!" Idem, serm. I De Adventu: "Plenitudo, ait, et abundantia temporalium oblivionem et inopiam facit æternorum."
25. Et si coactus (gravatus) fueris in edendo multum, SURGE E MEDIO, EVOME: ET REFRIGERABIT TE, ET NON ADDUCES CORPORI TUO INFIRMITATEM. — Ita Romana et Complutensia, licet Græca Romæ correcta deleant τὸ ἔμεσον, id est evome: quasi solum suadeat surgere et obambulare ad digerendum cibum. Pro surge e medio, græce est ἀνάστα μεσοπορῶν, quod Complutensia vertunt, surge per medium (mensarum et convivarum, transiens); Romana vero legentia per α, et accentu in penultima μεσοπωρῶν, vertunt, surge in medio pomorum, scilicet in fine mensæ, dum apponuntur poma et bellaria, q. d. Surge non exspectato fine secundæ mensæ; alii, surge quasi e media cœna abiens; Tigurina: Quod si te cibi angant, exsurge, obambula, vome ut conquiescas, nec morbum corpori tuo contrahas.
Non suadet vomitum quasi bonum absolute, sed conditionate; si, scilicet, nimis te cibo oppleveris, ad vitandum majus plethoræ et repletionis malum. Unde recte Jansenius: Non consulit sane, inquit, ut ad provocandum vomitum quis se multum ingurgitet, quemadmodum quidam parum pie consulunt, sed ut, si aliquorum improbitate et violentia quis multum se gravarit, tempestive surgat; mensa, ne quid indecorum in mensa patiatur, aut nimia repletio diu corpus affligat et noceat; et sic in secreto loco sine aliorum offensione crapulam evomat potius, quam diu stomachus affligatur cum periculo secururi morbi. Quo consilio satis indicat quantopere a crapula sit cavendum, ut pro qua curanda tam fœdo et indigno homine, planeque canino, remedio sit utendum. Turpius enim est causam hujus turpitudinis præbere, quam turpitudinem hanc, ob magni mali evitationem, in se admittere.
Proinde et satis subindicatur, quam graviter peccent, qui postquam se gravatos sentiunt, surgentes e mensa crapulam evomunt, ut mox rursum mensam accedentes novo se cibo potuque ingurgitare valeant.
Idem suadent Hippocrates, Galenus cæterique medici. Audi Franciscum Valesium, Sacræ Philosophiæ, cap. LXXIII, in fine: Si quando, inquit, coactus sis, ut fit in conviviis (tametsi id vir temperans et fortis, quique rustico pudore non laboret, pati non debet) in edendo multum, consultissimum est multitudinem cibi primum deponere, deinde dormitum ire, ut concoquatur reliquum: postea exercere, ut extrudantur excrementa. Optima autem ratio ventriculi vacuandi in vomitione est; secunda ab hac, in dejectione. Vomitio enim ejicit ex ipso ventriculi ore, antequam descenderint cibi, succurritque citissime et maxime, sine aliarum partium noxa: dejectio ex intestinis, quæ jam descenderunt. Utendum ergo, si modo facere id homo possit, vomitione statim: si autem quispiam eorum sit qui vomunt difficillime, utendum aliquanto post alvi subductione, tunc scilicet, cum tormina aut distensionem inferioris ventris cœperit sentire.
15. WHAT HAS BEEN CREATED MORE WICKED THAN THE (evil and envious) EYE? THEREFORE IT WILL WEEP AT EVERY SIGHT, WHEN IT SEES.
Optime igitur, ac secundum Hippocratis et Galeni præcepta (ut lib. VII Methodi medendi licet videre) præcepit Ecclesiasticus: "Si coactus fueris in edendo multum, surge e medio (his verbis significat statim id esse faciendum, antequam cibi copia noxæ aliquid afferat), et vome, et refrigerabit te (hoc est, sublevabit te), et non adduces corpori tuo infirmitatem."
Quatuor ergo remedia nimis repletionis Siracides suggerit: primum, surgere; secundum, ambulare; tertium, vomere; quartum, corpus exercere. Videre enim licet quosdam ita mensæ et cyathis affixos, ut movere se loco et surgere nequeant: vel, ubi surrexerint, statim recidant, huc illuc ruant et impingant, ita ut omnibus sint ludibrio. Alii plene saginati quasi sacci pleni, aut trunci et stipites, a mensa auferantur et asportentur. De quibus Cicero, lib. II De Finibus: "Asoti, inquit, qui in mensam vomunt, et qui de conviviis auferuntur,
rentur, crudique postridie se rursus ingurgitant, qui solem, ut aiunt, nec occidentem unquam vident, nec orientem, qui consumptis patrimoniis egent." Igitur quando vomitus sit honestus, quando indecens et inhonestus, vide disserentem Plutarchum, lib. De Sanitate. Idem in Sympos., dicens in convivio philosophandum, suadet vomitum ei qui perite vult vivere, siquidem vinum caput tentarit: sicque Agurem a Salomone vocari "filium vomentis," Proverb. XXX, 1, eo quod ex vomitu levato serenoque capite ad dicendum prosilierit; censet ibidem noster Salazar.
Porro Celsus, lib. I, cap. III, ex Asclepiade: Vomitus, inquit, utilior est hieme quam æstate: nam tum et pituitæ plus, et capitis gravitas major subest. Inutilis est gracilibus et imbecillibus stomacho: utilis est plenis et biliosis omnibus, si vel nimium se repleverunt, vel parum concoxerunt. Itaque ubi amari ructus cum dolore et gravitate præcordiorum sunt, ad hoc remedium confugiendum est.
Tropologice Rabanus: Si multa, ait, peccata commisisti, eaque in stomacho mentis congesisti, evome ea per confessionem, itaque conscientiam alleviabis et sanabis. Sic et Origenes hom. 2 in Psal. XXXVII: "Vide, ait, quid nos edocet Scriptura divina: quia oportet peccatum non celare intrinsecus. Fortassis enim, sicut hi qui habent intus inclusam escam indigestam, aut phlegmatis humorem, stomacho graviter et moleste innitentem, si vomuerint, relevantur; ita etiam hi qui peccaverunt, siquidem et occultant et retinent intra se peccatum, intrinsecus urgentur, et propemodum suffocantur a phlegmate aut humore peccati: si autem peccator ipse sui accusator fiat, dum accusat seipsum, et suum peccatum confitetur, simul evomit delictum et omnem morbi causam digerit."
Secundo, Palacius mystice hæc refert ad divites, quibus insigne datur hic consilium, ut, si multum divitiarum devoraverint, illud in pauperes evomant: ita et divitis anima, inquit, a scrupulis quiescet, et pœnas avaris irrogandas evadet.
26. AUDI ME, FILI, ET NE SPERNAS ME: ET IN NOVISSIMO INVENIES VERBA MEA. — Hoc est, ut Tigurina, etenim quæ dico, tandem experieris. Attentionem conciliat ad præceptum, quod ad sanitatem tuendam magnum habet momentum, quodque subdit, dicens:
27. IN OMNIBUS OPERIBUS TUIS ESTO VELOX, ET OMNIS INFIRMITAS NON OCCURRET TIBI. — "Omnis non" Hebræis idem est quod nulla. Pro velox græce est ἐντρεχής, id est diligens, strenuus, acer, velox, currens (τρέχω enim est curro), item dexter, solers, circumspectus, industrius et acutus.
Primo, Palacius hoc monitum refert ad vers. 25, q. d. In omni opere esto velox, id est facilis, diligens, strenuus, ut scias facile surgere, ambulare, vomere, ac ita ab infirmitate liberari, quæ tibi, nisi vomas, occurret. Verum, ut idem fatetur, præceptum hoc, esto occasione conviviorum dicatur, in se tamen generale est, ac ad quævis opera pertinet. Unde Secundo, Franciscus Valesius, lib. Sacræ Philosoph. cap. LXXIII, per velocitatem accipit exercitationem corporis, quæ plurimum juvat ad sanitatem tuendam: "Et omnis, inquit, infirmitas non occurret tibi." Quod non ita accipiendum est, ac si nullo possit morbo penitus corripi, sed quod nullis morbis esse poterit valde obnoxius; sed raro ac leviter iis tentabitur, nisi casu lædatur a causis, quas medici vocant "non necessarias," ut ense, aut igne, aut lapidis jactu, aut domus ruina, aut contagio. Sensus ergo est, q. d. Si velox sis, corpusque exerceas, raro graviter ægrotabis.
16. DO NOT STRETCH OUT YOUR HAND FIRST, AND (that is, lest) STAINED WITH ENVY YOU BE PUT TO SHAME.
Siracidi consentit Hippocrates, lib. VI Epid. sect. IV, dicens: "Exercitatio sanitatis est citra satietatem cibum capere, et impigrum esse ad labores." Parcum enim esse, quod ait Siracides, quid aliud interpreteris, quam citra saturitatem uti cibis? esse velocem in suscipiendis laboribus, quid aliud quam esse impigrum ad labores? exercitium intellige non nimium, sed moderatum et commensuratum cujusque complexioni et viribus, seque ac comestioni. Nam, ut habet aphorismus: "Neque satietas, neque fames, neque aliud quiddam, quod naturæ modum excedat, bonum est." Quare sicut in cibo, sic et in motu exercitioque a multis exceditur.
