Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Describit grave jugum aerumnarum hujus vitae ex peccato ortum. Secundo, vers. 19, per varias et elegantes gradationes docet, quae aliis sint potiora et praeeligenda. Tertio, vers. 29, agit de fugienda inopia.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 40:1-32
1. Occupatio magna creata est omnibus hominibus, et jugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturae, in matrem omnium. 2. Cogitationes eorum, et timores cordis, adinventio exspectationis, et dies finitionis: 3. a residente super sedem gloriosam, usque ad humiliatum in terra et cinere: 4. ab eo qui utitur hyacintho, et portat coronam, usque ad eum qui operitur lino crudo: furor, zelus, tumultus, fluctuatio, et timor mortis, iracundia perseverans, et contentio, 5. et in tempore refectionis in cubili somnus noctis immutat scientiam ejus. 6. Modicum tanquam nihil in requie, et ab eo in somnis, quasi in die respectus. 7. Conturbatus est in visu cordis sui, tanquam qui evaserit in die belli. In tempore salutis suae exsurrexit, et admirans ad nullum timorem: 8. cum omni carne, ab homine usque ad pecus, et super peccatores septuplum. 9. Ad haec mors, sanguis, contentio, et rhomphaea, oppressiones, fames, et contritio, et flagella: 10. super iniquos creata sunt haec omnia, et propter illos factus est cataclysmus. 11. Omnia, quae de terra sunt, in terram convertentur, et omnes aquae in mare revertentur. 12. Omne munus et iniquitas delebitur, et fides in saeculum stabit. 13. Substantiae injustorum sicut fluvius siccabuntur, et sicut tonitruum magnum in pluvia personabunt. 14. In aperiendo manus suas laetabitur: sic praevaricatores in consummatione tabescent. 15. Nepotes impiorum non multiplicabunt ramos, et radices immundae super cacumen petrae sonant. 16. Super omnem aquam viriditas, et ad oram fluminis ante omne fenum evelletur. 17. Gratia sicut paradisus in benedictionibus, et misericordia in saeculum permanet. 18. Vita sibi sufficientis operarii condulcabitur, et in ea invenies thesaurum. 19. Filii, et aedificatio civitatis confirmabit nomen, et super haec mulier immaculata computabitur. 20. Vinum et musica laetificant cor: et super utraque dilectio sapientiae. 21. Tibiae et psalterium suavem faciunt melodiam, et super utraque lingua suavis. 22. Gratiam et speciem desiderabit oculus tuus, et super haec virides sationes. 23. Amicus et sodalis in tempore convenientes, et super utrosque mulier cum viro. 24. Fratres in adjutorium in tempore tribulationis, et super eos misericordia liberabit. 25. Aurum et argentum est constitutio pedum: et super utrumque consilium beneplacitum. 26. Facultates et virtutes exaltant cor, et super haec timor Domini. 27. Non est in timore Domini minoratio, et non est in eo inquirere adjutorium. 28. Timor Domini sicut paradisus benedictionis, et super omnem gloriam operuerunt illum. 29. Fili, in tempore vitae tuae ne indigeas: melius est enim mori, quam indigere. 30. Vir respiciens in mensam alienam, non est vita ejus in cogitatione victus: alit enim animam suam cibis alienis. 31. Vir autem disciplinatus et eruditus custodiet se. 32. In ore imprudentis conducabitur inopia, et in ventre ejus ignis ardebit.
PRIMA PARS CAPITIS.
1. OCCUPATIO MAGNA CREATA EST OMNIBUS HOMINIBUS, ET JUGUM GRAVE SUPER FILIOS ADAM, A DIE EXITUS DE VENTRE MATRIS EORUM, USQUE IN DIEM SEPULTURAE, IN MATREM OMNIUM. — Scilicet dum orimur,
morimur, id est mori incipimus, et ad mortem tendimus: « In terra orimur, in terra morimur, revertentes in eam unde sumus assumpti, » ait S. Bernardus in Festo S. Martini. Quocirca S. Gregorius, lib. XI, epist. 26 ad Rusticiam: « Ego, ait, in tanto gemitu et occupationibus vivo, ut ad dies quos ago, me pervenisse poeniteat, solaque mihi consolatio sit mortis exspectatio. Unde peto ut pro me debeatis orare, quatenus de hoc carnis carcere citius educar, ne tantis laboribus diutius torquear. » Capite praecedenti descripsit Dei magnificentiam, potentiam, clementiam in pios, severitatem in impios, ut eam proni colamus et veneremur; jam apte subnectit considerationem miseriae et fragilitatis humanae, ut eam considerans homo sub Deo suo se magis humiliet, ejusque opem et gratiam efflagitet. Ita Lyranus. Solet Siracides combinare opposita et contraria, ac ab uno transire ad aliud; quia contraria juxta se posita magis elucescunt. Sic hic a contemplatione majestatis divinae transit ad contemplationem infelicitatis humanae, ut homo miser utramque contemplans, dicat cum Psalte: « Abyssus » meae miseriae, « abyssum » divinae misericordiae « invocat, » et cum S. Francisco: « Quis tu, Domine, quis ego? » Tu abyssus sapientiae, bonitatis, potentiae et bonorum omnium: ego abyssus ignorantiae, malitiae, infirmitatis, et malorum omnium. Exaggerat ergo hominum miserias, ut pii discant eas patienter et fortiter ferre, utpote omnibus hominibus communes, ac in poenam peccati originalis, quod ab Adamo omnes contrahimus, omnibus impositas (poenitentia enim peccatori a Deo imposita patienter ferenda est, ut culpam luat et diluat), praesertim quia illa magis tangunt impios, ut prae illis pii felices et beati esse videantur.
Pro occupatio, graece est ascholia, id est molestia, inquietudo, aerumnae, magna; tum gravitate tum multitudine, tum amplitudine, quia ad omnes se extendit; tum duratione, quia per omnem vitam porrigitur. Pro sepulturae legit cum Romanis epitaphes, jam Complutensia legunt epistrophes, id est reversionis. « Matrem omnium » vocat terram; terra enim est mater omnium viventium, atque ex illa primitus a Deo formatus homo, Genes. II, moriens iterum in eam revertitur. Ita B. Gregorius, II Moral. XI: « Quia vero, ait, nos omnes terra genuit, hinc non immerito matrem vocamus. Unde scriptum est: Grave jugum super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, usque ad diem sepulturae omnium. » Hinc Junius Brutus, duobus Tarquinii filiis oraculum Apollinis Delphici consulentibus, quisnam ex ipsis Romae regnaturus esset, audiensque eum regnaturum, qui ante omnes matri osculum dedisset, illico in terram procumbens, eamque osculans primus Romae consul creatus est. Ita Valerius Maximus, lib. VII, cap. III. Hoc facit ad consolationem mortalium in morte, quod per eam redeant ad communem matrem, puta terram, ex
qua prodierunt. Quaeque enim res gaudet ad suum redire principium, aeque ac filius ad suam matrem.
Sensus ergo est, q. d. Molestia magna creata, id est destinata et deputata est omnibus hominibus, etiam parvulis et innocentibus: « ac jugum, » id est onus et pondus, « grave, » multiplicium magnarumque aerumnarum, « super filios Adam, » ad puniendum primum Adae peccatum; quod ipse ad posteros omnes propagine vitiata et damnata transmisit, idque a primo die quo-
de ventre matris in hunc mundum prodeunt, usque in diem ultimum quo moriuntur, et sepeliuntur, ut in terram ex qua a Deo formati sunt redeant. Unde Tigurina vertit: Molestia magna cuique homini destinata est, et grave jugum posteris Adami, jam inde a die quo matris utero emerserunt, usque ad eum quo communi omnium matre conduntur; Arabicus: Jam creavit multa et genera plurima, et devinxit homines ex quo geniti sunt in ventre matrum suarum, donec revertantur in viam vitae; Syrus: Res magnas creavit Deus, et genera valida super filios hominum, a die quo egressi sunt de ventre matris eorum, usque dum recumbant in terra viventium, laus eorum, et cogitatio cordis eorum, et finis verborum eorum, usque ad diem mortis eorum.
« Jugum » hoc ergo poenarum et aerumnarum intellige, sub quibus omnes assidue per totam vitam suspiramus et gemimus. S. Augustinus tamen, lib. V Hypognost. (vel quisquis est Auctor; hic enim liber non habet phrasim S. Augustini, neque a Possidonio, vel Beda, vel alio vetere citatur nomine S. Augustini), per « jugum » accipit ipsum peccatum originale; jugum enim culpa secum traxit jugum omnis poenae. Additque illud apte vocari « jugum, » eo quod ex duobus, Adamo scilicet et Eva, illud trahamus, sicut jugum boum a duobus trahitur. Sane plenior erit sensus, si utrumque jugum hic accipias, explicesque ipsum esse peccatum cum sua prole et prosapia, puta cum suis effectibus et poenis; peccato enim proprie videtur convenire, vers. 2, 5 et 9. Sed audi S. Augustinum: « Quod est hoc grave jugum, nisi peccatum? Et quare est dictum jugum, nisi quia ex duobus, Adam et Eva, veniat; vel duorum premat et conterat colla, id est masculi et feminae, malorum videlicet atque impiorum, quia in utroque sexu jugum sunt. Ideo ait generaliter: Grave jugum super filios Adam. Dicendo ergo, super filios, aetates non discrevit vel sexus; et comparando jugum peccato, propter Christum, qui ut caeteri, ex usu conjugatorum natus non est, omnes caeteros esse peccatores aequavit. Hoc jugo, id est originali peccato, revincti majores atque minores, vitio ex ipso orti, tanquam aratrum trahimus, quamdiu sumus in mortis corpore: cujus cupiditatis vomere proscinditur, hoc est corrumpitur, terra nostra. Propter quod in libro Sapientiae dictum puto: Corpus autem quod corrumpitur, aggravat animam. A cujus jugi la-
bore et onere, vel aratri corruptione ut requiescat, nemo solvitur propria voluntate et potestate, nisi ab illo juste judicante et indebite miserente, cui ait: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos; tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. »
Atque ex hoc loco probat, parvulos ex Adamo contrahere peccatum originale; quia hoc jugum Adae etiam parvulis incubat: « Dum multis, inquit, aerumnarum generibus affliguntur, et in his omnibus, cum quid patiantur, hoc dicere non possint; tamen poenis se cruciari variis quodammodo loquuntur, cum aculeo puncti dolorum confusos vocum ejulatus emittunt. Qui si minime stimulo peccati protoplastorum percussi, ex quorum peccatrice carne peccati caro sunt, patiuntur secundum errorem vestrum, Deus qui talem facit naturam, ut poenalius anima passionibus connexatur, crudelis est, aut certe injustus, ut innocentiam sanctam, et nullius penitus erroris obnoxiam, tantis permittet urgeri periculis, et in ipsis nonnunquam vita privari. Quod nisi eos peccati originalis causa pati credideritis, sine dubio Deum, qui valde bona omnia fecit, arguitis. »
Hoc jugum Deus intentavit Adamo post peccatum, omnibusque in eo posteris, dicens, Gen. III, 17: « Maledicta terra in opere tuo: in laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae. Spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbam terrae. In sudore vultus tui vesceris pane, donec revertaris in terram de qua sumptus es: quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Unde bene dicitur jugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum positum esse, usque in diem sepulturae in matrem omnium, » inquit Rabanus. Qui et addit: « Huic ergo loco simile est illud, quod in Job scriptum est: Militia est vita hominum super terram. Quietus homo possidere carnem potuit, si bene ab auctore conditus, possidere voluisset; cumque se erigere contra conditorem studuit, in semetipso protinus carnis contumeliam invenit; sed quia cum culpa simul ab origine etiam poena propagatur, inserto infirmitatis vitio nascimur, et quasi nobiscum hostem deducimus, quem cum labore superemus.
