Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Sub finem capitis praecedentis quam efficax sit oratio humilis et afflicti, quamque prompta sit misericordia ad eam exaudiendam. Nunc ejus in seipso dat exemplum. Igitur orat ut populus fidelis, puta Judaei ab Aegyptiis aliisque gentibus subacti, afflicti et dispersi liberentur, et congregentur in Jerusalem, utque Deus gentes conterat et convertat ad verum Deum Judaeorum cognoscendum et colendum. Secundo, vers. 20, agit de bonitate bonarum uxorum, ut vir quaerens uxorem, bonam commodamque seligat potius quam opulentam; utque, ea relicta, ad aliam magis illecebrosam, quasi vagabundus, non deflectat.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 36:1-19
1. Qui conservat legem, multiplicat oblationem. 2. Sacrificium salutare est attendere mandatis, et discedere ab omni iniquitate. 3. Et propitiationem litare sacrificii super injustitias, et deprecatio pro peccatis, recedere ab injustitia. 4. Retribuet gratiam, qui offert similaginem: et qui facit misericordiam, offert sacrificium. 5. Beneplacitum est Domino recedere ab iniquitate: et deprecatio pro peccatis recedere ab injustitia. 6. Non apparebis ante conspectum Domini vacuus. 7. Haec enim omnia propter mandatum Dei fiunt. 8. Oblatio justi impinguat altare, et odor suavitatis est in conspectu Altissimi. 9. Sacrificium justi acceptum est, et memoriam ejus non obliviscetur Dominus. 10. Bono animo gloriam redde Deo: et non minuas primitias manuum tuarum. 11. In omni dato hilarem fac vultum tuum, et in exsultatione sanctifica decimas tuas. 12. Da Altissimo secundum datum ejus, et in bono oculo adinventionem facito manuum tuarum: 13. quoniam Dominus retribuens est, et septies tantum reddet tibi. 14. Noli offerre munera prava, non enim suscipiet illa. 15. Et noli inspicere sacrificium injustum, quoniam Dominus judex est, et non est apud illum gloria personae. 16. Non accipiet Dominus personam in pauperem, et deprecationem laesi exaudiet. 17. Non despiciet preces pupilli, nec viduam, si effundat loquelam gemitus. 18. Nonne lacryma viduae ad maxillam descendunt, et exclamatio ejus super deducentem eas? 19. A maxilla enim ascendunt usque ad coelum, et Dominus exauditor non delectabitur in illis. 20. Qui adorat Deum in oblectatione, suscipietur, et deprecatio illius usque ad nubes propinquabit. 21. Oratio humiliantis se, nubes penetrabit: et donec propinquet non consolabitur: et non discedet donec Altissimus aspiciat. 22. Et Dominus non elongabit, sed judicabit justos, et faciet judicium: et Fortissimus non habebit in illis patientiam, ut contribulet dorsum ipsorum: 23. et gentibus reddet vindictam, donec tollat plenitudinem superborum, et sceptra iniquorum contribulet: 24. donec reddat hominibus secundum actus suos, et secundum opera Adae, et secundum praesumptionem illius: 25. donec judicet judicium plebis suae, et oblectabit justos misericordia sua. 26. Speciosa misericordia Dei, in tempore tribulationis, quasi nubes pluviae in tempore siccitatis.
omnes qui habitant terram, quia tu es Deus conspector saeculorum. 20. Omnem escam manducabit venter, et est cibus cibo melior. 21. Fauces contingunt cibum ferae, et cor sensatum verba mendacia. 22. Cor pravum dabit tristitiam, et homo peritus resistet illi. 23. Omnem masculum excipiet mulier: et est filia melior filia. 24. Species mulieris exhilarat faciem viri sui, et super omnem concupiscentiam hominis superducit desiderium. 25. Si est lingua curationis, est et mitigationis et misericordiae: non est vir illius secundum filios hominum. 26. Qui possidet mulierem bonam, inchoat possessionem: adjutorium secundum illum est, et columna ut requies. 27. Ubi non est sepes, diripietur possessio: et ubi non est mulier, ingemiscit egens. 28. Quis credit ei, qui non habet nidum, et deflectens ubicumque obscuraverit, quasi succinctus latro exsiliens de civitate in civitatem?
Nota: Paulo ante aetatem Siracidis Ptolemaeus Lagi, primus post Alexandrum Magnum Aegypti rex, Judaeos valde afflixit. Nam Syriam regno suo adjiciens, Hierosolymam praetextu sacrificandi ingressus, sabbato occupavit. Deinde multos de Judaea et Garizim captivos traxit in Aegyptum, et vendidit, adeo ut ejus filius et successor Ptolemaeus Philadelphus, centum viginti millia Judaeorum libertati restituerit in gratiam Eleazari pontificis, qui ei misit Septuaginta duos Interpretes, ut S. Scripturam ex Hebraeo in Graecum idioma converterent. Ita Josephus, XII Antiq. 1 et 11.
Ad litteram ergo Siracides orat Deum, ut Judaeos a Ptolemaeo Lagi captos, dispersos et afflictos liberet; idque impetravit. Misit enim Deus Ptolemaeum Philadelphum, qui non tantum eos liberavit, sed et magnis donis et privilegiis ipsos templumque honoravit. Verum ulterius respexit Spiritus Sanctus, scilicet ad conversionem gentium ab idololatria ad cultum veri Dei, puta a gentilismo ad christianismum, futuram per Christum et Apostolos. Sicut enim Aegyptii persecuti sunt Judaeos, sic Gentiles persecuti sunt veros veri Dei cultores, quos Deus liberavit mittendo eis Christum, Apostolos et viros Apostolicos, ac praesertim Constantinum Imperatorem quem repraesentat Ptolemaeus Philadelphus, qui christianus effectus, omnes praecedentium imperatorum gentilium persecutiones stitit et inhibuit, adeoque erectis templis, et profligatis idolis, toto orbe cultum Christi per omnes gentes propagavit. Est hic ergo tacita conversionis gentium adumbratio, et per modum precationis prophetia; orat enim ut Israelitae dispersi et afflicti congregentur, Deumque quiete et laete unanimes colant in Sion; utque gentes quae eos afflixerunt conterantur, id
est comprimantur, et Sioni subdantur, ut videant, agnoscant et celebrent Dei potentiam et magnificentiam. Hoc fieri coepit sub Ptolemaeo Philadelpho, sed perfectum fuit a Christo et Apostolis, qui in Sion instituerunt Ecclesiam Catholicam; illi deinde subjecerunt omnes gentes, quae exinde colunt et celebrant verum Deum, ejusque filium Jesum Christum. Ita Rabanus.
PRIMA PARS CAPITIS.
QUA DOCET DEUM RESPICERE IN PRECES NON INFERENTIUM, SED PATIENTIUM INJURIAS, PAUPERUM SCILICET ET HUMILIUM, EOSQUE ULCISCI.
SECUNDA PARS CAPITIS. QUALE ET CUM QUALIBUS INEUNDUM SIT CONSILIUM.
3. ALLEVA MANUM TUAM SUPER GENTES ALIENAS, UT VIDEANT POTENTIAM TUAM. — Graece, ἔπαρον τὴν χεῖρά σου ἐπ'ἔθνη, id est leva manum tuam super gentes; ut scilicet eas percutias, flagelles et castiges, ut ipsae videant et agnoscant in se tuam potentiam, potentemque vindictam. Sic Deus dicitur extulisse manum super Pharaonem, et Hebraeos ex Aegypto eduxisse «in manu excelsa et brachio extento,» cum magnis et excelsis plagis Aegyptios percusit, coegitque ut Hebraeos liberos dimitterent, Exodi vi, 8 et cap. xiv, 8. Tigurina: Intenta manum tuam gentibus alienis, ut potentiam tuam perspiciant; Syrus: Extolle manum tuam super populum externum, ut cognoscant fortitudinem tuam.
4. SICUT ENIM IN CONSPECTU EORUM SANCTIFICATUS ES IN NOBIS; SIC IN CONSPECTU NOSTRO MAGNIFICABERIS IN EIS. — Pendet haec sententia a versu praecedenti, q. d. Eleva manum tuam super gentes, percutiendo et supprimendo illas; ita magnificaberis in eis: «Sicut enim in conspectu» earum (Noster vertit «eorum,» per antiptosin, quia rem significatam, respexit potius quam nomen quod praecessit, reorum, scilicet hominum, vel populorum, ex quibus gentes constant et conflantur) «sanctificatus es in nobis,» ostendendo sanctam tuam misericordiam, qua nos e servitute, multisque aerumnis mirabiliter liberasti, ac tantis donis cumulasti: «Sic in conspectu nostro magnificaberis in eis,» puta gentibus hostilibus, ostendendo in eis magnum tuum robur, potentiam et vindictam, qua eos tam acriter castigabis et punies. Pro magnificaberis potuisset dicere sanctificaberis, vel, ut Syrus vertit, sanctificeris; quia est sanctitas justitiae; aeque ac misericordiae, ac sanctificatur Deus tam exercendo vindictam, quam exhibendo clementiam, adeoque Deus est «sanctus in omnibus operibus suis,» Psal. cxliv, 13. Sanctus in poena, sanctus in gloria; sanctus in beatis, sanctus in damnatis; sanctus in coelo, sanctus in inferno. Sed maluit dicere, «magnificaberis;» quia in fidelibus et Sanctis proprie Deus sanctificatur, utpote in quibus per gratiam et sanctitatem habitat; in infidelibus vero et impiis proprie magnificatur; quia in eis non habitat per sanctitatem, sed per magnam potentiam et vindictam. Graeca habent optative et precative μεγαλυνθείης, id est magnificeris; orat enim ut Deus in hostibus suis magnificetur, id est magnum, potentem et gloriosum se ostendat, atque ut talis ab hostibus agnoscatur et timeatur. Unde Tigurina vertit: Ut inspectantibus illis numen (providentiam) tuum in nobis declaravisti, ita coram nobis majestatem tuam ostendas in illis. Sic quoque legit et intelligit S. Augustinus, lib. XVII De Civit. Dei, cap. xx.