Porro, uti otium nocet corpori, sic et defatigatio; quam interdicens Hippocrates scripsit: "Ubi lassari cœperit corpus, quiescere statim remedium est." Velox ergo hic vocatur non qui præcipitatus, sed qui expeditus est, impiger et alacer. Hæc enim alacritas, et consequens ex ea velocitas, tum animum, tum corpus exacuit, vegetat et vivificat; nam spiritus vitales excitat, eosque per totum corpus celeriter diffundit, qui singula membra vegetant et roborant; itaque ab eis omnem debilitatem et infirmitatem excludunt, ut non tam moveri et progredi, quam instar avium vel Angelorum volare videantur, uti videre est in juvenibus Italis.
Subjungit Valesius. Nam alioqui Hippocratis aphorismus habet: "Ubi fames, laborandum non est." Unde eum ita converenti licet dicere: Ubi laborandum, fames sustinenda non est, sed capiendus cibus. Atque eadem ratione colliges: Ubi otium, cibus capiendus non est, nisi parcissime; et ubi multum accipiendum est cibi, non utcumque, sed multum exercendus est homo; quia, ut idem dicit lib. De Diæta, homo, comedens et non laborans, non potest esse sanus. Apposuit vero ibidem causam omnium eorum quæ diximus, his verbis: Contrarias enim inter se vires habent cibi et labores. Verum inter se mixti conferunt ad sanitatem; labores enim ea quæ insunt, consumere solent; cibus autem et potus ea quæ evacuata sunt, explent. Itaque modus est ut uterque ad alterum accommodetur; quia contrarias cum habeant
bent facultates, neutrum oportet alterum superare, neque cibum unquam, neque laborem; mutuo enim sese corrigunt: alterum, cum repleat; alterum, cum inaniat. Igitur si cui laborandum necessario, plus solito est adjiciendus cibus; si vescendum pluribus, exercendus etiam plus. Quare ne nimio indigeas motu, consultius sit parce uti cibo. Neque tamen semper, ubi solitam cibi copiam auxeris, satis sit augere exercitationem, neque ubi satietas magna fuerit; quia, etsi cibus et labor contraria sunt, non tamen uterque post alterum commode adhibetur; sed (ut Hippocrates inquit) labor cibum præcedere debet, non subsequi. Neque quidquam periculosius, quam pleno ventre, aut toto etiam corpore pleno vel impuro, vehementer exerceri, antequam magna pars copiæ aut cacochymiæ manifesta evacuatione sit deposita; quia exercitatio distrahit per corporis habitum, quæ intra ventres ac cavitates recondita sunt. E pleno igitur ventre cruda distrahit in partes alias omnes; quare et capitis, et pulmonis, et hepatis, et viscerum omnium facit obstructiones atque fluxiones multas in eas ipsas partes, et in vesicam, et in articulos, et totum corpus; unde innumeri nascuntur morbi. Igitur maxime ac primum curandum est ne unquam cibum capias nisi parce, ut ab illo placide ac longum dormias, et a somno alacriter experrectus, impigre exercearis, ut omnem effugias infirmitatem. Hucusque ex Hippocrate Valesius.
Eadem de labore et exercitio est omnium sapientum sententia. Hinc Plutarchus, lib. De Sanitate: "Non otio, inquit, et inertia venalis est sanitas, quæ duo maxima sunt malorum morbos comitantium; et si quis bonam valetudinem quiete et actionum abstinentia putat se paraturum, perinde facit, ac si quis nihil despiciendo oculos, aut vocem non loquendo conservare constituit." Et paulo post: "Sic Cyrus, apud Xenophontem, ait se ἐξπονεῖν, id est elaborare cibum
17. DO NOT CROWD YOURSELF AT A FEAST.
Tertio, pro velox alii vertunt circumspectus, ut, scilicet, in omnibus operibus tuis sis circumspectus et cautus, ne quid facias quod offendat et noceat; "et omnis infirmitas non occurret tibi," id est, non facile in morbum incides. Sic Palacius. Hæc providentia et circumspectio cavet, ne quis nimis se cibo, potu, exercitio gravet, neve in ea quæ sunt noxia valetudini incurrat, per quæ infirmitatem contrahat. Hanc providentiam habebat Adam in paradiso: per eamque omnes morbos evasisset, vitamque egisset sanam, jucundam et longævam.
Idem præceptum tradidere philosophi, quorum hoc est axioma: "Mature delibera, exsequere velociter." Sane celeritate res maximæ, ac præsertim bella gravissima facillime conficiuntur. Celebre est illud Julii Cæsaris, cum Pharnacem primo congressu vicisset: "Veni, vidi, vici;" quod usurpans Carolus V, per celeritatem confecto periculoso bello Germanico, devictisque hæreticis, ita immutavit: "Veni, vidi, vicit Christus." Idem Julius dictitabat ea facinora, quæ periculo obnoxia sunt et magna, illico esse gerenda; ac de his non esse consultandum, eo quod ad hæc perficienda plurimum valeat celeritas. Ita Plutarchus in Apophth. Roman. Huc facit illud Aristotelis præceptum, lib. III Ethic.: "Consiliari debemus morose,
Quarto, pro velox græce est ἐντρεχής, quod alii vertunt, solers, cautus, providus, circumspectus, vigil. Hæc enim providentia et circumspectio cavet, ne quis nimis se cibo, potu, exercitio gravet, neve in ea quæ sunt noxia valetudini incurrat, per quæ infirmitatem contrahat. Hanc providentiam habebat Adam in paradiso: per eamque omnes morbos evasisset, vitamque egisset sanam, jucundam et longævam.
Monet ergo ut in omnibus quæ agenda incumbunt, homo non sit torpidus, piger et negligens, sed diligens et strenuus; sicque futurum promittit, ut non facile accidat ei quævis infirmitas, significans plerosque morbos ex desidia oriri ac nutriri. Ea enim melancholiam nutrit, viresque corporis enervat; cum contra diligentia in agendo, quæ conjuncta est promptitudini et alacritati animi, pellat mærorem, valetudinemque conservet. Sensus ergo est, q. d. "Esto velox," id est diligens et alacris in operibus tuis, et nulla infirmitas occurret tibi; quia diligentia, labor et exercitium valetudinem tuentur; torpor vero, otium et desidia generant morbos.
coram regibus stabit, nec erit ante ignobiles." Monet ergo ut in omnibus quæ agenda incumbunt, homo non sit torpidus, piger et negligens, sed diligens et strenuus; sicque futurum promittit, ut non facile accidat ei quævis infirmitas, significans plerosque morbos ex desidia oriri ac nutriri.
gehennæ eripior, et inducias petam? Abscondi ignem in sinu meo, et exusto jam latere, diu mihi deliberandum est an expergiscar, an excutiam, an abjiciam illum?" Plura vide apud Hieronymum Platum, De Bono status religiosi. Huc pertinet illud Tertulliani, lib. De Pænitentia, cap. IV: "Audaciam, inquit, existimo, de bono divini præcepti disputare. Neque enim quia bonum est, idcirco auscultare debemus; sed quia Deus præcepit. Ad exhibitionem obsequii prior est majestas divinæ potestatis; prior est auctoritas imperantis, quam utilitas servientis."
18. JUDGE THE FEELINGS OF YOUR NEIGHBOR FROM YOURSELF.
Rumina et expende illud Isaiæ, cap. XL, 31: "Qui autem sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilæ, current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient." Vide ibi dicta. Vetus est dictum: "In virtute esto delphinus," ut sicut hic nando est celerrimus, suaque celeritate cæteros pisces præcurrit; sic pariter tu sis celerrimus in exsequendo virtutis proposito, ut data occasione illico illam opere compleas.
Hinc de sponso Christo Domino dicitur, Cant. II, 8: "Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles; similis est dilectus meus capreæ hinnuloque cervorum." In quo proinde exsultans Habacuc, cap. III, vers. 18: "Ego, inquit, in Domino gaudebo, et exsultabo in Deo Jesu meo. Deus Dominus fortitudo mea; et ponet pedes meos quasi cervorum, et super excelsa mea deducet me victor in psalmis canentem." Vide quæ ibidem annotavi. Ita B. Virgo, accepto per Angelum incarnationis Verbi nuntio, exsiliens "abiit in montana cum festinatione, et salutavit Elisabeth," Luc. cap. I, vers. 39. Ubi S. Ambrosius: "Nescit, inquit, tarda molimina Spiritus Sancti gratia."
S. Bernardus, epist. 233 ad Guarinum: "Vincit annos, inquit, animus, et frigente jam corpore fervet sanctum in corpore desiderium, artubusque fatiscentibus durat tamen incolumis propositi vigor, nec sentit rugosæ carnis infirma spiritus promptus. Utquid enim metuat veterani domicilii ruinas, qui fabricam spiritalem videt in dies in sublime consurgere, proficere in æternitatem?" Qui ergo vult valere spiritu, ejusque defectus et morbos effugere, sit ἐντρεχής, id est velox cursor, ut instar cervi procurrat ad omne bonum, dicatque cum sponsa, Cant. I, 4: "Post te curremus in odorem unguentorum tuorum." Christus enim "exsultavit ut gigas ad currendam viam," Psal. XVIII, 6.
Unde de Apostolis et Evangelii præconibus Christi asseclis ait Isaias, cap. LX, vers. 8: "Qui sunt isti, qui ut nubes volant?" Et Paulus: "Ego, inquit, sic curro non quasi in incertum." Et: "Sic currite ut comprehendatis," I Corinth. cap. IX, vers. 25 et 26.
