Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
In fine capitis præcedentis docuit delectum sermonum et uxorum; nunc docet delectum amicorum et consiliariorum. Igitur primo, docet cavendos amicos fictos, et diligendos sinceros; secundo, vers. 7 usque ad 23, docet quale et cum qualibus ineundum sit consilium; tertio, vers. 25, agit de sapiente ejusque fructu et præmiis; quarto, vers. 30, agit de continentia, sive de mortificatione concupiscentiæ et gulæ.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 37:1-34
1. Omnis amicus dicet: Et ego amicitiam copulavi; sed est amicus solo nomine amicus. Nonne tristitia inest usque ad mortem? 2. Sodalis autem et amicus ad inimicitiam convertentur. 3. O præsumptio nequissima! unde creata es cooperire aridam malitia et dolositate illius? 4. Sodalis amico conjucundatur in oblectationibus, et in tempore tribulationis adversarius erit. 5. Sodalis amico condolet causa ventris, et contra hostem accipiet scutum. 6. Non obliviscaris amici tui in animo tuo, et non immemor sis illius in opibus tuis. 7. Non consiliari cum eo qui tibi insidiatur, et a zelantibus te absconde consilium. 8. Omnis consiliarius prodit consilium, sed est consiliarius in semetipso. 9. A consiliario serva animam tuam. Prius scito quæ sit illius necessitas: et ipse enim animo suo cogitabit. 10: ne forte mittat sudem in terram, et dicat tibi: 11. Bona est via tua; et stet e contrario videre quid tibi eveniat. 12. Cum viro irreligioso tracta de sanctitate, et cum injusto de justitia, et cum muliere de ea quæ æmulatur: cum timido de bello, cum negotiatore de trajectione, cum emptore de venditione, cum viro livido de gratiis agendis; 13. cum impio de pietate, cum inhonesto de honestate, cum operario agrario de omni opere; 14. cum operario annuali de consummatione anni, cum servo pigro de multa operatione: non attendas his in omni consilio. 15. Sed cum viro sancto assiduus esto, quemcumque cognoveris observantem timorem Dei, 16. cujus anima est secundum animam tuam: et qui, cum titubaveris in tenebris, condolebit tibi. 17. Cor boni consilii statue tecum: non est enim tibi aliud pluris illo. 18. Anima viri sancti enuntiat aliquando vera, quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum. 19. Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam. 20. Ante omnia opera verbum verax præcedat te, et ante omnem actum consilium stabile. 21. Verbum nequam immutabit cor: ex quo partes quatuor oriuntur, bonum et malum, vita et mors: et dominatrix illorum est assidua lingua. Est vir astutus multorum eruditor, et animæ suæ inutilis est. 22. Vir peritus multos erudivit, et animæ suæ suavis est. 23. Qui sophistice loquitur, odibilis est: in omni re defraudabitur. 24. Non est illi data a Domino gratia: omni enim sapientia defraudatus est. 25. Est sapiens, animæ suæ sapiens: et fructus sensus illius laudabilis. 26. Vir sapiens plebem suam erudit, et fructus sensus illius fideles sunt. 27. Vir sapiens implebitur benedictionibus, et videntes illum laudabunt. 28. Vita viri in numero dierum: dies autem Israel innumerabiles sunt. 29. Sapiens in populo hæreditabit honorem, et nomen illius erit vivens in æternum. 30. Fili, in vita tua tenta animam tuam; et si fuerit nequam, non des illi potestatem. 31. Non enim omnia omnibus expediunt, et non omni animæ omne genus placet. 32. Noli avidus esse in omni epulatione, et non te effundas super omnem escam. 33. In multis enim escis erit infirmitas, et aviditas appropinquabit usque ad choleram. 34. Propter crapulam multi obierunt: qui autem abstinens est, adjiciet vitam.
PRIMA PARS CAPITIS.
1. OMNIS AMICUS DICET: ET EGO AMICITIAM COPULAVI (inter me et te tuosque amicos. Græce ἑτολίασα αὐτῷ, licet τὸ αὐτῷ deleant Complutensia, κἀγώ, id est, ut Romana: Ego cum illo amicitiam copulavi; alii: Amicus ei fui et ego; Complutensia: Amicus sum et ego) SED EST AMICUS SOLO NOMINE AMICUS, — q. d. Quilibet amicus tam fictus, quam verus, imo magis fictus, jactabit se tibi et tuis amicis esse amicum; at vide cui credas: nam est amicus qui nomine duntaxat est amicus; reipsa vero est inimicus. Disce ergo seligere amicum verum a ficto, realem a verbali; unde Tigurina: Quivis amicus: Huic et ego sum amicus, inquit; sed sunt amici solo nomine tenus amici. Igitur proprie perstringit eos qui omnium amici haberi volunt, et tales se jactitant; ut, si quando quis dicat: Ille est amicus meus, illico subjungant, ille quoque est amicus
meus, ut totum mundum videantur habere amicum, cum tamen multos habeant hostes, vel æmulos, vel extraneos et incognitos. Porro Syrus hæc refert ad vagabundum, de quo capite præcedenti, vers. ult. Sic enim habet: Sic vir, qui non habet mulierem, in loco ubi reperietur morietur. Et amico suo dicit: Diligo; verum est amicus nomine tenus, qui non perseverat usque ad mortem. Amicus verus sicut anima tua sit tibi.
Præclare Aristoteles, lib. I Magnorum moral. cap. XXV, amicum verum a ficto et ab inimico ita discriminat: «Amicitia, inquit, inter assentatorem et inimicitiam medietas, in actione sermoneque versatur. Assentator namque est, qui plura quam sit par, adsintque cuipiam, arrogat. At infensus inimicus, qui derogat etiam quæ adsunt, quorum neuter jure laudandus accedit. Inter quos medius
est amicus, quippe qui nec plura præsentibus cuiquam astruit, neque quæ minime conveniant laudaverit, neque e contrario imminuet, neque omnino adversabitur, præterquam existimetur tribuendum. Hujusmodi igitur est amicus.» Hæc Aristoteles. Plinius vero, lib. VII, cap. II: «Hyena, inquit, sicut et ichneumon, nunc mas est, nunc femina; ita quidam, sui dissimiles, nunc fortia loquantur, nunc mollia; nunc philosophi sunt, nunc nepotes; nunc amici, nunc inimici.»
Plutarchus, in Moral., κόλαξ, ait, est κόραξ, id est adulator est corvus: «Quia sicut corvi involantes cadaverum oculos effodiunt; sic adulatores suis laudationibus rationem et mentem humanam corrumpunt. Lepus canem, amicus adulatorem natura hostem existimare debet. Lætandum magis reprehensoribus quam assentatoribus: illi enim velut stimulo animos excitant; hi vero gratificantes dissolvunt et subvertunt.» Demosthenes vero aiebat adulatorem pejorem esse corvo, quod ille vivos, hic mortuos voret. Phavorinus: «Sicut Actæon, inquit, a canibus quos aluerat, laceratus est; sic adulatores eos a quibus aluntur, devorant.» Epictetus: «Corvi, inquit, mortuorum oculos corrumpunt, at adulatores animarum oculos excæcant.»
NONNE TRISTITIA INEST (legit Interpres ἔνι, Complutensia legunt μένει, id est manet) USQUE AD MORTEM? 2. SODALIS AUTEM ET AMICUS AD INIMICITIAM CONVERTENTUR. — Græca, omisso τὸ autem, et pro convertentur legendo convertuntur, sic clare habent: Nonne dolor est ad mortem usque, cum socius et amicus usque ad inimicitiam convertitur? Complutensia: Nonne tristitia manet usque ad mortem, sodalis et amicus, versus (vel convertens) se in inimicitiam? Tigurina: Nonne mærorem affert ad mortem usque manentem socius, aut amicus conversus in inimicum? Hæc lectio plena et clara est. Unde duo manuscripti codices latini ita pariter legunt in Latina Vulgata. Hinc et Rabanus sic explicat: «Maximum enim, inquit, malum est, et continuo dolore gemendum, quod ubi speratur fidelitas, ibi invenitur malignitas; et ubi amicitiæ assimilata est charitas, ibi inimicitiæ reperitur perversitas.»
Verum, quia cæteri codices latini, etiam Romæ emendati, constanter habent τὸ autem et convertentur; hinc sensus magis patheticus hic est, q. d. Nonne amicus solo nomine, id est fictus et hypocrita, creat alteri mœrorem tantum, ut mortem ei afferat, vel duret usque ad mortem? Cum enim videt se deceptum ab eo cui se suaque secreta credidit, scilicet, se ea non credidisse amico, ut putabat, sed hypocritæ et inimico, qui sub nomine amici latebat, tunc nimirum inconsolabiliter dolet et gemit usque ad mortem. Interim autem sodalis et amicus hic nominalis et fictus, relinquens amico suam tristitiam, palam et aperte ad inimicitiam convertetur, quod magis tristitiam amici augebit, ac celeriorem ei mortem accerset; quia,
ut ait Lyranus: «Nulla efficacior pestis ad nocendum, quam familiaris inimicus et sodalis, id est socius mensæ. Dicitur enim a sede, quasi sodalis: quia sedet cum alio in mensa; frequenter enim contingit ut simul sedentes in mensa, antequam recedant ab invicem, rixentur et pugnent.» Hæc Lyranus. Sic et Lexicographi: Sodalis, inquiunt, dicitur in rebus levioribus; et fere in conviviis dicuntur sodales, quasi simul edales: vel, ut quibusdam placet, quia una sedeant, et simul sint in mensa. Unde Quintilianus in Gladiatore: «Et tempestiva, inquit, convivia et pervigiles jocos, advocata sodalium turba, solutus atque affluens agerem.» Et Cicero Pro Plantio: «Quos si tu sodales vocas, officiosam amicitiam nomine inquinas criminoso.» Et Plautus in Mercat.: «Sex sodales reperi, vitam, amicitiam, civitatem, lætitiam, ludum, jocum.» Hinc et Sodalitas vocatur collegium multorum, seu convivium. Unde Caius Jureconsultus: «Sodales, inquit, sunt qui sunt ejusdem collegii.» Hinc liquet sodalem esse diversum ab amico: sodales enim sæpe sunt inimici. Sic et Græci ἑταιρίας, id est sodalitates, vocant societates convivendi et convivandi. Unde Aristoteles, lib. II Polit., ἑταιριῶν τὰ συσσίτια vocat convivia sodalitiorum: quin et ἑταιρίας, id est sodales, sive socias et amicas, vocant meretrices, quibuscum lascivi comessantur et fornicantur.
Secundo, Jansenius, τὸ autem accipiens pro enim, sic exponit, q. d. An non amicitiæ occasione aliquando oritur tristitia perdurans usque ad mortem? Contingit enim amicos ad inimicitiam converti. Hebraice enim vau est conjunctio generalis, significans et, autem, enim, etc. Unde et Homerus ac Græci δέ, id est autem, usurpant pro γάρ, id est enim: quin et prisci Latini. Unde Plautus, in Pseudol.: Autem pro enim, ait, «nequaquam vis,» id est profecto non vis. Sic hic τὸ autem accipi potest pro enimvero. Enimvero autem postpositum in responsione, indignanti accommodum est: ut nego enimvero, is enimvero sum. Sensus ergo erit, q. d. Nonne in amico nomine tenus, id est ficto, inest tristitia usque ad mortem? Enimvero talis sodalis et amicus ad inimicitiam convertentur. Hoc autem parit tristitiam gravem et lethalem.
Tertio, Palacius sic explicat, q. d. Tristitia est nobis inimica, inquit, sumusque nos ei adversi: si ergo res tam nobis adversa nobiscum permanet usque ad mortem, cur amicitia res nobis adeo cara, non ita perdurabit? cur ad inimicitiam convertetur? Jacob, filio Josepho amisso, tristitiam usque ad mortem vult retinere, rem adeo noxiam, adeoque contra naturam: cur igitur Saul amicitiam Davidis non retinebit, rem sibi adeo utilem? Verum hic sensus longe petitus et impertinens videtur.
Ratio a priori hujus sententiæ est dignitas, utilitas et necessitas amicitiæ, quam dum subvertit fraudulentus et infidus amicus, velut solem tollis e mundo. Audi Ciceronem, lib. De Amicit.: «Cui
potest esse vita vitalis, ut ait Ennius, qui non in amici mutua benevolentia conquiescat? Quid dulcius quam habere quocum omnia audeas sic loqui ut tecum? Quis esset tantus fructus in prosperis rebus, nisi haberes qui illis, æque ac tu ipse, gauderet?» Hæc Romanus; Atticus autem Cicero.
S. Chrysostomus, homil. 2 in I Thessal.: «Est revera, inquit, amicus ipsa luce jucundior, germanum dico. Et ne mireris. Est enim nobis solem hunc exstingui jucundius, quam amicorum consuetudine privari: jucundius in tenebris agere, quam sine amicis esse. Et quomodo dicam? quia multi solem istum videntes, in tenebris sunt: qui vero amicorum copiam adepti sunt, nec in afflictionibus quidem tristitiam habent.» Huc facit illud Biantis: «Ama tanquam osurus, odi tanquam amaturus;» quanquam Cicero, lib. De Amicit., posterius probat, prius improbat, et merito: «Quonam enim, inquit, modo quisquam amicus ejus esse poterit, cujus se putavit inimicum esse posse? Quin etiam necesse erit cupere et optare, ut quam sæpissime peccet amicus, quo plures det tibi tanquam ansas ad reprehendendum. Rursus etiam recte factis et commodis amicorum necesse erit angi, dolere et invidere. Quare hoc quidem præceptum, cujuscumque est, ad tollendam amicitiam valet. Illud potius præcipiendum fuit, ut eam diligentiam adhiberemus in amicitiis parandis, ut nequando amare inciperemus eum quem aliquando odisse possemus.» Et Aristoteles in libris Rhetor.: «Non est amandum, ait, quasi sis osurus, quemadmodum aiunt, sed ita exercendum odium, quasi sis aliquando amaturus.»
QUARTA PARS CAPITIS. DE CONTINENTIA ET REFRENATIONE CONCUPISCENTIAE ET GULAE.
Pronomen «illius» non est in Græco, sed intelligitur: «illius,» scilicet amici ficti, de quo sermo præcessit. Siracides indignans ad nequitiam ficti et dolosi amici exclamat, ac admirans quærit unde tantum nefas in orbem irrepserit, q. d. O mortalium nequissima cogitatio! O perfidia exsecranda, qua quis simulans se amicum, dolose amicum supplantat, ejusque summum se ostendit inimicum! O simulata, ait Hugo, et palliata hypocrisis quæ fingis amicitiam, ubi non est! unde tandem prodiisti? quomodo valuisti terram operire tua malitia et dolositate? scilicet non ex cœlo, nec ex terra ortum habes. Deus enim creavit naturam humanam rectam, sinceram et fidelem; sed ex orco in terram prorepsisti: nimirum tuus pater est Lucifer, qui Dei et angelorum amicus, sua perversitate factus est eorum inimicus: unde inter amicos homines, qui Dei sunt imagines, inimicitias suscitare cœpit ab origine mundi, cum fecit ut Cain Abelem fratrem occideret, et quotidie suscitare non desistit ubivis locorum et gentium: hoc enim perfidiæ malum omnes provincias, omnes gentes, omnes urbes, omnia fora, tribunalia, omnes cœtus, omnia collegia, quin et Sanctorum congregationes ac monasteria non raro invadit, occupat et evertit. Porro origo et auctor hujus perfidiæ extrinsecus est diabolus: intrinsecus vero est amor proprius, puta concupiscentia honoris, opum, deliciarum: ob hanc enim amicus fit inimicus. Ut enim hæc consequatur ex ruina amici, ei perniciem machinatur. «Miratur ergo vir sapiens, ait Rabanus, ortum nequitiæ: quam tamen constat ex mala voluntate creaturæ prolatam esse, et detestatur valde hypocrisim; quia pessimum vitium est, quemlibet hoc se fingere velle quod penitus non est; cum malus se simulet bonum, injustus justum, iniquus æquum, inimicus amicum, cooperiendo dolositatem, et aridam dolositatem, ubi non est pinguedo dilectionis et misericordiæ: decipit enim veraciter seipsum, cum se honestum delusorem putat esse aliorum.»