Ipsa ergo hominis vita tentatio est; cui ex semetipsa nascitur, unde perimatur; quae etsi semper ex virtute succiderit quod ex infirmitate generat, semper tamen ex infirmitate generat quod ex virtute succidat. Sic itaque humana vita tentatio est, ut, etsi jam ab iniquitatis perpetratione compescitur, in ipsis tamen bonis operibus, modo malorum memoria, modo seductionis caligine, de intentionis suae interruptione fuscetur. » Audi S. Bernardum, serm. 2 in Septuagesima: « Grave, inquit, jugum super filios Adam; non autem in principio super Adam, sed nunc jam super filios ejus. Quid non grave miseris, quibus et vivere labor est? Quibus et (quod pauci videntur advertere, sentire penitus nemo) ipse quoque sensualitatis usus invenitur oneri, adeo ut nequeat sustineri, nisi alternae requie foveamur. Quid non labor et dolor, afflictio spiritus ex omnibus quae sub sole sunt, quando et illud ei gravissimum est quo potissimum delectatur, vegetatio scilicet et sensificatio carnis? Nimirum quam sit ei dulce consortium, triste divortium manifestat, dum vix tandem avelli potest, quia corruptio ipsa corporis penitus intolerabilis est vegetanti. Sane non simpliciter corpus, sed corpus quod corrumpitur, aggravat animam, ut immunem ab hoc gravamine primi parentis animam noveris exstitisse, donec adhuc corpus gereret incorruptum. » Hinc et Gelasius Papa, epist. I Contra Pelagianos, probat parvulos nasci cum peccato originali, omnesque homines egere gratia Christi, ut hoc jugo Adae liberentur: « Grave jugum, inquit, super filios Adam, a die exitus de ventre matris, etc., de qua (captivitate jugi) non nisi solus Dominus noster Jesus Christus commercio suae redemit passionis, et mutata nativitate nos eruit. Solus utique venit quaerere et salvare quod perierat, ut libertas, quae per temerariam fuerat dejecta superbiam, instauretur reparata per gratiam; mutuaque vice humanae voluntatis arbitrium, sicut sequendo diabolum, captivitatem meruerat sempiternam, sic reformatae subsequendo libertatis auctorem, amissum rediret ad praemium. Hinc est quod ipse Dominus ait: Cum vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis. »
Igitur hoc jugum complectitur omnes omnium hominum infirmitates, indigentias, dolores, maerores, curas, angores, labores, contradictiones, persecutiones, fastidia, injurias, rapinas, caedes, tentationes; quin et ipsas concupiscentias ac voluptates (unde Urbanus IV Pontifex, Metaphrasi in Psalm. I, sub medium: « Jugum hoc, inquit, concupiscentia est: » hae enim innumeras molestias et afflictiones secum afferunt, ut vita hominis non aliud esse videatur, quam longa et perpetua mors; ac merito quisque condolens animae suae, dicat illud Epicteti: « Animula es, quae cadaver gestas. » O jugum grave, o molestum onus corpus originali macula infectum, quod insidet cervicibus om-
nium filiorum Adae, a primo die, quo lucis hujus usum accipiunt, usque ad diem quo mortali vitae valedicunt! Imo hoc jugum miseram animam ab ipso suae creationis momento incipit premere, a coelestibus avocare, ad terrena degravare, et ad concupiscibilia, prava, vilissimaque inclinare. Anima igitur in corpore velut in ergastulo inclusa tenetur, et membris quasi compedibus praegravatur. Corpus enim animae est pro nebula, quae illam coelum et coelestia clare intueri non sinit; est ei pro illecebra, quae ad malum lege Dei vetitum pertrahit; est ei pro catena, quae eam affec-
tuum pennis ad Deum evolare non permittit, juxta illud Sap. IX, 15: « Corpus quod corrumpitur, aggravat animam; » sed amore, non mole, ait S. Bernardus, serm. 81 in Cant.
Graphice hoc jugum depingit S. Job, cap. XIV, et ibi S. Gregorius, lib. XI Moral. cap. XXVI; S. Augustinus, in Soliloquio animae, cap. II; S. Hieronymus, epist. 139 ad Cyprianum, in exposit. Psalm. LXXXIX, et S. Bernardus, lib. Meditat. cap. III, et lib. II De Consider. ad Eugen. cap. V et IX; Auctor sermonum ad Fratres in Eremo apud S. Augustinum, tom. X, serm. 65, denique simpliciter, sed vere et nervose noster Thomas Theodidaktos, De Imitat. Christi, lib. I, cap. XXII, et lib. III, cap. LIII. Vide Bellarminum, lib. VI De Amissione gratiae, cap. XV, ubi decem miserias, quasi poenas humanae naturae ob peccatum originale inflictas, recenset: prima, est ignorantia in mente; secunda, malitia in voluntate; tertia, concupiscentia; quarta, calamitas, labor et dolor in corpore; quinta, mors; sexta, ira Dei; septima, captivitas sub diabolo; octava, lites, rixae, seditiones et bella; nona, inimicitia et rebellio bestiarum; decima, omnia mala quae a coelo, terra, mari vel ante praevisa, vel omnino inopinata hominibus accidunt. Atque haec omnia censet significasse Ecclesiasticum cum dixit: « Grave jugum super filios Adae, » etc. Quibus de causis plerique veterum Ethnicorum ita humanae vitae miserias deflent, ut vel naturam quasi novercam accusent, vel per has miserias puniri peccata animarum in alia vita commissa suspicentur. Unde S. Augustinus, lib. IV Contra Julian. cap. XII, ait eos rem vidisse, causam ignorasse. Vide Ethnicorum hac de re gnomas apud Theodoretum, lib. V De Curand. Graecor. affect. sub initium, et S. Augustinum, lib. IV Contra Julian. cap. XII, XIII, XIV, XV.
Moraliter, hinc collige quid, quale, quantum sit peccatum, quanta ejus malitia. Nam unum Adae peccatum hoc miseriarum jugum non tantum illi, sed et posteris omnibus, innumeris, inquam, hominum millionibus, induxit, inducit et inducet usque ad finem mundi. Si Deus peccatum alienum, puta Adae, ita punit in filiis, quomodo puniet propria singulorum? si unam Adae inobedientiam ita castigat in parvulis innocentibus, imo in justificatis et sanctis in hac vita, quomodo castigabit tot libidines, invidias, caedes, haereses, quas reprobi quotidie accumulant, in gehenna? Ad hoc jugum tolerandum magna opus est poenitentia et patientia; haec enim plane illud lenit. Nam, ut ait Boetius, lib. II De Consol.: « Nihil est miserum nisi cum putes, contraque beata sors omnis est aequanimitas tolerantis. »
2. COGITATIONES EORUM, ET TIMORES CORDIS, ADINVENTIO EXSPECTATIONIS, ET DIES FINITIONIS. — A thesi descendit ad hypothesim; particulatim enim explicat occupationem, et jugum grave posterorum Adae, quod proposuit vers. 1, q. d. Occupatio illa et jugum grave filiorum Adae, sunt primo,
« cogitationes eorum, » quibus animum distrahunt et discruciant, ut bona hujus vitae sibi accersant, mala vero omnia avertant; ex quibus sequentur secundo, « timores » varii cor coarctantes, ne forte bona, quae appetunt, non assequantur, et in mala, quae aversantur, incurrant; tertio, « adinventio exspectationis, » id est adinventa et excogitata imaginatio imminentium bonorum vel malorum, quasi ipsa illos, aut potius illi ipsa, exspectent. Graece est epinoia prosdokias, id est imaginatio exspectationis, puta rerum deinceps exspectandarum; exspectatio enim et spes rei desideratae graviter diuque desiderantem affligit et torquet. Romani vertunt, consideratio exspectationis; alii, commentum exspectationis; saepe enim spes revera non est spes, sed commentum spei, quod scilicet homo sibi comminiscitur, et in mente fingit et pingit. Idem dice de timore. Quarto, « dies finitionis, » id est dies obitus et mortis, qua finitur haec vita, omneque ejus gaudium et voluptas. Unde Tigurina vertit: Cogitationes eorum dico, metumque animi, tum rerum exspectandarum imaginationes, et diem obitus. Porro mirum est quam imaginationes hominem torqueant, etiam rerum vanarum et nunquam futurarum. Sic legimus ex imaginatione alios amentes esse factos, alios canos, alios mortuos. Qui ergo sapit, illas a se amoveat, aut certe compescat alioque inflectat. Imaginatur ille et exspectat praelaturam, hic beneficium, alius haereditatem, alius locuples matrimonium. Tota fere vita nobis exspectando dilabitur, ait Palacius, vivimus et pascimur ut chamaeleontes aura spei, reipsa nunquam fruituri. Quanta sit imaginationis vis, docet Galenus, lib. III De Interioribus, sive De Affectis locis, et Rhodiginus, lib. XVII Variar. lect. cap. II.
3 et 4. A RESIDENTE SUPER SEDEM GLORIOSAM, USQUE AD HUMILIATUM IN TERRA ET CINERE: AB EO QUI UTITUR HYACINTHO, ET PORTAT CORONAM, USQUE AD EUM QUI OPERITUR LINO CRUDO. — q. d. Aerumnae hujus vitae jam recensitae sunt communes omnibus, tam summis quam imis, adeoque incipiunt a residente super sedem gloriosam, puta a Pontifice et Imperatore, indeque per omnes medios descendant usque ad infimos, qui humiles et abjecti sedent in terra et cinere. Rursum incipiunt « ab eo qui utitur hyacintho, » id est veste hyacinthina (hac enim olim utebantur reges et principes, uti dixi Ezech. XVI, 10), puta a rege et principe, qui gestat coronam et diadema, usque ad vilissimum et pauperrimum, qui vestitur veste e « lino crudo, » id est recenti, rudi, grosso, duro (sic Hippocrates, Galenus, Aetius probant frictiones ex lino crudo, quod Graeci apaliere vocant), quae proinde signum est extremae paupertatis; adeo ut nec regi parcatur propter sublimitatem, nec imus evadat aut praetereatur propter suam vilitatem. Unde Tigurina: Ab eo qui in solio sedet cum majestate, usque ad eum qui humi recumbit in pulvere: et ab eo qui gestat hyacinthina et coro-
nam, usque ad eum qui humi recumbit in lino crudo, juxta illud Poetae:
Pallida Mors aequo pulsat pede pauperum tabernas Regumque turres...
Syrus: A sedentibus in sedibus regiis usque ad sedentes in terra et cinere, et a gestantibus diadema usque ad eos qui induti sunt veste paupertatis.
Incipit a Pontificibus et regibus, quia majorum majores sunt curae et molestiae, ac maximorum maximae. Sapiebat hoc Adrianus VI, sapiens sanctusque Pontifex, dum diceret: « Pontificiam sedem spinosam esse, iter undique obsitum sentibus. » Proinde in ejus sepulcro Romae inscriptum legimus: « Adrianus VI hic situs est, qui nihil sibi infelicius in vita, quam quod imperaret, duxit. » Sapuit idem nuper Philippus III, Hispaniarum rex, cujus haec cygnea fuit in morte vox: « Ad nihil aliud confert esse regem, quam ut in morte poeniteat fuisse, » uti ipsum poenituit. Hasce regum aerumnas graphice recenset Lucianus in suo illo somnio, quo Gallum divitem Mycillo pauperi suam quietem invidentem, potentiumque aegritudines enarrantem inducit: « Metus, inquit, curae mordaces, suspiciones, odium, quo regem persequantur ii qui cum illo vivunt, insidiae, atque eas ob res somnus rarus, et hic ipse pertenuis, et plena tumultus insomnia, cogitationes perplexae, spes semper improbae, ac otii penuria, et occupationes, judicia, expeditiones, edicta, foedera, consultationes: quibus rebus fit, ut ne per somnium quidem aliqua re suavi frui liceat. Verum ut omnibus de rebus solus despiciat necesse est, milleque negotia sustineat. »
Quippe nec Atriden Agamemnona dulcis habebat Somnus; multigenas versantem pectore curas.
Idque cum reliqui omnes Achivi sterterent.