19. USE LIKE A FRUGAL PERSON THOSE THINGS THAT ARE SET BEFORE YOU: LEST, WHEN YOU EAT MUCH, YOU BE HATED.
Hæc velocitas tum in aliis, tum præsertim in vocatione Dei ad vitam perfectam, v. g. ad statum Religionis, requiritur, ut scilicet is qui vocatur, velociter Deo vocanti obediat; quia si differat, diabolus, parentes, socii, aliique illum ab hac mente deducere satagent. Unde S. Ambrosius, lib. I De Pænitentia, cap. XVI: "Omne, inquit, studium torpescit dilatione, et ideo Dominus ut præsentium fructu cumularetur devotio discipulorum, dixit: Quoniam qui dimisisset omnia sua, et Deum secutus esset, centies tantum reciperet, et hic et in futurum. Prius hic promisit, ut fastidia dilationis auferret."
Acrius vero ad hanc velocitatem stimulat S. Bernardus in Declamat.: "Quantos, inquit, mundi sapientia maledicta supplantat! Noli, inquit, præcipitanter agere, diu considera, diligentius intuere. Magnum est quod proponis, et opus habes multa deliberatione. Experire quid possis; amicos consule, ne post factum pœnitere contingat. Hæc sapientia mundi terrena, maledicta, animalis, diabolica, inimica salutis, suffocatrix vitæ, mater tepiditatis, quæ solet Deo vomitum provocare. Cum a Deo verbum esse non dubites, quid opus est deliberatione? Vocat magni consilii Angelus, quid aliena consilia præstolaris? Ab ore putei
28. SPLENDIDUM IN PANIBUS BENEDICENT LABIA MULTORUM, ET TESTIMONIUM VERITATIS ILLIUS FIDELE. (Alludit, imo citat Proverb. cap. XXII, 9: "Qui pronus est ad misericordiam, benedicetur; de panibus enim suis dedit pauperi;" ubi proximo tomo, Deo dante, plura hac de re dicam.) 29. NEQUISSIMO IN PANE MURMURABIT CIVITAS, ET TESTIMONIUM NEQUITIÆ ILLIUS VERUM EST. — Ita Romana et Græca; perperam ergo Jansenius et alii legunt, in nequissimo pane.
Post præcepta convivalia subjicit has duas gnomas in laudem beneficentiæ, quod scilicet beneficus, qui suos panes et res liberaliter aliis, præsertim pauperibus, dispertit, ab omnibus benedicatur et laudetur: avarus vero et sordidus ab omnibus vituperetur, ut hac ratione omnes ad beneficentiam alliciat, et a sordida avaritia avertat. Igitur "splendidum in panibus" vocat beneficum et liberalem, qui suos panes, id est escas, liberaliter et hilariter aliis communicat, quem proinde ut talem benedicunt et celebrant labia multorum: "Et testimonium veritatis illius fidele," id est, "testimonium," quod veritati, id est veræ virtuti, probitati, honestati et liberalitati (græce καλλονῇ, id est pulchritudini, hoc est pulchræ munificentiæ, quæ eum facit pulchrum et splendidum.
20. BE THE FIRST TO LEAVE OFF FOR THE SAKE OF GOOD MANNERS: AND DO NOT BE EXCESSIVE, LEST YOU GIVE OFFENSE.
S. Ambrosius, libro De Nabuthe, cap. IV, legit bonitati, id est beneficentiæ) ejus perhibent cives, est "fidele," id est verum, certum, stabile, permanens et diuturnum, ut non nisi per contrarios avaritiæ actus multo tempore continuatos deleri et aboleri possit. Huic opponit "nequissimum in pane," id est avarum in dando pane, qui parce et sordide sua communicat, tum convivis, tum pauperibus; cui proinde "obmurmurabit tota civitas, et testimonium," quod "nequitiæ," id est avaritiæ et sordidæ tenacitati, "illius" perhibent cives, præsertim pauperes,
est verum;" græce ἀκριβές, id est diligens, exactum, certum, stabile et permanens, ut non nisi per multos liberalitatis actus diu iteratos deleri et exstingui possit. Unde Tigurina vertit: Panes erogantem labia prædicabunt, testificatioque decoris ejus certa est; super maligno pane fremet civitas, quæ rectum est malignitatis ejus testimonium; alii: Qui victu splendidus est, et labia hominum benedicunt, et testimonium honestatis, ipsius fidele est; qui in victu nequam est, ei obmurmurat civitas, et testimonium nequitiæ ejus exquisitum est.
Exemplum prioris illustre est in Vita S. Joannis Eleemosynarii, cui ob liberalitatem benedixit Deus, Angeli et homines. Posterioris exemplum ibidem exstat in Petro Telonario, cui ob avaritiam omnes pauperes detrahebant, donec per visionem a Deo correptus mores mutavit, et ex avaro liberalis evasit.
Porro Palacius sic explicat: Octavum præceptum est ut, si aliquem convivio exceperis, splendide excipias et laute: ita fiet, ut te labia laudent multorum; et hæc laus tuæ veritatis fidelis et firma est. Contra vero, si convivas sordide excipis et parce, murmurabit contra te civitas, et vituperium hoc vere vituperium est. Panis, Hebræis significat totum convivium, ut illud docet de fratribus Joseph, qui audierant quod ibi comesturi essent panem, Genes. XLIII, 25. Unde splendidus in panibus, est, qui large et splendide convivium parat: intellige pro dignitate convivæ; contra vero nequissimus in pane est parcissimus et sordidus.
Nota diligentissime verbum "testimonium veritatis illius." Plane omnia virtutum officia laude sunt digna; sed officium charitatis est officium "veritatis," et ejus "testimonium" fidele est, non fallax, non deceptorium. Est enim charitas vera virtus, sine qua nulla est integra virtus. Ergo qui splendide convivium pio parat amico, charitatem ostendit; est enim sermo de conviviis piorum, qualia amicis Tobias apparabat. Hæc in conviviis charitas, veritas est, vere hominem pium esse demonstrans. Intelligis nunc ex contrario sensu, quam vituperandum sit ex sordida parcimonia pios maligne ad convivium excipere. Quam magna ergo charitas est, quæ etiam inter epulas radios suæ benignitatis effundit! Hæc Palacius.
Hisce S. Thomas, II-II, Quæst. CXVII, art. 4, docet liberalis et splendidi esse multa dare, sed pauca accipere; ac ad hoc citat illud Poetæ: Si quis in hoc mundo multis vult gratus haberi, Det, capiat, quærat, plurima, pauca, nihil.
21. AND IF IN THE MIDST OF MANY YOU HAVE SAT DOWN, DO NOT STRETCH OUT YOUR HAND BEFORE THEM, NOR BE THE FIRST TO ASK FOR DRINK.
Porro hic splendor magnificentiæ maxime decet regem et principem, qui in terris est quasi sol quidam beneficentiæ. Unde Agapetus Diaconus, Admon. ad Justinianum Imper., num. 51: "Solis profecto partes sunt, inquit, illustrare radiis orbem; principis vero virtus est egenorum misereri. Jam vero iis clarior est imperator qui pius est. Ille namque (sol) cedit succedenti nocti, hic (imperator pius) autem rapacitati pravorum non concedit indulgelve quippiam, sed lumine veritatis iniquitatis occulta coarguit." Et num. 53: "Quantum potestate cæteris antecellis, tantum factis etiam emicare ante alios enitere. Persuasissimum enim habe eam abs te postulari honestorum operationem, quæ magnitudini virium proportione respondeat. Ut igitur a Deo quasi per præconem victor declareris, corona invicti imperii tuo capiti imposita, coronam etiam ex promerendis pauperibus acquirito."
22. HOW SUFFICIENT FOR A WELL-INSTRUCTED MAN IS A LITTLE WINE, AND IN SLEEPING YOU WILL NOT BE TROUBLED BY IT, AND YOU WILL FEEL NO PAIN.
Mystice Rabanus: "Hæc sententia, inquit, videtur juxta historiam ad eleemosynarum largitatem nos exhortari; quoniam, juxta apostolum Paulum: Qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet vitam æternam, II Cor. IX; hilarem enim datorem diligit Deus. Spiritaliter autem, qui panem verbi Dei proximis suis fideliter expendit, et testimonium veritatis coram benevolis auditoribus non abscondit, a multis accipiet laudem benedictionis, et ab ipso Domino hauriet gratiam sempiternæ mercedis. Hinc et in Proverbiis scriptum est: De fructu oris viri replebitur venter ejus, et genimina labiorum ejus saturabunt eum, Proverb. XVIII.
E contrario vero, quid de hæreticorum perversa doctrina subsequatur, audiamus: In nequissimo pane murmurabit civitas, et testimonium nequitiæ illius verum est. In nequissimo ergo dogmate hæreticorum, qui adulterantes verbum Dei, non pane vitæ, sed pane pascuntur mendacii, quidquid pestifer sermo eorum profert; quoniam verum est testimonium, quod de eis scriptum est: Testis falsus non erit impunitus; et qui loquitur mendacium, peribit."
(Apposite et congruo ordine Siracides transit a conviviis ad vinum; quia vinum convivii et convivarum est decus vel dedecus, atque in conviviis frequens est compotatio; qua de causa convivium ab Hebræis vocatur משתה miste, a Græcis συμπόσιον, id est compotatio.)