Expertus auctor, ait Palacius, hæc gemens dicebat; nam Ptolemæus Lagi, prius Judæis amicus, mox truculentissimum se eis inimicum exhibuit. Idem expertus David dicebat Psalm. LIV, 14: «Tu vero homo unanimis, dux meus, et notus meus,» etc. Quin et Christus cum a Juda proditus est, unde ad eum conversus: «Juda, inquit, osculo Filium hominis tradis?» Luc. XXII, 48. Vere Beda, in Proverbiis: «Malus ubi se simulat bonum, ibi est pessimus. Non vivas aliter in solitudine, aliter in foro. Scorpiones dici pos-
sunt, qui bonis quidem in facie non resistunt, sed mox cum recesserint detrahunt.» Porro Cicero, lib. II Offic.: «Nec simulatum quidquam, inquit, potest esse diuturnum.»
4. SODALIS AMICO CONJUCUNDATUR IN OBLECTATIONIBUS, ET IN TEMPORE TRIBULATIONIS ADVERSARIUS ERIT. — Exaggerat rei indignitatem, q. d. O præsumptio perfida et scelerata, quod sodalis cum amico jucundatur, dum in mensa ejus epulis oblectatur et deliciatur! idem vero ei adversatur in tempore tribulationis. Cur enim, si frueris amico in sua prosperitate, eum lædis in adversitate? cum enim tribulor, sat habeo afflictionis, nec dignus sum nova tribulatione. Cur ergo super dolorem vulnerum meorum addis? Intolerabile est quod, cum tuo favore egeo, tu pro favore mihi odium exhibeas. Ita Palacius. Unde pro conjucundatur in oblectationibus, græce est, εὐφραίνεται ἐν εὐφροσύνῃ, id est jucundatur in lætitia; Romana, in oblectatione, id est tempore læto,
cundo et prospero: hoc enim opponit tempori tribulationis tristi et adverso. Complutensia legunt, συνδιαιτᾶ ἐν εὐφροσύνῃ, id est convivit in lætitia; Tigurina: Amicus rebus lætis familiariter utitur amico, qui tempore calamitatis sit adversarius; nimirum quanta hæc indignitas! quam nequam præsumptio! quam scelerata cogitatio! Syrus: Malus est amicus qui propinquus est in mensa, et in tempore angustiæ surgit a convivio.
Huc alludit proverbium Arabicum, Centur. I, num. 97: «Quando audiveris virum loquentem de te bonum quod in te non est, ne credas: loquetur enim et malum quod in te non est.»
5. SODALIS AMICO CONDOLET CAUSA VENTRIS, ET CONTRA HOSTEM ACCIPIET SCUTUM. — Est hic alius casus, et quasi alia species non veræ, sed falsæ amicitiæ, q. d. Sodalis quamdiu simul est edalis, simulque convivit amico, ab eoque sperat victum, opes, honores, ei etiam in adversitate posito condolet: imo pro eo arma et scutum accipiet, ut eum contra hostem defendat. Verum id facit ex gula, et opum honorumque fiducia, non ex vera amicitia. Unde si lucri vel honoris ab amico consequendi amplius non sit spes, eum deseret, et ad hostem ejus transibit. Quare tali quoque fidendum non est. Igitur si verum amicum quæris, examina an ventris et commodorum causa te colat, an vero amicitiæ instinctu et ductu. Tales sodales permulti sunt in castris, quales perplures vidi in Belgio, qui pro principe stabant et pugnabant, quamdiu ab eo lauta percipiebant stipendia, eratque spes lucri et prædæ: at ea deficiente, vel si hostis majorem ostentaret, illico ad eum transfugiebant. Præclare Seneca: Mel, inquit, muscæ, cadavera lupi, frumenta formicæ sequuntur; prædam sequitur turba illa, non hominem.»
Pro condolet græce est συμπονεῖ, id est collaborat. Unde ex Græco sic vertas: Socius amicum laborantem adjuvat, eique collaborat ventris gratia, et contra hostem sumit clypeum; Tigurina: Est cum causa ventris amicus adjuvat amicum, et adversus hostem (legit ut Noster πολεμίου; aliqui legunt πολέμου, id est adversus bellum) «scutum arripit.» Ita Lyranus, Jansenius et Rabanus quem audi: «Conjucundantur (falsi amici) in oblectatione voluptatis, et in tempore adversitatis recedunt. Arma contra hostem causa ventris sustollunt, sed fidi defensores amici sui non erunt: quia non proximum, sed delicias diligunt.»
Aliter Palacius: Videtur, inquit, reprehensio, q. d. Si sodalis conductus a causa ventris, id est propter cibum condolet suo conductori, et contra ejus hostem accipit scutum: cur amicus causa amicitiæ idem etiam dedignabit? Et manifestum est, quod contra hostes nostros solemus conducere auxiliares, qui propter cibum, quem illis damus, favorem suum nobis præbent.
Porro Syrus, omittens τὸ causa ventris, hac contrarie videtur accipere de vero amico: Bonus est amicus, inquit, qui pugnat contra inimicum et tenet clypeum. Ne laudes amicum tuum in vicinia, et ne des ei potestatem in domo tua.
6. NON OBLIVISCARIS AMICI IN ANIMO TUO, ET NON IMMEMOR SIS ILLIUS IN OPERIBUS TUIS. — Corrige cum Romanis et Græcis ἐν χρήμασί σου, id est in opibus tuis. Notat hic et corrigit tertiam speciem falsorum amicorum, q. d. Sunt quidam amici sinceri quidem, sed leves et inconstantes, qui cum ex tenui humilique fortuna ad magnas opes et gradus pervenerint, amicorum obliviscuntur, aut eorum ipsos pudet. Moneo ergo te, o fili, o discipule, ut, si hoc tibi contingat, amici pristini non obliviscaris; sed eum in animo et corde geras et ames, eique tuas opes communices, juxta illud S. Joannis, epist. 1, cap. III, 18: «Filioli, non diligamus verbo, neque lingua, sed opere et veritate.» Unde Tigurina vertit: Ne capiat animum tuum oblivio amici, nec rebus secundis tuis sis ipsius immemor. Sæpe enim verum est illud Ovidii, lib. I Trist. eleg. 8: Donec eris felix, multos numerabis amicos: Tempora si fuerint nubila, solus eris. Et illud ejusdem ibidem: Horrea formicæ tendunt ad inania nunquam. Nullus ad amissas ibit amicus opes.
Donec eris felix, multos numerabis amicos: Tempora si fuerint nubila, solus eris.
Et illud ejusdem ibidem:
Horrea formicæ tendunt ad inania nunquam. Nullus ad amissas ibit amicus opes.
Quocirca Plutarchus, lib. De Amicitia, in multos diffusa, sic censet: «Itaque ut Zeuxis pictor quærentibus cur tardius longoque tempore pingeret, respondit: Ego longo tempori haud dubie pingo, id est æternitati; sic perpetuam amicitiam constare non licet, nisi longa vitæ consuetudine exactoque judicio.»
Præclare S. Augustinus (vel quisquis est auctor) lib. De Amicitia, cap. XVI: «Ad amicitiam, inquit, quatuor pertinere specialiter videntur, scilicet, dilectio et affectio, securitas et jucunditas. Ad dilectionem spectat cum benevolentia beneficiorum exhibitio. Ad affectionem, interior quædam procedens delectatio. Ad securitatem, sine timore et suspicione omnium consiliorum et secretorum revelatio. Ad jucunditatem, de omnibus quæ contingunt, sive læta sint, sive tristia; de omnibus quæ cogitantur, sive nociva sint, sive utilia; de omnibus quæ docentur vel discuntur, quædam dulcis et amica collatio. Ista prodit, qui solvit amicitiam.» Subjungit deinde: «Quatuor probanda sunt in amico: fides, intentio, discretio, patientia; fides, ut ei te secure committas; intentio, ut nihil ex amicitia nisi Deum et naturale ejus bonum exspectes; discretio, ut quid præstandum amico, quid ab eo petendum, in quibus contristandum pro eo, in quibus amico congratulandum, pro quibus eum corripiendum, modum, tempus et locum non ignorat; patientia vero, ne correptus doleat, ne corripientem contemnat vel odiat, ut eum pro amico quælibet adversa sustinere non pigeat.
SECUNDA PARS CAPITIS. QUALE ET CUM QUALIBUS INEUNDUM SIT CONSILIUM.
in adversis, quam in prosperis. Simile oculorum perillustre affert S. Cyprianus, lib. De Singul. Cleric., oculis enim amicos assimilat, nec enim alter flecti aliquo potest, quin flectatur etiam alter; et si recta vel oblique hic aspiciat, ille eodem modo aut ex obliquo, aut recta, aspiciet. Non aliter amici esse debent; nam eodem modo semper, eadem via, eumdem ad scopum unanimes ferri debent. Huc facit et simile cervorum, qui alternatim invicem succollantes, tranant flumina, de quo dixi Galat. VI, 2. Denique S. Ambrosius, supra: «Solatium, inquit, hujus vitæ est, ut habeas cui pectus tuum aperias, cum quo arcana communices, cui secretum tui pectoris committas; ut colloces tibi fidelem virum, qui in prosperis gratuletur tibi, in tristibus compatiatur, in persecutionibus adhortetur. Facilis vox et communis: Tuus sum totus, sed paucioris est effectus.» Hæc ille, et vere: pauci sunt qui id præstent.
Et S. Ambrosius, lib. III Officior. cap. XVI: «Plerumque, inquit, inimicitiæ subeundæ sunt propter amici innocentiam, sæpe obtrectationes, si restiteris vel responderis, cum amicus arguitur et accusatur: nec te pæniteat hujusmodi offensionis. Justi enim vox est: Etsi mala mihi venerint propter amicos, sustineo.» Idem de Basilio hoc præstante docet S. Chrysostomus, lib. II De Sacerdot., ubi post multa sic eum loquentem inducit: «Aliter, inquit, amare non didici, nisi ut et meam animam in discrimen adducam, dum periclitantem amicum aliquem servare opus est.»
Idem: «Christus Dominus discipulos docuit:» Joan. XV, 13: «Majorem, inquit, dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis.» Causa est, quod amicitia, «ut sanctissime et verissime dixit Cicero,» ait S. Augustinus, lib. III Contra Academ. cap. VI, «est rerum humanarum et divinarum cum benevolentia et charitate summa consensio:» ergo tam
TERTIA PARS CAPITIS. DE SAPIENTIAE FRUCTIBUS ET PRAEMIIS.
Nec gener a socero, nec hospes ab hospite tutus.
Et Rabanus, mystice: «In socero, inquit, quia parte feminea cognationi adjunctus est, muliebrem et mutabilem ostendit animum. A quo nunquam tuta fides speranda est. Sic et zelus, qui præcipue in sexu prævalet femineo, instabilitatem mentis significat, cui nunquam fides adhibenda est (quia, ut quidam ait): Sicut littus sine portu infida est statio navium; sic et animus sine fide periculosus est in consortio amicorum.»
Et Hugo: «Moraliter socer tuus, inquit, est carnalis affectus, pater uxoris tuæ, id est, concupiscentiæ tuæ. Istius consilio non est credendum, nec cum eo consilium pertractandum de pœnitentia, vel de aliquo bono faciendo. Quod manifeste docuit Jacob, Genes. XXXI, qui, ignorante Laban socero suo, cum filiis et uxoribus atque pecoribus suis recessit de Mesopotamia in
terram Chanaan. Legitur Judic. XIX, quod Levita quidam credidit socero suo, ut cum eo tribus diebus maneret; hic in via amisit uxorem suam a Gabaonitis oppressam, unde postea strages magna populi secuta est. Ideo dicit Auctor: Noli consiliari cum socero tuo, id est consilium ab eo quærere, nec tuum consilium ei revelare.»
Verum corrigendum cum Romanis et manuscriptis: Noli consiliari cum eo qui tibi insidiatur, et a zelantibus te absconde consilium. Sic habent et Græca: Μή βουλεύου μετά τοῦ ὑποβλεπομένου σε, καὶ ἀπὸ τῶν ζηλούντων σε κρύψον βουλήν; quod Complutensia vertunt: Ne consilieris cum eo qui reveretur te (nam ex tui metu et reverentia consulet dicetque non id quod sentit, sed quod tibi placere et gratum esse scit), et a zelantibus te absconde consilium; Romana: Noli consiliari cum eo qui te suspectum habet, et a zelantibus te absconde consilium. Suspectus enim suspecto suspectum dabit consilium. Tigurina: Ne consultes cum eo cui suspectus es, nec invidentibus tibi consilium aperias; alii: Ne consulta cum eo qui te limis aspicit oculis, et ab iis qui æmulantur te occulta consilium; ὑποβλέπειν enim ad verbum, idem est quod subaspicere, limis dejectisque oculis aspicere, atque obtueri sic, ut aversantes fastidientesque aliquid aspiciunt, despicere sive despicari, aversari, contemnere, item suspicere, id est suspectum habere, suspicari. Sic de Didone ait Virgilius, Æneid. IV:
Talia dicentem jamdudum adversa tuetur, Huc illuc volvens oculos,
id est, ὑποβλέπουσα ἢ παραβλέψασα.
Optime ergo Noster vertit: «Noli consiliari
cum eo qui tibi insidiatur;» unde et sequitur, «et a zelantibus,» id est æmulantibus et invidentibus tibi, «absconde consilium.» Æmulus enim et invidus tibi insidiabitur, consiliumque tuum prodet, vel evertet, ac in suos usus et commoda convertet. Accedit Syrus: Ne consilieris, inquit, cum inimico tuo, et ab eo cela secretum. Huc facit proverbium Arabicum, Centur. I, num. 17: «Cum equitaveris leonem, cave ab ungue; id est cum factus fueris dux vel præfectus, cave a consiliariis malis.»
Denique Palacius, et ex parte Jansenius, posteriorem hanc lectionem cum priori sic conciliant: videtur Auctor, cum hæc scriberet, præ oculis habuisse Jacob, qui, Genes. XXXI, in negotio profectionis suæ et uxorum, consilium a Laban socero suo non accepit, imo ab eo, et a filiis ejus qui Jacob zelabant et invidebant, suum consilium abscondit. Unde sensus hujus loci sumendus est, ut sit hic: Si socerum habes tibi suspectum et invidum, item si habes cognatos tibi invidentes, et quosvis alios tibi suspectos, ab his ne consilium ceperis: «Qui enim videtur habere pallium consulentis, et habet venenum perimentis, lingua dolosa est,» ait S. Augustinus, Proœmio in Psal. CXIX, in fine.