5. UT COGNOSCANT TE SICUT ET NOS COGNOVIMUS; QUONIAM NON EST DEUS PRAETER TE, DOMINE. — Est metalepsis: «ut cognoscant,» id est ut cognitum timeant, revereantur, colant et ament. Ex cognitione enim sequitur timor, ex timore reverentia, ex reverentia cultus, ex cultu amor. Docet plagas infidelibus et impiis esse optandas, non ex odio, ut perdantur; sed ex amore, ut per eas Deum agnoscant, invocent et diligant, itaque salventur et beentur. Nam, ut ait Christus, Joan. xvii, 3: «Haec est autem vita aeterna: Ut cognoscant te, solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum.» In quae verba S. Cyrillus, lib. XI in Joan. cap. xvi: «Cognitio, ait, est vita spiritualis, talem nobis benedictionem adducens, per quam Spiritus in cordibus nostris habitat in adoptionem filiorum Dei, et veram pietatem per evangelicam vitam, et incorruptibilitatem reformans. Cum igitur origo, et quasi pronuba dictorum omnium bonorum, cognitio veri Dei esse inveniatur; recte a Domino nostro Jesu Christo Vita aeterna appellata est, quasi mater et radix virtute naturaque sua vitam aeternam pariens.»
Moraliter disce hic quod cognitio Dei sit fons omnis boni. Audi S. Gregorium Nazianzenum orat. De statu Episcop.: «Regnum coelorum, ait, nihil aliud esse existimo, quam ejus quod purissimum et perfectissimum est adeptionem. Perfectissima autem rerum omnium est Dei cognitio,» quam Clemens Alexandrinus, lib. VI Stromat., «perfectissimum bonum et per se expetendum» appellat. Idem, lib. VII, asserit eum qui Deum vere et magnifice cognoverit, non posse servire voluptatibus aliisque animi perturbationibus; sed sancta semper facere et cogitare, precari cum angelis, et, licet oret solus, habere assistentem angelorum chorum. Egregie vero S. Hieronymus: «Notitia, inquit, unius Dei, omnium virtutum possessio est.» Et alibi: «Memoria Dei excludit omnia flagitia.» Denique S. Augustinus: «Cognitione Dei, ait, nihil melius est; quia nihil beatius est, et ipsa vera beatitudo est.» Denique S. Bernardus, serm. 37 in Cant.: «Id,
si ignoras Deum, poteritne spes esse salutis sine Dei ignorantia? ne hoc quidem; nec enim potes aut amare quod nescias, aut habere quod non amaveris.» Mox autem hanc Dei cognitionem cum propria sui cognitione conjungendam monet: «Noveris proinde, inquit, te, ut Deum timeas; noveris ipsum, ut aeque ipsum diligas. In altero initiaris ad sapientiam, in altero et consummaris; quia initium sapientiae timor Domini est, et plenitudo legis est charitas. Tam ergo utraque ignorantia cavenda est tibi, quam sine timore et amore Dei salus esse non potest.»
DE DIGNITATE SACRIFICII, ET CONDITIONIBUS AD ILLUD REQUISITIS.
dextrum. Superbi et tyranni gloriantur in sua manu dextera, gladio et robore, dicuntque: «Manus nostra excelsa, et non Dominus, fecit haec omnia,» Deuter. xxxii, 27. At Deus eorum superbiam retundit, et manum manu potentiore confringit, ut sciant manum divinam superare humanam; nec hanc contra illam, imo sine illa, aliquid posse.
Idipsum saepe Deus etiam per visiones viris sanctis ostendit. B. Juniperus, unus e primis S. Francisci sociis, dum quadam vice oraret, et forte aliquid magni de se conciperet, vidit manum in aere pendulam, et protinus divina vox insonuit: «Manus sine manu nihil potest facere,» q. d. Nullus est tam bonus, tam sapiens, tam potens, ut quippiam possit sine manu, id est Dei potentia et auxilio, facere. Quod ille audiens et gaudens, et per domum exsiliens aiebat: «Domine, verum est.» Ita habent Annales Minorum, auctore Luca Waddingo, anno Christi 1210, num. 36.
Hoc est quod orat Psaltes Psalm. lxxix, 18: «Fiat manus tua super virum dexterae tuae: et super filium hominis, quem confirmasti tibi;» et Psalm. cxliii, 4: «Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum.» S. Bernardus haec refert
ad incarnationem Verbi (huc enim protendit se hoc loco acies Spiritus Sancti, uti mox ostendam) de qua sic loquitur serm. 4 in vigilia Nativit.: «Adde adhuc, Domine Jesu, innova signa, immuta mirabilia; nam priora quidem ipsa consuetudine viluerunt. Plane enim solis ortus et occasus, terrae fecunditas, temporum vicissitudo, miracula sunt, et magna miracula; sed toties haec vidimus, ut jam non sit qui attendat. Innova signa, et immuta mirabilia. Ecce, ait, nova facio omnia. Quis hoc ait? Agnus utique qui sedebat in throno,» Apoc. v, etc.: «O nova vere miracula! Conceptus fuit sine pudore, partus sine dolore. Mutata est in Virgine nostra maledictio Evae. Peperit enim filium sine dolore. Mutata est, inquam, maledictio in benedictionem.» In Christo enim et B. Virgine Deus fecit nova prodigia inaudita a saeculo, adeoque mutavit ordinem mundi rerumque omnium. Sic et Rabanus, cujus verba mox recitabo. Mulier generat filium scientia virum, aetate puerum, persona Verbum, natura Deum, de Virgine in tempore natum, gratia plenum, nomine et re Jesum, cognomine Christum. Quot quantaque hic in uno incarnationis mysterio mirabilia, imo miracula! Totidem sunt in mysterio passionis, crucis, mortis, resurrectionis, ascensionis, etc.
Mirabiliter virga Aaron arida fronduit et fructum fecit; mirabilius Virgo manens integra filium peperit. Mirabiliter serpens in palo vulneratos sanavit; mirabilius Christus in cruce omnes credentes curavit. Mirabiliter Elias filium viduae suscitavit, III Reg. xvii: mirabilius Deus Pater Filium a mortuis revocavit. Mirabiliter Samson Philisteos moriendo prostravit; mirabilius Christus moriens mortem ipsam et daemones superavit. Mirabiliter Jonas ex utero ceti exsiliit; mirabilius Christus ab inferis resurrexit. Mirabiliter Elias in curru igneo in paradisum ascendit; mirabilius Christus immortalis factus in coelum ascendit. Ibi Eliseus Eliam ascendentem querebatur, hic Apostolorum coetus Christum ascendentem mirabatur. Ibi Elias ascendens dimisit pallium, hic Christus ad dexteram Patris misit Spiritum Sanctum. Haec est signorum innovatio, et mirabilium immutatio. Impleta est ergo petitio Jesu filii Sirach, innovata sunt signa, immutata sunt mirabilia. Ecce nova facio omnia, dicit Dominus, Apoc. xxi, 6. Pro hujusmodi psallit Propheta: Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit.»
8 et 9. EXCITA FUROREM, ET EFFUNDE IRAM; TOLLE (ita Romana: Graece enim est ἔπαρον; Syrus, confringe; perperam ergo Jansenius et alii contrarie legunt, extolle) ADVERSARIUM, ET AFFLIGE INIMICUM. — Per adversarium intelligit Ptolemaeum Lagi ejusque asseclas, qui, ut initio capitis dixi, valde afflixit Judaeos. Ita Palacius. Deus anthropopathos dicitur excitare furorem, cum acres plagas immittit, ut videatur impiis saevire et furere. Sic milites praeliaturi acuunt iras, ut in hostem quasi furibundi insaniant, eumque proterant: ira enim est cos roboris et virtutis, aeque ac vindictae; Tigurina: Extolle indignationem, et iram effunde; adversarium aufer, et profliga inimicum; Syrus: Confringe inimicum, et cessare fac adversarium.
10. FESTINA TEMPUS, ET MEMENTO FINIS, UT ENARRENT MIRABILIA TUA. — «Festina,» id est festinato et cito in lucem profer. Est Hebraismus: cal enim ponitur pro hiphil, hoc est verbum neutrum pro activo. Sic ventus dicitur avolare paleas, qui flando facit eas avolare. Sic «festina,» id est festinare fac, vel fac ut festinet et festinato adveniat tempus liberationis nostrae. Graece enim est σπεῦσον καιρόν, id est accelera et urge tempus, sive occasionem liberandi nos et profligandi hostes nostros. «Memento finis» quem destinasti malis nostris ac infidelitati gentium, q. d. Impone finem malis nostris, imo omnium gentium totiusque mundi, hoc est mitte Messiam qui finem malis omnibus imponet. Ita S. Augustinus, lib. XVII De Civit. Dei, xx. Noster Interpres legit ὁρίου vel ὁρισμοῦ, id est finis, vel decreti de imponendo fine. Jam legunt ὀργῆς, id est irae, scilicet effundendae in gentes nobis hostiles. Tigurina legit juramenti, quo jurasti Abrahae te fore nostrum patrem, protectorem et liberatorem. Tigurina ergo
vertit: Urge tempus, et memento juramenti; ut μεγαλεῖα (alii legunt θαυμάσια, id est mirabilia), id est «magnifica facta tua celebrentur;» Syrus: Palam fac supplicium, et advenire fac tempus; quia non est qui dicat tibi: Quid facis? q. d. Adduc cito, o Domine, tempus quo nos liberes, et hostes nostros comprimas vel profliges; tempus, inquam, a te definitum, imo juramento firmatum, praesertim de Messia mittendo, qui nos ab omnibus hostibus malisque liberet. Ad Messiam enim aciem mentis protendisse Siracidem, vel potius Spiritum Sanctum, docent Rabanus, Palacius, Jansenius et Lyranus ex R. Salomone, qui et rationem addit: «Universi Prophetae, ait, non sunt locuti nisi ad dies Messiae, ita ut eorum verba ad adventum Messiae, sicut ad finem ordinata sint.» Jam inde enim a tempore Siracidis exspectabant, quin et etiamnum exspectant Judaei adventum Messiae, ut a servitute gentium liberentur. Finis enim Legis et Prophetarum est Christus, Rom. x, 4; Apoc. xxi, 6. Quin et Augustinus, XVII De Civit. Dei, xx: «In Ecclesiastico, ait, fides gentium» futura praedicitur isto modo: «Miserere nostri, dominator Deus omnium, et mitte timorem tuum super omnes gentes, etc. Ut
agnoscant te, secundum quod et nos agnovimus, quia non est Deus praeter te, Domine. Hanc sub optandi et precandi specie prophetiam per Jesum Christum videmus impletam.» Audi et Rabanum: «Hoc orat, inquit, ut divina majestas per manum et brachium dextrum, hoc est Dominum Christum, miracula, quae antiquitus fuerunt facta, innovet temporibus gratiae: ut idem et unus Legis veteris et novae intelligatur esse Deus, mediator videlicet Dei hominumque homo Christus Jesus, qui cum Patre et Spiritu Sancto tunc et nunc facit mirabilia solus. Quid autem postulat excitare furorem, et effundere iram, ut extollatur adversarius, et affligatur inimicus; hoc significare vult, quod necessario per adventum Christi auferetur diabolus a cordibus infidelium, ne diutius eos in errore et in idololatria teneat captivos.» Et paulo post: «Quod autem dicit: Festina tempus, et memento finis; hoc est quod Propheta in Psalmis ad Deum ait: Tu exsurgens, Domine, misereberis Sion; quia venit tempus miserendi ejus. Hoc orat, ut, quia tempus est novissimae horae, et finis mundi appropinquat, veniat ille qui promissus est, et misereatur humano generi: quia ipse est exspectatio Gentium.» Praeclare S. Augustinus, tract. 55
in Joan.: «Christus, inquit, finis est perficiens, non interficiens: finis, quousque eamus, non ubi pereamus.» Sic et S. Bernardus, tract. De diligendo Deo, Deum et Christum vocat finem non consumentem, sed consummantem. Agens enim de impiis, qui «in circuitu ambulant,» Psalm. xi, vers. 9: «Ambulant, inquit, naturaliter appetentes unde finiant appetitum, et insipienter respuentes unde propinquent fini. Fini dico, non consumptionis, sed consummationis. Quantobrem non beato fine consummari, sed consumi vano labore accelerant: qui rerum magis specie, quam auctore delectati, prius universa percurrere, de singulis cupiunt experiri, quam ad ipsum curent universitatis Dominum pervenire.»