30. DILIGENTES IN VINO NOLI PROVOCARE: MULTOS ENIM EXTERMINAVIT VINUM. — τὸ diligentes dupliciter accipi potest: primo, ut participium a verbo diligo, ut sit idem quod amans. Unde Rabanus legit, delectantes in vino. Jam "diligentes in vino," id est diligentes vinum: est Hebraismus,
Hebræi enim verba contactus, sive realis, sive mentalis, quale est diligo (diligens enim suo amore quasi tangit dilectum), construunt cum præpositione ב, id est in. Secundo et potius, τὸ diligentes accipi potest ut nomen significans sedulos, assiduos, strenuos, q. d. Eos qui seduli et strenui sunt in vino potando, qui assidue student calicibus evacuandis, qui strenuam navant operam non libris, sed scyphis exhauriendis; noli provocare ad potandum, nec cum eis contende et cyathis certa, uter quis bibere valeat, uti faciunt potatores; sed potius a vino eos avoca, distrahe et impedi, ne oleum addas, sed potius subtrahas igni.
Huic sensui favent Græca, quæ habent, ἐν οἴνῳ μὴ ἀνδρίζου (manuscriptum legit, μὴ σοφίζου, id est ne sis sapiens in vino: id est, ne ostentes te peritum potandi et rei Bacchicæ, aut ne inter potandum ostentes te esse doctum et eruditum), id est, ut Complutensia: In vino ne viriliter agas; Romana: In vino noli fortem agere; Tigurina: Ne probes te virum in vino. Multi enim in vino sunt viri, in bello et opere feminæ, quibus væ intentat Isaias, cap. V, 11: "Væ qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam, et potandum usque ad vesperam, ut vino æstuetis!" Et vers. 22: "Væ qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem!"
23. VIGILIA, CHOLERA ET TORTURA VIRO INFRUNITO.
MULTOS ENIM EXTERMINAVIT VINUM, — id est: Multos subvertit ebrietas, quæ sensum minuit; iram, rixam et cædes excitat, libidinem inflammat, animi secretum per furorem aut amorem denudat, "inquit Rabanus. Huc pertinet illud Hebræorum proverbium: "Vinum intrat, secretum exit." Nam vinum clave caret; et quod in animo est sobrii, id in lingua natat ebrii. Et illud: בכיס בכוס בכעס, id est, in loculis, in poculis, in foculis; puta in ira, supple, apparet animus et mens hominis. Si enim loculos auro turgidos alicui credas, explorabis ejus fidem; in poculis vero et vino est veritas. Nam, ut ait Euripides: "Æs formæ speculum est, vinum mentis." Denique de iræ foculis ait Poeta: Sæpe hominum mentem detexit et ira latentem.
31. IGNIS PROBAT (et probando flectit ignitque, est metalepsis) ferrum durum: sic vinum corda superborum ARGUET, IN EBRIETATE POTATUM. — S. Ambrosius, lib. De Elia, cap. XII, legit: "Sicut ignis emollit ferrum durum, ita et vini incendio etiam superborum hominum cor liquescit." Sensus est, ait Rabanus: "Sicut ignis calore suo ferri duritiem emollit, illudque excandescere facit; sic vinum in ebrietate potatum corda superborum a sua constantia resolvit, ac ardore suo inflammans subito ad facinus perpetrandum provocat, et superbæ intentioni majorem audaciam ad mali commissionem tribuit," q. d. Sicut nullum est ferrum tam durum, quod non igne dometur et inflammetur; ita nullum est cor adeo valens et superbum, quod vino immodico non suæ ebrietatis damna demonstret, ait Palacius.
Exemplum clarum est in superbo Holoferne qui, vino resolulus et accensus, cæsus est a Judith. Porro Græca addunt nonnulla, eaque nervosa, sic enim legunt: κάμινος δοκιμάζει στόμωμα ἐν βαφῇ, οὕτως οἶνος καρδίας ἐν μάχῃ (Complutensia et Tigurina legunt ἐν μέθῃ, id est in ebrietate) ὑπερηφάνων. Quod Complutensia vertunt: Fornax probat (et probando facit) ferruminationem in tinctura, sic vinum in corde superborum in ebrietate; id est, ait Palacius: Ferrum fit durius, si ignitum sæpius mergatur in aqua; sic cor superborum fit superbius, si sæpius madeat et natet in vino.
Romana: Fornax probat aciem ferri in tinctura, sic vinum corda in contentione superborum; στόμωμα enim est ferrum acie (quod Galli vocant acier) sive chalybe temperatum et roboratum, puta acies, acumen et robur ferri; talis enim est chalybs. Vide Plinium, lib. XXXIV, cap. XIV. Itali vocant la tempora, id est temperaturam fortem ferri, ut cultri, gladii, securis, etc., q. d. Sicut ignis probat et facit ferri temperaturam; sic vinum probat et facit cordis temperaturam duram, ideoque contentiosam et pugnacem. Tigurina: Ut fornax probat duritiem mucronis, dum mergitur; ita vinum corda in certamine superborum.
Quæ Jansenius sic explicat, et Latinæ Vulgatæ adaptat: Videtur, inquit, Sapiens ad hoc respexisse, quod, cum paranda est acies mucronis, aliquoties ferrum aut chalybs aquæ intingitur, sicque induratur, temperatur atque acuitur; et proinde per tincturam ferri in aquam ignis probat, ostendit et exhibet hominibus gladium acutum et ferrum durum: quod si non intingeretur in aquam, non tantam haberet duritiem; ita etiam vinum ostendit et exhibet hominibus corda superborum, dum illa per ebrietatem madefunt, et veluti vino immerguntur. Nam illa vino accensa, et ebrietate madefacta, longe duriora fiunt, quam prius erant, et ad lædendum atque nocendum promptiora; sicut ferrum, etsi natura sua durum, durius fit, si ignitum aquæ immergatur; et acies gladii ignita, si aquæ intingatur, acutior fit et aptior ad lædendum.
Ex his ergo licet intelligere similitudinis convenientiam, quia igni inflammanti et accendenti comparatur vinum homines inflammans, et animos accendens. Ferro duro et acuto comparantur corda superborum, quæ dura sunt et acuta ad lædendum, quæque per vinum duriora fiunt, et ad iram atque lædendum magis aptantur. Aquæ, cui ferrum intingitur, comparatur ebrietas, per quam corda hominum madefunt et obruuntur. In Græco pulchra est paronomasia: βαφῇ enim opponitur μέθῃ, id est tinctura ebrietati, vel, ut alii legunt μάχῃ, id est contentioni. Vulgatus ergo Interpres vel non legit τὸ ἐν βαφῇ, vel, si legit, accipit illud de immersione ferri
24. SOMNUS SANITATIS IN HOMINE PARCO: DORMIET USQUE MANE, ET ANIMA ILLIUS CUM IPSO DELECTABITUR.
non in aquam, sed in ignem; in igne enim tingitur, rubescit et coloratur. Baptismus enim ferri est ignis (uti et mystice Christus et Spiritus Sanctus ferrea hominum corda baptizat igne, Matth. III, 11); unde vertit: "Ignis probat ferrum durum," nulla facta mentione immersionis in aquam, juxta sensum initio datum.
32. ÆQUA VITA HOMINIBUS, VINUM IN SOBRIETATE; SI BIBAS ILLUD MODERATE, ERIS SOBRIUS. — Sensus est: Vinum, sobrie sumptum, æquabilem et commodam homini affert vitam; sobrie autem vinum sumes, si moderate. Aut: "Si bibas illud moderate, eris sobrius," id est mentis compos, mente sanus, vegetus, acer et acutus. Vinum enim modice sumptum, acuit ingenium.
Paulo aliter Palacius, q. d. Si vino careas, inquit, vita vives tristi; si vino immodico utaris, immodice læta erit vita tua. Ut ergo vitam æqualem, id est nec tristem, nec nimis lætam vivas, utere vino moderate. Hinc in symposiis modimperator, sive præfectus symposii, præfigebat certam bibendi mensuram, v. g. quatuor vel quinque cyathos, quam excedere non licebat. Summa mensura, quæ subinde bibacibus concedebatur, erat decem cyathorum, juxta Græcorum cantionem: "Quinque bibe, tres et semiquatuor." Hæc enim simul juncta faciunt summam decem cyathorum. Ita Turnebus, IV Advers. cap. XXX, et alii.
Græca de more brevius sic habent: Ἐπίσον ζωῆς οἶνος ἀνθρώπῳ, ἐὰν πίνῃς αὐτὸν ἐν μέτρῳ αὐτοῦ. Quod Complutensia sic vertunt: Additamentum vitæ vinum homini (q. d. Vinum addit, adauget et producit vitam homini), si biberis illud in mensura sua; Romana: Æquale vitæ vinum homini (q. d. Vinum æquatur, æquivalet, æquipollet vitæ hominis, quia illam conservat), si bibas illud in mensura sua; Tigurina: Vinum vitæ humanæ accommodatum est, cum temperate bibitur; alii: Vitæ par est vinum homini, si biberis illud in mensura; quia vinum hominem vivificat et lætificat, æque ac facit ipsa vita.
Aliter, imo contrarie, legit S. Ambrosius, lib. De Elia, cap. XII: "Æqualis, inquit, vita hominibus, vinum in ebrietate; bibas illud moderate, ut sis sobrius." Sicque explicat: "Omnes, inquit, sibi in vino æquales videntur, nullus inferior. Non pauper diviti cedit, utpote qui pauperem se esse nescit. Non infirmus valido, cui omnis in bibendo est fortitudo. Non mendicus locupletiori, non ignobilis honorato; sed cum bibunt, illum regem habent qui bibendo superaverit cæteros." Verum Vulgata lectio retinenda est, eique consentient Græca, ac ea quæ sequuntur.