Tropologice, noli consiliari cum insidiantibus tibi, hoc est cum tuis concupiscentiis, passionibus et vitiis, v. g. cum ira, odio, invidia; hæ enim tibi insidiantur, ac satagunt te in peccatum et in gehennam pertrahere. Hæc quoque æmulantur, id est invident nobis animi pacem, gratiam et gloriam; ac licet amicos se nobis simulent, revera tamen cum diabolo inimico nostro in perniciem nostram conspirant et conjurant. Horum ergo consilium audiendum non est: ira enim suadet vindictam, contumeliam, verbera, milleque mala. At quia difficile est illud non audire, cum invitis illud suggerant, imo jugiter occlamant; tutissimum est illa ipsa mortificare, et radicitus ex animo exstirpare, ut voces et susurros eorum amplius non audiamus.
QUARTA PARS CAPITIS. DE CONTINENTIA ET REFRENATIONE CONCUPISCENTIAE ET GULAE.
9. A CONSILIARIO SERVA ANIMAM TUAM. PRIUS SCITO QUÆ SIT ILLIUS NECESSITAS: ET IPSE ENIM ANIMO SUO COGITABIT. — Ita Romana et Græca. Minus recte ergo Rabanus, Jansenius et alii legunt: Et quid ipse animo suo cogitet; quanquam eodem fere redeat sensus. Sensus enim est, q. d. Custodi tuam animam et mentem, ne cuivis consiliario credat et fidat; sed prius indaga num sit in aliqua necessitate, qua urgeatur et pene cogatur magis illi, puta sibi ipsi, quam tibi tuæque utilitati consulere. «Et ipse enim animo suo cogitabit,» q. d. Ipse enim cogitabit quomodo animo suo, id est sibi ipsi suisque intentionibus consulat, aut quomodo animo suo volenti suæ necessitati consulere, obsequatur et satisfaciat. Unde græce est: etenim ipse sibi ipsi consulet. Si quæras ergo qua ratione servabis animam tuam a consiliario, ne noxio ejus consilio capiaris, hanc accipe: Antequam eum consulas, perspice quæ sit ejus necessitas, cujusque rei habeat indigentiam. Hanc enim ille quem consulis, habebit præ oculis, ut tibi consilium dans, sibi consulat. Expende igitur an ex negotio aliquid utilitatis possit ad eum resilire. Credendum enim est fore ut consilium inclinet in eam partem. Quare cave ab eo. Unde Tigurina vertit: Cave tibi ipsi a consiliario, et cujus ipse indigeat rei prius cogita: nam ipse sibi consulet; alii: Cognosce prius qua re opus ei sit; etenim ipse consulit sibi ipsi. Quocirca Alfonsus, Aragonum rex, teste Panormitano, lib. III De ejus Gestis, interrogatus «quibus consiliariis maxime delectaretur:» «Libris, respondit, a quibus sine metu, sine gratia, quæ nosse cuperet, fideliter audiret.»
Fredericus vero Imperator, vocatis in curiam consiliariis: «Utinam, inquit, consiliarii mei in palatii vestibulo duas res deponerent! Sic enim et ipsi recte consulerent, et mihi etiam inter con-
silia dijudicare facillimum esset.» Rogatus autem «quænam illæ res essent:» «Simulatio et dissimulatio,» respondit. Docuit autem principes commodis publicis recte consulere non posse propter consiliariorum privatos affectus. Ita Æneas Silvius, lib. III De Gestis Alfonsi. Certe quantum damni et ruinæ consiliarii principum suis, non reipublicæ commodis studentes, principibus et provinciis afferant, hoc ævo multis in locis gementes vidimus.
Igitur in consiliario requiritur magna integritas, rectitudo, prudentia et solertia. Audi S. Ambrosium, lib. II Offic. cap. XII: «In quærendis, inquit, consiliis plurimum valet vitæ probitas, virtutum prærogativa, benevolentiæ usus, frugalitatis gratia. Quis enim in cœno fontem requirat? quis de turbida aqua potum petat? Itaque ubi luxuria est, ubi intemperantia, ubi vitiorum con-
fusio, quis inde sibi aliquid hauriendum existimet? Quis utilem judicet causæ alienæ, quem videt inutilem vitæ suæ? Quomodo enim potero judicare eum consilio superiorem, quem video moribus inferiorem? Anne eum idoneum putabo, qui mihi det consilium quod non dedit sibi? et mihi eum vacare credam qui sibi non vacat? cujus animum voluptates occupant, libido devincit, avaritia subjugat, cupiditas perturbat.» Recte enim Sallustius, in Catilinam: «Omnes homines, inquit, qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira, atque misericordia vacuos esse decet. Haud facile animus verum pervidet, ubi ista officiunt, neque quisquam omnium libidini simul et usui paruit: ubi intenderis ingenium, valet; si libido possidet, ea dominatur, animus nihil valet.»
10 et 11. NE FORTE MITTAT SUDEM IN TERRAM, ET DICAT TIBI: BONA EST VIA TUA; ET STET E CONTRARIO VIDERE QUID TIBI EVENIAT, — q. d. Ne forte consilium tibi dando «sudem» id est impedimentum, offensionem et scandalum, cui impingas, figat in terra, dicens: «Bona,» plana et æqua «est via» hæc (cum tamen sudes in ea sit, in quam offendas), et interim resistat, videns an cadas in sude quam fixit. Sudes enim est pertica, seu genus teli militaris, hoc est paxillus igne torricus, quem in terra defigebant, ut hostis incautus in eum impingeret, eumque calcans pedem læderet. Unde Cæsar, lib. I De Bello civili: «Fossas transversas, inquit, viis perducit, atque ibi sudes stipitesque præacutos defigit.» Et Virgilius, VII Æneid.: Quadrifidasque sudes et acuto robore vallos. Ubi Servius: «Vallus et sudes idem est.» Græci codices pro sudem legunt κλῆρον, id est sortem. Sic ergo habent: Ne quando projiciat super te sortem, tibique dicat: Pulchrum est institutum tuum; et stet ex adverso, ut quid eventurum tibi sit videat; Tigurina: Ne quam obventionem ominetur tibi rectumque esse dicat institutum tuum, atque interim ex adverso spectatorem eventus tui se constituat; Vatablus: Ne sorti te committat et aleæ, vel ne sortem super te jaciat, etc. Sensus est, q. d. Antequam fidas consiliario, explora prius an ipse ex re, de qua eum consulis, emolumentum aliquod speret, ne forte propter illud consilium tibi periculosum, sed sibi utile det, dicendo rectum esse institutum tuum, quod scilicet tu ipsi proposuisti, vel ipse tibi suggessit; et interim stet ex adverso, exspectans consilii sui eventum: ut, si bene cedat, illud dilaudet et præmium exposcat; sin male, tibi illudat, et in te vel alium culpam mali successus conjiciat. Hujusmodi sane perfidia, inquit Jansenius, nimis in mundo obtinet, eamque videre licet in imperitis advocatis et medicis, qui pharmaca ægris adhibent dubia et periculosa, ut eorum virtutes explorent, et aliis mederi experientia periculi et mortis alienæ discant. Unde ille aie-
Quadrifidasque sudes et acuto robore vallos.
Ubi Servius: «Vallus et sudes idem est.» Græci codices pro sudem legunt κλῆρον, id est sortem. Sic ergo habent: Ne quando projiciat super te sortem, tibique dicat: Pulchrum est institutum tuum; et stet ex adverso, ut quid eventurum tibi sit videat; Tigurina: Ne quam obventionem ominetur tibi rectumque esse dicat institutum tuum, atque interim ex adverso spectatorem eventus tui se constituat; Vatablus: Ne sorti te committat et aleæ, vel ne sortem super te jaciat, etc. Sensus est, q. d. Antequam fidas consiliario, explora prius an ipse ex re, de qua eum consulis, emolumentum aliquod speret, ne forte propter illud consilium tibi periculosum, sed sibi utile det, dicendo rectum esse institutum tuum, quod scilicet tu ipsi proposuisti, vel ipse tibi suggessit; et interim stet ex adverso, exspectans consilii sui eventum: ut, si bene cedat, illud dilaudet et præmium exposcat; sin male, tibi illudat, et in te vel alium culpam mali successus conjiciat. Hujusmodi sane perfidia, inquit Jansenius, nimis in mundo obtinet, eamque videre licet in imperitis advocatis et medicis, qui pharmaca ægris adhibent dubia et periculosa, ut eorum virtutes explorent, et aliis mederi experientia periculi et mortis alienæ discant. Unde ille aie-
bat se nolle medicum, nisi qui prius centum occidisset. Talia sunt consilia hominum audacium et præcipitum; de quibus Phœbæa vox est Livii, lib. XXXV: «Consilia calida et audacia prima specie læta sunt, tractatu dura, eventu tristia.»
Porro Syrus tres versus jam explicatos sic vertit: A consiliario iniquo custodi animam tuam, et cognosce prius quid quærit; quia et ipse in seipso meditatur; ne forte injiciat super te dolum malum, et dicat: Quam bona est via tua! et stabit e contrario, et videbit ignominiam tuam, vel lætabitur in ignominia tua. Videbit scilicet, et ridebit tuum dedecus.
Appositus ad hanc gnomen exstat apologus corvi et vulpis, apud Gabrielem Faernum: «Sustulerat, inquit, corvus aliunde caseum, et cum illo in altam arborem subvolarat. Vulpecula, quæ caseum concupisset, ita illum adorta callide fertur, cum primum formam et nitorem pennarum, et laudes augurii collaudasset: Plane, inquit, te summi Jovis volucrem esse dicam, si audiero etiam vocem et cantum dignum reliquis virtutibus tuis. Corvus laudibus vulpis inflatus, clamorem edere quam maximum posset. Ita de aperto rostro delapso caseo potita vulpes, irridens illum: Nihil, inquit, tibi deest, corve, præter cor.» Affabulatio:
Qui coram in os te laudans consulit, insidias struit: Qui laude ficta ducitur, cor non habet.
12. CUM VIRO IRRELIGIOSO TRACTA DE SANCTITATE, ET CUM INJUSTO DE JUSTITIA. (Ita Romana, Lyranus, Hugo, Dionysius et cæteri. Perperam ergo pro irreligioso, aliqui legunt religioso, et pro injusto, justo. Jam nonnulli hunc dant sensum, q. d. Coram irreligioso lauda sanctitatem, coram injusto justitiam, ut discat amare et amplecti sanctitatem et justitiam; ut irreligiosum ad sanctitatem pertrahas; ut injustum justitiam doceas.) ET CUM MULIERE DE EA QUÆ ÆMULATUR, (ut audiens te virtutes ejus prædicantem, illam non odiat:) CUM TIMIDO DE BELLO (ut ad illud animetur, et pericula imminentia non timeat:) CUM NEGOTIATORE DE TRAJECTIONE, (ut bonas merces et utiles emptoribus transportet): CUM EMPTORE DE VENDITIONE, (ne pretium præter æquitatem adaugeat:) CUM VIRO LIVIDO DE GRATIIS AGENDIS; — ne de bonis aliorum tristetur: «cum impio de pietate, et cum inhonesto de honestate;» ut ista vitia fugiant, et contrarias virtutes amplectantur: «cum operario agrario de omni opere;» ne ab hero ad aliud opus dimissus impatiens sit, et impositum onus superbe detrectet: «cum operario annuali de consummatione anni;» in quo, cum mercedem sit accepturus, æquum est ut diligenter laboret: «cum servo pigro de multa operatione;» ut segnitiem et negligentiam abjiciat.
Verum hunc sensum esse contortum patet ex eis quæ sequuntur, præsertim cum ait: «Non attendas his in omni consilio.»
Secundo, Rabanus et Jansenius legunt: Cum viro religioso tracta de sanctitate, et cum injusto de justitia noli consiliari, et cum muliere, etc. Verum incongrue; nam, ut bene advertit Franciscus Lucas, non congruit ut primum membrum dissimile sit sequentibus, et illi quidem addatur tracta, sequentibus autem noli consiliari, cum Sapiens manifeste velit prius docere cum quibus consilium capiendum non sit; postea vero tandem cum quibus capiendum sit.
Tertio, Græci codices hic repetunt sententiam positam vers. 7: Noli consiliari cum eo cui tu suspectus es, et ab eis qui tibi invident, consilium absconde. Deinde subjungunt: Cum muliere de pellice ejus, cum timido de bello, etc., repete noli consiliari. Quod et Franciscus Lucas in latina Vulgata repetendum censet; ut omnes sequentes antitheses pendeant a τὸ noli consiliari. Sic et Tigurina: Ne consultes cum eo cui suspectus sis, ne consilium cum invidentibus tibi communices; de religione cum irreligioso, de justitia cum injusto, etc.
Verum sequenda est fides codicum fere omnium latinæ Vulgatæ, quam proinde retinendam censuere correctores Romani in Bibliis Romæ editis, quæ habet: Cum viro irreligioso tracta de sanctitate, et cum injusto de justitia. Est continua ironia usque ad vers. 14, q. d. Si cum irreligioso tractas et consultas de religione et sanctitate, cum injusto de justitia, etc., inconsulte et stulte facis; quia irreligiosus non nisi irreligiosa, injustus non nisi injusta, quæ gustat, sapit, et assidue exercet, consulet. Quisque enim suggerit ea quæ capit et sapit, quibusque oblectatur, et quæ continue versat et operatur.
Nec novum est vel indignum ironiam usurpari a S. Scriptura, uti objicit Jansenius et Franciscus Lucas. Nam ironice loquitur Deus Adamo, irridens ejus superbiam et lapsum, dicens: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum,» Genesis III, 22. Et Salomon adolescenti, cupedias suas sequenti ironice ait: «Lætare ergo, juvenis, in adolescentia tua, et in bono sit cor tuum in diebus juventutis tuæ, et ambula in viis cordis tui, et in intuitu oculorum tuorum.» Unde ironiam hanc detegens, subdit: «Et scito quod pro omnibus his adducet te Deus in judicium,» Eccl. XI, 9; et Isaias, cap. XXVIII, vers. 10, Judæis ironice in os regerit suum illud: «Manda, remanda, exspecta, reexspecta; modicum ibi, modicum ibi.» Similia plura sunt in S. Scriptura.
Denique, si quis omnino nolit admittere hoc loco ironiam, subaudiat cum Palacio τὸ et tibi nocebit, vel quid simile, q. d. Si cum irreligioso tractes de religione, cum injusto de justitia, nocebis tibi, vel malum accipies consilium; nam propterea subdit: «Non attendas his in omni consilio.»
Porro duodecim hominum genera enumerat hic Siracides, quibuscum docet non esse ineundum consilium; eo quod vitioso aliquo, eoque vehementi teneantur affectu, qui impedit quominus sincerum, rectum et honestum de re proposita ferre possint judicium. Nam, ut quisque affectus est, ita judicat, sententiamque exquirenti de rebus ita pronuntiat, ut ipse sentit. Unde concludendum relinquit omni vitioso amore, cupiditate, ira, invidia, similive affectu debere carere eum qui asciscendus est in consiliarium.
Primum genus est irreligiosorum, qui scilicet Deum non colunt nec reverentur ut debent, ac subinde omne numen contemnunt et negant, quales sunt athei. Quis enim prudens hos consulat de sanctitate, id est de numine sancte colendo?
Secundum est injustorum, ut rapacium, furum, usurariorum, fraudulentorum, violentorum, etc. Quis enim consulat de justitia illos qui nil nisi artes furandi, rapiendi, fraudandi, etc., norunt? Nam, ut dixit Siracides, cap. VIII, vers. 20: «Cum fatuis consilium non habeas; non enim poterunt dicere nisi quæ eis placent.»