Porro in Christo multa sunt mirabilia, quae hic enarrari suadet Siracides, ut jure ab Isaia, cap. ix, vers. 5, Christus vocetur admirabilis, utpote, θεάνθρωπος καὶ δικόθεος, id est homo Deus, ut loquuntur Graeci. Primum mirabile est, quod natura humana completa, quae in instanti formationis suae per se alioquin substitisset, propriamque constituisset hypostasin, fuerit praeventa, accepto modo inexistendi, quo supra omnem creaturam elevata existeret in Verbo. Secundum, quod Verbum ita naturam illam exceperit, eam sustentans, ejusque inexistentiam terminans, ut tamen nullam subierit mutationem, nullam intrinsecus novam contraxerit ad illam habitudinem, nullum ordinem, nullam propensionem aut inclinationem: sufficiebat enim infinita illa vis hypostatica, ut se ad illam naturam extrinsecus attractam et velut insertam, absque ulla sui mutatione velut terminus et basis hypostatica extenderet. Tertium, quod Verbum
divinum absque ulla nova habitudine ad naturam humanam, factum sit verus homo, sitque inter naturam divinam et humanam ratione unionis in Verbo mutua complexio, seu περιχώρησις, ut Damascenus ait lib. III, cap. II.
Reliqua miracula sunt extrinseca, et debita tanto mysterio, veluti ex illo consectaria. Primum, quod corpus in instanti perfecte formatum; secundum, quod omnipotens virtus Spiritus Sancti vicem virtutis seminalis suppleverit; tertium, quod anima illa beatissima in primo instanti creationis et infusionis sui, lumine gloriae et omnibus coelestibus bonis eminentissime fuerit repleta, adeo ut per temporum spatia nulla ei potuerit fieri accessio; quartum, quod a virgine, conceptus; quintum, quod a virgine natus absque virginalis claustri apertione, mirabili corporum penetratione, ex utero, veluti lumen per vitrum, effusus; sextum, quod gloria animae in corpus non redundarit, sicut gloria divinitatis in animam, sed corpus manserit passibile; septimum, quod gaudium beatificum maestitiam animae et dolorum acerbitates non excluserit. Ecce decem stupenda miracula in hac mirabili unione, quorum singula longam merentur considerationem. Ita noster Lessius, De Divinis perfect. lib. XII, cap. v. Quocirca S. Dionysius, epist. 3 ad Caium: «Porro, ait, in Sacramento humanitatis Christi, hoc etiam arbitror Theologiam significare voluisse, quod ex occulto supersubstantialis ille Deus in conspectum nostrum repente processerit, humana substantia et carne vestitus; occultus tamen etiam post revelationem, sive, ut divinius loquar, in ipsa quoque sui revelatione perdurat.»
Denique in hoc opere incarnationis Verbi mira et stupenda elucet Dei sapientia, potentia et clementia. Nam, ut sapienter et pie ait S. Thomas, Opusculo LX: «Congruebat hoc opus Deo, quem decebat sapientiam suam ostendere, potentiam et bonitatem. Quid autem potentius quam conjungere extrema summe distantia? magna enim potentia fuit in conjunctione disparium elementorum, major in conjunctione illorum ad spiritum creatum, maxima vero in unione ad spiritum increatum. Quid vero sapientius quam quod ad complementum totius universi fieret conjunctio primi et ultimi, hoc est Verbi Dei quod est omnium principium, et humanae naturae, quae in operibus sex dierum fuit ultima creaturarum? Quid benignius et melius quam quod Creator rerum communicare se voluit rebus creatis? quae benignitas magna fuit, in conjunctione sui cum omnibus rebus per praesentiam; major, quia communicavit se bonis per gratiam; maxima, quia se communicavit Christo homini, et per consequens generibus singulorum in unitate personae.» Plura vide apud eumdem S. Thomam et Scholasticos, III part. Quaest. I, art. 1.
QUA DOCET DEUM RESPICERE IN PRECES NON INFERENTIUM, SED PATIENTIUM INJURIAS, PAUPERUM SCILICET ET HUMILIUM, EOSQUE ULCISCI.
Tropologice, Rabanus censet hic dici id quod dixit Christus: «Qui voluerit animam suam salvam facere, perdet eam,» Lucae ix, 24. «Hoc, inquit, praedicit, quod hi qui amant animas suas in voluptate istius vitae, nec eas pro Christo ponere volunt, imo persequentur plebem catholicam, et fideles Dei internecioni tradunt; in ira flammae futurae devorentur, et aeternam in igne gehennae inveniant perditionem.»
12. CONTERE CAPUT (graece κεφαλάς, id est capita: sic et Syrus) PRINCIPUM INIMICORUM (legit ἐχθρῶν, pro quo Complutensia legunt ἐθνῶν, id est gentium) DICENTIUM: NON EST ALIUS PRAETER NOS. — q. d. Contere et quasi annihila, sicut conteritur et quasi annihilatur vas testaceum, dum lapide tunditur et in pulverem redigitur; contere, inquam, regem nobis inimicum, v. g. Ptolemaeum Lagi: ille enim contrito, caeteri ejus principes pariter conterentur, aut certe persequi nos desinent. Horum enim superbia meretur dejici et conteri; dicunt enim: Non est alius praeter nos, qui scilicet ita potenter imperet et late dominetur, uti nos; quare nos omnes domare possumus, et nemo nos. Ita Tigurina: Contere, inquit, capita principum inimicorum, qui praeter se neminem esse dictitant; quasi se solos aestiment homines, caeteris utantur quasi pecoribus et jumentis. Syrus: Aufer diadema inimico, qui dicit: Non est sicut ego.
Allegorice Rabanus: «Caput, ait, omnium iniquorum et infidelium, diabolus est. Hoc rogat Ecclesia, ut ipse conteratur, qui princeps est istius saeculi, et idololatras excitat in persecutiones Christianorum, dicentes: Non est alius praeter nos; quia se solos in mundo arbitrantur dominari, nec subjici volunt aeternae Dei potestati.»
Tropologice, «caput principum inimicorum,» id est caput et princeps septem vitiorum capitalium est superbia. Superbus enim dicit: Non est alius praeter me. Hic conteri meretur et solet, ut ab omnibus exterminetur, qui solus inter omnes esse et dominari volebat, juxta illud Psalm. lxvii, 22: «Deus confringet capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in delictis suis.» Superbia enim excisa, exscinduntur caetera vitia; sicut capite serpentis confracto, confringitur totus serpens. Superbia enim inter vitia est id quod caput inter membra.
QUA DOCET DEUM RESPICERE IN PRECES NON INFERENTIUM, SED PATIENTIUM INJURIAS, PAUPERUM SCILICET ET HUMILIUM, EOSQUE ULCISCI.
tribus Jacob sive Israel in captivitatem abductae, et in varias gentes dispersae fuerunt per Salmanasar et Nabuchodonosor. Post 70 annos congregatae sunt, saltem Juda et Benjamin per Cyrum. Rursum captivae factae et dispersae fuerunt per reges Persarum, et ultimo per Ptolemaeum Lagi et reges Syriae. Orat ergo ut Deus eas congreget in unam Synagogam sive Ecclesiam, quae sit Dei quasi possessio, peculium et haereditas, sicut primitus congregavit et haereditavit eas per Mosem, cum eas separatas ab Aegyptiis caerisque gentibus deduxit in Sina, ibique eis legem dedit et sacerdotium, easque quasi populum fidelem et sanctum ex omnibus populis sibi elegit et auctavit.
Allegorice et primario (ac proinde hic sensus potius litteralis est quam allegoricus. Sic et alibi subinde litteralis sensus complectitur litteram simul et allegoriam, uti ostendi in Prophetis) orat ut veniat Messias, qui Judaeos et gentes congreget in unam Ecclesiam, ut fiat unum ovile et unus pastor; Christus enim venit ad hoc: «Ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum,» Joan. xi, 52. Audi Rabanum: «Postquam orationem explevit contra peccatores, et caput eorum diabolum, rogat Sapientia pro Ecclesiae statu et salute credentium. Quid sunt enim tribus Jacob, nisi Ecclesiae ex gentibus congregatae? Ipsas enim praefiguravit minor filius, qui fraternam subripuit benedictionem. Hos enim congregari petit, hoc est, in unitate Catholicae fidei solidari, ut fideliter Deum cognoscentes, et ejus mirabilia in praedicatione sancti Evangelii narrent, et haereditas illius, sicut ab initio fidei ab eo possessi sunt, ita et usque in saeculum permaneant.»