Porro Hippocrates, Galenus, Dioscorides, cæterique physici et medici uno ore docent vinum mire conducere vitæ humanæ. Nam vinum, inquiunt, tum roborat, tum nutrit celerrime, eo quod ut assimiletur, mutationem requirit minimam; vinum humectat calefacitque solidas partes, vires corporis confirmat, succorum calorisque bonitatem facit, concoctionem distributionemque ciborum adjuvat, urinam et sudores promovet, corporis habitum calefacit, et adversus senectutis duritiem et frigiditatem summum remedium est. Sicut enim igne ferrum, sic vino corpora senum molliuntur et temperantur. Unde vinum vocatur "lac senum."
Ad hæc somnum conciliat, spiritus et sanguinem fovet, bilis amaræ acrimoniam mitigat et frangit, nativum calorem accendit et conservat, membris robur addit, vomitionem sistit, putredini resistit, cicutæ et veneni optimum est antidotum. Quin et animum mentemque acuit, exhilarat erigitque, unde illud: "Vinum magnus est equus Poetæ." Et: Ingenium potis irritat Musa Poetis: Nec non et carmina vino Ingenium faciente, canunt. Et: Fecundi calices quem non fecere disertum? Vide Plutarchum, lib. VII Sympos. problem. 9 et 10.
Exstat hoc vini ænigma, quod huc facit: Do vires, adimoque, et origo nominis a vi: Ingenium exacuo, pectora solvo metu. Me gignit tellus: rutilo sol concoquit igne; Mox ventrosa tegunt dolia, præla vomunt.
33 et 34. QUÆ EST VITA EI QUI MINUITUR VINO? QUID DEFRAUDAT VITAM? MORS. — Ita Romana. Primo, Lyranus et alii exponunt de intemperante et ebrioso, q. d. Quam misera est vita ebriosi, qui eam vino assidue potato decurtat et diminuit, adeoque et rationis usum sibi adimit, ut majori parte diei, qua vel dormit vel ebrius est, non sit mentis et sui compos? q. d. Talis vita non est humana, sed porcina et bestialis, adeoque potius est mors quam vita; quia mortem tum naturæ, tum gratiæ et gloriæ sibi accersit. "Nam mors naturæ defraudat vitam naturæ, mors culpæ vitam gratiæ, mors gehennæ vitam gloriæ," ait Lyranus; unde Tigurina vertit: Quænam vita est ejus qui vino victus est?
Huc accedit expositio Rabani, qui notam secundæ interrogationis non præponit, sed postponit morti. Legit enim: "Quid defraudat vitam mors?" Sicque explicat, q. d. Cur committitur ebrietas nimiaque vini potatio, qua quasi mors vitam defraudat, id est, imminuit et abbreviat? "Vinum, inquit, mortem, hoc est, ebrietatem vitæ interfectricem nuncupat, quia vivacitas sensus inde minuitur, et ægritudo corporis inde generatur." Quasi enim increpando ipsam mortem, cur vitam defraudet, interrogat; quia nimiam potationem quasi hominis deceptricem damnat.
Secundo, simpliciter et genuine hæc accipias de abstemio, et eo qui caret vino vel ob inopiam, vel ob parcimoniam, aliamve causam, q. d. Quam miser est is qui caret et destituitur vino, ut sobrie eo uti non possit ad sanitatem et lætitiam, adeoque ad vitam prolongandam! quam misera est vita, quæ sine vino transigitur! Sane videtur hæc mors potius esse quam vita: est enim defraudatio et diminutio vitæ et sanitatis, ac consequenter est lenta quædam mors;
sicut enim morte eripitur vita, ita per vini defectum et carentiam fraudetur et eripitur vita sana et læta: quod morti æquale est. Hunc esse sensum patet ex eo quod præcessit: "Æqua vita hominibus vinum in sobrietate;" et ex eo quod sequitur: "Vinum in jucunditatem creatum est, exsultatio animæ et cordis," etc. Unde Græca brevius hæc cum iis connectunt, sicque legunt: Quænam vita esset, deficiente vino? idipsum creatum est hominibus ad lætitiam. Ita Jansenius, Palacius, Emmanuel Sa et alii.
Præclare S. Chrysostomus, homil. 1 ad Populum: "Vinum, inquit, medicina optima est, quando commensurationem habet optimam." Et in homil. 71: "Vinum, ait, datum est ut delectemur, non ut dehonestemur; ut rideamus, non ut rideamur; ut valeamus, non ut ægrotemus; ut corrigamus corporis valetudinem, non ut animæ prosternamus virtutem. Cur teipsum per immoderanliam afficis contumelia? Audi Paulum dicentem: Vino modico utere," etc.
Pseudo-Augustinus in lib. De Salut. documentis: "Vinum, ait, Deus nobis ad lætitiam cordis, non ad ebrietatem donavit. Bibamus ergo non quantum gula exigit, sed quantum necessitas postulat, ne id quod ad medelam corporis nostri tributum est, ad perniciem ejus deputemus." Sed absolutissime in homil. De Castitate et Sobrietate: "Vinum moderatum, ait, debilem stomachum reficit, vires deficientes reparat, algentem frigore calefacit, vulneribus inflictum medetur, antidotis etiam diversisque medicamentis adjunctum salutem operatur, tristitiam removet, languores animi delet, lætitiam infundit, convivas honesta miscere colloquia facit. Paulo amplius vero sumptum, quodam modo convertitur in venenum."
Et infra: "Rusticanum quidem, sed sanum dictum: Vini medicamentum, plus justo sumptum, venenum esse cognoscitur." Hoc est quod ait Salomon, Prov. cap. XXXI, 6: "Date siceram mœrentibus, et vinum his qui amaro sunt animo. Bibant et obliviscantur egestatis suæ, et doloris sui non recordentur amplius." Ubi plura hac de re proximo opere dicam.
Mystice, si hæc vera sunt in vino corporali, utique veriora sunt in vino spiritali et cœlesti, puta Eucharistiæ; qui enim eo caret, caret vita et lætitia spiritali, juxta illud Christi: "Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam æternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die," Joan. VI, 54. Unde de eo exsultans Zacharias, cap. IX, 17: "Quid enim, inquit, bonum ejus est, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines?" Vide ibi dicta.
Item in vino doctrinæ, illustrationis, charitatis, fervoris et consolationis divinæ, quod sapientia, id est Christus, suis miscet, Prov. IX, 2, ad quod fideles invitans Isaias, cap. LV, vers. 1: "Venite, inquit, emite absque argento et absque ulla commutatione vinum et lac." De quo et Psaltes, Psal. XXXV, 9: "Inebriabuntur, inquit, ab ubertate domus tuæ, et torrente voluptatis tuæ potabis eos."
35. VINUM IN JUCUNDITATEM CREATUM EST, ET NON AD EBRIETATEM, AB INITIO. — Tigurina: Vinum exhilarandis hominibus creatum est, non inebriandis. Docet duo: Prius est vinum esse creaturam Dei, ideoque esse rem bonam. Errarunt enim Manichæi, docentes vinum a diabolo esse productum. Sic et Encratitæ sive Severiani, quorum parens fuit Tatianus, discipulus S. Justini Martyris, docebant vino abstinendum esse, eo quod vitis e Satana et terra illud germinasset, teste S. Augustino, lib. De Hæresibus, hæresi 24; Catharistæ vero, id est purificatores, cum uvis vescerentur, vinum tamen non bibebant, dicentes "vinum esse fel diaboli," teste Philastrio in eorum hæresi.
Hos secutus Mahomet in Alcorano suis omnibus vini potum interdixit. Hos omnes redarguens S. Chrysostomus, homil. 1 ad Populum: "Vinum Dei, inquit, ebrietas autem diaboli opus est; non vinum ebrietatem facit, ne Dei creaturam accuses, sed conservi insaniam argue."
Posterius, quis sit vini usus et finis, nimirum ipsum creatum esse ad hoc, ut homines per peccatum in tot miserias et mœrores prolapsos exhilararet, non autem ut illo se homines ingurgitent et inebrient. Ex eo quod dicit ab initio creatum esse vinum, opinatur Jansenius vinum productum esse ante diluvium ab origine mundi. Sed verius est vini usum cœpisse a Noe post diluvium; ipse enim primus legitur vites in vineam coegisse, easque excoluisse, atque ex uvis vinum expressisse, ut suas et aliorum hominum post diluvium ærumnas, mœrores, labores et infirmitates (unde tunc vita hominum decrevit quingentis annis; homines enim ante diluvium vivebant nongentis annis, at post illud quadringentis duntaxat) leniret et roboraret, ac senescentis et deficientis naturæ vires restauraret, recrearet et exhilararet, uti dixi Genes. IX, 19.
Unde viri eruditi censent Noe a Gentilibus vocatum Janum bifrontem; quia duo sæcula vidit et conjunxit: Janum, quia vinum invenit; iain enim et ien, unde Janus, hebraice est idem quod græce οἶνος, latine vinum. Unde hoc nomen in cæteras linguas transiit; Athenæus vero, lib. II, οἶνον dictum censet ab ὄνειν, id est juvare, esse utilem, quasi οἶνος sit ὄνεσις, id est vinum sit utilitas ingens; aut, ut Eustathius, Iliad. I, et Plato in Cratylo, οἶνος dictus est ab οἶεσθαι τὸν νοῦν, quod mentem afferat et impleat magnis opinionibus, rebus et spebus, juxta illud Comici: "Mens irrigatur vino, ut dextri quid seu opportuni proferat."