Hinc vetus adagium quod recitat Zenodotus ex Epicharmo: σύμβουλος ἱερὸν χρῆμα, id est consultor est res sacra, q. d. Consultor plurimum utilitatis afferre, ac religiose pureque consilium iis quibus est opus, dare potest et debet. Unde Plato, in Theage: «Quin illud etiam, inquit, dicitur, Demodore, consultorem rem esse sacram.» Idem, epist. ad Perdiccam: «Æquum est autem ut et hospitale et sacrum, ut dicitur, consilium impertiam.» Exstat inter Græcas sententias hic Senarius:
Res est profecto sacra consultatio:
a viris ergo sacris et religiosis petenda. Hi enim vere sapiunt; a sapiente autem petendum consilium, juxta illud Comici:
Consultor ille sit tibi vir qui sapit, Sapiens enim fit sapientum consilio.
Et illud Sapientiæ, Prov. VIII, 12: «Ego sapientia habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus.» Celebre est illud: «Neque cæcum ducem, neque amentem consultorem,» supple, adhibeto: disce, sed a doctis; consilium pete, sed a consultis. Et illud S. Basilii, orat. 21 De Felicitate et Prudentia: «Profecto divina quædam res est consilium.»
Contra hoc Siracidis et prudentiæ præceptum peccant illi qui, vocati a Deo ad sui cultum, v. g. ad statum Religiosum, de eo consilia quærunt a sæcularibus, parentibus et cognatis; tum quia «animalis homo non percipit ea quæ sunt spiritus Dei,» I Corinth. II, 14. «Multi enim vident nostras cruces, sed non vident nostras unctiones,» ait S. Bernardus; tum quia (ut ait S. Thomas Opuscul. XVII, cap. IX) injuriam Christo, in quo sunt omnes thesauri sapientiæ et scientiæ Dei absconditi, facit, qui, illius audito consilio, mortalis adhuc hominis consilium requirit. Recte enim idem S. Thomas, III, Quæst. LXVIII, art. 1, ex Aristotele, lib. VII Moral. Eudem. cap. XVIII, quærens quid sit in anima primum ac princeps ad
cam movendam; cæterarum quidem partium ait esse rationem, rationis autem aliquid quod sit ipsa melius, non scientiam, vel doctrinam (hæc enim non esse meliora); sed Deum: pauloque post addit eos qui a Deo moventur, non indigere consultatione: quippe qui meliori principio gubernentur quam sit ratio vel consilium.
Egregie vero et luculenter S. Bernardus, serm. Ecce nos reliquimus omnia: «Quantos, inquit, mundi sapientia maledicta supplantat, et conceptum in eis exstinguit spiritum, quem voluerat Dominus vehementer accendi! Noli, inquit, præcipitanter agere, diu considera, diligentius intuere. Magnum est quod proponis, et opus habes multa deliberatione. Experire quid possis, amicos consule, ne post factum pœnitere contingat. Hæc sapientia mundi terrena, animalis, diabolica, inimica salutis, suffocatrix vitæ, mater tepiditatis? quæ solet Deo vomitum provocare. Cave tibi, ait. Ut quid enim? Cum a Deo verbum esse non dubites, quid opus est deliberatione? Vocat magni consilii Angelus, quid aliena consilia præstolaris? Quis enim fidelior, quisve sapientior illo? Deduc me, Domine, et deducar; fortior esto et invalesce. Novi ego quænam sint, quæ oportet fieri cito. Ab ore putei gehennæ eripior, et inducias petam, et retardabor, et cunctabor exire, si forte interim fiat aliquid? Abscondi ignem in sinu meo, et exusto jam latere, jam nudatis visceribus, jam sanie defluente, diu mihi deliberandum est an excutiam, an abjiciam illum?» Et paulo inferius: «Amicos consulat, qui non legit: inimici hominis domestici ejus. Quid frequentat Evangelium, qui Evangelio non obedit? At in eo sane legimus, promittenti cuidam sequi Dominum, sed defunctum prius patrem sepelire volenti, responsum ab eo, ut sineret mortuos sepelire mortuos suos. Alteri quoque tantum suis qui in domo erant valedicere cupienti: Nemo, inquit, mittens manum ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei.» Hactenus Bernardus.
«Et cum muliere de ea quæ æmulatur.» Tertium genus hominum ineptum ad consilium est mulier; hæc consuli non debet de ea (minus recte Palacius et alii legunt, de his, scilicet feminis, quas ipsa æmulatur et zelat) «quæ æmulatur,» scilicet ipsam, quæ scilicet est æmula ipsius, v. g. pellex, quæ præ ipsa, imo contra ipsam ambit virum, ut illum ab ea ad se traducat, uti Jacobum ambierunt Rachel et Lia, Genes. XXX, 15; Elcanam Anna et Phenenna, I Reg. I, 6. Hoc enim significat Græcum περὶ ἀντιζήλου αὐτῆς; unde Complutensia vertunt: Cum muliere de pellice ejus; Romana: Cum muliere de æmula ejus; alii: Cum femina de æmulatrice ejus. Hanc enim illa ex invidia et odio plane apud virum decolorabit et denigrabit; ut se præ illa viro commendet, eumque ad se, illa (licet pluribus dotibus ornata, quæ proinde viro utilior esset futura) exclusa rapiat. Aliter Syrus: Ne consilieris, inquit, cum muliere, ut non mœcheris cum ea; secreta enim mentis inducunt ad secreta ventris.
Quartum est: «Cum timido de bello,» quia timidus et meticulosus timens suæ familiæ, fortunæ et vitæ omnimodis dissuadebit bellum, alias utile, vel necessarium; ac pacem etiam iniquis et ignominiosis conditionibus capessendam suadebit. Pro hoc Syrus habet: Et cum inimico, ut non pugnes.
Quintum est: «Cum negotiatore de trajectione,» id est, ut græce: Cum mercatore de permutatione; Syrus: Cum mercatore de mercatura ejus. Mercator enim consulet dicetque non quod tibi, sed quod sibi utile sit permutare. Rursum trajectio hic accipi potest non permutationis mercium, sed loci vel residentiæ; hanc enim significat quoque Græcum περαχωρία, ut si, v. g. consulas mercatorem an expediat te tuas merces vel tuam personam negotiandi causa trajicere in Hispaniam, vel in Indiam: mercator consulet non tam quod tibi, quam quod sibi conveniet; timebit enim ne lucra ipsius avertas vel imminuas; aut certe cupiet ut te eo transferas, ubi plus ipsi commodi et lucri afferas. Tali consultori applices illud S. Augustini, in Psal. CXIX: «Quia videtur habere pallium consulentis, et habet venenum perimentis, lingua dolosa dicta est.»
Sextum est: «Cum emptore de venditione,» emptor enim consulet dicetque non quid tibi vendenti conveniat, sed quid sibi utile sit emere; ac suadebit ut vili vendas id quod ipse cupit. Rursum pretium mercium indicabit infimum. Syrus pro emptore substituit venditorem: Cum venditore, inquit, de re quam vendit ipse. Ipse enim suadebit ut merces suas emas caro, licet viles, easque quas ipse cupit extrudere. Porro sapiens fuit consilium mercatoris illius paradoxi, ideoque sequendum, qui, ut Romæ mihi a viro gravi narratum est, rogatus qua arte locuples evasisset, respondit: «Contraria via cæteris incedendo. Cæteri enim volunt vili emere, et caro vendere» (ut aiebat Mimus apud S. Augustinum, XIII De Trinitate, III): «Ego vero, inquit, caro emo et vili vendo. Caro enim emendo, optimas merces seligo et comparo; vili vendendo, omnes emptores ad me allicio, qui longe plus lucri mihi afferunt, quam si paucis caro venderem.»
Septimum est: «Cum viro livido de gratiis agendis;» græce: Cum invido de gratitudine vel gratiarum actione; Tigurina: De gratulatione cum invido; quia invidus gratiarum actionem invidet, tum ei qui beneficium accepit, ne scilicet per gratiarum actionem gratiam dantis sibi conciliet, pluraque ab eo impetret sibique præripiat; tum ei qui beneficium dedit, quia invidet ejus honori et laudi.
13 et 14. CUM IMPIO DE PIETATE, CUM INHONESTO DE HONESTATE, CUM OPERARIO AGRARIO DE OMNI OPERE, CUM OPERARIO ANNUALI DE CONSUMMATIONE ANNI, CUM SERVO PIGRO DE MULTA OPERATIONE: NON ATTENDAS HIS IN OMNI CONSILIO. — Octavum est, non esse consultandum «cum impio de pietate;» græce, μετὰ ἀσπλάγχνου περὶ εὐποιΐας, id est, ut Complutensia et Romana: Cum immisericordi de beneficentia; Syrus: Cum eo qui est immisericors, ut facias misericordiam; Tigurina: Cum immani de humanitate. Impius ergo hic non in Deum, id est irreligiosus (de eo enim jam egit vers. 12), sed immisericors in proximos, pauperes et afflictos intelligitur. Hebræi enim חסד chesed, id est pietatem, vocant misericordiam, ac consequenter impietatem vocant immisericordiam. Rationem horum omnium dat Rabanus: «Quia quorum, inquit, non conveniunt corda et actus, horum sine dubio periclitatur consilium. Quapropter is qui rite consilium cum quolibet vult agere, consiliarii sui primum perpendere debet prudentiam, fidem, voluntatem, religiositatem, et sic ejus uti consilio.»
Nonum est: «Cum inhonesto de honestate;» inhonestus enim, ignorans expersque honestatis, non nisi sibi similia, puta inhonesta, suadebit. Hoc membrum jam deest in Græcis. Inhonestus est turpis, infamis, incivilis, probrosus.
Decimum est: «Cum operario agrario de omni opere,» quia operarius agrarius, conductus ut agrum tuum excolat, multa opera excusabit, quasi inutilia, ut se opere levet et subducat. Unde Græca habent: Cum pigro de omni (id est de ullo) opere. Herus ergo ab operario non exquiret an ager fodiendus, stercorandus, sarriendus sit: sed eum fodi, stercorari, sarriri jubebit.
Undecimum est: «Cum operario annuali de consummatione anni,» q. d. Cum operario sive mercenario, quem ad annum conduxisti, ut agrum aut vineam excolat, vel aliud quid operis perficiat; non consultabis de consummatione anni, an scilicet quid restet hoc anno faciendum; ipse enim citius volet annum finire, quasi nil restet hoc anno faciendum, sed quæ supersunt sequentibus annis peragi debeant; aut quasi ipse laborando satisfecerit anno suo, dicens se annum suum laboris, de quo pactus erat, consummasse, ac proinde nihil sibi ad laborem superesse, sed integram annui laboris mercedem sibi deberi. Græce enim tantum est, περὶ συντελείας, id est de consummatione, scilicet tam operis quam anni.
Pro annuali, uti et habent Græca Complutensia, scilicet ἐνιαύσιον, Romani legunt οἰκείῳ, id est domestico, quem scilicet domi alis; nam hic minime omnium vellet opus absolvi, ut semper haberet opus, in quo operam tibi elocaret ad lucrum. Unde Syrus vertit: Cum mercenario qui decipit in opere suo.
Duodecimum est: «Cum servo pigro de multa operatione;» piger enim servus ob pigritiam, ut suæ inertiæ consulat, multa opera vere utilia, imo necessaria quasi inutilia, importuna vel damnosa dissuadebit. Herus ergo servum pigrum de opere non consulet, sed operari et sudare jubebit; Syrus: Cum servo qui quærit defraudare dominos suos, ne sis illi consiliarius.
15 et 16. SED CUM VIRO SANCTO (græce εὐσεβεῖ, id est pio, religioso) ASSIDUUS ESTO, QUEMCUMQUE COGNOVERIS OBSERVANTEM TIMOREM DEI: CUJUS ANIMA EST SECUNDUM ANIMAM TUAM, ET QUI CUM TITUBAVERIS IN TENEBRIS, CONDOLEBIT TIBI. — Syrus: Cum viris justis esto habitans, quia ipsi timent peccare coram Deo; et cor eorum convenit cum corde tuo, et si malefacit tibi, animæ suæ ipse malefacit, et si benefacit, animæ (conscientiæ) suæ ipse benefacit; quique fidelitas ejus ipsa vivificabit eum, et ipse quoque fidelis sicut tu. Hucusque docuit quibuscum non sint ineunda consilia; nunc docet quibuscum sint ineunda, nimirum cum viris sanctis et timentibus Deum. Hi enim nihil consulent nisi conforme timori et amori Dei: hujus enim sunt observantissimi. Unde illorum «anima est secundum animam tuam,» scilicet studiosa timoris Dei et salutis suæ, perinde ac tu studiosus es tuæ; quare si per tenebras ignorantiæ, imprudentiæ, cupiditatis, vel tribulationis «titubaveris,» græce σφαλῇς, id est offenderis vel cecideris, scilicet in aliquod peccatum, vel damnum, ex animo «condolebit tibi,» omnique consilio, ope et opera sublevare et solidare te conabitur. Unde Tigurina vertit: Frequentes virum pium, quem noris observantem præceptorum Domini, cujus ad ingenium tuum accedat animus; et quem, si lapsus fueris, tui commiserescat.
Ita Lyranus, qui et addit: «Remotis impedimentis discretionis, hic consequenter ponuntur ejus promotiva; eaque quatuor, scilicet consilii sanitas (dum ait, cum viro sancto assiduus esto), verbi veritas, sapientiæ claritas, et repressa sensualitas.»
Nota, primo, τὸ assiduus esto; græce ἐνδελέχιζε, id est esto continuus, non intermissus, assiduus, perpetuus: hic enim est ἐνδελεχής; et ἐνδελέχεια est assiduitas, perpetuitas, perennitas. Nam in re gravi non sufficit semel consultare, sed assidue cum viro probo de ea disserendum est. Rursus ut vir sapiens et sanctus suam sapientiam et sanctitatem tibi affricet et afflet, longa mora et assidua cum eo conversatione opus est; perinde ut qui frigidus aere calido calefieri cupit, assidue in eo versetur oportet.
Nota, secundo, τὸ cujus anima est secundum animam tuam, id est, primo, ut Tigurina: qui ejusdem tecum est indolis, propensionis, ingenii, judicii, animi; aut certe qui norit se suaque consilia tuo ingenio et indoli adaptare et conformare. In consilio enim, æque ac prudentia, maxime sectanda est ejus, cui consulitur, indoles et animus. Multi enim consilia dant in se bona, sed non convenientia indoli et animo consulentis, quæ proinde ipse fastidit, aut violenter exsequitur, ideoque in iis non perdurat, juxta illud:
Tu nihil invita facies dicesve Minerva.
Quare in consiliis maxime valet sympathia, ut consilium dans petenti similes habeat, aut assumat et induat affectus.
Siracidi consentit Ben-Sira alphabet. 1, littera sch: Sexaginta consiliarii si tibi fuerint, tamen consilium animæ tuæ non deseras.» Ubi Scholiastes: «Qui negotium, ait, aliquod aggreditur, licet multos habeat consiliarios, quibus arcana sua revelet, nunquam tamen spernat aut rejiciat consilium suum. Nam, ut ait Salomon: Cor novit amaritudinem animæ suæ, sed potius suam, tametsi placeat, appendat cum aliorum sententiis. Quæ si præponderet, sequatur, cæteras repudiet. Nam stultum est adeo ab aliis pendere, ut nullum tuæ sententiæ locum relinquas. Prudenter Seneca: Consilium tuum, inquit, sic apud alios sit, ut abs te auctoritatem accipiat; sic autem abs te auctoritatem accipiat, ne solus id probare videaris. Temeritas enim in assentiendo perniciosissima est.»