Quia enim Israel, id est Jacob, fuit pater duodecim Patriarcharum, quorum quisque propriam familiam et tribum constituit, quas omnes et solas Deus sibi in Ecclesiam, et populum fidelem sibique peculiarem elegit; hinc Israel typus est populi christiani, et duodecim ejus tribus sunt typus omnium gentium fidelium: tum quia olim populus fidelis non erat alius quam Israel; tum quia ex Israele natus est Christus, B. Virgo, Apostoli primique christiani; adeoque Israeli Judaico successit Israel christianus, cui inserti sunt deinde fideles gentium. Nam, ut ait Apostolus, Rom. ix, 6: «Non enim omnes qui ex Israel sunt (secundum carnem, ut Judaei), ii sunt Israelitae: neque qui semen sunt Abrahae, omnes filii: sed in Isaac vocabitur tibi semen: id est, non qui filii carnis, hi filii Dei: sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine.» Unde illud Christi ad Apostolos, Matth. xix, 28: «Cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel,» id
est omnes fideles, tam Judaeos quam Gentiles: hos omnes enim judicabit Christus et Apostoli; olim enim duodecim tribus Israel erant populus electus et Ecclesia Dei; quin et tempore Christi; imo hoc erat regnum Messiae promissum. Unde gentes, quae Christo crediderunt, in Ecclesiam hanc et populum Judaicum quasi insitae sunt, et civitate donatae; ut jam non Gentes, sed Judaei, id est confitentes credentesque appellentur, ut patet Rom. xi, 17, 19 et seq. Hinc S. Joannes, Apocal. xxi, 12, ait se in portis coelestis Jerusalem vidisse inscripta nomina duodecim tribuum Israel.
QUA DOCET DEUM RESPICERE IN PRECES NON INFERENTIUM, SED PATIENTIUM INJURIAS, PAUPERUM SCILICET ET HUMILIUM, EOSQUE ULCISCI.
Nota: Invocari nomen alicujus super alterum, hebraice idem est quod alterum alterius nomine vocari, atque in ejus nomen, protectionem et quasi familiam esse ascitum, illi esse addictum, illum revereri et colere. Hoc enim significat haec phrasis, Genes. xlviii, 16; Deut. xxviii, 10; II Reg. vi, 1; Jerem. xliv, 9; Baruch ii, 15, et alibi saepe. Unde Graeca hoc loco habent: λαὸν κεκλημένον ἐπ' ὀνόματί σου, hoc est miserere populo vocato in nomine tuo, vel ex nomine tuo, vel nomine tuo, ut scilicet nomen Dei sibi usurpet et arroget, voceturque populus Dei; quae sane magna est dignitas tam populi totius, quam animae cujusque fidelis et sanctae, juxta illud Isaiae lxii, 2: «Vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominabit. Et
eris corona gloriae in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui. Non vocaberis ultra derelicta: sed vocaberis voluntas mea in ea; quia complacuit Domino in te;» et vers. 12: «Et vocabunt eos populus sanctus, redempti a Domino.»
Mystice, fidelis et sanctus coaequatur, non praecise et geometrice, sed analogice, moraliter et certa proportione, primogenito Dei, Jesu Christo; quia, sicut Christus est Filius Dei naturalis, sic fidelis et sanctus est filius Dei adoptivus, ac proinde haeres Dei; cohaeres autem Christi: quae sane admirabilis est dignitas, quam admirans Apostolus, Rom. viii, 29: «Quos praescivit, inquit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui (ut sint similes et conformes Christo in gratia et gloria), ut sit ipse primogenitus in multis fratribus.» Ita Rabanus. Christo ergo Sancti coaequantur non arithmetice, sed analogice, id est assimilantur et adaptantur quasi membra capiti. Sic II Reg. xxii, 34, ait David Deo: «Coaequans pedes meos cervis.» Coaequans, id est in velocitate non aequales, sed similes efficiens; nec enim velocitas pedis humani praecise aequari potest velocitatem pedis cervini, sed eam duntaxat aliquatenus imitari atque insequi, non assequi. «Christianus ergo est quasi alter Christus,» uti docet Nyssenus, De Profess. nominis Christiani: «Vivat ergo quasi alter Christus.»
DE DIGNITATE SACRIFICII, ET CONDITIONIBUS AD ILLUD REQUISITIS.
Secundus, quod sit Jerusalem, id est visio pacis, q. d. Tu, Domine, vocasti hanc urbem visionem pacis, quia voluisti ut populus in ea te protectore in pace degeret, et pacifice te coleret. Redde ergo illi hanc pacem, primitus promissam et praestitam.
Tertius, quod sit civitas requiei Dei; quia scilicet Deus in ejus templo, quasi in domo sibi propria jucunde requiescebat, et habitabat in Sancto sanctorum, insidens propitiatorio supra arcam quasi super scabellum pedum suorum, utrinque circumdatus Cherubinis, indeque dabat oracula et responsa, Exod. xxv, 22. Unde Tigurina vertit: Urbem sanctitatis tuae miserere, urbem (legit πόλιν, alii legunt τόπον, id est locum) tuae quietis; Syrus: Miserere civitatis sanctitatis tuae, Jerusalem, loci inhabitationis tuae.
Allegorice, Jerusalem est Ecclesia Christi. Tropologice, est anima fidelis et sancta, cui haec omnia facile adaptes. Ita Rabanus.
16. REPLE SION INENARRABILIBUS VERBIS (male Biblia Regia legunt, virtutibus) TUIS, ET GLORIA TUA POPULUM TUUM. — Pro verbis graece est λόγια, id est oracula, et quaelibet dicta Dei; omnia enim quae dicit Deus sunt oracula, ideoque certissima. Unde Complutensia legunt vertuntque: Reple Sion en tollere oracula tua, et a gloria tua populum tuum; Tigurina: Sionem extollendis oraculis tuis impleas, tuaque populum tuum gloria, repete impleas; alii: Reple Sion, ut tollat oracula tua, et populum tuum gloria; Syrus: Imple Sion majestate tua, et gloria tua templum tuum. Post Jerusalem civitatem descendit ad praecipuam et sanctissimam ejus partem, puta ad templum quod erat in monte Sion, oratque ut Deus illud impleat suis verbis, puta tum oraculis, quae primitus assidue edebat ex propitiatorio, tum promulgatione doctrinae, et praedicatione legis divinae eaque efficaci; ut auditores moveat ad eam opere perficiendam; opus enim audientis replet completque verba legis et praedicantis. Possunt quoque per verba accipi Dei promissa, ut scilicet Deus praestet immunitatem, pacem et sanctitatem, quam promisit se daturum in templo. Haec omnia dicuntur inenarrabilia, quia nunquam plene pro dignitate satis enarrari, explicari, laudari et celebrari possunt; et quia mentem ea gustantem replent gaudio ineffabili, et jubilo qui enarrari nequit.
Porro, cum haec praestat Deus, tunc pariter replet gloria populum suum, quia ingens Israelis gloria erat, quod solus ex omnibus gentibus haberet domesticum Dei oraculum, item Dei legem ac S. Scripturam, ejusque doctores et praedicatores, juxta illud Mosis, Deuter. iv, 7: «Nec est alia natio tam grandis, quae habeat deos appropinquantes sibi, sicut Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris. Quae est enim alia gens sic inclyta, ut habeat caeremonias justaque judicia, et universam legem quam ego proponam vobis hodie?» Porro tempore Siracidis, imo longe anterius, puta in excidio Jerusalem et templi per Nabuchodonosor, defecerat hoc Dei oraculum omnesque Prophetae et prophetiae, uti ostendi Aggaei cap. 1, vers. 8. Orat ergo Siracides ut Deus haec Israeli restituat, praesertim per Christum. Quocirca haec prophetia plane pleneque adimpleta est a Christo, dum ipse in Sion eructavit verba inenarrabilia et abscondita a constitutione mundi. Ipse enim est λόγος, id est verbum Patris, ideoque λόγια jampridem muta et silentia, vocalia reddidit Israeli; itaque summa eum gloria cumulavit. Ita Rabanus, Lyranus, Palacius, Jansenius et alii.
Allegorice Rabanus: «Sion, ait, appellatur speculatio; et merito sancta Ecclesia speculatio dicitur; quia inde fidelium corda contemplantur gaudia regni coelestis, quam inenarrabilibus verbis suis Dominus replet, cum eam notitia divinorum librorum, ubi inenarrabilis virtus Dei, et inaestimabilis gloria majestatis ejus praedicatur, instruit. A signis miraculorum inter universas gentes eminere facit, ita ut inde omnibus per circuitum nationibus, ipsa terrori sit et honori. Hinc legitur in Actibus Apostolorum quod, praedicante Paulo et miracula faciente, in Ephesinorum civitate cecidit timor super omnes illos, hoc est Judaeos atque Gentiles qui habitabant ibi, et magnificabant nomen Domini Jesu,» Act. xix, 17.
QUA DOCET DEUM RESPICERE IN PRECES NON INFERENTIUM, SED PATIENTIUM INJURIAS, PAUPERUM SCILICET ET HUMILIUM, EOSQUE ULCISCI.
menti verificatae sunt.» Ita habet ejus Vita, cap. v, conscripta a Philippo, Eystettensi Episcopo, quam notis illustravit noster Gretserus.
Nota: Fideles et Sancti sunt «creaturae» Dei; quia fides et sanctitas superat omnem naturam, omneque ejus debitum et meritum, estque mera gratia, et quasi gratuita creatio Dei, juxta illud Ephes. ii, 10: «Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus.» Vide ibi dicta.
QUA DOCET DEUM RESPICERE IN PRECES NON INFERENTIUM, SED PATIENTIUM INJURIAS, PAUPERUM SCILICET ET HUMILIUM, EOSQUE ULCISCI.
Anagogice, idem Rabanus: «Merces, ait, sustinentibus Deum datur, quando fidelibus exspectantibus gratiam Christi, et sperantibus in eum remuneratio futurae vitae praestatur. Ita enim divini Prophetae fideles et veridici inveniuntur, et exauditur oratio devota servorum ejus, qui orant quotidie ut adveniat regnum Dei, et fiat voluntas ejus sicut in coelo et in terra.»
Notat Galatinus, lib. II De Arcanis fidei, cap. 1, et alii, sacerdotes Aaronicos benedicendo populum, super eum efformasse signum crucis, sive in modum crucis manum dexteram transversim sinistrae imposuisse, aut elevando movendoque dextram sursum et deorsum, sinistrorsum et dextrorsum crucem effinxisse; ut adumbrarent mysterium crucis Christi, ejusque fructum, scilicet, quod per illam omnis in omnes omnium saeculorum homines benedictio descendisset, descenderet et descensura esset. Addit Galatinus eos tribus digitis erectis, caeterisque duobus contractis, pronuntiatoque nomine tetragrammato Jehova, alias ineffabili, benedixisse populo, ut tam mysterium SS. Trinitatis, quam Verbi incarnationis et crucifixionis (quae duo sunt prima religionis mysteria, imo summa et comprehensio totius fidei) populo repraesentarent. Vide dicta Numer. cap. vi, 24, ubi ostendi ad hoc significandum, pontificem benedicentem populo tertio iterasse nomen Deus, sicut nos formando crucem exprimimus ipsas tres personas SS. Trinitatis, dicendo: «In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.»
DE DIGNITATE SACRIFICII, ET CONDITIONIBUS AD ILLUD REQUISITIS.