Unde et Plato, lib. I De Legib.: "Quo quis, inquit, copiosius illud hauserit, tanto majore spe impletur, tantoque animosius de se sentit, idemque præsentia quadam et liberalitate tanquam sapiens repletur, pellitur omnis metus, ut intrepide quidvis dicat et agat." Quocirca Athenæus, lib. II, vinum optimum deorum donum esse dixit, si recte eo utantur: sin minus, maximum esse malum.
Celebre est illud Anacreontis: "Quando vinum bibo, dormiunt curæ;" et illud Zenonis: "Sicut lupini amarissimi crebra aquarum aspergine macerati dulcescunt; ita animi tristes et amari vino irrigati molliuntur atque mitescunt." Clemens vero Alexandrinus, lib. II Pædagogi, cap. II, senibus christianis liberaliorem vini potum permittens, addit vinum ab aliis medicinæ loco propter solam sanitatem adhiberi, ab aliis vero ut sese relaxent et exhilarent. Vinum enim nubila mentis denubilat, facitque nimirum eum qui bibit, sibi ipsi æquum et clementem, deinde convivis suavem, et famulis mitiorem, et amicis jucundiorem. Hæc Clemens; denique Poeta: Vina parant animos, faciuntque caloribus aptos, Cura fugit multo diluiturque mero. Tunc veniunt risus, tunc pauper cornua sumit, Tunc dolor et curæ, rugaque frontis abit. Tunc aperit mentes ævo rarissima nostro Simplicitas, artes excutiente Deo.
Unde Plato in Alcibiade veritatem appellat "vini filiam;" alii vinum vocant "speculum mentis, indolis et ingenii." Hinc in cœna primus calix bibitur sanitatis, secundus hilaritatis, tertius somni.
Denique Zorobabel sociis hoc problema proposuit, quidnam esset fortissimum? ac primus respondit: "Forte est vinum;" secundus: "Fortior est rex;" tertius: "Fortiores sunt mulieres; super omnia vincit veritas," cui lauream dedit Darius rex, Esdr. lib. III, cap. III, vers. 11 et sequent. Quocirca Psaltes, Psal. CIV, 15: "Ut educas, inquit, panem de terra, et vinum cor hominis lætificet." Denique in apologo arborum, Judic. IX, 13, vitis, cum a cæteris arboribus in regem deligeretur, dixit: "Numquid possum deserere vinum meum, quod Deum et homines lætificat, et inter ligna cætera promoveri?"
Ex quo Solomon, Eccles. X, 19, conclusit: "In risum faciunt panem, et vinum ut epulentur viventes." Aristoteles ex vino rem admirabilem observat: "Vinum, inquit, est alimentum et potuum utilissimus, et medicamentorum suavissimum, et de obsoniis omnibus gratissimum appetitionibus nostris, si occasione magis etiam quam aqua sit probe temperatum. Aqua et vino si misceatur, prodest; et quæ pura inter diluti usum bibitur, ipsum dilutum reddit minus noxium. Itaque in quotidiano victu assuefacere nos debemus, ut duo vel tria pocula aquæ bibamus. Hæc et usum vini emollient, et corpori familiarem reddent aquæ potum, ne cum ea pota opus sit, insolentiæ rei offendamur ac recusemus."
Subdit deinde casus, quibus aqua bibenda sit, non vinum, ut vulgus perperam æstimat et facit: "Non enim desunt qui, quo tempore maxime aqua erat bibenda, ad vinum ferantur; ut cum solis calore usti sunt, cum horruerunt, cum vehementius peroraverunt, cum majore animi contentione de aliqua re cogitaverunt. Denique a defatigatione et contentione vinum existimant bibi debere, quod ipsa videtur natura quamdam corpori bonam affectionem, et post labores mutationem exposcere. Atqui non voluptatem (siquidem hoc bona affectione intelligi velis) natura requirit, sed mutationem quæ medio inter voluptatem et dolorem loco constituat. Quapropter in his casibus et cibi aliquid detrahendum est, et vino aut abstinendum omnino, aut utendum diluto interim multa aquæ potatione.
Cum enim natura sit vinum impetuose et acri, conturbationes corporis intendit atque exasperat, et partes affectas irritat, demitigationem desiderantes ac lævigationem. Quam rem aqua præstare optime potest. Etenim si etiam non sitientes aquam bibamus tepidam a defatigatione, contentione virium et æstu; sentimus internas partes relaxari et leniri. Placida est enim aquæ humiditas, et quieta; cum vini humiditas impetum habeat multum, vimque recentibus affectionibus nequaquam amicam aut æquam." Mox subdit: "Corpus autem ita validum est nullum, cui conturbato et inflammato vinum adhibitum non afferat aliquid damni."
S. Isidorus, lib. XX Origin. cap. III: "Vinum inde dictum velit, quod ejus potus sanguine venas cito repleat. Hoc alii, quod curas solvat, Lyæum (λύειν enim est solvere) appellant. Veteres vinum venenum vocabant. Unde S. Hieronymus, De Virginit. servand., adolescentulas dixit ita vinum debere fugere ut venenum, ne pro ætatis calore ferventi bibant et pereant. Inde est quod apud veteres Romanos feminæ non utebantur vino, nisi, sacrorum causa, certis diebus."
Porro S. Ambrosius, lib. De Elia, XII, sic legit et nectit: "Exsultatio animæ et cordis est, si moderate bibas; immoderatio autem potus iracundiam concitat, et ruinas multas efficit. Nam (ut idem paulo ante), "sicut mater fidei continentia, ita perfidiæ mater ebrietas est. In quod facinus non ista præcipitat? sedentes in foribus tabernarum homines, tunicam non habentes, nec sumptum sequentis diei, de imperatoribus et potestatibus judicant, imo regnare sibi videntur, et exercitibus imperare. Fiunt ebrietate divites, qui sunt in veritate inopes. Aurum donant, dispensant pecunias populis, civitates ædificant, qui non habent unde cauponi potus sui pretium solvant. Fervet enim vinum in his, et nesciunt quid loquantur. Divites sunt, dum inebriantur; mox, ubi vinum digesserint, cernunt se esse mendicos.
Uno die bibunt multorum dierum labores." Subdit deinde majora rixarum et pugnarum damna: "De ebrietate ad arma consurgunt, calicibus tela succedunt. Pro vino sanguis effunditur, et ipsum sanguinem vina fuderunt. Quam fortes sibi homines videntur in vino, quam sapientes, quam diserti, quam etiam pulchri ac decori, cum stare non possint! Mens titubat, lingua balbutit, pallor exsanguis ora suffundit, fœtor ebrietatis horrori fit. Barbari in ferrum ruunt, vulgus in rixas; si quis eorum pugno fuerit percussus, videas ora sauciorum vini lacrymas fundere, miserabiles epilogos decantare." Unde, cap. XIV, infert quod major sit vis vini quam veneni. Vide eumdem, cap. XVI, ubi inter cætera ait: "Ebrii voces amittunt, colore variantur, oculis ignescunt, ore anhelant, fremunt naribus, in furore ardescunt, sensu excidunt." Et mox: "Vigilantes somniant, dormientes litigant. Vita his somnium est, somnus his mors est."
36 et 37. EXSULTATIO ANIMÆ ET CORDIS, VINUM MODERATE POTATUM. SANITAS EST ANIMÆ ET CORPORI SOBRIUS POTUS. — "Exsultatio," non formalis, sed causalis, q. d. Vinum exsultare facit animam et cor, indeque totum corpus, illud et per illud animam recreans, roborans, exhilarans. Addit: "Sanitas est animæ et corpori sobrius potus;" quia potus sobrius vini veri vel adumbrati sanitatem confert animæ et corpori. Nam multæ gentes, præsertim septentrionales, ob regionis frigiditatem, carent vino vero; sed hæ cerevisia similive potu, quasi vino adumbrato sibique domestico utuntur. Cerevisia enim est quasi vinum Cereris, tritici et hordei. Similiter Indi et Brasilii bibunt vinum e palma aliave arbore quam vite expressum; alii e pomis, cerasis aliisque fructibus potiones exprimunt, quarum fere eadem est suavitas et illecebra, quæ vini. Apud Orientales certe tam e dactylis palmæ, quam ex aliis fructibus suavissimi delicatissimique potus conficiuntur, quos Hebræi generali nomine vocant siceram, eo quod inebriandi habeant instar vini.
25. AND IF YOU HAVE BEEN COMPELLED (BURDENED) TO EAT MUCH, RISE FROM THE MIDST, VOMIT: AND IT WILL REFRESH YOU, AND YOU WILL NOT BRING SICKNESS UPON YOUR BODY.