Secundo, Lyranus: «Cujus anima est secundum animam tuam,» id est, inquit, qui diligit te sicut seipsum, ut tecum sit quasi cor unum et anima una. Et Palacius: Qui tibi, inquit, est amicus; sive quem amat anima tua: hujus enim anima vicissim amabit te. Anima enim unius similis est animæ alterius in affectu, præsertim amoris vel odii. Quare si scire voles utrum aliquis te amet nec ne, pertenta et explora animum tuum, ac vide quomodo erga illum sit affectus; si sentias te erga illum amore affici, scito et illum te amore reciproco prosequi; sin tu illum odio habeas, et ille te odiet. Nam, ut in aqua facies reflexa similis est faciei directæ intuentis; sic cor hominis cordi alterius respondet. Unde Proverb. XXVII, 19, dicitur: «Quomodo in aquis resplendent vultus prospicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus.» Hebræi ex Hebræo vertunt: Sicut in ipsa aqua vultus vultui respondet, ita cor hominis cordi hominis respondet.
QUARTA PARS CAPITIS. DE CONTINENTIA ET REFRENATIONE CONCUPISCENTIAE ET GULAE.
Aut proprie, q. d. Statue in teipso cor quasi tribunal, imo oraculum boni consilii; ut cum dubium quid faciendum sit occurrit, cor tuum, quid facto sit opus, consulas: ideoque in corde, quasi in tribunali causam undequaque diligenter et prudenter in omnem partem ventiles. Si enim hoc feceris, utique cor tuum tibi erit dictator optimi consilii; dictabit enim id quod summe tibi est conveniens, maximeque tibi utile, et in rem tuam. Ad hoc enim Deus dedit homini cor, id est rationem, mentem et prudentiam; ut illam sequatur, juxta illud Psalm. IV, 7: «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine.» Ratio enim humana est quasi lux derivata a ratione æterna, quæ est in mente Dei. Idcirco enim creavit Deus hominem «ad imaginem et similitudinem» suam, Genes. I, 26; ut scilicet haberet domesticum hoc oraculum, quod in dubiis omnibus consuleret et sequeretur.
Unde Græca habent: Consilium cordis, σταῦρ, id est statue, vel stabili, et stabile fac (alii, stabile est: non enim est tibi fidelior; Tigurina: Institue consilium in animo; nihil enim est illo tibi fidelius.
Porro, quam in rebus conficiendis efficax sit consilium, quamque viribus et robore corporis præstet, pluribus exemplis docet Homerus, Iliade 4:
Consilio sane multo, inquit, quam robore præstat, Hirsutam quicumque parat succidere silvam. Consilio rursum nauclerus in æquore nigro Dirigit undivagam navim raptantibus Austris, Consilio auriga aurigam vincitque præitque.
Quocirca Aristoteles, lib. IV Polit. cap. IV, asserit consultores esse partem reipublicæ necessariam. Antonius, in Melissa, part. 1, serm. 10, 11 et 12, citat has de consilii vi sapientum gnomas. Isocratis: «Bonus consultor res est omnium utilissima et potentissima.» Diodori: «Consilium prudens multorum manus superat. Sapiens robusto præstat.» Choricii: «Sine bono consilio nihil efficit robur; prudentia vero, quamvis robur non assumpserit, multa multoties excogitat. Prudens enim consultatio manuum multitudinem vincit; imperitia vero cum hominum turba deterior est. Sicut lupus licet unus non timet multas oves, sed omnes jugulat; sic et unus sapiens multos imprudentes non veretur, sed superat.» S. Basilii: «Robur cum prudentia juvatur, sine ea vero damno afficit possidentes.» S. Gregorii Nazianzeni: «Melior est consulta tarditas celeritate temeraria. Consilium, vitæ lucerna, ubique præeat.» S. Chrysostomi: «In singulis rebus quid eas antecedat, quid sequatur animadverte, et sic eas aggredere.» Denique Salomon, Proverb. XI, 14:
Ubi non est gubernator, inquit, corruet populus: salus autem, ubi multa consilia; et cap. XXIV, vers. 3 et 5: «Sapientia ædificabitur domus, et prudentia roborabitur. Vir sapiens, fortis est; et vir doctus, robustus et validus.»
Jam quia mens timidorum in propriis sibi diffidit et trepidat, oratione præmissa roboret se triplici hac norma et praxi. Prima, quid vir prudens in hoc casu judicaret faciendum? utique hoc et hoc. Illud ergo ipse capessam, mihique applicabo. Hac enim ratione non sequar meum, sed sapiens prudentis consilium. Hoc scrupulosis
suggerendum, qui non audent suis scrupulis reniti, ut scilicet faciant intrepide hoc quod vir prudens speculative judicaret tali casu faciendum.
Secunda, si amicus meus meo loco et casu constitutus a me consilium posceret, quodnam ei darem? utique istud et istud. Idem ergo mihi dabo. Ita vice versa Livius Salinator, insignis bellator, asserebat «neminem fidelius dare posse consilium, quam eum qui id alteri suaderet, quod ipse, si in eodem loco esset, facturus fuerit;» uti refert Livius lib. VII, decade 4. Tertia, quid in hora mortis, quid in die judicii, cum coram tribunali Christi rationem hujus operis redditurus sistar, hac in re me fecisse optabo? utique illud et illud. Idipsum ergo nunc eligam et peragam. Ita rationem Christo judici factorum meorum congruam dare potero, ac ab eo laudem lætamque felicitatis æternæ sententiam securus præstolabor. Denique quia nunc ignorantia, nunc amor proprius et cupiditas sæpe hominem excæcant, tutius est, quoad fieri potest, sincerum aliorum prudentum adhibere consilium, juxta illud Prov. III, 5: «Ne innitaris prudentiæ tuæ;» nam, ut ait Plutarchus in Moral.: «Ut lamiæ, domi cæcutientes, foris nihil non vident; ita quidam, in alienis negotiis plus satis oculati, in suis parum prospiciunt.»
18. ANIMA VIRI SANCTI ENUNTIAT ALIQUANDO VERA, QUAM (id est plusquam) SEPTEM CIRCUMSPECTORES SEDENTES IN EXCELSO AD SPECULANDUM. — Τὸ sancti jam non est in Græco, sed utique addendum est. Probat quod dixit versu præcedenti. Unde Græca addunt γάρ, id est nam, enim. Igitur sensus est, q. d. In dubiis præter consiliarios adi consilium cordis tui; siquidem sapiens et probum est, illudque consule. Nam anima viri sapientis et sancti enuntiat non raro verum, præsertim practicum, quid scilicet agendum sit, melius «quam septem,» id est multi speculatores e specula videant et annuntient ea quæ circumcirca geruntur. Item mystice, quam multi doctores qui sedent in cathedris ut circumspiciant, id est speculentur, veritatem, eamque auditoribus enuntient. Hoc est (inquit Jansenius), nemo melius consulere (ut plurimum) potest, quam quisque sibi ipsi, si modo Deum timeat. Hic explicat cor consilii, de quo versu præcedenti, q. d. Dices: Quomodo cor boni consilii nanciscar? Respondeo: Si animam sanctam habueris; hæc enim solet annuntiare vera, plusquam septem circumspectores, qui ex alto solent terram circumspicere et lustrare. Hunc esse sensum patet ex Græcis quæ sic habent: Animus enim hominis plura quandoque renuntiare solet, quam septem speculatores sedentes in excelso speculæ; Tigurina: Solet enim interdum plura monere suus cujusque animus, quam septem in celsa specula sedentes excubitores. Quanquam noster Interpres, addens τὸ sancti, videtur respexisse ad id quod dixit versu 15: «Cum viro sancto assiduus esto;» quia scilicet anima sancta enuntiat vera, etc.
Causa est quod Deus animas sanctas peculiariter illustret, regat et dirigat. Imo Aristoteles, lib. VII Moral. Eudem. cap. XVIII, asserit principium motus in anima esse Deum: «Itaque, inquit, horum qui prudentes sapientesque sunt, celeris est vaticinatio et durabilis;» non quod in anima, præsertim epileptici aut moribundi, sit fatidicum quid, sive vis divinandi arcana et futura, ut voluit Plato; sed quod in ea sit solertia et vis sapienter consulendi et conjectandi. Si enim (quod a Philosophis dicitur) animalia bruta diriguntur ab intelligentia non errante, ut araneæ, hirundines, etc., quanto potius animæ sanctæ ab ea dirigentur! At si dirigatur a Deo, num non magis verum videbit quam septem speculatores?
Jam solet dici cor esse fidele, quod videlicet homini soleat id quod expedit consulere. Tu interim nota, inquit Palacius, licet anima sancta soleat vera dicere, et cor soleat fideliter consilium præbere; at nihilominus vult Deus ultra sanctitatem adhiberi lectionem, experientiam et observationem, ut bene consulas. Nam ideo juvenes, quamvis boni, minus idonei sunt dandis consiliis.
Maxime autem vult Deus inferiores consulere suos Superiores; hi enim quasi vicarii Dei eos illuminant et dirigunt, præsertim Religiosos, qui voto obedientiæ Superioribus se obstrinxerunt. Obedientia enim hanc directionem meretur, ut scilicet obediens, qui amore Dei Superiori se regendum tradit, ab eo, Deo dirigente, rectis consiliis et præceptis dirigatur ad salutem et vitam æternam.
Mystice Rabanus: «Septem, inquit, circumspectores philosophi, liberalium artium (quæ in septenario numero ab ipsis comprehenduntur) sunt traditores; sed magis vera esse in omnibus claret catholici viri modesta doctrina, quæ in divinis libris consistit, quam omnis philosophorum multiplex in disputando et in argumentando solertia. In hac enim paucis et puris sermonibus irreprehensibilis per omnia elucet veritas; in illa vero in exquisitarum rerum oberrans opinio garrula loquacitate, imo manifesta apparet falsitas. Sed quia omnis sapientia a Domino Deo est, nec illam quisquam sine ejus munere habere potest, ideo subjungit dicens: Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam.»
Exemplum hujus sententiæ illustre fuit S. Franciscus, qui, ut ait Bonaventura in Vita ejus, qui Sanctus, ita illuminabatur a Deo, ut licet theologiæ scholasticæ esset expers, de theologicis tamen quæstionibus difficilibus consultus, melius et divinius eas enodaret, quam summi Theologi. Idem christianis Damiatam obsidentibus, et conflictum cum Saracenis parantibus, eum prohibuit, ac, si confligerent, prædixit eorum stragem; quæ et illis, Francisco, utpote in speciem abjecto et pauperi, non credentibus, nec parentibus, accidit: nam tota in fugam versa fuit mus-
ob obliqua et tortuosa responsa, est appellatus. Fuere itaque Ascetae divini Dei auditores et interpretes, quia Deo familiares et arctissime conjuncti. Vere enim S. Bernardus, lib. De Inter. domo, cap. LXIX: «Certum, ait, signum, tibi sit, quaecumque es anima, quod dilectum tuum minus diligis, vel ab illo minus diligeris, si ad theoricos illos excessus nondum vocaris, vel vocantem nondum sequi merueris. Vis nosse, quia sublimitas divinarum revelationum sit manifestum divinae dilectionis indicium? Jam non dicam, ait, vos servos, sed amicos; quia omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis.» Satage ergo Deum tuum intime et summe diligere, et omni hora in divinae contemplationis gaudium summo cum desiderio anhelare. Collige, o anima, teipsam ad temetipsam, et in solo divinitatis desiderio requiesce.
tia christiana, ac sex millia caesa vel capta: «In quo evidenter innotuit,» ait S. Bonaventura, cap. XII, «quod spernenda non erat sapientia pauperis; cum anima viri justi enuntiet aliquando vera, quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum.» Similia de S. Antonio scribit S. Athanasius in ejus Vita, et de S. Hilarione S. Hieronymus, ac de aliis Sanctis similia narrant in Vitis Patrum; adeo ut multi ex eis non tantum sapienter conjectando, sed et vere divinando, ac futura prophetando, vera praenuntiarint, fuerintque veri et proprie dicti vates et Prophetae.
Cujus doni fons et origo fuit, quod ipsi assidue per diem et noctem in oratione cum Deo versabantur, ibi ejus secreta et gloriam pervidebant. Elevantes enim a cunctis terrenis mentem in coelum, terram pedibus premebant, ac mortalibus altiores, in Deo fixi, ejus arcana quasi secretarii audiebant, et vere cernebant. Hunc donum prophetiae assequendi modum et viam assignat S. Basilius, Proooemio in Isaiam: «Prophetarunt, inquit, purae ac pellucidae animae, veluti specula facta divinae operationis, quae imaginem integram et inconfusam, nullaque ex parte turbatam carnis affectibus repraesentabant. Cum enim anima omni virtutis studio dedita, vehementi in Deum amore perpetuam Dei memoriam sibi impressam servat, atque hac re primum apparat sese, ut Deum habeat velut inhabitantem, ex vehementissima in Deum intentione et arcano amore, numine afflata, digna prophetiae dono redditur, Deo divinam virtutem impertiente, animique oculos aperiente ad intelligendas quas velit speculationes.» Et S. Maximus, Centur. I De charit. cap. XCXV: «Quemadmodum, ait, sol exoriens et mundum illuminans, cum seipsum, tum res a se illuminatas demonstrat: ita quoque sol justitiae purgato animo exoriens, et seipsum videndum exhibet, et rerum quae a se factae sunt, et deinceps fient, rationes demonstrat.» Hoc ergo illustre prophetiae donum, uti puritate et oratione consecuti sunt prisci illi Ascetae: ita illud vicissim eorumdem eximiae sanctitatis et cum Deo conjunctionis fuit argumentum, eos scilicet fuisse viros eximios et divinos, imo angelos terrestres, et homines coelestes. Nam, ut ait Tertullianus, Apolog. cap. XX: «Testimonium divinitatis, est veritas divinationis.» Quin et ipse Deus de sua divinitate cum idolis et idololatris, quasi in judicio forensi contendens, Isaiae XLI, 23, ut illam eis deroget, sibique arroget, non alia quam hac demonstratione rem conficit, causamque suam peragit: «Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos,» q. d. Ego praenuntio futura, illaque uti praenuntiavi plane eveniunt: vos, o idola, imo daemones, futura praenuntiate, quae non eveniunt, ergo ego sum Deus verax et verus, vos estis dii mendaces et falsi; uti fuit Apollo Pythius, qui inde Loxias,
Hac enim ratione posterioribus a Christo seculis multi Religiosi, Anachoretae et Sancti spiritum propheticum adepti sunt. Audi Ruffinum oculatum testem, Praefatione in Vitas Patrum, lib. II: «Vidimus, ait, apud eos multos Patres coelestem vitam in terra agentes, et novos quosdam Prophetas, tam virtutibus animi, quam vaticinandi officio suscitatos, quibus ad testimonium meritorum, nec signorum quidem ac prodigiorum deerat efficacia. Tanta namque in eis est fides, quae etiam montibus ut transferantur valeat imperare. Sunt ergo moribus ornati, quieti, lenes, tranquilli, et charitatis vinculo velut quadam germanitate constricti.» Hoc modo S. Benedictus, uti refert S. Gregorius, lib. II Dialog. cap. XXXV, in oratione ita mente in Deum fuit elevatus, ut sub eo videret totum mundum, quasi parvum globum in radiis solis collectum. Quaerenti Petro, quomodo id fieri potuerit? respondet S. Gregorius causamque et modum assignat, dicens: «Quia videnti Deum angusta est omnis creatura,» et mens S. Benedicti in Deo dilatata, sub eo mundum quasi globum exiguum vidit; nimirum ex alta illa divinitatis specula a longe illa per aenigma prospexit, quae jam proxime in eadem facie ad faciem intuetur. Ita prophetavit Henoch omnium nostrum parens, septimus ab Adamo; quia cum Deo ambulabat. Ita Moses factus est Propheta incomparabilis; quia in Sina cum Deo colloquebatur. Ita S. Martinus illustrem prophetiae spiritum hausit ex alloquio Dei; qua jugiter cum eo versabatur, uti testatur Sulpitius in ejus Vita.