4 et 5. FUROR, ZELUS, TUMULTUS, FLUCTUATIO, ET TIMOR MORTIS, IRACUNDIA PERSEVERANS, ET CONTENTIO, ET IN TEMPORE REFECTIONIS IN CUBILI SOMNUS NOCTIS IMMUTAT SCIENTIAM EJUS. — « Tempus refectionis » vocat, non tempus comestionis, sed tempus quietis (hanc enim significat Graeca vox anapausis), quo per somnum reficiendi et restaurandi sunt spiritus animales et vitales, per vigiliam et laborem fessi vel exhausti, q. d. Non tantum in vigilia per diem, sed etiam tempore nocturnae quietis, quo per eam reficienda sunt membra, ipse somnus saepe vexat et perturbat scientiam et imaginationem hominis. Suggerit enim ei somnia et phantasmata, quae eum vel ingenti metu percellunt, vel magna spe inflant, vel magno amore, ira aut odio concitant. Unde Syrus vertit: Et in tempore quo quiescunt in stratis suis in tempore noctis. Sic pariter, et magis, per diem « scientiam, » id est mentem, cognitionem et affectum hominis « immutat, » et quasi dementat: primo, « furor, » graece thymos, id est indignatio, excandescentia: haec enim facit, ut homo non videatur uti ratione, sed furere et insanire; secundo, « zelus, » id est aemula-
tio et invidia, qua quis invidet proximo, eumque superare et supplantare conatur: haec enim mentem excecat livore et odio; tertio, « tumultus, » graece tarache, id est turbatio, perturbatio, tumultus, quem concitat furor vel invidia: haec enim facit hominem tumultuari interius in corde, et exterius in opere; concitat enim seditiones, lites, rixas et caedes; quarto, « fluctuatio, » graece allos, id est commotio, agitatio, fluctuatio, qua animus indignatione, invidia, metu, aliave passione agitatus, fluctuat, ut nunc hoc velit, nunc illud; nunc hoc consilium capiat, nunc illud, itaque pendulus haeret, suisque cogitationibus discerpitur et laniatur. Sic S. Augustinus, lib. IX De Civit. cap. VI, ex Apuleio dicit, cor « mentis salo per omnes cogitationum aestus fluctuare. » Quinto, « timor mortis: » hujus enim plurimae in dies occasiones et causae offeruntur, adeo ut homo non habeat unum annum, imo nec unum diem certum vitae, quin potius omni die et hora mortem occulte instantem, vel sibi insidiantem timere possit et debeat; sexto, est « iracundia perseverans: » haec enim est quasi fel continuo pungens, amaricans, rodens et exedens animum instar tineae. Legit Noster cum Romanis, Tigurina et aliis menima, vel menima, id est ira diuturna, inveterata, odium, inimicitia ulciscendi tempus observans. Jam Complutensia legunt mimia, id est imitatio, simulacrum; sed minus congrue, ut videtur. Septimo, « contentio; » haec enim est quasi erynnis, quae turbat mentem, eamque inquietam efficit, agitque in mille jurgia, lites, verbera et neces. Hae igitur septem passiones et perturbationes sunt septem partes et species jugi gravis hominibus tam summis quam imis incubantis per diem, quae aeque ac somnia per noctem immutant, agitant, alterant, lacerant hominis mentem, et, ut vertit Tigurina: ingenium cujusque varie afficiunt. Quocirca ipsae sunt quasi totidem animae carnifices, eam lanicinantes; unde et passiones ac perturbationes nuncupantur, quod animam perturbent; et passionibus diris excrucient, quas proinde in sapientem non cadere censebant Stoici. Audi S. Augustinum, lib. XIV De Civit. cap. VIII: « Quas Graeci appellant eupatheias, latine autem Cicero constantias nominavit, Stoici tres esse voluerunt pro tribus perturbationibus in animo sapientis, pro cupiditate voluntatem, pro laetitia gaudium, pro metu cautionem, pro aegritudine vero vel dolore, quem nos vitandae ambiguitatis gratia tristitiam maluimus dicere, negaverunt esse posse aliquid in animo sapientis. Voluntas quippe, inquiunt, appetit bonum quod facit sapiens. Gaudium de bono adepto est, quod ubique adipiscitur sapiens. Cautio devitat malum, quod debet sapiens devitare. Tristitia porro quia de malo est, quod jam accidit. Nullum autem malum existimant posse accidere sapienti; nihil in ejus animo pro illa esse posse dixerunt. Sic ergo illi loquuntur, ut velle, gaudere, cavere negent nisi sapientem: stultum
autem non nisi cupere, laetari, metuere, contristari. Et illas tres esse constantias: has autem quatuor perturbationes; secundum Ciceronem plurimas autem passiones. Graece autem illae tres, sicut dixi, appellantur eupatheiai: illae autem quatuor pathei.
Verum hanc Stoicorum sententiam, quod scilicet passiones jam dictae in sapientem non cadant, refutat S. Augustinus, lib. IX De Civit. cap. IV, docens sapientem non tantum quatuor posterioribus, sed et tribus prioribus, adeoque omnibus septem passionibus esse obnoxium; sed nosse eas frenare et regere. Has impiorum passiones, pavores et angores egregie describit Sapiens toto capite XVII.
Anagogice, Rabanus haec omnia adaptat damnatis in gehenna: « Furor enim, inquit, et zelus ostenditur in vindicta, quando peccatores pro delictis suis cruciabuntur in poena: ubi tumultus est et fluctuatio, quia nullus ordo, sed perpetuus horror ibi inhabitat: ubi timor mortis est, et iracundia perseverans, et contentio. Vere ibi timor est mortis, ubi continuum incendium est gehennae ignis; iracundia perseverat et contentio, quoniam nulla pax ibi est, et nulla doloris mitigatio. » Et inferius: « Quid enim horribilius dici, quid cogitari potest, quam damnationis vulnera suscipere, et dolores vulnerum nunquam finire? In hujus vitae tormentis timor dolorem habet, dolor timorem non habet, quia nequaquam mentem metus cruciat, cum pati jam coeperit quod metuebat. Inferni ignibus reprobi traditi, et in suppliciis dolorem sentiunt, et in doloribus angustia, pulsante semper pavore, feriuntur: ut quod timent tolerent, et rursum quod tolerant sine cessatione pertimescant. Hic flamma quae succendit, illuminat: illic ignis qui cruciat, obscurat; hic metus amittitur, cum tolerari jam coeperit quod timebatur: illic et dolor dilaniat, et pavor angustat. » Et paulo post: « Tempus refectionis dicit tempus remunerationis, quando corpore condito in cubili sepulcri, anima locis poenalibus pro peccatis suis deputatur. Tunc somnus mortis immutat scientiam ejus, quia longe aliter tunc sentit de actibus suis, quam ante in hac vita sentiebat: quia tunc omnia manifestabantur quae prius fuerunt occulta: atque a malignis spiritibus ei in memoriam reducantur quae his negligebantur, aut oblivioni tradebantur. » Et post nonnulla: « Tunc modicum tanquam nihil est in requie, quia licet caro mortua et insensibilis a doloribus ad tempus requiescere videatur in terra; anima tamen vivens ante judicii diem sentit dolorem, et in die resurrectionis ipsum corpus per quod peccavit, immortale recipiens, in poenas vivet sempiternas. Horrendo igitur modo erit tunc reprobis dolor cum formidine, flamma cum obscuritate: sic videlicet, ut damnatis sentiri pondus summae aequitatis debet; ut quia voluntate con-
ditoris nequaquam sunt veriti discrepare dum viverent, in eorum quandoque interitu ipsa a suis qualitatibus etiam tormenta discordent, quatenus quo se impugnent, cruciatus augeant: et cum varie prodeant, multipliciter sentiantur. Ita miseris fit mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu; quia et mors vivit, et finis semper incipit, et deficere defectus nescit. »
6 et 7. MODICUM TANQUAM NIHIL IN REQUIE, ET AB EO IN SOMNIS, QUASI IN DIE RESPECTUS. CONTURBATUS EST IN VISU CORDIS SUI, TANQUAM QUI EVASERIT IN DIE BELLI. IN TEMPORE SALUTIS SUAE EXSURREXIT, ET ADMIRANS AD NULLUM TIMOREM. — Syrus: Quod promittitur in visione noctis, sicut vir qui fugit a facie persequentis: expergiscitur, et videt quod non habet quidquam. Comparat somnium excubiis, et somniantem excubitori: unde pro in die respectus, graece est en hemerais skopias, id est in diebus speculae. Sicut enim vigil, qui foris in monte contra hostes excubat, sollicitus est et pavidus, ac anxie circumquaque respectat num quem videat adventantem: et, si videat hostem, illico fugit ad suos in urbem, vel arcem: sic prorsus facit et somnians. Sensus ergo est, quasi dicat: Somnians, esto in lecto quiescat et dormiat, tamen modicum et quasi nihil est in requie, parumque requiescit: et « ab eo, » scilicet modico, quo fuit in requie, q. d. Post modicam somni tranquilli et insomniis vacui quietem, mox somniare incipit, atque « in somnis quasi in die respectus, » id est prospectus, quo instar vigilis in specula excubantis anxie circumquaque respicit et prospicit quid agatur, subaudi, sollicitus est et pavidus, quasi dicat: Somnians sollicite pavideque quasi vigilat et excubat ad illa, quae somnium ingerit vel minatur. Quare saepe « conturbatus est in visu cordis sui; » puta in visione et phantasmate imaginationis suae: somniavit enim se circumdatum hostibus, putavitque se fugere « tanquam qui evaserit, » graece ekphygon, vel, ut alii, ekpephygos, id est « qui effugit, » in praeterito, « in die belli, » q. d. Somniavit se esse obsessum hostibus, ideoque eos fugere, adeoque vere id sibi visus est facere, ac si reipsa fugisset, et assidue fugiendo tandem effugisset manus hostium, salvusque evasissset. Quare « in tempore salutis suae exsurrexit, » id est quando somniavit se fuga lapsum evasisse esseque salvum, prae gaudio e somno evigilans surgit, et admiratur se fuisse conturbatum et anxium « ad nullum timorem, » id est ubi nihil erat timendum; quasi dicat: Admirans videt, et agnoscit omnia fuisse vana phantasmata somnii, nec in re quidquam fuisse belli vel hostium, quod expavesceret et fugeret: nam, ut ait Sophar, « velut somnium avolans non invenietur, transiet sicut visio nocturna, » Job XX, 8. Unde Vatablus clare vertit: Parum ac pene nihil datur quieti: deinde in somnis animi, quasi quo tempore quis in speculis excubat, perturbantur imaginatione, et ve-
lut qui ex conspectu praelii aufugerit, securius tempore salutis suae, vanumque terrorem admirantur. Id maxime verum experimur in ephialte, quem Latini Incubum vel Incubonem vocant, quo quis somniat se a mole quapiam vel ab hoste invadi, opprimi, suffocari et strangulari, nec posse se effugere: unde angitur, gemit, sudat. Oritur id vitii ex crapula, et continua ventriculi cruditate; unde vapores crassi et frigidi elati cerebri ventriculos replent, prohibentque spiritus cerebri per nervos diffundi. Ita Paulus Aegineta, lib. III, cap. XV. Hoc somniorum ludicrum, sed grave ludibrium, expertus Job dicebat, cap. VII, vers. 14: Terrebis me per somnia, et per visiones horrore concuties. Quamobrem elegit suspendium anima mea, et mortem ossa mea. Et S. Augustinus, lib. X Confess. cap. XXX, lugens sua somnia inhonesta: « Et tantum, inquit, valet imaginis illusio in anima mea et in carne mea, ut dormienti falsa visa persuadeant, quod vigilanti vera non possunt. » Idem tamen Augustinus, lib. XII De Genesi ad litter. cap. II, fatetur somnium subinde sibi somnianti visum fuisse somnium, non rem veram: « Quanquam, inquit, mihi accidisse scio, et ob hoc etiam aliis accidere potuisse, vel posse non dubito, ut in somnis videns, in somnis me videre, sentire, illasque imagines, quae ipsam nostram consuetudinem ludificare consueverunt, non esse vera corpora, sed in somnis ea praesentari: firmissime etiam dormiens tenerem atque sentirem. » Sed etiam tunc saepe aliquid falsi, vel quod revera non existit, somnio admiscetur, uti ibidem subdit S. Augustinus.