Græca habent: Exsultatio cordis et lætitia animi est vinum tempestive potatum, quantum satis est; Tigurina: Lætitiam animi parit et hilaritatem vini potus justus et opportunus, animi simul et corporis sanitatem potus sobrius. Græca enim addunt duas voces, quibus carent Latina, nimirum ἐν καιρῷ αὐτάρκης, id est vinum in tempore sufficiens. Quo significat ad sobrium vini potum requiri duo: primum, ut illud potetur suo tempore, id est opportune, puta in prandio et cœna, non intempestive, uti faciebant ii quos arguit Isaias, cap. V, 11: "Væ, qui mane consurgitis ad ebrietatem sectandam!" secundum, ut potetur quantum sufficit corpori et sanitati, non vero ut illud impleat, in-
Epist. ad Ephes., ex corpore nostro citharam dulcisonam pangit, et quatuor qualitates seu humores quibus constat, cum quatuor unius citharæ fidibus componit. Additque hujus citharæ harmoniam efficere vinum; si enim modice ac sobrie sumatur, discordias humorum componere, animumque ad res divinas Deique laudes idoneum reddere.
tis, inquit, a vino, idque a vi; hinc vindemia, quod est vini demia aut vitis demia." Licet alii forte melius vinum a græco οἶνος deducant, utrumque ab hebræo iain vel ien, uti dixi superius, et S. Isidorus, lib. XX Origin. cap. III: "Vinum inde dictum velit, quod ejus potus sanguine venas cito repleat. Hoc alii, quod curas solvat, Lyæum (λύειν enim est solvere) appellant. Veteres vinum venenum vocabant. Unde S. Hieronymus, De Virginit. servand., adolescentulas dixit ita vinum debere fugere ut venenum, ne pro ætatis calore ferventi bibant et pereant. Inde est quod apud veteres Romanos feminæ non utebantur vino, nisi, sacrorum causa, certis diebus."
Porro S. Ambrosius, lib. De Elia, XII, sic legit et nectit: "Exsultatio animæ et cordis est, si moderate bibas; immoderatio autem potus iracundiam concitat, et ruinas multas efficit. Nam (ut idem paulo ante), "sicut mater fidei continentia, ita perfidiæ mater ebrietas est. In quod facinus non ista præcipitat? sedentes in foribus tabernarum homines, tunicam non habentes, nec sumptum sequentis diei, de imperatoribus et potestatibus judicant, imo regnare sibi videntur, et exercitibus imperare. Fiunt ebrietate divites, qui sunt in veritate inopes. Aurum donant, dispensant pecunias populis, civitates ædificant, qui non habent unde cauponi potus sui pretium solvant. Fervet enim vinum in his, et nesciunt quid loquantur. Divites sunt, dum inebriantur; mox, ubi vinum digesserint, cernunt se esse mendicos. Uno die bibunt multorum dierum labores."
Subdit deinde majora rixarum et pugnarum damna: "De ebrietate ad arma consurgunt, calicibus tela succedunt. Pro vino sanguis effunditur, et ipsum sanguinem vina fuderunt. Quam fortes sibi homines videntur in vino, quam sapientes, quam diserti, quam etiam pulchri ac decori, cum stare non possint! Mens titubat, lingua balbutit, pallor exsanguis ora suffundit, fœtor ebrietatis horrori fit. Barbari in ferrum ruunt, vulgus in rixas; si quis eorum pugno fuerit percussus, videas ora sauciorum vini lacrymas fundere, miserabiles epilogos decantare." Unde, cap. XIV, infert quod major sit vis vini quam veneni. Vide eumdem, cap. XVI, ubi inter cætera ait: "Ebrii voces amittunt, colore variantur, oculis ignescunt, ore anhelant, fremunt naribus, in furore ardescunt, sensu excidunt." Et mox: "Vigilantes somniant, dormientes litigant. Vita his somnium est, somnus his mors est."
S. Augustinus vero, vel quisquis est auctor (non enim esse S. Augustini liquet ex stylo), in tractatu De Sobrietate et virginitate, qui exstat tom. IX, citat hanc sententiam eo modo quo habet nostra Vulgata editio, ac deinde ebrietatis damna recenset, atque inter alia cap. I: "Ebrietas, ait, flagitiorum omnium mater est, culparum materia, radix criminum, origo omnium vitiorum, turbatio capitis, subversio sensus, tempestas
38 et 39. VINUM MULTUM POTATUM IRRITATIONEM, ET IRAM, ET RUINAS MULTAS FACIT. AMARITUDO ANIMÆ, VINUM MULTUM POTATUM. — "Amaritudo," scilicet causalis, quia causat eam, dum nimirum caput et cerebrum, quod est officina et quasi figulina animæ, crassis, crudis et biliosis vaporibus gravat, pungit, affligit, cruciat, irritat, exacerbat; bilis enim est amara, id est acris et mordax. Quo fit ut ebrius vino æstuans, bileque irritatus et accensus, alios ad rixas et pugnas provocet, exacerbet et irritet. Unde Græca duntaxat habent: Amaritudo anima est vinum multum potatum in irritatione et contentione, vel ruina; utrumque enim significat vox græca ἀντιπτώματι; Tigurina: Vinum copiose potum creat acerbitatem animi cum rixis et contumacia.
Quocirca nonnulli vinum latine dictum volunt a vi, quod menti, indeque aliis vim inferat; sive quod magna sit ejus vis ad bonum et ad malum, pro diverso ejus usu. Varro: "Vi-
linguæ, procella corporis, naufragium castitatis. Ebrietas temporis amissio est, infamia voluntaria, ignominiosus languor, mentis sanæ debilitatio, turpitudo morum, dedecus vitæ, honestatis infamia, animæ corruptela." Ac tandem concludens ait: "Vini medicamentum plus justo sumptum, venenum esse cognoscitur."
S. Chrysostomus, hom. 1 ad Popul.: "Ebrius, inquit, est mortuus animatus, est dæmon voluntarius; morbus veniam non habens, ruina excusatione carens, commune generis nostri opprobrium, cœlum ebriis efficit invisum."
26. AUDI ME, FILI, ET NE SPERNAS ME: ET IN NOVISSIMO INVENIES VERBA MEA.
S. Basilius, hom. De Ebrietate: "Ebrietas, ait, est dæmon voluntarius, ex voluptate animabus nostris inditus. Ebrietas malitiæ mater est, virtutis inimica; fortem virum reddit ignavum, ex temperato facit lascivum, justitiam ignorat, prudentiam exstinguit. Sicut enim aqua igni est adversa, sic vinum immodicum rationem supprimit." Et inferius: "Ebrietas est rationis interitus, fortitudinis pernicies, senectus immatura, mors momentanea. Quid, quæso, sunt ebrii nisi Gentium idola? Oculos habent, et non vident; aures habent, et non audiunt; manus paralysi affectas habent, pedes infirmos ac facile offendentes, etc. Quis, dic mihi, currus equorum indomitorum ita præceps fertur dominum suum excutiens? Quod navigium ita gubernatore destitutum, ita fluctibus exagitatum et concussum, ut non sit ebrio securius?"
27. IN OMNIBUS OPERIBUS TUIS ESTO VELOX, ET OMNIS INFIRMITAS NON OCCURRET TIBI.
Idem, Admonit. ad filium spirit.: "Non est aliud ebrietas quam manifestissimus dæmon. Ebriosus quid minus habeatur quam dæmonium? Cum se putat bibere, bibitur. Sicut enim piscis, cum avidis faucibus properat ut glutiat escam, repente inter fauces reperit hostem: ita ebriosus intra se vinum suscipit inimicum, quod eum impellit ad omne opus fædissimum." Juxta illud Poetæ: Et Venus in vinis, ignis in igne fuit. Vinum enim est libidinis incendium. Vide eumdem in Asceticis, orat. 18, quæ est de ingluvie et ebrietate.
40. EBRIETATIS ANIMOSITAS, IMPRUDENTIS OFFENSIO, MINORANS VIRTUTEM, ET FACIENS VULNERA. — q. d. Animositas et audacia, quam parit ebrietas, facit ut ebrius imprudens offendat et impingat in multa offendicula, lapsus, pericula, rixas, etc. Eadem imminuit vires hominis, ac efficit vulnera et cædes. Unde Græca clarius habent: πληθύνει θυμὸν μωροῦ εἰς πρόσκομμα, ἐλαττῶν ἰσχὺν, καὶ προσποιῶν τραύματα, id est, multiplicat ebrietas furorem imprudentis in offensionem, diminuens virtutem, et acquirens vulnera; Tigurina: Ebrietas exauget animum insipientis donec offendat, vires enervat, et parit vulnera. Juxta illud Poetæ: Spes facit esse ratas, in prælia trudit inermem. At illud Græcorum, κόρος ὕβριν τέκειν, id est satietas
ferociam parit. Et illud Anacharsis apud Laertium: "In vite tres racemi nascuntur, primus voluptatis, secundus ebrietatis, tertius insaniæ, furoris et violentiæ."
Nota hic quinque effectus et damna ebrietatis. Primus est, audacia et animositas, quia implet caput fumis, venas sanguine, hepar bile; secundus est, imprudentia, quia rationem, mentem et prudentiam homini eripit, ut homo sapiens et prudens fiat insipiens, imprudens, imo irrationalis, quasi bestia, adeoque pejor magisque brutus quam bestia, ait S. Basilius loco superius citato; tertius est, offensio: qui enim imprudens est, non circumspicit labendi pericula, ac proinde improvidus in ea impingit et corruit; quartus est, quod hominem debilitet, quia stomachum caputque et calorem naturalem gravat et obruit; quintus, quod pariat lites, verbera et vulnera, ac præsertim quod faciat ut ebrius animose alios ad pugnam lacessens, crapula gravatus viribusque destitutus ab iis quos provocarat, lædatur, vulneretur, occidatur.