Nota, secundo, hac benedictione pontificem populo apprecatum quidem esse pacem, id est omne bonum, sed maxime ut Deus ejus actiones dirigeret «in viam justitiae,» uti ait hic Siracides, et idipsum ostendi, Num. vi, 24. Sic enim dirigitur populus in coelum ad vitam aeternam, quae est praemium justitiae, et summa hominis felicitas. Sic et S. Paulus benedicit Ephesiis, dicens cap. iii, 16: «Ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtute corroborari per Spiritum ejus in interiorem hominem, Christum habitare per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati, et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus Sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum: scire etiam supereminentem scientia charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei.»
Hinc et S. Clemens Romanus, lib. II Constit. cap. lviii, refert Episcopum initio Ecclesiae debuisse benedicere populo, verbis istis: «Conserva, Domine, populum tuum incolumem, et benedic haereditati tuae, quam sanguine Christi tui possedisti et acquisivisti, et regale sacerdotium et gentem sanctam appellasti.»
Denique S. Augustinus, epist. 90 ad Innocentium, testatur Episcopos, benedicendo populum, ei a Deo apprecatos fuisse, ut recte ac pie vivendo illi per omnia placerent. Porro efficaces fuisse et esse pontificum et sacerdotum benedictiones, ac a Deo exaudiri solitas, liquet ex eo quod idipsum promittat Deus, Num. vi, 27; unde et II Paral. xxx, 27, dicitur: «Surrexerunt autem sacerdotes atque Levitae benedicentes populo: et exaudita est vox eorum: pervenitque oratio in habitaculum sanctum coeli.»
Allegorice Rabanus: «Quae est, inquit, benedictio Aaron, nisi ordo et ritus sacerdotii, quem Dominus dedit populo suo, quando adunavit eum Christo unigenito suo filio? Ipse est enim sacerdos verus, qui semetipsum obtulit hostiam Patri pro nobis, et corporis et sanguinis sui sacramenta nobis tradidit, de quo scriptum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Qui nos fecit agnum et sacerdotes Deo et Patri suo. Unde dicit Petrus Apostolus, epist. I, cap. II, vers. 9: Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis: ut virtutes annuntietis ejus, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum: ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum et honorificatum;
et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini, domus spiritualis, sacerdotium sanctum, offerre spirituales hostias, acceptabiles Deo per Jesum Christum. Secundum benedictionem enim Aaron vere tunc datur populo Dei, quando dirigitur in viam justitiae; ut quod Aaron praefigurabat in victimis corporalibus legis, hoc iste in spiritualibus hostiis adimpleat Evangelii. Sciant (ait) omnes qui inhabitant terram, quia tu es Deus conspector saeculorum. Hoc est, omnes gentes agnoscant in mirabili christiani populi salvatione, quia tu es Deus ante omnia saecula, et post omnia saecula idem manens, qui ita ordinabas praeterita tempora, ut eis propter gratiam Christi supereminere faceres tempora futura.»
SECUNDA PARS CAPITIS.
DE DELECTU SERMONUM ET UXORUM, AC DE CAVENDA VAGA LIBIDINE, VAGOQUE DISCURSU.
Post orationem redit de more Siracides ad praecepta et dogmata sapientiae; quare hoc loco subdit praecepta discretionis, quae potissima est pars sapientiae practicae, sive prudentiae. Ejus ergo varia dat variis in rebus monita, ac quasi parallela et comparata. Docet enim discretionem et delectum adhibendum esse primo, in iis quae audimus et legimus, ut bona a malis, vera a falsis, laeta a tristibus secernentes, non nisi bona, vera et laeta menti commendemus; secundo, vers. 24 et 25, docet deligendam esse uxorem, quae cum specie faciles et commodos habeat mores; tertio, vers. 27 et 28, docet deligendum esse stabile matrimonium prae vago discursu; quarto, cap. sequ. vers. 1, docet amicum sincerum a ficto dignoscendum esse et seligendum; quinto, ibidem vers. 7, docet consiliarium peritum et fidum ab imperito et infido secernendum. Ita Lyranus.
Comparat ergo discretionem ciborum, quam facit guttur et venter, discretioni sermonum, quam facit auris et cor, sive mens: sicut enim cibus pascit guttur et ventrem, sic sermo pascit aurem et mentem: ac sicut cibus alius salutaris est, alius noxius ventri; sic est sermo alius salutaris, alius noxius menti. Quare sicut Deus et natura dedit homini fauces et guttur, quasi praelibatores et praegustatores cibi, ut discernant cibum commodum ab incommodo et noxio, et commodum in ventrem transmittant, noxium vero respuant: sic pariter Deus dedit homini oculos et aures, quasi praegustatores sermonis lecti vel auditi, ut salutarem in mentem transmittant, noxium vero respuant. Denique sicut venter ultimum facit cibi examen, noxiumque, qui ventri creat dolorem, nauseam, tormina, etc., vomitione oris, vel dejectione alvi ejicit; salutarem vero amplectitur, concoquit, conservat, et in substantiam suam convertit, eoque pascitur, reficitur, roboratur: sic pariter ultimum sermonis examen facit mens; quae si sapiat, sitque sapiens, noxium sermonem illico rejicit, salutarem vero avide excipit, digerit, retinet, et in sui alimentum convertit, eoque alitur, recreatur, corroboratur ad omne bonum cogitandum, meditandum, volendum et opere perficiendum.
Est pulchra et apposita allegoria. Lectio enim vel auditio comparatur comestioni, cibus sermoni, fauces auribus, venter menti: unde colligendum relinquit, quod sicut insipiens est qui ventrem cibo noxio onerat, sapiens vero qui non nisi salutarem et sobrium in eum admittit: sic pariter insipiens sit, qui promiscue omnes sermones utiles et inutiles, vanos et solidos, falsos et veros in mentem admittit: vanis enim, falsis et noxiis mens pariter fit vana, falsa, ac noxam errorum et vitiorum, indeque poenae et damnationis sibi accersit; ex adverso sapiens fit, qui non nisi sermones utiles, solidos, veros, pios et sanctos in aures oculosque et mentem admittit: per illos enim pascitur et roboratur in omni virtute, ut magnis passibus tendat ad felicitatem aeternam.
20 et 21. OMNEM ESCAM MANDUCABIT VENTER, ET EST CIBUS CIBO MELIOR. FAUCES CONTINGUNT CIBUM FERAE, ET COR SENSATUM VERBA MENDACIA. — Ita Romana, Rabanus et Graeca: perperam ergo aliqui pro sensatum legunt insensatum, huncque dant sensum: Sicut fauces gulosi vel famelici «contingunt cibum» carnis ferinae, id est transgutiunt illum sine debita masticatione et probatione, sic cor insensatum «verba mendacia» quae audit, statim in mentem transmittit, nec examinat ea an vera sint vel falsa, sed sine examine et discretione verorum a falsis ea recipit, admittit et credit. Ita Lyranus. Et Palacius: Sunt, inquit, cibi agrestes et ferini; at non desunt fauces quae eos contingant, et venter qui eos excipiat: sic pariter cum veritas sit cibus cordis, est tamen cor insensatum quod mendacia vorat. Verum pro contingunt graece est γεύσεται, id est gustabit; et pro cor insensatum graece est καρδία φρονίμη, id est cor prudens, intelligens, sensatum.
Unde Tigurina vertit: Venter quemvis cibum capit (omnis cibi est capax); est tamen cibus cibo melior. Ut fauces ferinam gustu deprehendunt, ita sagax animus verba mendacia; Vatablus, ficta; Syrus: Omnem cibum accipit anima, sed est cibus cibo suavior. Os gustat saporem cibi, et cor sapientium verba iniquorum. Quod ergo Noster vertit, «fauces contingunt cibum ferae,» contingunt, hoc est, ut Graecus habet, γεύσεται, id est gustant, gustuque dijudicant cibum ferinum: sic et cor sensatum gustu sensuque mentis suae dijudicat verba mendacia, ac vera a falsis discernit. Apposite comparat mendacium carni ferarum; quia sicut haec agrestis est et ferina, ideoque ventri et corpori humano inimica, aut saltem minus congrua: sic pariter mendacia agrestia et ferina sunt, ideoque inimica menti humanae, cujus cibus est veritas; mendacium enim est cibus daemonum, ait Palacius. Diabolus enim est pater mendacii, ut ait Christus, Joan. viii: veritas vero est cibus angelorum et hominum.
DE DIGNITATE SACRIFICII, ET CONDITIONIBUS AD ILLUD REQUISITIS.
Noster legit ἀνταποδώσει, id est pedibus obviam ibit, hoc est resistet illi, scilicet tristitiae et maerori. Jam legunt ἀνταποδώσει, id est retribuet illi, q. d. Homo peritus et sapiens cordi pravo retribuet meritam suae pravitatis castigationem et poenam. Tigurina vero censet Siracidem seniorem hebraice scripsisse ישלים לו iaslim lo, id est paci suae consulet; quod Siracides junior vertit, ἀνταποδώσει, id est retribuet, quasi scriptum esset ישלם iescallem, id est retribuet. Verum Siracides junior melius scivit quid scripserit avus, quam Tigurina, praesertim cum Ecclesia ejus versionem probarit et receperit, quanquam quod Tigurina vertit: Pravus animus maerorem creat; at vir peritus tranquillitati suae consulet, recte aptari posset versioni Vulgatae: qui enim in se resistit cordi pravo seminanti tristitiam et tristia, hic utique tranquillitati suae consulit.
Cordi perverso opponit cor sensatum, id est prudens et sapiens, quod quantum ex se est, omnem tristitiam elidit et excludit; tum quia cordis perversi fraudes et malitias, quae causant tristitiam, aperit et discutit; tum quia mille artes et modos suggerit evadendi malum, quod cor pravum minatur, quodque tristitiae est causa, et ex adverso mille rationes et objecta laetitiae adinvenit, mentique repraesentat, quae exclusa tristitia eam efficiant hilarem et jucundam. Tristitia enim causatur ex phantasmate et objecto tristi, quod hominem affligit; laetitia vero ex laeto, quod hominem exhilarat. Jam prudens multa phantasiae suggerit motiva laetitiae, quae omnia motiva tristitiae excludant. Vide dicta cap. xxx, 22 et seq.
Moraliter, nota prudentiam et experientiam hominis periti mederi et resistere tam cordi perverso quam tristitiae, sibi accersit ex adverso sapiens fit, qui non nisi sermones utiles, solidos, veros, pios et sanctos in aures oculosque et mentem admittit: per illos enim pascitur et roboratur in omni virtute, ut magnis passibus tendat ad felicitatem aeternam.