Anagogice, Rabanus haec omnia adaptat damnatis, qui « aestimaverunt, inquit, per prosperitatem mundi quasi per somnium delusi, quod tempus pacis esset, et non belli. »
8. CUM OMNI CARNE, AB HOMINE USQUE AD PECUS, ET SUPER PECCATORES SEPTUPLUM. — q. d. Hae aerumnae et passiones jam recensitae obveniunt omni carni, id est animanti, tam hominibus quam pecoribus: nam et pecora somniant, suisque somniis percelluntur, ut docet Aristoteles De Divin. per somnium, cap. I, et Plinius, lib. X, cap. ult.: « Praeter hominem, inquit, somniare equos, canes, boves, pecora, capras palam est. Ob hoc creditur, et in omnibus quae animal pariunt. De iis quae ova gignunt, incertum est; sed dormire ea, certum. » Verum peccatoribus hae aerumnae accidunt « septuplum, » id est longe amplius. Hos enim exagitat ira, furor, zelus, caeteraeque passiones, indeque somnia turbulenta et pavida, uti de Aegyptiis docet Sapiens, cap. XVIII, dicens: « Visus somniorum malorum turbaverant illos, et timores supervenientes insperati. » Causae sunt multae. Prima, quod Deus persequatur et affligat peccatores; secunda, quod pii patientius ferunt mala, quam impii, utpote destituti gratia Dei, et pleni cupiditate, superbia, impatientia; tertia, quod pii ad Deum quasi ad
asylum in tribulatione confugiant, Deus autem solatur eos sperantes et invocantes se: neutrum obtingit impiis. Unde Tigurina vertit: Hoc omne conjunctum est animanti, tam homini quam pecudi: at scelerosis septies tanto amplius; alii: Omnia haec adsunt carni, tam hominibus quam jumentis; et peccatoribus insuper septuplo plura. Nota: to septuplum significat copiam et plenitudinem horum flagellorum, quae obvenit impiis. Sic Gen. IV, 13 et 24: « Septuplum, ait, ultio dabitur de Cain: de Lamech vero septuagies septies. » Ubi Procopius: « Septenarius, inquit, perfectionem poenae denotat. » Unde illud Levit. XXVI, 28: « Corripiam vos septem plagis. » Et Psal. LXXVIII, 12: « Redde vicinis nostris septuplum in sinu eorum. » Vide Delrio, adagio 10. Porro Syrus vertit: Cum omnibus filiis carnis curae eorum sunt, et divitiae timore expergefaciunt eos.
9 et 10. AD HAEC MORS, SANGUIS, CONTENTIO, ET RHOMPHAEA, OPPRESSIONES, FAMES, ET CONTRITIO, ET FLAGELLA: SUPER INIQUOS CREATA SUNT HAEC OMNIA, ET PROPTER ILLOS FACTUS EST CATACLYSMUS. — Pro ad haec graece est pros tauta, quod Romani, Tigurina et alii referunt ad « septuplum, » quod praecessit: unde vertunt, « septuplo plura. » Dixit de aerumnis homini intrinsecis: jam recenset extrinsecas, et a foris homini advenientes, quas omnes asserit communes quidem esse omnibus, sed tamen maxime tangere peccatores. Tales sunt mors ab alio violenter illata, effusio sanguinis, contentiones, rhomphaeae, id est gladius feriens et laedens, oppressiones, fames, contritio, id est vastatio hostilis, et flagella quaelibet. Haec omnia omnibus quidem obveniunt, sed maxime affligunt laeduntque peccatores. Unde et propter eos orbi inductum est a Deo diluvium, sive cataclysmus tempore Noe. Peccatoribus enim haec
Deus proprie immittit ut flagella culpae, ad ulciscendum eorum scelera; justis vero tantum ad probationem et augmentum virtutis et meritorum: quare eis inferuntur non ut mala, sed ut bona, inquit Jansenius. Unde Tigurina vertit: Mors, caedes, dissidia, gladius, oppugnationes, fames, clades, supplicia: simul omnia haec in injustos creata sunt, et propter ipsos a Deo diluvium exstitit. Igitur haec flagella proprie propter peccatores, ad castiganda eorum peccata, a Deo creantur, id est producuntur et immittuntur; sed per concomitantiam tangunt quoque bonos, qui cum peccatoribus habitant et commixti sunt: perinde ac sol, pluvia, grando, gelu, frigus, calor tangunt omnes loci incolas, ideoque bonos cum malis. Quare prudenter monet Sapiens:
Gaudere parce oportet, et sensim queri: Totam quia vitam miscet dolor et gaudium.
11. OMNIA, QUAE DE TERRA SUNT, IN TERRAM CONVERTENTUR, ET (id est sicut, est enim et comparationis, comparans aquam terrae) OMNES AQUAE (scilicet vivae, hoc est mobiles et fluentes, non
stantes vel stagnantes) IN MARE REVERTENTUR, — ex quo scilicet primitus prodierunt, Gen. I, 10, q. d. Omnia redeunt ad suum principium, scilicet quae ex terra prodierunt, redeunt ad terram; quae ex aquis, ad aquas et mare. Nominat mare, quia initio mundi Deus omnes aquas quae sub coelo sunt, segregavit a terra in locum unum, « congregationesque aquarum appellavit maria, » Genes. I, 9. Quare mare tunc constituit principium, imo conceptaculum et receptaculum aquarum omnium; ut scilicet ipsum per cuniculos et venas subterraneas per totam terram sparsas, perque vapores quos evaporat in aquam pluviamque resolutos, esset matrix et origo omnium fontium et fluminum, uti dixi Genes. cap. I, 9, et pluribus dicam, Eccles. cap. I, 7, qui sic habet: Omnia flumina intrant in mare, et mare non redundat: ad locum, unde exeunt flumina, revertuntur ut iterum fluant. Eo enim alludit hic Siracides: ubi vide nostrum Pinedam. Unde Graeca habent, kai apo hydaton eis thalassan anakampei, id est ex aquis, scilicet nata, in mare, puta in aquas (quarum matrix est mare) « reflectuntur, » vel deflectunt; Tigurina: Quaecumque e terra constant, in terram redeunt, et e mari orta in mare remeant. Ubi adverte, quod in Prooemiio monui, Tigurinam non verbum verbo, sed liberius sensum, quem auctor sibi in mente efformavit, reddere; unde eum non tam interpretem, quam commentatorem agere. Nam pro ex aquis (ut est in Graeco), ipse vertit, ex mari; quia censuit omnia flumina prodire e mari.
Haec generalis sententia commode exponenda est, « omnia, » id est pleraque omnia, plurima: nam non omnia omnino ex terra nata in terram convertuntur: domus enim, arbores et ligna, quae comburuntur, convertuntur in ignem, fumum et aerem, non in terram: sic pariter non omnes omnino aquae in aquas et mare redeunt, ut patet in iis quae radiis solis calefactae in exhalationes, indeque in ignem vel aerem convertuntur, ac in iis quae terra mixtae in lutum et terram convertuntur; sed plurimae et maximae, ut ingentia flumina in mare decurrunt et remeant. Unde et viri docti censent mare Caspium, licet plane ab aliis appareat separatum, occulte tamen per arcanos meatus jungi Oceano, et in illum decurrere.
Dicit hoc Siracides, vel ut explicet mortem, de qua dixit vers. 1, 4 et 9, quae est praecipua pars jugi incumbentis posteris Adae, vers. 1, q. d. Jugi hujus potior pars et terminus est mors, per quam homines e terra nati (ut et caeterae res omnes) in terram revertuntur, juxta legem in eos latam, Genes. III, 19. Quin et impii per mortem non tantum secundum corpus, sed et secundum animam in terram, cui illam affixerunt, revertuntur: abeunt enim in gehennam, quae est in centro terrae. Vel potius, hanc sententiam quasi exordium, ad sequentia referas: per eam enim
ostendit Siracides jugum et stultitiam impiorum, qui cum proni in terram velut pecora terrae bonis incumbunt, ut coacervent opes, familias, filios, nepotes, mox iisdem privantur; eo quod omnia in terram e qua prodeunt, revolvantur et relabantur: cum pii cor suum affigentes fidei et virtuti, coacervent opes coelestes in aeternum duraturas, juxta illud: « Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris. » Ergo, o insipiens et infelix homo, cur affigis humo divinae particulam aurae? cur non potius animam tuam Deo tuo reddis, ut cum eo in aeterna gloria percunet?
Unde idipsum applicans et explicans subdit: « Omne munus et iniquitas delebitur. » Hoc voluit Syrus dum vertit: Omne quod de terra est, in terram revertitur, et quod de excelsis, in excelsum. Audi S. Hieronymum, in Eccles. cap. I, vers. 7: « Omnia flumina (vel torrentes, ut ipse vertit) intrant in mare. » Putant quidam, inquit, « aquas dulces quae in mare fluunt, vel ardente desuper sole consumi, vel salsugine maris esse pabula: Ecclesiastes autem noster, et ipsarum aquarum conditor, eas dicit per occultas venas ad capita fontium regredi, et de matrice abysso in sua semper ebullire principia. Melius autem Hebraei sub torrentium et maris nomine, per metaphoram, de hominibus significari arbitrantur, quod in terram de qua sumpti sunt, redeant; et torrentes vocentur, non flumina, eo quod cito intereant, nec tamen impleatur terra multitudine mortuorum. »
Hunc hominis ex humo exitum et reditum, sive ortum et occasum, passim illi refricat et ob oculos ponit S. Scriptura, ut Genes. cap. III, 19: « Donec revertaris in terram de qua sumptus es: quia pulvis es, et in pulverem reverteris. » Job cap. X, 9: « Memento, quaeso, quod sicut lutum feceris me, et in pulverem reduces me. » Job XXXIV, 15: « Homo in cinerem revertetur. » Psal. CIII, 29: « Auferes spiritum eorum, et deficient, et in pulverem suum revertentur. » Psal. CXLV, 4: « Exibit spiritus ejus, et revertetur in terram suam. » Eccles. XII, 7: « Revertatur pulvis in terram suam unde erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. » Qui ergo sapit, jugiter hunc sui reditum cogitat, praesentia despicit, futura suspicit, vivit aeternitati.
Citat haec Siracidis verba Concilium Tiburiense, cap. XVI, et habetur XIII, Quaest. II, can. XIV, ex iisque probat, Ecclesiasticam terrae sepulturam non esse pretio vendendam, quod terra jure naturae sit omnibus communis, imo omnium mater, quae proinde filios suos non nascentes, ita morientes gremio suo sponte suscipit: « Terram, inquit, teris, terram geris, et in terram converteris, qui de terra sumeris. »
12. OMNE MUNUS, ET INIQUITAS DELEBITUR, ET FIDES IN SAECULUM STABIT. — Est hendyadis. « Munus et iniquitas, » hoc est munus iniquitatis, munus iniquum, munus datum vel acceptum
ad patrandam iniquitatem, q. d. Sicut omne, quod e terra ortum est, perit et in terram revertitur, sic pariter omne munus terrenum datum inique, v. g. ad corrumpendum judicem, adeoque omnis iniquitas cum suo auctore, scilicet homine, peribit, et in terram quasi originem suam redibit: « fides » vero, id est fidelitas, veritas, sinceritas, justitia, integritas, qua quis a recto nec prece, nec pretio se divelli sinit (hanc enim significat Hebraeum emet, et Graecum pistis) in aeternum stabit; quia aeternam a Deo laudem et gloriam consequetur, q. d. Ex omnibus rebus terrenis nil constat et perennat, nisi
justitia et virtus, caetera omnia abolentur, et in terram, unde prodierunt, relabuntur. Qui ergo quaerit bona stabilia et perpetua, non sectetur opes et honores hujus vitae, utpote non plus quam vita ipsa duraturas; sed studeat integritati et virtuti, quae etiam in coelo per omnia saecula permanebit. Quocirca Tigurina vertit: Omnis largitio et injustitia abolebitur, et integritas manet perpetuo; Syrus: Omnis qui peccat et mentitur, peribit, et felices in saecula etiam ipsi suscitabuntur.