Ergo vinum modice sumptum facit fortem, prudentem, hilarem, facit ne offendat, vires addit, ac ideo vulnera declinat: contraria omnia efficit vinum immodice sumptum, ut idipsum sit homini in flagellum et tormentum, quod ei datum erat ad gaudium; atque (ut ait Rabanus) "cedat ei in sanitatis detrimentum, quod datum ei erat ad vitæ alimentum."
Ubi moraliter nota justum esse Dei decretum et judicium, ut bona, quæ in nostrum commodum creavit, si eis abutamur, nobis vertantur in mala et flagella, ut fiant nostri tortores, quæ nobis statuimus quasi idola. Tale est vinum, opes, honores, uxor, filii, et cætera, ait Palacius. Porro Plutarchus in Symposiacis scribit panem melli admixtum imprimis valere ad ebrietatem sedandam; eo quod vapores qui e stomacho in caput ascendunt, illudque turbant, hac esca comprimantur.
41. In convivio vini non arguas proximum: ET NON DESPICIAS EUM IN JUCUNDITATE ILLIUS. — q. d. In convivio, in quo affatim bibitur vinum, ne carpas proximum, neque despicias, ut de eo vel cum eo contemptim loquaris vel agas, cum ipse est in jucunditate sua, puta lætus et hilaris; quia, si id feceris, hanc jucunditatem tali loco et tempore congruam illi auferes, ac eam convertes in amaritudinem et iram, ut tecum jurgetur, ac a verbis ad verbera descendat; præsertim quia vinum sanguinem iramque accendit, rationem vero et prudentiam imminuit. Quare nemo facile patitur in convivio se reprehendi, sed par pari reddit.
Græce est: ἐν συμποσίῳ, id est, in compotatione vini ne redarguas proximum, et ne despicias eum in lætitia illius. Græci enim convivium vocant συμπόσιον, id est compotationem; eo quod in conviviis plerisque plus bibatur quam comedatur. Tigurina: Ne reprehendas alterum in vinolenta compotatione,
nec quemquam in lætitia sua vituperes. Tunc enim est tempus gaudii, honoris, laudis et exsultationis; a quo proinde abesse debet tristitia, reprehensio, contemptus, vituperium, injuria. Sic Cham despexit et derisit Noe patrem ebrium et nudatum, ideoque ab eo maledictus est; Sem vero et Japhet, quia nuditatem ejus velaverunt, ab eodem benedicti sunt, Genes. IX.
42. VERBA IMPROPERII NON DICAS ILLI: ET NON PREMAS ILLUM IN REPETENDO, — ut exigas repetasque debitum, quod tibi debet; est enim in tali loco et tempore importunum. Aut "non premas illum," propinando illi sæpius ad æquales haustus, ut cogas eum repetere evacuationem cyathi, uti malus habet bibonum mos, qui sui et aliorum in bibendo acerbi sunt tortores. Legit Interpres, ἐξ ἀναίτησιν, id est in repetitione, et sic legunt Græca Romana. Unde aliqui vertunt: Verbum convicii ne dixeris ei, et ne premas illum reposcendo.
Complutensia vero et Tigurina legunt ἐν εὐκαιρίᾳ αὐτοῦ, id est in occursus. Unde Complutensia vertunt: Ne premas illum in occursu ejus, id est in occurrendo et contradicendo ei; Tigurina: Dicto probroso ne petas illum, nec premas obvium; cum scilicet tibi occurrit et obviat, uti solent facere ebrii ex petulantia, quam parit vinum et ebrietas; ex illa enim obvios quosque invadunt, trudunt, premunt, vexant, etc., quasi vituli insolentes et tauri cornupetæ.
Quocirca Chilon apud Plutarchum, in Convivio: "Ad cœnam invitatus non ante condixit, quam nosset convivarum nomina: dicebat enim, quibus cum necesse esset una navigare aut militare, eorum etiam molesto comitatu ac contubernio utendum esse. Ultro autem qualibuscumque se admiscere convivis, non esse sani hominis." Quin et David, Psalm. C, 5: "Superbo oculo, inquit, et insatiabili corde, cum hoc non edebam. Oculi mei ad fideles terræ ut sedeant mecum." Et S. Augustinus, teste Posidonio, detractores mensa sua arcebat.
[MISSING LATIN #193]
[MISSING LATIN #194]
[MISSING LATIN #195]
[MISSING LATIN #196]
[MISSING LATIN #197]
[MISSING LATIN #198]
[MISSING LATIN #199]
[MISSING LATIN #200]
28. SPLENDIDUM IN PANIBUS BENEDICENT LABIA MULTORUM, ET TESTIMONIUM VERITATIS ILLIUS FIDELE. (Alludit, imo citat Proverb. cap. XXII, 9: "Qui pronus est ad misericordiam, benedicetur; de panibus enim suis dedit pauperi;" ubi proximo tomo, Deo dante, plura hac de re dicam.) 29. NEQUISSIMO IN PANE MURMURABIT CIVITAS, ET TESTIMONIUM NEQUITIÆ ILLIUS VERUM EST.
[PLACEHOLDER]
[MISSING LATIN #202]
[MISSING LATIN #203]
[MISSING LATIN #204]
[MISSING LATIN #205]
[MISSING LATIN #206]
[MISSING LATIN #207]
[MISSING LATIN #208]
[MISSING LATIN #209]
[MISSING LATIN #210]
[MISSING LATIN #211]
[MISSING LATIN #212]
Tertia Pars Capitis
[MISSING LATIN #213]
30. DILIGENTES IN VINO NOLI PROVOCARE: MULTOS ENIM EXTERMINAVIT VINUM.
[MISSING LATIN #214]
[MISSING LATIN #215]
[MISSING LATIN #216]
[MISSING LATIN #217]
[MISSING LATIN #218]
[MISSING LATIN #219]
31. IGNIS PROBAT (et probando flectit ignitque, est metalepsis) ferrum durum: sic vinum corda superborum ARGUET, IN EBRIETATE POTATUM.
[MISSING LATIN #220]
[MISSING LATIN #221]
[MISSING LATIN #222]
[MISSING LATIN #223]
[MISSING LATIN #224]
[MISSING LATIN #225]
[MISSING LATIN #226]
32. ÆQUA VITA HOMINIBUS, VINUM IN SOBRIETATE; SI BIBAS ILLUD MODERATE, ERIS SOBRIUS.
[MISSING LATIN #227]
[MISSING LATIN #228]
[MISSING LATIN #229]
[MISSING LATIN #230]
[MISSING LATIN #231]
[MISSING LATIN #232]
[MISSING LATIN #233]
[MISSING LATIN #234]
[MISSING LATIN #235]
[MISSING LATIN #236]
[MISSING LATIN #237]
[MISSING LATIN #238]
33 and 34. WHAT LIFE IS THERE FOR HIM WHO IS DIMINISHED BY WINE? WHAT DEFRAUDS LIFE? DEATH.
[MISSING LATIN #239]
[MISSING LATIN #240]
[MISSING LATIN #241]
[MISSING LATIN #242]
[MISSING LATIN #243]
[MISSING LATIN #244]
[MISSING LATIN #245]
[MISSING LATIN #246]
[MISSING LATIN #247]
35. VINUM IN JUCUNDITATEM CREATUM EST, ET NON AD EBRIETATEM, AB INITIO.
[MISSING LATIN #248]
[MISSING LATIN #249]
[MISSING LATIN #250]
[MISSING LATIN #251]
[MISSING LATIN #252]
[MISSING LATIN #253]
[MISSING LATIN #254]
[MISSING LATIN #255]
[MISSING LATIN #256]
[MISSING LATIN #257]
[MISSING LATIN #258]
[MISSING LATIN #259]
[MISSING LATIN #260]
[MISSING LATIN #261]
[MISSING LATIN #262]
36 and 37. THE EXULTATION OF SOUL AND HEART IS WINE MODERATELY DRUNK. A SOBER DRINK IS HEALTH FOR SOUL AND BODY.
[MISSING LATIN #263]
[MISSING LATIN #264]
[MISSING LATIN #265]
[MISSING LATIN #266]
[MISSING LATIN #267]
[MISSING LATIN #268]
[MISSING LATIN #269]
38 and 39. MUCH WINE DRUNK PRODUCES IRRITATION, AND ANGER, AND MANY DISASTERS. WINE DRUNK IN GREAT QUANTITY IS BITTERNESS OF SOUL.
[MISSING LATIN #270]
[MISSING LATIN #271]
[MISSING LATIN #272]
[MISSING LATIN #273]
[MISSING LATIN #274]
[MISSING LATIN #275]
[MISSING LATIN #276]
[MISSING LATIN #277]
40. EBRIETATIS ANIMOSITAS, IMPRUDENTIS OFFENSIO, MINORANS VIRTUTEM, ET FACIENS VULNERA.
[MISSING LATIN #278]
[MISSING LATIN #279]
[MISSING LATIN #280]
[MISSING LATIN #281]
[MISSING LATIN #282]
[MISSING LATIN #283]
[MISSING LATIN #284]
41. AT A WINE BANQUET DO NOT REPROACH YOUR NEIGHBOR: AND DO NOT DESPISE HIM IN HIS JOY.
[MISSING LATIN #285]
[MISSING LATIN #286]
[MISSING LATIN #287]
42. VERBA IMPROPERII NON DICAS ILLI: ET NON PREMAS ILLUM IN REPETENDO,
[MISSING LATIN #288]
[MISSING LATIN #289]
[MISSING LATIN #290]