DE DELECTU SERMONUM ET UXORUM, AC DE CAVENDA VAGA LIBIDINE, VAGOQUE DISCURSU.
Secundo, Palacius censet esse hypallagen: «Omnem masculum excipiet mulier,» hoc est omnem mulierem excipiet masculus: at videat quam et qualem; quia una mulier et filia, alia est melior.
Tertio et plane, «omnem masculum» in maritum «accipiet mulier» q. d. Non valde examinant feminae quibus vel qualibus viris nubant, sed maritum qui se offert, accipiunt; at viro, qui prudentior est femina, caputque familiae, diligenter advertendum est qualem uxorem ducat: est enim filia una melior et praestantior altera, non solum quia pulchrior, sed etiam quia magis viro morigera, pacifica, prudens, sedula, aptaque ad regendam familiam.
Hic versus est parallelus, et ex aequo respondens versui 20, ejusque est quasi apodosis, et similitudinis redditio. Sicut enim vers. 20 dixit: «Omnem escam manducabit venter, et est cibus cibo melior;» sic hic dicit: «Omnem masculum excipiet mulier, et est filia melior filia,» q. d. Ut venter excipit omnem cibum, et aures ac mens omnem sermonem; ita femina quemlibet masculum, et masculus quamlibet feminam excipere potest, et saepe excipit; sed sicut ventri unus cibus alio, et menti unus sermo alio est melior, sic de pariter masculo una filia magis convenit quam alia. Cum ergo uxorem quaerit, diligenter examinet quae sit melior, quaeque sibi magis conveniat, at cum ea omnem vitam pacifice, honeste et sancte transigat. Quae enim insania est ventri cibos eligere meliores, uxorem vero non deligere meliorem?
Mystice Rabanus: «Femina, inquit, quia pulchra et gratiosa, signum est gratiae Dei, quae nos Deo et angelis facit gratos et speciosos. Quod autem ait: Est filia filia melior; ostendit distantiam esse in profectu scientiae et virtutum operatione, et quaedam opera esse bona, quaedam autem perfecta; sicut ipse Dominus in Evangelio ostendit, dicens: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Et iterum: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus; et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me. Unde et Paulus differentiam esse intelligi volens in Sanctorum remuneratione, ait: Stella enim a stella differt in claritate, ita et resurrectio mortuorum,» I Cor. xv.
DE DELECTU SERMONUM ET UXORUM, AC DE CAVENDA VAGA LIBIDINE, VAGOQUE DISCURSU.
Moraliter disce hic quam illecebrosa sit species mulieris, quamve cavenda sit juvenibus et castis; quia ipsa est res concupiscibilis, quae supra omnia concupiscentiam irritat. Unde S. Bernardus, serm. 66 in Cant.: «Cum femina, ait, semper esse, et non cognoscere feminam, nonne plus est quam mortuum suscitare?» Et S. Franciscus: «Mulierum aspectu et colloquiis, quamvis fortis spiritus infirmatur. Quis enim potest ambulare super prunas, ut non comburantur plantae ejus?» Proverb. vi, 28. Periculosum ergo est earum formarum introrsus haurire imagines, quae possunt aut edomitae carnis resuscitare igniculum, aut pudicae mentis maculare nitorem. Frivolum profecto est quodcumque mulieris colloquium, excepta sola confessione, vel instructione brevissima, juxta quod saluti expedit, vel congruit honestati.» S. Dominicus moriens ultimum suis hoc de castitate dedit monitum: «En usque in hanc horam carne incorruptum me Dei misericordia servavit, illibatamque mihi virginitatis munditiam custodivit; quae ut etiam in vobis inviolata permaneat, feminarum omnium suspecta vitate consortia.» Ita habet Vita ejus apud Surium, lib. V, cap. I.
Mystice, Rabanus et ex eo Glossa: Mulier est Ecclesia, et anima fidelis sanctaque; item ipsa Christi gratia, quae per praedicationem animas curat, et carnis concupiscentiam mitigat. Haec in Ecclesia abundat; cujus desiderium est super omnem concupiscentiam hominis, quia in ea est decor virtutum et pulchritudo doctrinae, juxta illud: «Fallax gratia, et vana est pulchritudo: mulier timens Dominum, ipsa laudabitur,» Prov. xxxi, 30. Hujus species et decor, quam habet in recta fide et bonis operibus, exhilarat faciem viri, videlicet sponsi sui Jesu Christi, qui delectatur in profectu ejus, juxta illud: «Confidit in ea cor viri sui, et spoliis non indigebit. Fortitudo et decor indumentum ejus,» etc., Proverb. xxxi, 11 et 25: «Non est vir illius secundum filios hominum;» quia Christus ejus sponsus excedit omnem humanum decorem, juxta illud: «Speciosus forma prae filiis hominum: diffusa est gratia in labiis tuis: propterea benedixit te Deus in aeternum,» Psalm. xliv, 3. Haec ergo est possessio bona, imo optima: haec est adjutorium homini datum ad omnes hujus vitae labores et dolores fortiter sustinendos: haec est columna et requies totius vitae praesentis et aeternae; atque, ut ait Rabanus, columna dicitur fieri ut requies, quoniam ipsa quae in praesenti est fragilitatis hominis sustentaculum, ipsa in futuro per gloriam fiet requies illius supplementum.
Longe aptius, et quasi proprie, haec conveniunt B. Virgini, cujus pulchritudinis, virtutum et gratiarum decor exhilaravit «faciem viri,» id est Christi sui, quem concepit non ut infantem, sed ut virum omni sapientia et virtute perfectum, juxta illud Jerem. xxxi, 22: «Creavit Dominus novum super terram. Femina circumdabit virum.» Unde illa sua specie rapuit ad se desiderium omnium hominum et angelorum; quin et ipsius Verbi divini, ut in uterum ipsius descenderet, et ex ea carnem humanam assumeret. Ita Cardinalis Halgrinus, in Cant. iv, haec verba Siracidis sic explicat: «Species quidem mulieris, inquit, virum potentem humiliat, severum et austerum emollit; Virginis autem speciem sic concupivit Dominus, et ipsa ejus desiderium in
tantum superduxit, hoc est, ad tantum excessum perduxit, ut ad nostram infirmitatem humiliatus sit Omnipotens, et qui est vita viventium emollitus sit ad mortem.» De Virgine enim haec mystice accipi, patet ex eo quod sequitur: «Non est vir illius secundum filios hominum,» etc.
25. SI EST LINGUA CURATIONIS (repete, si) EST ET MITIGATIONIS ET MISERICORDIAE: NON EST VIR ILLIUS SECUNDUM FILIOS HOMINUM. — q. d. Si in uxore ad speciem et pulchritudinem accedat lingua blanda et prudens, quae sua discretione et gratia norit curare omnes viri et familiae molestias, afflictiones et dolores: si insuper accedat «lingua mitigationis et misericordiae,» quae scilicet omnes viri et familiae iras, maerores et acerbitates norit mitigare, et ad misericordiam, aequanimitatem benignitatemque inflectere; tunc sane vir, id est maritus illius, non est similis aliis hominibus, sed omnes superat, omniumque est fortunatissimus. Unde Graeca et Latina nonnulla, omittendo secundum, sic clare habent: Si est in lingua ejus (uxoris) θεός, id est misericordia, καὶ πρᾳΰτης, id est et mansuetudo (ita Romana, sed Complutensia addunt: καὶ ἴασις, id est et curatio, id est facultas et gratia curandi) non est vir illius secundum filios hominum; Tigurina: Si linguae ejus inest comitas, lenitas et salubritas, maritus ejus non est filiis hominum comparandus.
Nota hic tres insignes dotes et virtutes in uxore requirendas: Prima est, ut in ore ejus, aeque ac corde (os enim sequitur cor, et quale est cor, tale est et os ac lingua) reluceat misericordia; ut, scilicet, sit misericors in virum, filios, servos, ancillas et externos, praesertim pauperes et afflictos, ut eorum infirmitates et miserias toleret, soletur, sustentet, sublevet quoad potest; Secunda est lenitas et mansuetudo, qua omnibus se mansuetam tum verbis, tum gestibus, tum operibus exhibeat; Tertia est gratia dicendi et agendi, qua viri, familiae, et quorumlibet rixas, iras, acerbitates, maerores et dolores norit lenire, curare, conciliare. Nam multae sunt feminae, praesertim speciosae, quae sua specie et forma superbiunt, ideoque sunt arrogantes, fastuosae, immisericordes, clamosae, rixosae, imperiosae, ac proinde viris, toti familiae et externis molestae et exosae. Hasce virtutes habuit Abigail, iisque et marito suo Nabal vitam, et Davidi conscientiam ne Nabalum occideret, conservavit, dum justas Davidis iras humili, gratioso et efficaci suo sermone mitigavit; et Esther, quae Assuerum Judaeis offensum placavit, itaque Judaeos omnes morte eripuit, et Aman eorum hostem cruci affixit; et mulier illa Thecuitis, quae Davidem Absalomo reconciliavit, II Reg. xiv, 2; et alia quae Abelam urbem ab excidio Joab servavit, II Reg. xx, 16.
Secunda est lenitas et mansuetudo, qua omnibus se mansuetam tum verbis, tum gestibus, tum operibus exhibeat;
Tertia est gratia dicendi et agendi, qua viri, familiae, et quorumlibet rixas, iras, acerbitates, maerores et dolores norit lenire, curare, conciliare. Nam multae sunt feminae, praesertim speciosae, quae sua specie et forma superbiunt, ideoque sunt arrogantes, fastuosae, immisericordes, clamosae, rixosae, imperiosae, ac proinde viris, toti familiae et externis molestae et exosae. Hasce virtutes habuit Abigail, iisque et marito suo Nabal vitam, et Davidi conscientiam ne Nabalum occideret, conservavit, dum justas Davidis iras humili, gratioso et efficaci suo sermone mitigavit; et Esther, quae Assuerum Judaeis offensum placavit, itaque Judaeos omnes morte eripuit, et Aman eorum hostem cruci affixit; et mulier illa Thecuitis, quae Davidem Absalomo reconciliavit, II Reg. xiv, 2; et alia quae Abelam urbem ab excidio Joab servavit, II Reg. xx, 16.
Mystice; hasce tres virtutes eminentissimo gradu habuit B. Virgo, quae proinde ab Ecclesia salutatur et invocatur: «Salve, regina, mater misericordiae; vita, dulcedo et spes nostra, salve.» Ipsa enim lenit omnes se invocantium moerores et dolores. Ipsa Christi Deique iras mitigat. Ipsa omne vitium, omnem animi infirmitatem, curat et sanat: quia «vir illius,» puta Christus Dominus, «non est secundum filios hominum;» nam non est purus homo, sed homo Deus. Itaque qua Deus omnes homines in immensum superat; qua homo longe caeteros homines sapientia, virtute, gratia et gloria antecellit.