Unde explicans subdit:
13. SUBSTANTIAE (graece chremata, id est pecuniae et opes) INJUSTORUM SICUT FLUVIUS SICCABUNTUR, ET SICUT TONITRUUM MAGNUM IN PLUVIA PERSONABUNT. — Ita legendum cum Romanis et Graecis, non siccabitur et personabit, uti legit Jansenius; Rabanus vero et quinque manuscripti apud Franciscum Lucam pro personabunt, legunt manabunt, quia Graeci codices nonnulli, teste Pagnino, pro ebrontese, id est personabunt, legunt ekrheose, id est manabunt, effundent. Sensus est, q. d. Opes iniquorum affluunt instar torrentis subito excrescentis; sed sicut torrens, mox ut cessat pluvia, detumescit et siccatur: sic pariter et opes iniquorum mox decrescunt et evanescunt. Rursum, sicut tonitru cum pluvia horrendo fragore resonat, sed et personat, id est perstrepit, et sonando pertransit et abit: sic pariter opes iniquorum magna pompa strepituque famulorum, equorum, curruum, tubarum, etc., resonando pertranseunt et dilabuntur. Unde Syrus vertit: Bona mendacii sicut torrens dilabentur, et sicut flumina quae replentur a nubibus levibus, cum illae cessant deficiunt, et germen hominibus impiis non erit; Vatablus vero breviter et clare: Facultates injustorum in modum fluminis exarescent, et ut ingens tonitruum cum pluvia detonabunt, id est, a tonare desinent et fastum deponent, vel per tumultum dissipabuntur, et quasi impetu profundentur. Alludit ad Prov. X, 25: « Quasi tempestas transiens non erit impius: justus autem quasi fundamentum aeternum. » Iniquorum ergo thesaurus, ait Rabanus, sicut inopportune et indiscrete colligitur, ita valide et velociter dissipatur: qui ad tonitrui similitudinem in impetu avaritiae tempestatem facit, sed cito in ipso tumultu fatiscit. Unde scriptum est Psalm. IX, 1: « Inimici defecerunt frameae in finem: et civi-
tates eorum destruxisti. Periit memoria eorum cum sonitu. » In tonitru ergo notatur tum celeritas, tum impetus et violentia, tum strepitus et fragor ruinae impiorum.
14. IN APERIENDO MANUS SUAS LAETABITUR: SIC PRAEVARICATORES IN CONSUMMATIONE TABESCENT. — Primo, Lyranus, Hugo, Dionysius, Emmanuel Sa, et alii plane et clare sic explicant, q. d. Sicut injustus, de quo vers. praecedenti, ad modicum tempus, quo aperit manus suas ad accipiendum munera, laetatur: sic peccatores tandem « in consummatione, » id est consummate, plane et perfecte, « tabescent, » id est, ut Graeca habent,
ekleipsousin, id est deficient, peribunt et interibunt in aeternum. Opponit enim brevem eorum laetitiam, quae non plus durat quam apertio manus, longo et pleno eorum interitui: « Gaudent quippe, ait Rabanus, ad tempus in prosperitate mundana, cum aperiunt manus suas ut rapiant aliena: sed quia praevaricati sunt Dei praeceptum, quo ait, Non concupisces rem proximi tui, in consummatione tabescent, quando vacui bonis operibus pro peccatis suis demergentur in infernum. » Totus enim hic locus pingit velocem transitum interitumque abundantiae et felicitatis impiorum.
Secundo, Tigurina vertit: Cum quis manus aperuerit, gaudebunt dilabi: sic prave agentes prorsus deficient. Supplet enim et subaudit to dilabi, quod non est in Graeco, ut sensus sit, q. d. Sicut aquae pluviae manibus contractis exceptae gaudent quodammodo, cum aperta manu dilabi sinuntur in terram, quia tendunt ad centrum suum, ad quod naturali appetitu feruntur ut in eo conquiescant: sic pariter gaudebunt omnes boni, imo omnes creaturae cum prave agentes deficient, ut redeant ad terram, et ad gehennam; haec enim debetur eorum pravitati, qua perturbarunt ordinem totius universi: quare hac sua poena satisfacient scandalo, quod dederunt toti mundo, et perturbationi, quam in eo fecerunt; quia per hoc eorum supplicium justamque vindictam redintegrabitur ordo universorum, quem ipsi turbarunt, ideoque de eo quasi gaudebunt omnes creaturae.
Tertio, Palacius haec refert ad tonitruum; unde nonnulli vertunt, « cum ipsum (scilicet tonitruum) manus aperuerit, laetabitur, » etc. q. d. Injustus est velut tonitruum magnum, magnum edens fragorem et sonitum; at non laetatur, nisi dum aperit manus, id est non durat, nisi dum radios velut manus extendit. Loquitur enim de tonitruo fulguri mixto, quod non durat, nisi fere dum suam explicat lucem: ita praevaricatores, licet videantur sonare et fulgere, brevi tamen in sua consummatione tabescent. Verum obstat, quod Graecum autos, id est ipsum, utpote masculinum, nequeat referri ad bronten, id est tonitruum, utpote feminini generis.
Quarto, Jansenius auton, referens ad hyeton, id est pluviam, unde et Romani vertunt: In aperiendo auton, scilicet pluviam, manus suas laetabitur, sic exponit, q. d. Cum pluvia aperuerit manus suas, hoc est sese largiter super terram effuderit, laetabitur quod terrorem, scilicet tonitrui, superaverit, et hominibus ademerit, quos et laetari facit suo in terram defluxu; quia pluvia copiose cadente, cessant tonitrua et fulgura, et minus timentur. Unde dicitur in Psalmis: « Fulgura in pluviam fecit. » In hac ergo parte adhuc persistitur in similitudine vers. praecedenti proposita, eaque hic absolvitur. Et per prosopopaeiam tribuitur pluviae aperire manus suas et laetari, quemadmodum et in Psalmis dicitur: « Flumina plaudent manu. » Significatur ergo, quod quemadmodum torrens aliquis exsiccatur per calorem solis, et tonitruum superatur per pluviae defluxum: ita et opes divitum simul cum ipsis subito deficiunt per supervenientem eis ultionem divinam, qua tanquam imbre eos obruente superatur omnis eorum terror, quem opibus suis confisi inferebant: sicque laetabitur justus ab eorum terrore liberatus. Unde subjicitur: « Sic praevaricatores in consummatione tabescent, » hoc est ita deficient, ut penitus consumantur. Hic sensus magis connexus, nervosus et appositus est, sed obscurior et intricatior, cum primus sit facillimus et planissimus.
15. NEPOTES IMPIORUM NON MULTIPLICABUNT RAMOS, ET RADICES IMMUNDAE SUPER CACUMEN PETRAE SONANT. — Dixit opes impiorum esse caducas et fragiles, nunc idem dicit de stirpe et posteris, q. d. Nepotes impiorum non habebunt multos filios, nec sicut arbor bene fundata ramos longe lateque multiplicat, ita ipsi multam generabunt filiorum propaginem, quae per multa saecula continuetur, sed in tertia vel quarta generatione succidentur, uti Deus minatus erat Judaeis, Exodi XX, 5. Sic Deus succidit familiam Saul, II Reg. XXI, et familiam Hielis, qui reaedificavit Jericho, III Reg. XVI, 34, ac familias Jeroboam, Jehu, Manahem, Phacee, caeterorumque impiorum regum Israel, uti fuse narratur lib. III et IV Regum.
ET RADICES IMMUNDAE SUPER CACUMEN PETRAE SONANT. — q. d. Impii parentes sunt instar radicis non in terra profunde, sed in petra leviter et tenuiter fundatae, quae proinde cum arbore ex se prodeunti facile ventis agitatur, ventoque agitata in ramis perstrepit et resonat: sed simul cum ipso sonitu convellitur et eradicatur. Simili enim modo impii pompose perstrepunt et resonant ad modicum tempus: sed quia radices non habent a Deo fundatas, hinc brevi ab eo succidentur et evellentur cum tota sua stirpe et posteritate. Graeca hoc loco non habent to sonant, sed illud rejiciunt ad initium versus sequentis. Unde sic habent: Nepotes impiorum non multiplicant ramos, et radices immundae super duram petram, q. d. « Et, » id est « quia » ipsi sunt velut radices impurae male fundatae super petram; ac proinde multam ex se sobolem emittere nequeunt. Unde Complu-
tensia vertunt: super praecipitem petram: quae scilicet secum radicem et arborem in se fundatam in praeceps trahit, ac deorsum praecipitat. Tigurina: Non multiplicabit ramos soboles impiorum, nec impurae radices in rupe excelsa. Graecum enim akrotomou, et duram et excelsam, et praecipitem rupem significat. Verum ex Graeco excidit si echei, vel dorice achei, id est sonant; eo quod hme immediate sequitur, sed aliud significans, unde scriptores imperiti putantes alterum esse superfluum, illud hoc loco omiserunt, cum tamen sensus id exposcat: alioqui enim deest verbum, quod sensum expleat.
Alludit ad Sapient. IV, 3: « Spuria vitulamina (graece moscheuomata, id est propagines, stolones, sive novi surculi ex arbore praecisi et in terra plantati. Graecizat Interpres; derivat enim vitulamina a vitulo, sicut Graeci derivant moschomata a moschos, id est vitulus) non dabunt radices altas, nec stabile firmamentum collocabunt. Et si in ramis in tempore germinaverint, infirmiter posita a vento commovebuntur, et nimietate ventorum eradicabuntur.
16. SUPER OMNEM AQUAM VIRIDITAS, ET AD ORAM FLUMINIS ANTE OMNE FOENUM EVELLETUR. — Subaudienda est vox comparativa sicut, quam Hebraei in parabolis et similitudinibus saepe subticent et subaudiunt, q. d. Impiorum soboles, propago et prosperitas est sicut viriditas, id est viride gramen, quod « super, » id est juxta, « omnem, » id est quamlibet, « aquam, » ob humoris copiam cito enascitur et germinat quidem, sed et cito ante omne aliud foenum, id est gramen vel herbam demetitur, vel proteritur, vel evellitur; quia situm ad oram fluminis, quam homines ambulando pedibus calcare, et animalia depasci solent, utpote locum omnibus patulum et pervium.
Pro viriditas graece est egu, vel agu, vel agu, quod Romani retinent. Unde vertunt, achi, super omnem aquam. Achi est vox Hebraea significans paludem, ait S. Hieronymus in tradit. in Genes. Alludit enim Siracides ad Septuaginta qui Genes. XII, 1, pro eo quod Noster cum Aquila vertit, « pascebantur in palustribus, » retinentes Hebraeam vocem ochu, vertunt, « pascebantur in achi. » Scholiastes achi, inquit, est « plantarium tenue et herbosum. » Noster, Job VIII, vers. 11, Hebraeum achu, vertit carectum, quem secuti nonnulli hoc loco sic vertunt: « Carex juxta quamvis aquam, et labra fluminis, ante quodlibet gramen evellitur. » Porro Tigurina pro aga, legens aga, id est tenuissimus
cauliculus ille, qui primum e radice plantarum pullulat, indeque Latinis pullus dicitur, sic vertit: Pullus eorum super quamvis aquam, aut oram fluvii ante omnem herbam elidetur. Eodem redit sensus, quanquam liberius, et contra fidem codicum, pro agu, Tigurina substituat agu. Idem facit subinde alibi, ut monui in Prooemiio; quod in Cicerone, Plauto, Terentio faciunt nostri Critici, ut vitium scriptoris conjiciendo, vocemque vici-
nam substituendo corrigant: quae audacia in profanis forte ferenda, at non in sacris et hagiographis. Syrus: Radix enim peccatorum sicut spica quae germinat in crepidine rupis, et sicut germen quod germinat ad oram fluminis, quod ante omnem priditatem arescit.