19. ET IN HIS OMNIBUS DEPRECARE ALTISSIMUM, UT DIRIGAT IN VERITATE VIAM TUAM. — Tertius hic est, summusque consiliarius, aliorum omnium auctor et director, scilicet Deus. Primus enim est vir sanctus, de quo vers. 15; secundus est, cor cujusque sapientis et justi, de quo vers. 17; tertius hoc loco est Altissimus, qui idcirco invocandus est, ut et viro sancto, et cordi proprio consilia sana suggerat, eaque diri-
cat in veritate, ut careant errore, imprudentia et vitio, utque sancte exsecutioni mandentur, et felicem sanctumque sortiantur effectum. Idcirco deprecabatur Christus Patrem in agonia, dicens: «Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste, verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu,» Matth. XXVI, 39. Ergo, inquit Palacius, velut obstringitur Deus ad praestandum quod petimus, si non voluntatem nostram, sed veritatem divinam petimus. Ita Tobias monet filium, cap. IV, 20: «Omni tempore benedic Deum: et pete ab eo, ut vias tuas dirigat, et omnia consilia tua in ipso permaneant.» Hinc Tigurina hoc loco vertit: Caeterum super his omnibus invoca Altissimum, ut instituta tua dirigat fideliter; Graeca Complutensia habent: Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat veritas viam tuam: veritas, tum increata, puta Deus; tum creata et a Deo menti infusa, puta sapientia et prudentia. Alludit ad precem Davidis, Psalm. XXIV, 5: «Dirige me in veritate tua, et doce me: quia tu es Deus salvator meus, et te sustinui tota die.» Unde Syrus hoc loco vertit: Et cum omnibus his esto deprecans Dominum, ut ipse dirigat viam tuam in veritate coram hominibus, et coram omni re.
Docet ergo Siracides actiones omnes, et praesertim consilia inchoanda esse a Deo. Ita Moses gubernans Israelem in dubiis omnibus, antequam ea resolveret, consulebat Dominum. Idem jussu Dei fecit Josue Mosis successor; et cum id facere omisit, deceptus fuit a Gabaonitis, Josue IX, 14. Quocirca Isaias, cap. XXX, 2, Judaeis fugientibus in Aegyptum Deo inconsulto, ignominiam et exitium minatur. Hinc olim multis in locis apud christianos senatores ituri in curiam, prius sacrificio Missae intererant; unde etiamnum sacella curiae vicina vel annexa, ac beneficia oneusque sacrificandi quotidie iis impositum, nonnullis in urbibus intuemur. Idem videre et fecere Gentiles. Unde Plinius, initio Panegyrici: «Bene ac sapienter, ait, majores instituerunt, ut rerum agendarum, ita dicendi initium a precationibus caperetur, quod nihil rite nihilque providenter homines sine deorum immortalium ope, consilio, honore auspicarentur.» Horatius, lib. III, ode 6:
Hinc (a Deo scilicet) omne principium, huc refert exitum.
Gellius, lib. XIV, VII, ex Varrone docet: «Immolare nos nam prius, auspicarique debuisse, qui senatum habiturus esset; de rebus quoque divinis prius quam humanis ad senatum referendum fuisse.» Et de Scipione, lib. XXVI, Livius: «Jam inde ab initio praeparans animo, ex quo togam virilem sumpsit, nullo die prius ullam publicam privatamque rem egit, quam in capitolium iret, ingressusque aedem consideret, et plerumque tempus solus ibi tereret.» Omnia ista respicit, lib. III De Civit. Dei, cap. XXI, S. Augustinus, cum dixit: «Scipionis, qui Romae Italiaeque liberator, Hannibalis victor, Carthaginisque domitor fuit, adolescentiam vitamque describi diis dedicatam, templisque nutritam.»
20. ANTE OMNIA OPERA VERBUM VERAX PRAECEDAT TE, ET ANTE OMNEM ACTUM CONSILIUM STABILE, — puta consilium non futile, sed firmum et solidum. Pro verbum verax, graece tantum est, λόγος, id est sermo, verbum, vel ratio. Unde sic habent Graeca: Ἀρχὴ παντὸς ἔργου λόγος, καὶ πρὸ πάσης πράξεως βουλή: Principium omnis operis verbum, et ante omnem actum consilium. Jam primo, Lyranus per verax verbum, intelligit veracitatem et fidelitatem in promissis et responsis: «Et ante omnem actum» praecedat «te consilium stabile,» scilicet sapientum et S. Scripturae. Secundo, Vatablus vertit: Summa (ἀρχὴ enim et principium, et praecipuum summumque significat) omnis operis sermo est, vel esto sermo, id est verbum verax; quod Palacius sic apposite exponit, q. d. Antequam negotio manum adhibeas, cura ut aliquod proverbium verax, aliquam sententiam probatam, aliquod consilium experimento comprobatum prae oculis habeas, quod in negotio sequare. En tibi ratio capiendi consilium, primo, ab amico et viro sancto; secundo, a corde tuo; tertio, a Deo; quarto, a verbo aliquo veraci. Sic Christus, Matth. IV, 4 et seq., a daemone tentatus nihil omnino aggreditur, nisi praemisso verbo veraci et consilio firmo; dicebat enim: «Non in solo pane vivit homo;» et: «Non tentabis Dominum Deum tuum;» et demum: «Dominum Deum tuum adorabis.» Ita et tu nihil aggredere, nisi ex similium sententiarum praecepto. In quam rem mire conducunt hi libri Sapientiales; proverbia item philosophorum et majorum.
Tertio, Tigurina vertit: Initium operis sit ratio, et consilium praecedat omne negotium. Sic et Rabanus et Jansenius per verbum, tum vocale, tum mentale, quod est ratio, intelligunt; ut idem hic dicatur cum eo quod dixit cap. XXXII: «Fili, sine consilio nihil fac. Verbum verax» enim est consilium rectum, et judicium practicum prudentiae, sive prudens. Sensus ergo est: Ante omnia opera tua et omnem actum praecedat te verbum verax, quo certis rationibus discas, sive in te ipso, sive ex aliorum consilio facti tui rationem. Idem vocat «consilium stabile,» quod scilicet firmis nititur rationibus, et stabili animo sit exsequendum. Non enim omne verbum et consilium sequendum, sed quod veritate fulcitur et firmis rationibus.
Conformis huic sententiae fuit gnome S. Thomae Aquinatis, qui moribundus rogatus a monachis Cisterciensibus Fossae Novae: «Quomodo haec vita sine errore et lapsu transigi posset?» respondit: «Si in qualibet actione quis ita agat, ut rationem reddere possit cur eam faciat: sic enim non sinet se transversum agi a cupiditate, passione, casu, aliave re, quae eum in errorem inducat.» Hanc rationem actionum singularum,
eamque exactam ab unoquoque Christus exiget in terribili illo et decretorio ultimi judicii die.
SECUNDA PARS CAPITIS. QUALE ET CUM QUALIBUS INEUNDUM SIT CONSILIUM.
existunt genera, bonum et malum, vita et mors, quorum lingua assidua gubernatrix est. Lingua enim docens consulensque bona bonos affectus instillat cordi audientis, ex quibus bona opera producit, quae ei pariunt vitam gratiae et gloriae: lingua vero docens consulensque mala, malos affectus ingenerat cordi audientis, ex quibus ille parit mala opera, quae ei creant mortem peccati et gehennae. Vide ergo ut verbum nequam immutet cor. Cum enim ex corde oriantur haec quatuor, scilicet bonum et malum, vita et mors, sicut ex paradiso oriebantur quatuor flumina; cumque lingua regat cor, sequitur ex lingua quasi ex primo fonte oriri haec quatuor, scilicet bonum et malum, vitam et mortem, adeoque linguam horum quatuor esse gubernatricem et dominatricem. Adeo orationi ratio, ori cor est conjunctum. Unde concludendum relinquit: Cave ergo ne verbum nequam haurias, multo minus illud aliis ingeras et instilles, quia hujus effectus erit actio nequam, praemium vero erit mors: stude vero ut verbum bonum haurias, illudque aliis enunties et instilles, quia ejus effectus et quasi proles erit actio bona, praemium vero erit vita, tum tua, tum tuorum, quibus verbum bonum instillasti.
Nota: Actus boni et mali oriuntur ex corde physice et effective; vita vero et mors ex eodem oriuntur ethice sive meritorie. Cor ergo sicut in homine est primum vivens, et ultimum moriens, sic pariter idem est fons, origo et causa omnium actionum vitalium, tum naturalium, tum moralium, tum supernaturalium. Per cor intellige animum. Huc facit illud Prov. XVIII, 21: «Mors et vita in manu linguae: qui diligunt eam, comedent fructus ejus.» Et illud Graecorum adagium, quod refertur a Suida et Zenodoro: «Lingua, quo pergis? Erectam civitatem, eamdem denuo eversura.» Hinc Bias, Amasidi Aegyptiorum regi jubenti, ut sibi quod in victima, quam ad illum miserat, erat optimum et pessimum, remitteret, linguam rescissam remisit, innuens linguam esse causam omnis boni aeque ac mali. Ita Plutarchus, tract. De Loquacitate.
Est vir astutus (graece πανοῦργος, id est callidus, vafer) multorum eruditor, et animae suae inutilis est. — Hic versus legitur in Romanis et Graecis; sed desideratur in Jansenio, Lyrano, aliisque passim. Sensus est, q. d. Astutus, qui alios docet bene agere, cum ipse mala agat, hic aliis utilis, sibi inutilis, ideoque insipiens est; non enim sapit, qui sibi non sapit. Tigurina: Est qui prudens multos erudiat, qui idem animae suae sit inutilis. Hic aliis est bonus, sibi ipsi nequam. Nam vera scientia et prudentia non in speculatione et doctrina, sed in praxi et operatione consistit. Et ut aiebat S. Franciscus: «Tantum habet homo de scientia, quantum operatur; et Religiosus tantum est bonus orator, quantum operator,» uti refert Waddingus in Annal. Minor., anno Christi 1220, num. 25. Porro Syrus pro versu jam expli-
cato nunc habet: Omnis qui sapere sibi videtur, ipsemet stultus est.
22. VIR PERITUS MULTOS ERUDIVIT, ET ANIMAE SUAE SUAVIS EST. — Est antithesis versus praecedentis. Nam opponit peritum, id est sapientem, expertum et prudentem astuto, quod astutus alios erudiat, non seipsum; unde aliis utilis, sibi inutilis est: peritus vero et sapiens alios ita erudit, docetque bene agere, ut simul seipsum doceat et dirigat, aeque ac recreet, pascat et oblectet sua sapientia; quare aliis utilis, sibi vero et utilis et suavis est. Delectat enim eum quod sapiat, quodque alios sapientes et sanctos efficiat.
Nota: Siracides, vers. 15 et 16 et sequent., duas in consiliario conditiones et dotes requisivit: primo, ut sit vir sanctus; secundo, ut cum eo cui consulit, habeat sympathiam; hic tertio requirit, ut quod ore consulit, opere demonstret. Homines enim magis credunt operi quam ori; et quia si secus faciat, aliis consulit, sibi non consulit, quare aliis consiliarius est, sibi non est, quod praeposterum est magnaeque imprudentiae. Subdit quartum, ut non sit sophista. Unde ait:
23 et 24. Qui sophistice loquitur, odibilis est: IN OMNI RE (Complutensia habent, omni sapientia; Romana, omni alimento) DEFRAUDABITUR; NON EST ILLI DATA A DOMINO GRATIA: OMNI ENIM SAPIENTIA DEFRAUDATUS EST. — Ita Romana. Sic quoque haec verba citat S. Augustinus, lib. II De Doctr. Christian. cap. XXXI. Pro qui sophistice loquitur, graece est, ὁ σοφιζόμενος ἐν λόγοις, quod Complutensia vertunt: Sophisticans in sermonibus; Romana vero: Qui sapientiam ostentat in sermonibus, uti solent Sophistae; Tigurina: Est qui verbis agens sapientem sit odiosus, qui idem omni sapientia careat; Syrus: Est enim qui sapiens est, et in discursibus suis odio habetur; ab omni honore impedit seipsum. Est enim sapiens qui semper est sapiens.
Porro S. Augustinus, loco jam citato, requirens in studioso sacrarum Litterarum ut sit dialecticus, non sophista: «Tantum, inquit, ibi cavenda est libido rixandi et puerilis quaedam ostentatio decipiendi adversarium. Sunt enim multa quae appellantur sophismata, falsae conclusiones rationum, et plerumque ita veras imitantes, ut non solum tardos, sed ingeniosos etiam minus attentos decipiant. Proposuit enim quidam dicens ei (Diogeni Cynico) cum quo loquebatur: Quod ego sum, tu non es. At ille consensit. Verum enim erat ex parte, vel eo ipso quod iste insidiosus, ille simplex erat. Tunc iste addidit: Ego autem homo sum. Hoc quoque cum ab illo accepisset, concludit dicens: Tu igitur non es homo. Quod genus captiosarum conclusionum Scriptura, quantum existimo, detestatur illo loco, ubi dictum est: Qui sophistice loquitur, odibilis est. Quanquam etiam sermo non captiosus, sed tamen abundantius quam gravitatem decet, verborum ornamenta consectans, sophisticus dicatur.» Hucusque S. Augustinus.
Ad sophisticam pertinent cornutae argumentationes et syllogismi, qualis est ille Chrysippi apud Senecam, epist. 49: «Quod non perdidisti, habes: cornua autem non perdidisti; cornua ergo habes.» Et captiones inextricabiles, quales sunt illae crocodili, quem aiunt captam a se puellam devorare cupientem, ea lege matri se promisisse redditurum, si mulier verum diceret, quidquid ipse de reddenda puella constituisset: ἄπορος, omnino captio. Nam si mulier respondisset: «Reddes,» quia reddere ipse non statuisset, vera non dixisset: contra si dixisset illa, «non reddes,» reddere non debuit, alioquin vera non fuisset responsio; quidquid igitur illa diceret, crocodilus non fuisset redditurus. Quintilianus, lib. I, cap. X, hoc genus ambiguitates Crocodilinas vocavit; nominari etiam πρίονα quidam monent. Simile est illud Protagorae de quo Agellius, lib. IV Noct. Attic. cap. X. Paria scribit de Corace, qui mercedem ab adolescente repetebat, Sextus Empiricus adversus Mathematicos. Talibus utitur daemon, qui Evam omnesque homines suis sophismatibus decipere et capere satagit. Unde S. Gregorius Nazianzenus, orat. 14, daemonem vocat «sophistam struendae malitiae primarium.» Et S. Basilius, homil. 22: «Primum et maximum et invisum humanae sapientiae sophistam.» Et Rupertus, lib. III in Gen.: «Odibilium sophistarum maximum.»