26. QUI POSSIDET MULIEREM BONAM, INCHOAT POSSESSIONEM: ADJUTORIUM SECUNDUM ILLUM EST, ET COLUMNA UT REQUIES. — Ita Romana et Graeca, quae habent στῦλον ἀναπαύσεως, id est columna requietis, vel, ut alii legunt, ἀναπαύσεων, id est requietem. Alii legunt columna et requies, quod eodem redit: sed prior lectio est concinnior et pulchrior. Sensus ergo est, q. d. Qui possidet vel acquirit (utrumque enim significat Graecum ὁ κτώμενος) uxorem bonam, hic, primo, inchoat possessionem, tum quia prima et praecipua possessio est uxor; unde Syrus vertit: In praecipuo possessionis tuae posside mulierem bonam; adjutorium est enim simile tibi, et columna coram te; tum quia per uxorem maritus adit haereditatem tam suam, quam uxoris, ac comparat sibi domum, in qua cum uxore et prolibus nascituris degat, qui prius quasi solutus vagabatur, carens propria domo et haereditate. Unde Hispani et Itali casare, id est casam, hoc est domum, accipere, vocant matrimonium inire; quia per hoc quisque vir domum accipit, et quaelibet femina domui mariti se mancipat; tum denique quia per uxorem bonam et industriam maritus multa lucratur. Unde Tigurina vertit: Qui nactus est uxorem bonam, rem facere parat; adjutricem habet consortem, et basin quietis.
Secundo, tali «adjutorium secundum illum est,» q. d. Talis maritus habet adjutorium simile sibi, puta uxorem sibi in natura humana et officiis similem: haec enim creata est a Deo, ut sit adjutrix viri, eumque adjuvet in generatione, educatione et gubernatione prolium ac familiae, Genes. ii, 20. Sic et S. Joseph habuit adjutricem S. Mariam quasi conjugem, in educatione Christi; aeque ac in omni virtutum profectu, ut efficeret persimilis. Audi S. Bernardum, in serm. De S. Joseph: «Amplius autem, quia omnia quae sunt uxoris sunt viri, credo quod beatissima Virgo totum thesaurum cordis sui, quem Joseph recipere poterat, ei liberalissime exhibebat, et brevi intervallo. Quantas putas exhortationes, consolationes, promissiones, illuminationes, inflammationes, et aeternorum bonorum revelationes recepit in transitu suo Joseph a sanctissima sua sponsa Maria!» Et inferius: «Quomodo, ait, cogitare potest mens discreta, quod tanta unione uniret menti tantae Virginis aliquam animam, nisi ei virtutum operatione similimam? Unde credo Joseph fuisse mundissimum in virginitate, profundissimum in humilitate, ardentissimum in charitate, altissimum in contemplatione.»
Tertio, marito uxor est quasi «columna ut requies,» id est quasi columna in qua secure requiescat: uxori enim maritus credit filios, familiam, arcas, opes, adeoque seipsum, ut in ea quasi in columna requiescere, imo subsistere videatur. Unde pro columna, Tigurina vertit basis; Vatablus, stabilimen; haec enim omnia significat Hebraeum עמוד amod, id est columna stans et subsistens, a radice עמד amad, id est stare, subsistere, stabilire. Uxor ergo bona est infirmitatis viri columna et laboris requies, ut ei quasi columnae tute vir inniti possit, utpote a qua erigatur, fulciatur, sustentetur et corroboretur.
Hunc esse sensum patet ex Graecis, quae Romani sic legunt et vertunt: Qui possidet mulierem, inchoat possessionem, adjutricem secundum se, et columnam requietis; ita Rabanus, Lyranus, Jansenius et Palacius, quem audi: Sensus, ait, est, q. d. Qui incipit possidere mulierem bonam, idoneam scilicet matrimonio, is incipit esse dives; quod textu sequenti planius fiet: sed et experientia textum aperit. Secunda pars aperte alludit ad verbum Domini, Genes. ii: «Faciamus, inquit, ei adjutorium simile sibi.» Hebraeis est: Adjutorium quasi coram ipso; ut mulier sit adjutorium viro non a longe petendum, sed quod ad manum sit, coramque obversetur. Textus autem latinus intimiorem sensum innuit, scilicet, mulier est adjutorium viri, quasi esset alter vir. Si enim amicus est alter ego; multo fortius uxor, quae de viri latere sumpta est, erit alter vir; ut ita res viri curet quasi ipse vir. Et plane ita est; nam quae foris vir comparat, intus femina ut vir conservat. Tertia pars indicat quod uxor non est solum talis columna, cui vir nititur; sed etiam est ut domus, in qua quiescit: est ergo uxor viro in firmitate columna; at in capacitate domus, requies; est igitur ut domus intra columnam aedificata. Hoc vero innuit amicos alios columnas esse aliquando; at non ita uxor, quae perpetua viro requies est, scilicet, dum vivit.
Secunda pars aperte alludit ad verbum Domini, Genes. ii: «Faciamus, inquit, ei adjutorium simile sibi.» Hebraeis est: Adjutorium quasi coram ipso; ut mulier sit adjutorium viro non a longe petendum, sed quod ad manum sit, coramque obversetur. Textus autem latinus intimiorem sensum innuit, scilicet, mulier est adjutorium viri, quasi esset alter vir. Si enim amicus est alter ego; multo fortius uxor, quae de viri latere sumpta est, erit alter vir; ut ita res viri curet quasi ipse vir. Et plane ita est; nam quae foris vir comparat, intus femina ut vir conservat.
Tertia pars indicat quod uxor non est solum talis columna, cui vir nititur; sed etiam est ut domus, in qua quiescit: est ergo uxor viro in firmitate columna; at in capacitate domus, requies; est igitur ut domus intra columnam aedificata. Hoc vero innuit amicos alios columnas esse aliquando; at non ita uxor, quae perpetua viro requies est, scilicet, dum vivit.
SECUNDA PARS CAPITIS. QUALE ET CUM QUALIBUS INEUNDUM SIT CONSILIUM.
Secundo, Lyranus per egentem accipit pauperem qui mendicando oberrat, q. d. Ubi non est uxor, ibi ingemiscent pauperes; quia negabitur eis eleemosyna: solent enim feminae viris esse misericordiores.
Denique S. Ephrem, tract. De Timore Dei, pro mulier legit patientia. Sic enim habet: «Egressus es cella tua, monache, ad ministerium? Custodi sensus tuos, ut non concilies tibi ipsi bella et perturbationes per cogitationes improbas. Ubi non est sepes, ait S. Scriptura, diripietur possessio; et ubi non est patientia, ingemiscet errans.» Nisi quis dicat S. Ephrem mystice per uxorem accipere patientiam: haec enim est sepes animae, quae eam facit hostibus imperviam et insuperabilem.
Simili modo noster Alvarez de Paz, lib. II, part. I, cap. xv, per uxorem hanc accipit abnegationem et mortificationem: haec enim animam ita communit, ut nullam virtutum suarum direptionem timeat. Haec rursum est possessio bona, de qua sequitur; nam qui sui abnegationem possidet, habet jam initium magnarum opum, scilicet pretiosissimarum virtutum, quas talis conjugis parat industria. Habet etiam adjutorium valde conveniens sibi, quod turbam servulorum, scilicet affectuum, reprimat, et totam domum cordis in pace contineat. Est quoque illi abnegatio columna, quae illum a multis casibus culpisque defendat: et requies, in qua a desideriis saeculi liberatus conquiescat.
28. QUIS (ita legendum cum Romanis et Graecis, non qui, vel cui, uti legunt Lyranus, Jansenius et alii) CREDIT EI, QUI NON HABET NIDUM, ET DEFLECTENS UBICUMQUE OBSCURAVERIT, QUASI SUCCINCTUS LATRO EXSILIENS DE CIVITATE IN CIVITATEM? — Est haec secunda ratio, probans quod uxor bona sit viro possessio, adjutorium et columna, a contrario; quia scilicet juveni carenti uxore, sed soluto et vago nemo credit. Sensus ergo est, q. d. Juvenis carens uxore similis est avibus vagabundis nido carentibus, sed alio et alio transvolantibus, nuncque in hac arbore, nunc in illa pernoctantibus, quas proinde quasi furaces et rapaces reliquae aves fugiunt, et a nidis suis arcent. Simili enim modo ἄγαμος et caelebs «non habet nidum,» id est fixam habitationem, ubi inveniri, conveniri, detineri, et ut vulgo dicitur, arrestari possit; sed est «deflectens ubicumque obscuraverit,» id est hospitatur et diversat ubicumque eum oberrantem vespera comprehenderit, imo est quasi expeditus «latro» errans, aut potius celerrime «exsiliens de civitate in civitatem.» Quis ergo fidat ei? quis cum eo contractus ineat? quis cum eo negotia tractet? q. d. Nemo. Juvenis enim non uxoratus, vagus, cupidus et audax, cavendus est ut erro, imo quasi latro; quia ubicumque divertet, insidiabitur tum pudicitiae filiarum, tum opibus rebusque a se concupitis, putans se impune id facturum, dum domum et uxorem filiosque non habeat, a quibus damna ab eo illata repeti possint; eo quod ipse sit solutus et solus, qui vim inferenti ut latro vel armatus resistere, vel expeditus effugere possit.
Paulo aliter Palacius: Uxor, inquit, est nidus, ubi vir quiescit: qua qui caret, cui se credit, cui fidet? si enim servis se committat, latronibus se committet. Jam vir carens uxore, qui in ea dormit domo, in qua nox eum occupat, velut latro est; ut enim hic exsilit de civitate in civitatem, ita ille de femina in feminam, quas adulterio polluit aut fornicatione.