Alludit ad Job, cap. VIII, 11: « Numquid vivere potest scirpus absque humore? aut crescere carectum, » Hebraice achu, quod Siracides hic graece vertit, agu) « sine aqua? Cum adhuc sit in flore, nec carpatur manu, ante omnes herbas arescit: sic viae omnium qui obliviscuntur Deum, et spes hypocritae peribit. » Et vers. 17: « Super acervum petrarum radices ejus densabuntur, et inter lapides commorabitur. Si absorbuerit eum de loco suo, negabit eum, et dicet: Non novi te. »
17. GRATIA SICUT PARADISUS IN (Complutensia, CUM) BENEDICTIONIBUS, ET MISERICORDIA IN SAECULUM PERMANET. — Multi haec accipiunt de gratia Dei. Ita Rabanus: Gratia Dei, inquit, quae superabundat in fidelibus et electis Dei, sicut paradisus fructificat diversas species virtutum. Et Lyranus: Sicut paradisus, inquit, est locus amoenus et bonis fructibus plenus, sic gratia Dei gratiosam facit animam ad Dei habitationem, et bonis operibus plenam. Et Dionysius: Impiis, inquit, modo praetacto deficientibus, gratia Dei collationibus ejus ita pulchrificat, stabilit et delectat justos, sicut paradisus ille terrestris, locus amoenissimus, est semper tranquillus. Ideo ait Apostolus, Hebr. XIII: « Optimum est gratia stabilire cor. » Et Sapiens, Proverb. X: « Benedictio Domini divites facit, et non sociabitur eis afflictio. » Haec magna est consolatio justo, licet afflictissimo, quod scilicet sit in gratia Dei, quae instar paradisi eum cumulat omni jucunditate, decore, fructu et benedictione spiritali; adeoque eum efficit habitaculum hortumque voluptatis Dei, in quo Deus cum homine familiariter agit et colloquitur. Ita Palacius. Unde Syrus vertit: Opera rectorum in memento benedicentur, et opera justorum in saeculum subsistent; et qui appropriat ad eos, sicut qui invenit thesaurum.
Verum melius per gratiam accipias beneficentiam, tum quia gratia hic opponitur injustitiae impiorum, de qua vers. 13 et 15, tum quia jungitur cum misericordia: posterius enim hemistichium more Hebraeo explicat et perficit prius. Sensus ergo est, q. d. « Gratia, » id est benignitas, beneficentia et misericordia in indignos et pauperes, est « sicut paradisus » a Deo benedictus, proferens fructus optimos et immortales, qui in aeternum permanent: tale enim est augmentum gratiae, meriti et gloriae, quod causatur a beneficentia, aeque ac bona opera, quae a pauperibus per eleemosynam sustentatis fiunt: quae omnia quoad meritum et mercedem in aeternum permanent. Unde Vatablus clare vertit: Benignitas instar horti fortunati est, et beneficentia permanet in perpetuum. Sicut enim paradisus erat locus per-
petuo virens, florens et fructificans omni fructuum decore et genere: sic et misericordia in se et in suis effectibus fructibusque semper viret et floret.
Huc alludit Apostolus, II Corinth. cap. IX, vers. 6, ubi Corinthios exhortans ad eleemosynam ait: « Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet, » etc.
Moraliter: Nota quantum bonum sit beneficentia et eleemosyna, utpote quae aequetur paradiso Dei. Quare bona omnia a Deo data paradiso, quae recensui Genes. II, 8, tropologice recte attribuas beneficentiae.
18. VITA SIBI SUFFICIENTIS OPERARII CONDULCABITUR (Rabanus legit, indulcabitur), ET IN EA INVENIES THESAURUM. — Versu praecedenti miserae vitae injustorum opposuit beatam vitam misericordis et eleemosynarii: nunc eidem opponit vitam operarii, quae inter beatas ordine secunda est. Sensus ergo est, quasi dicat: « Vita sibi sufficientis, » graece autarkountos, id est sua sorte contenti (alii, cui est quantum sufficit), « operarii; » qui operando manibus victum sibi parat, « condulcabitur, » id est dulcis, quieta, jucunda et suavis operarii apparebit, et revera erit: « et, » id est quia, in « ea invenies » tu, qui eam sequeris vel amplecteris, « thesaurum, » id est opes ingentes, tum quietis et laetitiae, tum bonae et sanctae conscientiae, tum etiam divitiarum temporalium. Hae enim per diurna lucra quotidiana mire accrescunt, praesertim quia Deus iis tam justis et justo labore partis benedicit, easque auget et multiplicat. Unde S. Paulus, I Tim. VI: « Est autem, inquit, quaestus magnus, pietas cum sufficientia, » graece autarkeia, id est animo sibi sufficienti, suisque contento.
Porro Graeca aliter, nimirum sic habent: Vita sufficientis sibi operarii condulcabitur, et super utraque qui invenit thesaurum; quasi hic incipiat ternarius comparationum, quem Noster inchoat vers. sequenti, ita ut tria hic inter se conferat Siracides, scilicet, primo operarium; secundo, sibi sufficientem; tertio, eum qui invenit thesaurum, et hunc tertium duobus prioribus anteferat, q. d. Beatus est, primo, operarius; secundo, sibi sufficiens, id est sua sorte contentus; sed utroque beatior est tertius, scilicet qui invenit thesaurum. Huic enim sine opere et labore, quasi dormienti felici fortuna advolant opes, ob quas non tantum sibi sufficiens, sed et copiosus ac abundans evadet.
Verum hic non tres, sed duo comparantur. Nam operarius, et sibi sufficiens non duo sunt, sed unus idemque: alioqui Siracides addidisset copulam « et, » eaque duos denotasset dicendo: « Vita sufficientis, et operarii condulcabitur. » Idipsum vidit Tigurina, unde copulam addidit, vertitque: Vita sorte sua contenti, operaque sua viventis habet suavitatem; sed utraque majorem qui thesaurum adeptus est. Quod Vatablus explicat:
Id est, cui res est relicta, non labore parta, juxta illud Martialis:
Vitam quæ faciunt beatiorem. Jucundissime Martialis, hæc sunt: Res non parta labore, sed relicta, etc.
Sed Tigurina copulam et ex se addidit contra fidem codicum Græcorum, qui omnes illa carent. Quare nostra lectio Vulgata, uti congruentior, ita et verior est, juxta quam gaudeant operarii et artifices vita sua et opere manuali; si enim ea contenti vivant, erunt felices, in eaque invenient thesaurum. Quocirca merito hic exclamat Palacius: Quid quæritis, homines, mercaturam? cur officia in domibus regum? quærite vitam operarii, qui sibi non divitias, sed quod sufficit, quærit: hæc vita dulcissima est, hæc thesaurus est, hæc vita naturalis est vita, quam instituit in paradiso Deus, est vita nulli noxia, est vita a mundi malis aliena, est vita comparando cælo maxime commoda.
Quocirca sapienter Plato, lib. V De Republ., citat laudatque illud paradoxum Hesiodi: «Dimidium plus toto,» applicatque tyrannis avaris et ambitiosis, qui omnibus volunt dominari et suos fines undequaque dilatare, cum satius esset suis paucisque vivere contentum. Idem, lib. III De Legibus, ut ostendat infinitam principum potentiam, nullisque finibus determinatam, esse præsentem pestem omnium imperiorum; subdit id ideo accidere, quod ignorent principes cupidi et ambitiosi Hesiodum recte dicere: «Dimidium sæpe toti præstare, quandoquidem damnosum est, rem totam accipere; dimidium tantum accipere, moderatum est; moderatum vero immodico et immoderato, tanquam potius priori, sane antecedit.» Sic in litibus avari actores, qui totam rem cupiunt, nolentes dimidio cum parte adversa transigere, sæpe totam perdunt, quibus sane utilius fuisset petere dimidium quam totum; cum ob dimidium, quod recusarunt, perdant totum, quod avare ambierunt.
SECUNDA PARS CAPITIS.
19. FILII, ET ÆDIFICATIO CIVITATIS CONFIRMABIT NOMEN, ET SUPER HÆC MULIER IMMACULATA COMPUTABITUR. — Ita legendum cum Romanis et Græcis, scilicet, filii, et ædificatio; non filii ædificatio. Rursum legendum super hæc, non super hanc, uti legit Jansenius et alii. Tria enim hic inter se comparantur; nam hic incipit ternarius comparationum, quo Siracides imitatur Salomonem, Proverb. cap. xxx, 15, 18, 21, 29, tria inter se confert, et tertium duobus præfert. Sensus ergo est, q. d. Duo sunt quæ «confirmant nomen,» id est quæ celebre faciunt nomen, et diuturnum, quæque famam longævam conciliant, scilicet primo, filii; secundo, «ædificatio civitatis,» si quis scilicet civitatem ædificet, uti Ninus Niniven, Nemrod Babylonem, Alexander Alexandriam, Romulus Romam; sed utrique præferendum est tertium, scilicet «mulier immaculata,» græce γυνὴ ἄμωμος, id est uxor irreprehensibilis. Ita Tigurina: Liberi, inquit, et exstructa civitas nomen stabile reddunt; sed potior utrisque censenda uxor inculpata est. Complutenses hic mutili sunt; omittunt enim tertium membrum de muliere, unde illud supplent Romani.
Porro Syrus pro una hac sententia dat duas: Majestas et honor, inquit, statuent nomen, et plus utroque ille qui invenit sapientiam. Ædificatio et plantatio renovant nomen, et plus utroque mulier sapiens.
Igitur primo, «filii» in plurali (græce enim est τέκνα), id est copia filiorum celebrat et propagat nomen patris, utpote in quibus quasi superstes vivit et repræsentatur pater, juxta illud Euripidis: «Columnæ domorum sunt filii masculi.» Unde filii vocantur בנים banim, a בנה bana, id est ædificavit, quod ipsi ædificent domum et familiam patris. Quocirca Antoninus Pius Imperator biduo priusquam moreretur, admissis amicis de filio suo dixit, id quod Philippus de Alexandro, scilicet, se æquo animo mori, cum filium relinqueret quasi alterum se. Ita Capitolinus in Antonino. Secundo, celebrem facit «ædificatio civitatis,» vel physica, uti Cain primam mundi civitatem ædificavit, eamque a nomine filii Henoch vocavit Henochiam, Genes. iv, sive moralis et legalis, qua quis civitatem bonis legibus ordinat et instituit, eamque bonis moribus efformat, uti Solon leges dedit Athenis, Lycurgus Spartæ, Numa Romæ. Hi enim celebrantur quasi legislatores urbium. Verum his duobus præferenda est uxor inculpata. Quid enim prodest filiorum turba, quid nominis gloria, si tibi est uxor infida, impudica, rebellis, dicax, stulta, quæ te assidue cruciet, angat, vexet, enecet? Uxor enim est socia thori, mensæ, domus; quæ ubique te comitatur, tuoque lateri adhæret quasi altera tui pars, ut si illa sit nequam, ubique intime te affligat et discruciet, nec illam magis abjicere possis, quam dimidiam corporis tui partem a te resecare. Adde quod, sicut uxor honesta et prudens magnum decus et nomen marito conciliat, juxta illud: «Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terræ,» Proverb. xxxi.
Indelebile marito est probrum uxor meretrix, aut maligna et nequam. Talis Antonino Imperatori fuit Faustina, Socrati Xantippe, Samsoni Dalila. Hæ sane eorum famæ plus nocuerunt, quam si illiberes et privati obiissent, nec reipublicæ gubernaculis præfuissent. Significat ergo, ut quis bonum nomen sibi paret, ante omnia curandum ut uxor sit inculpata; hæc enim ei ingens dedecus conciliabit. Denique uxor proba parit educatque filios probos, per quos ædificat domum et familiam, ac consequenter civitatem. Igitur in ea simul habes hæc tria, quæ sane uni soli, vel duobus præstant.
Mystice Rabanus: «Constructio, inquit, bonorum operum confirmat nomen Christianum, quia ille vere Christianum se esse probat, qui Christi mandata recte credendo et bene operando servat: et super hæc mulier immaculata, hoc est anima munda, sancta et incoinquinata computatur. Præcipuum ergo et supremum in meritis electorum virginitas habet præmium; quia et Angelis sociatur in cœlis, et Agnum sequitur, quocumque ierit.»