«Huic simile,» inquit Lactantius, lib. VI De Falsa sapientia, cap. VI, «est illud quod in scholis proponi solet in asystati generis exemplum, somniasse quemdam ne somniis crederet. Si enim crediderit, tum sequitur, ut credendum non sit. Ita si nihil sciri potest, necesse est idipsum sciri, quod nihil sciatur. Si autem scitur posse nihil sciri, falsum est ergo quod dicitur, nihil sciri posse. Sic inducitur dogma sibi ipsi repugnans, seque dissolvens.» Hi sunt nodi Gordii captiosi et quasi insolubiles. Simile est illud apud Ciceronem, lib. IV Academ.: «Si dicis te mentiri, verumque dicis, mentiris: dicis autem te mentiri, verumque dicis; mentiris igitur.» At qua ratione potes mentiendo verum dicere, sive mentiri et simul verum dicere? Huc pertinet illud Davidis, Psal. CXV, 11: «Ego dixi in excessu meo: Omnis homo mendax.» Cui responderi potest» (inquit S. Gregorius, lib. XXII Moral. cap. X, ex mente Sophistarum): «Si omnis, ergo et tu; falsaque jam erit sententia, quam mendax ipse protulisti. Si vero ipse non es mendax, vera jam sententia non erit, quia dum tu verax, non omnis homo cognoscitur mendax.» Et de Cretensibus loquens D. Paulus ita scribit Tit. I, 12: «Dixit quidam ex illis, proprius ipsorum Propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri; testimonium hoc verum est.» Atqui hic Propheta fuit Epimenides, poeta Cretensis; ergo et ipse fuit mendax. Si mendax, quomodo testimonium ejus verum est? Plura recenset Scotus et Dialectici, tract. De Insolubilibus. Illa tamen ex S. Scriptura solubilia sunt, uti ea suis locis resolvi.
profectum.» Mordaci videlicet allegoria Socrates e fratribus sophistis alterum hydram, alterum cancrum nominat, se vero Herculem. Atque hinc proverbium: «Ne Hercules quidem contra duos.» Idem Socrates Euclidi contentiosarum quaestionum admodum studioso: «Sophistis, inquit, o Euclides, uti poteris, hominibus uti non poteris,» perinde ac si sophistae vulpes vel simiae essent, non homines.
Sensus ergo est, q. d. Consiliarius, doctor vel quilibet alius qui «sophistice,» id est captiose, ambigue, insidiose, deceptorie «loquitur,» hic «odibilis est» Deo, angelis et hominibus quibus chara est veritas, simplicitas, fidelitas, ac proinde ab iis explosus «omni re,» id est omni honore et lucro adeoque alimento, ut habent Graeca Romana, quod per sophisticen suam quaesivit, defraudabitur. Impostor enim et sophista, cum agnoscitur ejus fraus, hypocrisis et deceptio, pro honore ignominiam, pro lucro sibilum reportat. «Non est» enim «illi data a Domino gratia,» id est non est datum ei a Deo, ut gratiam inveniat in oculis hominum, eisque sit gratus et gratiosus: quia «omni vera sapientia defraudatus,» id est privatus expersque est. Significat sophistas, licet initio ostentando suam sapientiam et eloquentiam, hominum gratiam sibi concilient, mox tamen ubi eorum sophismata et sophistica fraudes deteguntur, eam deperdere, ac pro gratia odium omnium incurrere: cum ex adverso sapientes initio, utpote minus cogniti, parvi fiant: at ubi eorum sapientia perspicitur, magni ab omnibus habentur: ac sicut sapientia, sic et honor eorum solidus et perennis est. Sunt enim instar piperis, quod quo magis teritur, eo majorem calorem, odorem et ignem exhalat.
Moraliter hic disce, doctori et consiliario duo esse necessaria, ut honoratus et locuples evadat, scilicet veram sapientiam et Dei gratiam; atque sapientiam conciliare sibi Dei gratiam. Deus enim sapientes provehit ad honores et opes.
Denique maxime sophistae sunt haeretici, qui per sophisticas cavillationes fidem evertere, et fideles decipere ac pervertere satagunt: unde ipsi omni Dei gratia ac sapientia privati sunt, ideoque odibiles Deo, angelis et hominibus. Ita Rabanus.
TERTIA PARS CAPITIS. DE SAPIENTIAE FRUCTIBUS ET PRAEMIIS.
QUARTA PARS CAPITIS. DE CONTINENTIA ET REFRENATIONE CONCUPISCENTIAE ET GULAE.
et laudabilis est hominibus, aeque ac Deo et angelis. Unde Graeca Complutensia habent: Est sapiens propriae animae, et fructus intellectus ejus in ore (dum loquendo eam aliis communicat) laudabiles; Tigurina: Est qui animae suae sapiat, cujus in ore laudabiles sint fructus prudentiae: legit cum Nostro et Complutensibus αἰνετοί, id est laudabiles, pro quo Romani legunt πιστοί, id est fideles; alii: Est sapiens animo proprio, ejusque intelligentiae fructus in ore laudabiles sunt. «Quoniam, ait Rabanus, ea quae Deo sunt placita mente tractat, lingua profert, et utili operatione exercet.» Syrus: Fructus sapientum animabus eorum, et est sapiens qui animae suae (vel sibiipsi) est sapiens, et fructus operum ejus ex aspectu faciei ejus.
26. VIR SAPIENS PLEBEM SUAM ERUDIT, ET FRUCTUS SENSUS ILLIUS FIDELES SUNT. — Est haec secunda antithesis sophistae et sophi, sive sapientis: sophista enim uti animam suam, sic et populum decipit et deludit; at vero sapiens non tantum animae suae, id est sibiipsi, sapit; sed et plebem, vel sibi concreditam, vel in qua degit et habitat, erudit docetque verbo et exemplo, ut honeste, juste et pie vivat: et «fructus sensus,» graece συνέσεως, id est intelligentiae et doctrinae ipsius, non sunt labiles, ut statim evanescant instar doctrinae sophistarum; sed «sunt fideles,» id est firmi et stabiles: quia veritas stabilis est, ideoque stabiles parit proles et fructus; inde Hebraei dicunt אמת emeth, id est veritatem stabiles habere pedes, iisque stabilem consistere. Tigurina: Vir sapiens erudit populum suum, et fructus intelligentiae ipsius stabiles sunt; alii, certi sunt. Aliter Lyranus: «Fideles, inquit, id est fide digni sunt, tum quia a veritate prima procedunt, tum quia ad ipsam finaliter dirigunt.» Et Palacius: «Fideles, inquit, id est nullo errore vel malitia maculati.»
27. VIR SAPIENS IMPLEBITUR BENEDICTIONIBUS, ET VIDENTES ILLUM LAUDABUNT. — Est haec tertia antithesis sophistae et sophi, id est sapientis: nimirum, sophistae omnes maledicunt, omnesque eum exsecrantur; at sapienti omnes benedicunt, omnesque eum laudant et celebrant, ac, ut Graeca habent, μακαριοῦσιν, id est beatum praedicant. Unde Complutensia: Vir sapiens implebitur benedictione, et beatum dicent omnes eum videntes. Posset quoque benedictio sumi pro beneficentia, omnique bonorum cumulo. Unde Tigurina vertit: Vir sapiens felicitate cumulabitur, et beatum praedicabunt omnes qui eum viderint; et Dionysius: «Vir sapiens implebitur benedictionibus, id est, inquit, bonis et profectibus gratiarum, virtutum, donorum, fructuum et beatitudinum, in quibus omnibus crescit atque perficitur, bene utendo sapientia sua, videlicet divina contemplando, et proximos instruendo.» Et Hugo: «Benedictionibus, inquit, tum dexterae, tum sinistrae:» dexterae in futuro, quando ei dicetur cum aliis: «Venite, benedicti Patris mei,» etc.; sinistrae in praesenti vita, puta gratia Dei, et laude hominum. Unde et Syrus ver-
tit: Qui sapiens est anima sua, saturabitur deliciis, et laudabunt eum omnes videntes eum.
28. VITA VIRI IN NUMERO DIERUM: DIES AUTEM ISRAEL INNUMERABILES SUNT. — «Viri,» id est cujusque hominis: Hebraice enim איש isch, id est vir, idem est quod quilibet. «In numero,» scilicet definito, certo et pauco. «In numero dierum,» ergo idem est, quod definitorum et paucorum dierum sunt. Est hypallage: vita viri est in numero dierum, hoc est, vita viri est in diebus numeri, id est in diebus numeratis et paucis. Hebraei enim ימי מספר ieme mispar, id est dies numeri, vocant paucos et facile numerabiles. Sensus ergo est, q. d. Vita cujusque hominis numerata et definita est, certisque et paucis diebus a natura et a Deo circumscripta, juxta illud Psal. LXXXIX, 10: «Dies annorum nostrorum in ipsis, septuaginta anni, si autem in potentatibus, octoginta.» At vero dies Israel sunt indefiniti et innumeri. Tigurina: Vita cujusque constat numero dierum, sed Israelitarum dies sunt innumeri.
Quaeres quisnam sit hic Israel? Certum est per Israel hic non accipi Jacobum patriarcham, qui luctans cum angelo eumque vincens, ab eodem cognominatus est Israel, id est dominans Deo, id est angelo, qui Deum repraesentabat, Genes. XXXII, 28. Nam Jacobi dies fuere «parvi,» id est pauci, et «mali,» id est aerumnosi, ut ipse ait Genes. XLVII, 9. Jacob enim vixit duntaxat 147 annis, Gen. XLVII, 28.
Primo igitur, proprie per Israel accipias populum Israel, prognatum ex Jacob, qui alio nomine dictus est Israel: ut sensus sit, q. d. Vir quisque paucos vivit vitae dies, at sapiens dies vivit innumeros: licet enim corpore moriatur, fama tamen ejus perpetuo vivet apud populum Israel, id est fidelem: populus enim perpetuo durat; esto hic vel ille homo in populo moriatur. Nominat populum Israel prae caeteris; quia ille solus aevo Siracides habebat veram sapientiam, id est fidem, cultum et religionem Dei, juxta illud Mosis Deut. IV, 6: «Haec est vestra sapientia et intellectus coram populis, ut audientes universa praecepta haec (legis Dei), dicant: En populus sapiens et intelligens.» Ita Dionysius, Palacius et Lyranus: «Dies, ait, populi Israel sunt innumerabiles, id est diuturni: licet enim personae singulares moriantur et nascantur sibi succedentes, remanet tamen unitas populi. Sicut in fluvio aquae sunt in continuo fluxu, remanet tamen identitas fluvii: laus vero sapientis non solum durat suo tempore, sed transit ad posteros: propter quod est diuturna, et maxime in populo suo, qui magis novit opera ejus: ideo subditur: Sapiens in populo haereditabit honorem.»
Secundo, Jansenius et Hugo per Israel accipiunt Israelitam, id est quemlibet sapientem, hoc est fidelem et sanctum, q. d. «Dies Israelis,» hoc est Israelitae, sunt innumerabiles: quia infiniti et in perpetuum durantes, hoc est Israelitae propter
operibus in hac praesenti vita Dominum semper sapientiam suam, et veram Dei cognitionem, qua coluit, post finem praesentis laboris, pura mente prae aliis donati sunt, vivent in aeternum, non serenum Dei vultum in coelesti regno perpetualiter contemplatur. Cujus boni sicut nulla est labes, solum apud homines per nominis memoriam, sed etiam apud Deum per gloriam aeternam. Unde ita et gaudii nullus est finis.» Huc facit proverbium Arabicum, Centur. II, num. 42: «Mundus Syrus vertit: Sapiens populi haereditabit gloriam, et nomen ejus permanebit in vitam aeternam. Huic convenit illud Eccles. VII, 13: «Hoc plus habet eruditio et sapientia, quod vitam tribuunt possessori suo.» Sic quilibet sanctus vocatur Israel ab Apostolo, Gal. VI, 16: «Quicumque hanc regulam secuti fuerint, pax super illos, et misericordia, et super Israel Dei.» Vide quae de Israele dixi ibidem, et Gen. cap. XXXII, 28 et XXXV, 10. Alludit ad Jacob patriarcham, qui, ut Jacob, paucos vixit dies et annos; sed factus dictusque Israel, vivit tum personaliter in coelo vitam aeternam, tum in posteris, puta in populo Israel per multa saecula. Jacob ergo, id est luctator et supplantator vitiorum modico tempore, meruit fieri Israel, id est dominans Deo, vel, ut S. Augustinus et alii, vir videns Deum, in aeternum, q. d. ait Hugo: «Dies Jacob luctantis terminum habent, sed dies Israel contemplantis facie ad faciem interminabiles erunt.»
transit tanquam scriptura delebilis, sapientia stabilis est ut sculptura.»
29. SAPIENS IN POPULO (Israel, id est fideli, ut dixit versu praecedenti) HAEREDITABIT HONOREM (graece δόξαν, id est gloriam; Romana legunt, πίστιν, id est fidem, ut scilicet omnes ei quasi coelesti oraculo fidem habeant), ET NOMEN ILLIUS ERIT VIVENS IN AETERNUM. — Dat causam cur dixerit: «Dies autem Israel innumerabiles sunt;» quia scilicet sapiens in populo Israel, utpote perpetuo, obtinebit honorem perpetuum, ac «nomen,» id est memoriam, famam et gloriam perennantem in aeternum. Sic Salomon celebrans suum sapientiae studium, Sap. VIII, 10: «Habebo, inquit, propter hanc claritatem ad turbas, et honorem apud seniores in Ecclesia,» tam coelesti quam terrestri, tam triumphante quam militante, juxta illud cap. XLIV, 14: «Corpora sanctorum in pace sepulta sunt, et nomen eorum vivit in generationem et generationem.» Et illud Prov. X: «Memoria justi cum laudibus: et nomen impiorum putrescet.» Huc facit proverbium Arabicum, Cent. II, num. 21: «Disce scientiam, o puer, ut sis imperator; et ne sis ignarus, ut fias despicabilis.» Et num. 22: «Scientia diadema est puero, et intellectus torques aureus.» Hinc et doctores cum creantur, pileo, quasi diademate coronantur, et torque aureo cinguntur. Et num. 25: «Non est gloriatio in opibus et stemmate, sed gloriatio in scientia et eruditione.» Et num. 29: «Acquire tibi aurum in mensura, et scientiam sine mensura.» Et num. 34: «Scientia est lumen alterum, habetque oculos lucidos.»
Anagogice, Hugo: Nomen sapientis, id est justi, inquit, vivet in perpetuum; quia scriptum est in libro vitae, juxta illud Christi: «Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis,» Luc. X.
Allegorice, Israel est Ecclesia, sive coetus fidelium, et populus Dei, qui etiam in hoc mundo durabit usque ad consummationem saeculi: ut hac jam sententia comprobetur, ait Jansenius, id quod dixit, fructum sapientiae esse stabilem et firmum. Propter Dei enim verbum, quod sequitur, perpetua futura est ejus Ecclesia.
Anagogice, Israel est beatus: hic enim vivit in coelo dies innumeros, scilicet felices et aeternos. Ita Rabanus: «Quid est, ait, quod vitam viri in numero dierum comprehensam dicens, addidit, dies Israel esse innumerabiles, nisi quod Sanctorum vitam in coelesti beatitudine ostendit esse aeternam et infinitam? Quod autem vita praesens hominum certo numero in praescientia Dei et dispositione constituta sit, ostendit Job, dicens cap. XIV: Breves dies hominis sunt; numerus mensium ejus apud te est: constituisti terminos ejus, qui praeteriri non poterant. At vero Israel dies, hoc est sancti viri, qui recta fide et bonis
QUARTA PARS CAPITIS. DE CONTINENTIA ET REFRENATIONE CONCUPISCENTIAE ET GULAE.