Secundo, sicut aves, carentes nido, aliarum nidos et obvia quaeque invadunt, occupant, praedantur, vorant, destruunt: sic et juvenis vagus cupidusque invadit et occupat quaecumque alicubi videt pulchra, speciosa, commoda. Tertio, sicut aves vagabundae et transvolantes ex uno loco in alium facile retibus venatorum capiuntur: sic et vagabundi facile in pericula, servitutem mortemque incurrunt, praesertim si latronum more furtum, rapinam, stuprum, caedem, simileve crimen, ut paulo ante dixi, committant. Sic videmus aucupes maxime insidiari gruibus et anseribus silvestribus, initio veris cum advolant, et autumni cum avolant turmatim magno agmine: tunc enim alias sagittis, alias bombardis, alias visco, alias retibus, alias alia arte capiunt et occidunt. Unde S. Ambrosius hos aucupes notans lib. V Hexaem. cap. xviii: «Quibus, inquit, nos inhospitali immanitate (q. d. hospitii jura per immanitatem violantes) molimur insidias, et diverso genere nunc infida sede decipere, nunc visco eas fallere, nunc retibus aut laqueis captare contendimus.» Simili modo qui patriam relinquit, et in alias regiones migrat oberratque, facile in carcerem truditur, aut viliter servire cogitur, aut fame, vel incolarum aut latronum incursu occiditur. Unde Septuaginta locum citatum Prov. xxvii, 8, sic transferunt: Sicut cum avis devolaverit a proprio nido, sic homo servus fit, cum peregrinatus fuerit a propriis sedibus;
Tertio, sicut aves vagabundae et transvolantes ex uno loco in alium facile retibus venatorum capiuntur: sic et vagabundi facile in pericula, servitutem mortemque incurrunt, praesertim si latronum more furtum, rapinam, stuprum, caedem, simileve crimen, ut paulo ante dixi, committant. Sic videmus aucupes maxime insidiari gruibus et anseribus silvestribus, initio veris cum advolant, et autumni cum avolant turmatim magno agmine: tunc enim alias sagittis, alias bombardis, alias visco, alias retibus, alias alia arte capiunt et occidunt. Unde S. Ambrosius hos aucupes notans lib. V Hexaem. cap. xviii: «Quibus, inquit, nos inhospitali immanitate (q. d. hospitii jura per immanitatem violantes) molimur insidias, et diverso genere nunc infida sede decipere, nunc visco eas fallere, nunc retibus aut laqueis captare contendimus.» Simili modo qui patriam relinquit, et in alias regiones migrat oberratque, facile in carcerem truditur, aut viliter servire cogitur, aut fame, vel incolarum aut latronum incursu occiditur. Unde Septuaginta locum citatum Prov. xxvii, 8, sic transferunt: Sicut cum avis devolaverit a proprio nido, sic homo servus fit, cum peregrinatus fuerit a propriis sedibus;
Syrus vero hunc Siracidis locum ita vertit: Qui credit juveni qui similis est servo, qui transilit de civitate in civitatem? sic vir qui non habet mulierem, in loco ubi reperietur, morietur. Ita quotidie videmus Romae peregrinos domi suae honestos, divites, litteratos et splendidos, eo redigi ut agant cocos, equisones, mendicos, et tandem in hospitali moriantur.
Alludit ergo ad aves vagabundas nido carentes, quae aliarum avium nidos invadunt, ova exsorbent, pullos perdunt, ac sua ova supponunt, ut ab avibus quarum nidus est, foveantur et excludantur, uti faciunt cuculi, teste Aristotele, lib. IX Histor. Animal. cap. xxix, quibus proinde a vulgo comparantur fornicatores et adulteri. Rursum alludit ad Prov. xxvii, 8: «Sicut avis transmigrans de nido suo, sic vir qui derelinquit locum suum.» Vir ergo vagabundus similis est avi carenti nido et vagabundae: primo, quia similiter levis est, inconstans et vagus, cui proinde nemo fidit, nemo cum eo rem habere vult. Nam, ut recte noster Salazar ibidem annotat, omnes aves, quamdiu pullos suos alunt in nidis, ibi quidem haerent, nec longius evagantur, sed circumcirca obambulant; ubi autem pulli adulti evolaverint, nullibi ipsae consistunt, sed hac illac vagae et deerrantes pervolant. Ait ergo Salomon: Omnis homo inconstans ac levis, qui nulla in re diutius perseverat, sed occupationes, artes, domos, civitates et terras in dies vertit ac permutat, similis est avi quae jam deseruit nidum suum, atque adeo nullibi consistit, cui propterea nec fidere nec credere oporteat. Audi Senecam, epist. 21: «Nusquam est, qui ubique est; in peregrinatione vitam agentibus hoc evenit, ut multa hospitia habeant, nullas amicitias. Non prodest cibus, nec corpori accedit, qui statim sumptus emittitur: nihil aeque sanitatem impedit, quam remediorum crebra mutatio: non coalescit planta, quae saepe transfertur. Nihil tam utile est, quod in transitu prosit.» Huc facit jocus acutus, sed religiosus B. Aegidii, qui B. Bernardum a Quinta Valle (uterque erat e primis sociis S. Francisci) vocabat hirundinem, eo quod integris quindecim annis facie et mente a terrenis abstractus, in coelum suspiceret, ac per montes et solitudinem discurrens, imo transvolans instar hirundinis, terrena fastidiens totus raperetur in Deum. Ita Waddingus in Annal. Minorum, anno Christi 1241, num. 3 et 4.
Rursum alludit ad Prov. XXVII, 8: «Sicut avis transmigrans de nido suo, sic vir qui derelinquit locum suum.» Vir ergo vagabundus similis est avi carenti nido et vagabundæ: primo, quia similiter levis est, inconstans et vagus, cui proinde nemo fidit, nemo cum eo rem habere vult. Nam, ut recte noster Salazar ibidem annotat, omnes aves, quamdiu pullos suos alunt in nidis, ibi quidem hærent, nec longius evagantur, sed circumcirca obambulant; ubi autem pulli adulti evolaverunt, nullibi ipsæ consistunt, sed hac illac vagæ et deerrantes pervolant. Ait ergo Salomon: Omnis homo inconstans ac levis, qui nulla in re diu-
Nota: Pro latro succinctus, graece est εὔζωνος, hebraice גדוד gedud, id est accinctus gladio, armatus, expeditus, paratus ad pugnam, ad insultum, vel ad fugam. Unde sequitur: «Exsiliens de civitate in civitatem.» Quocirca noster Pineda in Job xxxviii, 3, sic exponit, q. d. Stat semper paratus ad fugam, nunquam securus. Pro exsiliens Noster legit ἀπαλλόμενος, vel ἐφαλλόμενος; jam legunt ὁμαλλόμενος, id est errans, oberrans. Graeca ordinem hic commutant, ideoque unam faciunt comparationem, quae virtute duas includat. Sic enim habent: Quis enim credet succincto latroni erranti de civitate in civitatem? sic homini non habenti nidum, et deflectenti ubicumque obscuraverit, repete, quis credet? q. d. Nemo. Tigurina: Quis enim fidat expedito latroni, ex alia in aliam civitatem oberranti? quis item homini non habenti nidum, et moranti (alii, divertenti, vel pernoctanti) ubicumque advesperascerit.
Mystice Rabanus: «Nidum, ait, hic nuncupat sanctam Ecclesiam, ubi piae electorum animae filios bonorum operum enutriunt. Unde scriptum est in Psalmo: Passer invenit sibi domum, et turtur nidum, ubi reponat pullos suos: ubi ergo requiem et tutelam habet, qui non intra sanctam Ecclesiam manet? Ubicumque enim per haereticorum dogmata, vel philosophorum studia deflexerit; semper in errore erit, et lucem sincerae veritatis nusquam inveniet. Quasi etiam succinctus latro de civitate in civitatem exsilit, quia instabilis in omni re vagus et profugus de errore in errorem cadit.»
Ex dictis liquet Siracidem hoc loco ita commendare conjugium et domum propriam, quia haec Judaeis rudibus et terrenis consulenda erant; ut tamen non reprobet caelibatum sacerdotum et Religiosorum, nec horum paupertatem, qua se omni possessione et dominio abdicant studio et amore rerum coelestium; esto eam taceat, quia ad eam assurgere nequibat Judaeorum infirmitas et crassities: unde ea Christo et Apostolis, filiis novi Testamenti, perfectionis studiosis commendanda reliquit. Hi enim, inquit Jansenius, si, ut debent, pro uxore carnali sapientiam sibi in sponsam assumant, secuti Sapientem qui dicit: «Quaesivi sponsam mihi eam assumere, et amator factus sum formae illius,» Sapient. viii, 2, facile omnia caelibatus incommoda, quae hic insinuatur, superabunt. Nam in ea summam pulchritudinem et voluptatem deprehendent, quia in lingua ejus clementia est, et sanitas recreans: non enim habet amaritudinem conversatio ejus. In illa habebunt adjutorium, ut et in omnibus tribulationibus consolationem percipiant, et ad bona quaeque agenda juventur. Item haec illis erit velut columna, in qua mens eorum suaviter quiescet, libera ab evagatione carnali. Per hanc et sunt bene muniti, et facile fit ut fixam aliquam habitationem atque vivendi rationem sibi deligant, in qua Deo serviant.
Adde sacerdotes et Religiosos terra et rebus terrenis, puta conjugio, domo, possessione, esse superiores, iisque nuntium remisisse, ut Deo vacent, ac in terra vivant non vitam humanam et communem, sed angelicam et divinam. Quare haec Siracidis praecepta, quae vitam hominum communem spectant, ad eos non pertinent: illis enim, ut ait S. Ambrosius, Christus est omnia, ac proinde eis maxime competit illud Apostoli: «Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo,» II Corinth. xi, 2. Et illud Psaltis, Psalm. xv, 5: «Dominus pars haereditatis meae et calicis mei; tu es qui restitues haereditatem meam mihi.»
Denique Religiosis virisque apostolicis uxores, domos et omnia relinquentibus, ut Christum sequantur, Christus promittit centuplum, Matth. xix, ut pro una uxore centum fratres, pro una domo centum monasteria recipiant, sintque cosmopolitae, imo mundi domini: «Fideli enim totus mundus divitiarum est.» Unde Climachus, gradu 17, asserit pauperem monachum esse mundi dominum; et, quia jactavit in Deum curam suam, possidere per fidem omnes gentes in servos. Idemque addit pauperem Dei famulum unam rem amare vitiose: omnia enim quae habet aut habere potest, reputat quasi non sint; et, si recedere contingat, aestimat ut stercora. Ergo «avarus terrena esurit ut mendicus, fidelis» et religiosus «contemnit ut dominus,» ait S. Bernardus, serm. 21 in Cantic. Nam, ut ait S. Cyprianus, tract. De Orat. Domin.: «Qui renuntiavit jam saeculo, major est honoribus ejus et regno; et ideo qui se Deo et Christo dedicat, non terrena, sed coelestia regna desiderat.» Ibi ergo est nidus et domus ejus. Unde S. Augustinus, lib. X Confess. xl: «Neque in his omnibus, inquit, quae percurro, invenio locum tutum animae meae, nisi in te, quo colligantur sparsa mea, nec a te quidquam recedat ex me.» Vide Hieronymum Platum, De Bono status Relig. lib. II, cap. iii, vi et seq.