20. VINUM, ET MUSICA LÆTIFICANT COR, ET SUPER UTRAQUE DILECTIO SAPIENTIÆ. — Hæc enim est spiritalis, divina, animæque intima, eam illuminans, sanctificans et perficiens; quare multo magis animam delectat, quam vinum et musica, quæ exterius tantum aures et palatum corporea delectatione afficiunt, titillant et mulcent. Tigurina: Vinum et musica cor exhilarant, sed utroque magis studium sapientiæ. Apposite confertur et præfertur dilectio sapientiæ vino et musicæ, quia ipsa est spiritale vinum mentem inebrians, et spiritalis musica animum oblectans. Porro Syrus pro sapientia substituit amicitiam: Vinum vetus, inquit, lætificat cor, et melior eo est amicitia amici.
Nota: «Dilectio sapientiæ» proprie est dilectio virtutis. Inter virtutes autem primas tenet charitas; vera enim sapientia consistit in timore et amore Dei, juxta illud cap. i, 14: «Dilectio Dei honorabilis sapientia;» vide ibi dicta. Posset quoque «dilectio sapientiæ» accipi pro sapientia dilectionis per hypallagen, quæ est sapientia diligendi; summa enim sapientia est scire diligere Deum; aut «dilectio sapientiæ,» id est dilectio sapiens, charitas enim debet esse prudens. Simili phrasi Apostolus II Thess. ii, 10, vocat «charitatem veritatis,» id est veram.
Moraliter: Quanta sit vis et energia sapientiæ et charitatis, disce ex eo quod conferatur et præferatur vino et musicæ, quæ potentissima sunt ad animos excitandos, et quaquaversum flectendos. De vino res nota est, de musica patet ex dictis cap. xxxii, 5 et 7. Unde S. Justinus Martyr vim musicæ sacræ, puta hymnodiæ et psalmodiæ Christianorum sapientiam et charitatem excitantis, celebrans Quæst. cvii ad Orthodoxos: «Excitat, inquit, hæc cum voluptate quadam animum
cœlestis instituit, gratia et gloria donat, omnique bono cumulat et beat.
Hæc est secunda trias delectabilium, in qua palma datur dilectioni sapientiæ, quæ sane est charitas, vel charitatis effectus; hanc enim significat Græcum ἀγάπησις. Sequitur tertia huic affinis.
21. TIBIÆ ET PSALTERIUM SUAVEM FACIUNT MELODIAM, ET SUPER UTRAQUE LINGUA SUAVIS. — Syrus, munda; Tigurina: Fistula et psalterium suavem edunt cantum; at lingua suavis utrumque superat, q. d. Sermo suavis magis mentem afficit et delectat, quam melodia instrumentorum musicorum, tum quia sermo hic ab ore et anima prodiens, est vivus et vitalis, cum illa sint mortua et inania; unde ille hisce efficacior est. Sermo enim suavis secum quasi vehit mel internum et suavitatem animæ a qua promanat, eamque defert in aures et cor audientis, itaque suo vitali divinæ dulcedinis melle eam imbuit et dulcorat, juxta illud Proverb. xvi, 24: «Favus mellis, verba composita;» tum quia hic sermo est sensatus, secumque vehit prudentiam et sapientiam, atque eam infigit animo audientis; quæ ibi hærens eam diu movet, afficit et pascit; cum concentus musicus illico cum sono transeat, nec quidquam post se relinquat. Hinc fit, ut lingua suavis iram sedet, tristitiam profliget, omnesque passiones quasi excantet, ac quidvis audienti persuadeat. Id visum fuit, et etiamnum videtur in Apostolis et Apostolicis prædicatoribus, quorum lingua suavis medetur contritis corde, Isaiæ lxi, 1. Item in pacificis, qui dissidentes animos conciliant, juxta illud: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur,» Matth. v.
Unde Rabanus sic explicat utrumque versum: «Vinum, inquit, et ars musica cum instrumentis suis per vocis sonoritatem naturaliter delectant et movent humanum animum; sed dilectio sapientiæ, et lingua suaviter docens multo plus confortat cordis intellectum.» Sic videmus confessarios suaves ad se pœnitentes allicere et flectere quocumque volunt, sic et concionatores suaves magis influere in animos audientium quam austeros et minaces.
Rursum apposite confert et præfert linguam suavem tibiæ et psalterio, quia ipsa est animata et rationalis tibia et psalterium, quæ non nisi dulcem edit melodiam. Pierius, Hierogl. 7, De cervo cap. i, tradit cervum, licet fugacissimum animal, ita melodia detineri, ut consistens capi necarique se patiatur; quanto magis hominem rationalem fugitantem detinebit et amicabit sermo comis et blandus? Ratio a priori est, quod dulcedo sit amica naturæ, illique quasi mel et nectar, quo illa pascitur, ducitur, capitur. Hinc capitur dulcedine lactis, mellis, sacchari, etc., quæ dulcem efficiunt sanguinem, indeque dulces spiritus tam amandi quam loquendi. Quocirca Plutarchus, in Artaxerxe, asserit Persis solemne fuisse, ut mel lacti permixtum darent in potum,
quia sanguinem efficit dulcissimum, hic autem dulces et amabiles parit amores et mores, æque ac sermones. Hinc sponsus ait Cant. iv, 11: «Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua.» Et Proverb. xvi, 24: «Favus mellis, composita verba: dulcedo animæ, sanitas ossium.» Et cap. xv, 4: «Lingua placabilis, lignum vitæ.» Et vers. 1: «Responsio mollis frangit iram.» Sic Nestorem commendat Homerus, quod ex ore ejus melle dulcior flueret oratio. Memorabile est quod scribit Valerius Maximus, lib. viii, cap. ix, Valerium plebis Romanæ contra senatores rebellionem suavi oratione sedasse; ac L. Antonium tempore seditionis Marianæ missos ad se obtruncandum milites ita suaviloquentia obstupefecisse, ut districtos jam et vibratos gladios cruore vacuos vaginis redderent. Sic Cicero, lib. ii De Republ., concordiam, quam parit suavitas eloquii, comparat tibiis et concentui musico: «Ut in fidibus, inquit, ac tibiis, atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis; isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione, unus tamen efficitur et congruens: sic summis, et infimis, et mediis interjectis ordinibus, ut sonis, moderata naturæ civitas concentu dissimillimorum consistit, et quæ harmonia a musicis dicitur in cantu, ea est in civitate concordia, quæ sine justitia nullo pacto esse potest.»
22. GRATIAM ET SPECIEM DESIDERABIT OCULUS TUUS, ET SUPER HÆC VIRIDES SATIONES, — id est viridia sata, viridia germina. Aliqui manuscripti legunt, «viride sationis;» græce χλόην σπόρου, id est viriditas seminis; Syrus: Decor et pulchritudo, concupiscentia oculorum, et plus utroque spicæ agri; Tigurina: Oculus tuus desideret venustatem et pulchritudinem; sed virens seges est utroque gratior. Igitur «virides sationes» proprie sunt virides segetes; hæ enim valde virent, suoque virore, et spe opimæ messis intuentium oculos animosque mire recreant, imo hæ solæ proprie sunt virides. Unde Simon Porcius, Comment. de coloribus, colorem viridem distinguit ab herbaceo. Extensive tamen per virides sationes accipe omnia viridia germina, et folia etiam herbarum cæterarumque plantarum. Ab auribus transit ad oculos. Est ergo hic trias objectorum quæ oblectant oculos, q. d. Venustas rerum, et species sive formositas corporum recreant visum; sed multo magis id facit viriditas camporum; hæc ergo maxima est venustas et formositas, idque multas ob causas.
Prima est, quod illa rerum venustas, et corporum formositas sæpe sit arte facta et fucata, ut cum pictores res venuste pingunt, vel sculptores sculpunt; aut cum feminæ stibio, cerussa et purisso faciem colorant, vel vestibus artificiosis se ornant: viriditas autem plantarum sit sincera et simplex, utpote a natura illis indita. Natura enim superat artem, et naturalis pulchritudo arte factam, juxta illud Christi de liliis, Matth. vi: «Dico vobis, quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis.»
Secunda est, quod forma corporum sit illecebrosa, illiciatque ad turpem cupiditatem: viriditas autem sit pura, illibata et casta, similemque delectationem oculis ingerat.
Tertiam dat Palacius, sic explicans: Gaudet oculus videns grata et decora ædificia, aut videns venustatem et pulchritudinem feminarum: at vero, tu fili, desidera campos tuos tritico seminatos atque virentes. Recte enim Quintilianus: «Stultum est plus æstimare rubentes violas, quam fructibus oneratas olivas. Ex illis paleas, ex his collige grana.»
Quarta est, quod inter omnes rerum species et colores, quibus pascitur oculus, emineat color viridis, præsertim naturalis camporum, idque tum quia viridis maxime contemperatus est visui, ac consistit in medio quodam visui valde proportionato. Nam albus color nimis disgregat, dispergit et dissolvit visum; ex adverso niger visum congregat, stringit, coarctat et contristat: viridis vero inter utrumque medius; nec nimis disgregat, nec nimis congregat; sed æqua quadam ratione afficit visum. Causa est, tum quod albus multum habeat lucis, quæ disgregat, niger multum opacitatis, quæ congregat. Ex commixtione enim lucidi et opaci oriuntur omnes colorum varietates, ut docet Aristoteles et Philosophi, lib. iii De anima; viridis autem lucem opacitate congruenti habet temperatam, ita tamen ut visum acuat, excitet, delectet, corroboret. Unde pictores ex colore luteo et cæruleo contritis et commixtis, viridem efficiunt; luteus enim et cæruleus mire lucem cum opacitate contemperant, tum quod plurima et quasi infinita sint species viriditatis, adeoque quælibet herba et planta proprium habeat virorem discriminatum a cæteris, ita ut intuens quis campum vel hortum plantis refertum, videat viriditatis plurimas varietates et species, alias magis magisque albicantes, alias magis magisque nigricantes; alias obscuras, alias claras, alias etiam splendentes et fulgidas; quæ omnia simul intueri, mirum est quam recreet oculos.
Ita Aristoteles, in Problem. sect. xxxi, num. 20, docet oculum viridibus recreari et meliorem effici, tum quia viridis color medium est albi et nigri, tum quia humidior est et moderatior: «Oculi, ait, cum ad res solidas contendunt, laborant lassanturque; cum ad humidas mollesque, quod nihil sibi obstat, passim oberrant, et licentia perliquescunt; cum ad virides, quod istæ ut solidæ mediocriter sunt, ita satis humoris continent, neque ullo detrimento afficiuntur, et ad immorandum in hisce amplius innituntur, eo quod coloris hujusmodi habitus modice sese conspectui offert.» Insuper virides plantæ sunt quasi tapetes et aulæa Dei, quibus hanc mundi aulam camposque convestit, quæ sane eos magis ornant, quam peristromata aurea ornent palatia principum. Viror enim ex humore oritur; ideoque
viror est vigor, et quasi vita plantarum, quia ejus alimentum est humor; unde omnes herbæ ob humorem vitalem, habent virorem, et herbaceus vividusque color, est viridis. Ex adverso quæ siccantur et emoriuntur, virorem deponunt. Quare quam varius, varieque cum terrestri materia commixtus est humor, tam varius oritur viror. Hoc autem plurimis et quasi innumeris fit modis. Hinc viror rei vigorem significat, adeoque Latinis viror a vigore nomen sumpsit: unde dicitur viridis ætas, viridis senectus, virides animi, id est vivaces, vigentes et vegeti. Denique smaragdi decor est a virore. Audi Plinium, lib. xxxvii, cap. i: «Nullius coloris aspectus oculis jucundior est. Nam herbas quoque virentes frondesque avide spectamus; smaragdos vero tanto libentius, quoniam nihil omnino viridius comparatum illis, viret.»
Allegorice, Rabanus: «Gratiam et speciem, inquit, superant virides sationes; cum ornatum templi, et culturæ diversitatem, cæremoniarumque festivitatum observantiam, quam prior (Judæorum) populus sub lege habuit, Evangelii prædicatio in toto orbe terrarum seminata, fide gentium, et bonorum operum viriditate excellit.»