30. FILI, IN VITA TUA TENTA ANIMAM TUAM: ET SI FUERIT NEQUAM, NON DES ILLI POTESTATEM. — Haec pertinent ad vers. 24: «Est sapiens animae suae sapiens.» Idipsum enim hic explicat, docetque potissimum sapientiae verae et practicae officium in eo consistere ut sapiens animam suam purget a vitiis et concupiscentiis, eique virtutes quaslibet inserat. Ait ergo: Fili, in vita hoc potissimum age, nimirum «tenta,» id est scrutare et explora affectiones et desideria animae tuae, et si videris ea esse «nequam,» id est propensa ad malum; «non des illis potestatem,» nec laxes eis habenas sequendi et exsequendi malum, sive nequitiam in quam propendent; sed ea coerce et refrena, non tantum ab illicitis, sed etiam a licitis quae occasionem dant et viam sternunt ad illicita. Facilis enim lapsus est cupidi a licitis valde concupitis ad illicita, v. g. qui amat vinum facile labitur, si non in ebrietatem, certe in nimium ejus potum. Habeto ergo exploratos omnes animae tuae sinus, ut scias in quae vitia propendeat, ac ab illis eam ita refrena, ut plane in contrarium eam
divertas et cogas, v. g. si videris eam propensam in superbiam, totis viribus flecte eam ad humilitatem, eamque occupa cogitationibus et officiis vilibus et humilibus; si videris eam propensam in avaritiam, flecte eam ad liberalitatem: si ad gulam, flecte eam ad abstinentiam et jejunium; si ad iram, flecte eam ad mansuetudinem. Sic enim arbor curva in contrariam prorsus partem flectenda est, ut evadat recta. Ita Rabanus, Lyranus, Palacius et alii: «Praecipit sapientia, inquit Rabanus, homini, ut caute servet vitam suam, ne forte per incuriam in variis desideriis diffluat, et in peccati mortem decidat: ideo dicit ut tentet animam suam, id est ut probet animae suae voluntatem, et si fuerit perversa, non tribuat illi potestatem perficiendi eam.» Huc facit proverbium Arabicum, Centur. I, num. 22: «Puta vitem tuam manu tua, non aliena,» id est reprehende teipsum super vitio tuo, priusquam te alius reprehendat super eodem.» Et num. 14: «Lima spinas:» lima, id est vince affectum carnis et cupiditates malas, easque reseca lima rationis. Cupiditates enim instar spinarum hominem pungunt, ad scelus incitant, et ad exitium adigunt. Earum ergo acumen necesse est ut lima rationis tanquam duriori obtundamus, si salus nostra nobis est cordi.
Graeca jam aliter habent, nimirum: Fili, in vita tua tenta animam tuam, et vide quid ei malum sit, et ne dederis ei; Tigurina: Fili, proba animam tuam in vita tua, explora quid noxium ei sit, neque id ei indulgeas; Syrus: Fili mi, in vita tua tenta animam tuam, et vide id quod malum est illi, ne des illi, q. d. Indaga et explora diligenter inclinationes, affectus et vires animae tuae, ut scias quid ei congruum et bonum, quid incongruum et malum sit: quo facto, tribue ei quod congruum et bonum, nega vero quod ei incongruum et malum deprehendisti. Unde sequitur: «Non enim omnia omnibus expediunt, et non omni animae omne genus placet;» v. g. anima aliquorum propendet ad studia theologica, aliorum ad mathesin, aliorum ad artes mechanicas, aliorum ad bellum: quisque ergo animae det, quod ejus inclinationi et viribus convenit et congruit. Si enim eam cogat ad aliud, v. g. si amantem studiorum cogat ad bellum, magnam illi vim inferet, ideoque anima violenter in bello detenta gemet jugiter, nec in eo persistere poterit, utpote agens vitam sibi molestam, ingratam et aerumnosam. Id magis liquet in deligendo vitae statu. Aliis enim convenit et placet status matrimonii, aliis sacerdotii, aliis Religionis: quare si parentes, ut saepe fit, cogant filios juniores ad Religionem, cum ipsi ab ea abhorreant, et cupiant agere vitam in saeculo, utique filii in Religione agent vitam maestam et periculosam, dataque occasione jugum Religionis excutient; qua de causa tot vidimus et videmus apostatas. Sane multi damnantur, quia statum sibi incongruum capessunt, adeoque multi dam-
nantur in seculo qui salvarentur in Religione: et vice versa.
Huic expositioni adaptari potest versio nostra, uti eam adaptat Jansenius, hoc modo: In vita tua tenta animam tuam, id est rimare et indaga quid animae tuae maxime conveniat, et si fuerit aliquid «nequam,» id est noxium et incongruum illi, non des ejus rei potestatem, nec sinas eam illud capessere, vel eo uti et frui: ut haec omnia pertineant ad delectum in rebus adhibendis, de quo multa dixit initio capitis; verum prior sensus uti simplicior et planior, ita et verior ac congruentior est.
SECUNDA PARS CAPITIS. QUALE ET CUM QUALIBUS INEUNDUM SIT CONSILIUM.
Tu nihil invita facies dicesve Minerva.
Unde graece clarius idipsum dicitur: Non enim omnia omnibus conducunt, et non omnis anima in omni re sibi placet; Tigurina: Non enim quaevis quibusvis conferunt, nec quivis animus quacumque re felix est. Nam quod invitus et nolens agit, in eo miser et infelix est. Syrus: Quia non omnis cibus bonus est, et omnis anima in paucis delectatur. Sapienter Poeta Juvenal, satyr. 14:
Nullum numen abest, si sit prudentia.
And:
Nunquam aliud natura, aliud sapientia dictat.
And Persius:
Mille hominum species, et rerum discolor usus. Velle suum cuique est, nec voto vivitur uno.
Juxta Graecorum lectionem versus praecedentis, connexio hujus versus cum illo clara est, ut patet ex dictis ibidem.
32. NOLI AVIDUS ESSE IN OMNI EPULATIONE, ET NON TE EFFUNDAS SUPER OMNEM ESCAM. — A thesi descendit ad hypothesin: dixit vers. 30: «Tenta animam tuam: et si fuerit nequam, non des illi potestatem;» nunc ejus dat speciem et exemplum commune et frequens. Plerique enim hominum propensi sunt in gulam, praesertim epularum et deliciarum. Primum enim Evae et Adae peccatum fuit gula et esus pomi vetiti, quod ipsi in omnes posteros propagine peccati, aeque ac generationis et naturae transfuderunt. Gula ergo cuique refrenanda et mortificanda est. Graeca clarius habent, μὴ ἄπληστος ἴσθι, id est ne esto inexplebilis in ullis deliciis, neve profusus sis in escis; Complutensia: Non sis insatiabilis in omnibus deliciis, et ne effundaris
(Romana, ne effundas te) super epulas; Syrus: Ne multiplices illi (animae tuae) cibum deliciarum, et ne malus (cupidus et invidus) fiat oculus tuus super cibo multo; Tigurina: Ne te ingurgites quibusvis deliciis, nec in cibos effundas, q. d. Cum variorum ferculorum deliciae tibi offeruntur, multaeque epulae proponuntur, uti fit in conviviis; noli in eas te nimia edacitate et aviditate gulae effundere, ut videaris omnia velle devorare, esseque insatiabilis instar lupi: sed aviditatem hanc refrena et appetitui tuo dominare, ac sobrie cibis utere, tum ut honori tuo, tum ut sanitati, tum ut conscientiae tuae consulas. Unde medicorum praeceptum: «Vescere citra saturitatem: surge e mensa non cum fastidio, sed cum fame. Omnis saturitas noxia.» Exemplo tibi sit S. Augustinus, qui lib. X Confess. cap. XXXI, Deum alloquens ait: «Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta sumpturus accedam.» Vide ibidem plura S. Ambrosii, epist. 25: «Utamur, ait, temperantiae naturali cibo pro remedio parcius, non pro deliciis redundantius propter infirmitatem, non propter voluptatem.» Unde Deus concedens Noe esum carnium: «Quasi olera virentia, inquit, tradidi vobis omnia,» Gen. IX, 3, quia oleribus parce ad necessitatem vescimur. Quocirca S. Ambrosius, lib. De Noe, cap. XXV: «Utantur, ait, qui utuntur carne tanquam oleribus, non ad distensionem, nec ad arvinam corporis, quam epulae facere consueverunt.» Et mox: «Fortasse in hoc etiam commendatur temperantia edendi carnes sicut olera, non tam ad captandam voluptatem, quam ad vitae sanitatem.»
Porro Judaeis identidem commendat Siracides refrenationem gulae, quia ipsi in eam ab initio suae gentis propensi fuere. Audi Tertullianum, lib. De Jejunio, cap. V: «Primus populus primi hominis insculpserat crimen, pronior ventri quam Deo deprehensus, cum de duritia aegyptiacae servitutis valida manu Dei ereptus, terrae melle et lacte mananti destinatus, statim saturitatis aegyptiae detrimenta suspirans: Quando super ollas carnium, inquit, sedebamus, etc., Exodi XVI, alium potius et cepe, quam coelum fragrare malebat.»
Ob hoc gulae periculum Deus, Gen. IX, concedens usus carnium Noe, jussit eas prius sibi immolari: ut secure, inquit S. Chrysostomus ibidem, iis homo uti posset, utpote quae jam Deo oblatae, litatae et sanctificatae essent. Hinc et mensae praemittitur oratio et benedictio, ut cibi sanctificentur, et gula in comedendo refrenetur. Vide dicta I Timoth. IV, 4 et 5.
Mystice, haec applices studio, meditationi, orationi, quae sunt deliciae animae, q. d. Noli nimis indulgere cupiditati studendi, meditandi, orandi: quia hic excessus corpus enervat, caput hebetat, aciem mentis obtundit, spiritum suffocat. Unde illud: «Saturitas panis mala, studiorum autem pessima.»
33. IN MULTIS ENIM ESCIS ERIT INFIRMITAS, ET AVIDITAS APPROPINQUABIT USQUE AD CHOLERAM. — Syrus: Quia prae multitudine cibi fit valetudinarius; et qui immodestus est in comedendo, infirmatur. Pro aviditas graece est ἀπληστία, id est insatiabilitas, aviditas, edacitas. Rabanus retinuit Graecum ἀπληστία, pro quo aliqui manuscripti corrupte legunt ἀποπλεξία. Significat ergo gulam et nimiam epulationem causare morbos, praesertim choleram: nimii enim cibi accendunt calorem naturalem et sanguinem, qui accensus vertitur in bilem et choleram. Hinc cholera a medicis vocatur morbus, quo bilis commovetur, acuitur, accenditur, seque effundit in stomachum et intestina, illaque suo acore inficit, vitiat, mordet et cruciat; adeo ut crura manusque contrahantur, ac anima deficiat, quin et subinde subito quis moriatur. Ita Celsus, lib. IV, cap. XI, et Fernelius, lib. VI De Part. morbis, cap. III: Remedio est «mentastrum, torminibus cholericis sedandis efficacissimum,» ait Plinius, lib. XX, cap. XIV; et clysteres, uti idem docet lib. XXXI, cap. VI.
Pro infirmitas legit Noster cum Complutensibus νόσος, pro quo Romana legunt πόνος, id est labor. Unde sic habent: In multis enim escis erit labor (stomachi ut eas digerat, ejusque tortura et vigiliae, uti dixit cap. XXXI, vers. 23) et ἀπληστία, id est insatiabilitas, appropinquabit usque ad choleram; Tigurina: Nam ingluviem ciborum morbus comitabitur, et in bilem abibit insatiabilis edacitas.
34. PROPTER CRAPULAM (graece ἀπληστίαν, id est voracitatem insatiabilem) MULTI OBIERUNT: QUI AUTEM ABSTINENS EST, ADJICIET VITAM. — Sobrietas ergo sanitatis, sapientiae, castitatis, sanctitatis et longaevitatis est mater: crapula vero et ebrietas infirmitatis, hebetudinis, libidinis, vitiorum ac brevis aevi: «Plures enim occidit crapula quam gladius.» Vide dicta cap. XXXI, vers. 23. Vere Palacius: Etiamsi, ait, natura homini taxarit annos et dies vitae, sobrius tamen eos prorogare potest per abstinentiam cibi; ebrius vero et gulosus eos decurtare et occidere per gulam et crapulam.
Denique axioma est viri sapientis, esto nonnullis videatur paradoxum: «Pene omnes homines mori gula.» Nam plerique omnes saepe excedunt in cibo et potu, praesertim in conviviis, festis et recreationibus; atque hoc excessu vitam abbreviant, mortemque sibi accelerant, alii plus, alii minus, pro quantitate et qualitate excessus. Gula igitur et ingluvies corpus gravat, morbos creat, et vitam decurtat.
Graeca habent, propter ἀπληστίαν, id est, ut Complutensia, insatiabilitatem; Romana: Edacitatem multi obierunt; et attendens (cavens ne in cibis et potibus excedat) adjiciet vitam; Tigurina: Multi per intemperantiam intereunt: at qui temperans est, vitam prorogat; Syrus: Multi enim qui mortui sunt per cibum multum: et qui cavet sibi, prorogat vitam. Vide quae de abstinentia dixi Daniel. I, 15 et seq.
Sapienter S. Athanasius, apud Antonium
Melissa, part. I, cap. LVII: «Corpora aegra, ait, curationis et abstinentiae beneficio restituuntur: restituta vero per negligentiam et repletionem paulatim relabuntur, et ad eosdem morbos recidunt.» Praeclare S. Ambrosius, De Elia et jejunio, cap. VIII: «Jejunium, ait, continentiae magisterium est, pudiciae disciplina, humilitas mentis, castigatio carnis, forma sobrietatis, norma virtutis, purificatio animae, miserationis expensa (id quod tibi jejunando subtrahis, expendas in miseros), lenitatis institutio, charitatis illecebra, senilis gratia, custodia juventutis. Jejunium est infirmitatis levamen, alimentum salutis. Nemo in cruditatem jejunando incidit, nullus per continentiam ictum sanguinis sensit, imo nullus non repressit et repulit. Bonum itineris viaticum, bonum totius vitae.» Vide S. Basilium, hom. De Jejunio. Siracidi concinit R. Hillel, priscus ille et sapientiae nomine percelebris, cujus haec gnoma elegans et multiplex exstat in Pirke avoth, id est in Apophtheg. Patrum, cap. II: «Qui carnem multi-
plicat, vermes multiplicat: qui multiplicat divitias, dolores multiplicat: qui mulieres multiplicat, multiplicat fascinationes: qui multiplicat ancillas, multiplicat fornicationem: qui multiplicat servos, multiplicat fures: qui multiplicat legem, multiplicat vitam: qui studium multiplicat, pariter sapientiam multiplicat: qui multiplicat consilium, multiplicat prudentiam: qui multiplicat justitiam, multiplicat pacem: qui famam acquirit bonam, sibi acquirit eam: qui verbum legis acquirit, vitam in altero seculo feneratur aeternam.»
Porro ἀπληστία, id est nimia aviditas et insatiabilitas, non tantum in cibis et potibus, sed et in quibusvis aliis rebus locum habet. Et in quacumque versetur materia, noxia est tum animae, tum corpori. Unde quidam Sapiens dixit: «Omnes pene homines confici et emori per rei alicujus ἀπληστίαν, nimiamque aviditatem,» sive ea honorum sit, sive opum, sive scientiarum, sive aliarum rerum.