Tropologice: Virides sationes sunt virores et fervores juvenum, v. g. Novitiorum incipientium Deo pie et religiose servire; hi enim omnem rerum venustatem et speciem superant, magisque oculos intuentium oblectant; plus tamen iis mentem pascit matura solidaque virtutum seges, quæ in viris senibusque sanctis conspicitur. Huc facit illud:
Gratior est pulchro veniens in corpore virtus.
Rursum virides sationes fuere primi Christiani ac præsertim S. Stephanus cæterique Christi discipuli et diaconi, qui ætate virentes et spiritu vigentes, mire oculos Dei et hominum sua virtute et fervore recrearunt: unde ex hac satione tanta deinde Virginum, Martyrum, Religiosorum, cæterorumque fidelium messis succrevit. Similiter virides sationes fuere pueri, puellæ et juvenes, qui vigorem ætatis, puta pueritiam vel adolescentiam, per gratiam menti suæ a Deo insitam consecravere Deo per martyrium, votum virginitatis, religionem, quales fuere S. Agnes, S. Cæcilia, S. Prisca, S. Pancratius, S. Vitus, S. Laurentius, S. Vincentius, et innumeri alii, quorum viror virtutis omnibus fuit oblectationi et admirationi.
Unde S. Augustinus, lib. ii De Genesi contra Manich. cap. iii, per «herbam virentem» vel «viride agri,» quod Deus die tertia mundi produxit, Genes. i, 11, mystice accipit «spiritalem atque invisibilem creaturam, propter vigorem vitæ,» quales sunt angeli, quibus virgines comparat et adæquat Christus, Matth. xxii, 30. Unde subdit S. Augustinus: «Quia et nunc viride agri Deus facit, sed pluendo super terram, id est cum
virens herba, et suis floribus vernans, delectat oculos contemplantium, paulatimque marcescens, amittit pulchritudinem, et in fenum, quod conterendum est, vertitur: ita omnis species hominum vernat in parvulis, floret in juvenibus, viget in perfectæ ætatis viris, et repente dura nescit, incanescit caput, rugatur facies, cutis prius extensa contrahitur; et extremo fine, quod hic dicitur vespere, id est senectute, vix moveri potest, ita ut non cognoscatur quis prior fuerit, seu pene in alium commutetur.» Unde concludit: «Æternitati comparata brevis et omnium temporum longitudo. Omne quod in sæculo longum videtur, apud te, Deus, breve est; dies enim et anni, quibus humana vita contracta est, si comparentur æternitati, reputabuntur pro nihilo.» Quarta est hæc trias comparationum; sequitur quinta.
animos reviviscere per verbum suum, sed de nubibus eos irrigat, id est de Scripturis Prophetarum et Apostolorum.»
Sic et S. Ambrosius, lib. iii Hexaem. cap. vii, per herbam virentem accipit «vitæ viriditatem, quæ hilarieris vitæ quasi flos prætendit jucunditatem, puta adolescentem pubescentis ætatis viriditate florentem.» Et capite sequenti graphice depingit admirabilem germinationis modum: «Inde, ait, cum se granum resolverit, herbam germinat, grata ipsa jam species herbescentis viriditatis, quæ statim genus satum similitudine sui prodit. Pascuntur oculi grato spectaculo.» Addit talia esse seminaria virtutum. Denique mira satorum remedia subjungit: «Cervus æger, inquit, ramusculos oleæ mandit et sanus fit. Locustas quoque folia oleæ arrosa liberant ab ægritudine. Rubi folia superjacta serpenti interimunt eum. Culices non tangunt te, si absinthii herbam cum oleo coquis, et eo te perunxeris.»
Accedit S. Bernardus, serm. 60 in Cant., qui per vineas virentes et florentes, de quibus Cant. ii, 13, accipit novitios: «Vineæ, inquit, florentes odorem dederunt, quod nihilominus appropinquantis fructus indicium est. Hic odor serpentes fugat. Aiunt florescentibus vineis omne reptile venenatum cedere loco, nec ullatenus novorum ferre odorem florum, quod voto attendant novitii nostri, et fiducialiter agant, cogitantes qualem spiritum acceperint, cujus primitias dæmones non sustinent. Si sic novitius fervor, quid erit absoluta perfectio? Perpendatur ex flore fructus, et saporis virtus ex vi æstimetur odoris. Vineæ florentes odorem dederunt.» Et inferius: «Cæterum si vinea anima, flos opus, odor opinio est, fructus quid? martyrium. Et vere fructus vitis, sanguis est martyris. Cum dederit, inquit, dilectis suis somnum, ecce hæreditas Domini, filii, merces, fructus ventris. Propemodum dixissem, fructus vitis; quidni sanguinem uvæ, dixerim meracissimum sanguinem innocentis, sanguinem justi? quidni mustum rubens probatum, pretiosum, plane de vinea Sorec, torculari passionis expressum? Denique pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus.»
Rursum S. Gregorius, lib. xxx Moral. cap. xv, explicans illud Job cap. xxxix, 8, de onagro: «Virentia quæque perquirit,» sic ait: «Arentia quippe sunt omnia, quæ temporaliter condita, venturo fine a jucunditate vitæ præsentis quasi æstivo sole siccantur. Virentia autem sunt vocata, quæ nulla temporalitate marcescunt. Huic ergo onagro virentia perquirere, est sancto cuique viro despectis rebus transitoriis in æternum mansura desiderare.»
S. Hieronymus vero, epist. 137 ad Cyprianum, explicans illud, Psalm. lxxxix: «Mane sicut herba transeat, mane floreat et transeat, vespere decidat, induret et arescat:» «Omnis, inquit, humana conditio somnio comparabitur. Sicut enim mane
depone tumorem cordis, asperitatem morum, cum tibi sedula uxor occurrit; propelle indignationem, cum blanda conjux ad charitatem provocat. Non es dominus, sed maritus; non ancillam sortitus es, sed uxorem; gubernatorem te Deus voluit esse sexus inferioris, non præpotentem. Redde studio vicem, redde amori gratiam.»
Porro medium efficax ad hanc viri et uxoris unionem suggerit Apostolus, Ephes. v, 33, dicens: «Unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat: uxor autem timeat (revereatur) virum suum.» In quæ verba commentans S. Chrysostomus, homil. 20, notat inter virum et uxorem esse conditionis dissidium, eo quod statu sint impares, cum vir sit caput, uxor sit subdita, quæ virum suspicit et reveretur, sed per amorem hoc dissidium tolli, eosque fieri pares; amor enim viri facit quasi æquilibrium reverentiæ uxoris. Cum enim uxor reverenter se deprimit et subdit viro, amor viri se ad eam demittit, eamque elevat et attollit, sibique facit parem et æqualem. Amor ergo viri ex æquo respondet reverentiæ et subjectioni uxoris, cum eaque facit æquilibrium, sic ut inter virum et uxorem in quadam inæqualitate sit æqualitas, et in dissimilitudine ponderum æquilibrium. Alludit autem S. Chrysostomus ad græcam vocem σύζυγος quæ conjuges significat: est autem ζυγός vox anceps, jugum atque libram significans, ita ut συζύγους sicut conjuges, sic et collibres aut æquilibres vertere liceat. Sicut ergo æquilibrium in bilance facit lancium æqualitatem et concordiam: sic amor faciens æquilibrium viri et uxoris, eorum inducit parilitatem, unionem et pacem.
Sed audi Chrysostomum: «Alterum principatus locum habet uxor, proinde neque ipsa honoris æqualitatem appetat; est enim sub capite, ne ille tanquam subjectam contemnat, corpus namque est. Et si caput contempserit corpus, et ipsum simul peribit. Sed dilectionem inducat, quæ obedientiæ ac subjectioni ex æquo respondeat, quale est quando manus, pedes et reliqua omnia membra capiti serviunt, illud vicissim eorum curam et providentiam agit, omnem sensum in ipsis habens. Nihil isto conjugio melius. Et quomodo potest esse dilectio, inquit, præsente timore? tum sane potissimum potest. Quæ enim timet virum, diligit etiam; quæ diligit, timet ut caput, diligit ut membrum; quandoquidem et caput membrum est totius corporis. Propterea mulierem Deus subjecit, virum vero illi præfecit, ut pax sit. Nam ubi honoris est æqualitas, aut ubi familia dominatur, vel omnes principatum gerunt, ibi nunquam poterit esse pax; sed necesse est unum esse principatum, atque id ubique in rebus corporalibus.»
Tropologice, optima et gratissima est unio, qua in homine pars inferior superiori, puta portio concupiscibilis rationali, ac sensus menti, quasi uxor viro se subjicit, illique per omnia unitur et concordat; hæc enim est summa amicitia, sodalitas et conjugium. Vide quæ de concordiæ bono dixi cap. xxv, vers. 2.
24. FRATRES IN ADJUTORIUM IN TEMPORE TRIBULATIONIS (subaudi, adveniunt, vel accurrent), ET SUPER EOS MISERICORDIA LIBERABIT. — Græce pro in adjutorium, habent εἰς adjutorium. Unde Syrus: Frater et auxiliator in tempore tribulationis, et plus utroque eleemosyna redimit. Et Tigurina: Fratres et auxilia profuerint tempore calamitatis; sed misericordia præstantior utrisque liberatrix est, q. d. Fratres in tempore tribulationis fratri afflicto occurrent, ut illi opitulentur, eumque liberent; at longe magis misericordia exercita in miseros a misericorde, illi, si in miseriam aliquam inciderit, occurret, ut illum ex ea liberet; quia scilicet impetrabit a Deo auxilium et gratiam, quæ eum eruat et salvet, juxta illud Tobiæ, cap. iv: «Eleemosyna ab omni peccato et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras.» Vide dicta cap. iii, 34. Monet parabola, inquit Jansenius, plus fidendum esse in præsidio bonorum operum, quam in præsidio hominum, quantumvis amicorum. Nam gratissimum quidem, tutissimum et validissimum est auxilium, quod in tempore tribulationis frater fratri impendit; sed superat auxilium eleemosynæ præstitæ: hoc enim auxilium ex Deo est, illud ex hominibus.
Est hæc sexta trias comparationum, sequitur septima. Siracides enim multiplicat triades, ut in iis adumbret mysterium SS. Trinitatis; hæc enim, utpote essentialis, increata et immensa, est origo et fons triadis creatæ et finitæ, adeoque in illa se exprimit et repræsentat; atque hac de causa rebus omnibus ternarium quemdam, vel potentiarum, vel operationum, vel similium rerum, quasi sui imaginem inseruit, uti ostendi, Amos, cap. i, 3, sed ita, ut ipsa omnes et singulas in immensum superet.
25. AURUM ET ARGENTUM EST CONSTITUTIO PEDUM (græce ἐμπρισμοὺς ποδός, id est stare faciunt, statuunt, erigunt, firmant et stabiliunt pedem): ET SUPER UTRUMQUE CONSILIUM BENEPLACITUM, — subaudi est; hoc est bene placet, gratum est et acceptum. Græce enim est βουλὴ εὐδοκιμήσει, id est consilium approbatur, q. d. Opes auri et argenti firmant hominem, ejusque statum, ut firmiter in eo consistat, nec ab eo facile dejici possit, utque in eo fidenter et securus obambulet: at longe magis approbatur et perplacet sanum consilium; hoc enim longe magis eum firmat, gressusque ejus dirigit, ut stabiliter obambulet sine metu cadendi vel offendendi. Unde Arabicus vertit: Aurum et argentum stabiliunt (Syrus, confirmant) pedem: et melius his omnibus consilium bonum; Tigurina: Aurum quidem et argentum statum cujuspiam constabilierint; sed prudentia est utroque commendabilior.
Nam, ut ait Isocrates ad Demonicum: «Sapientia sola possessionum immortalis. Arbitrare optimum esse, a diis quidem bonam fortunam, a nobis ipsis autem bonum consilium.» Sed accipe
hoc eum grano salis, scilicet quod consilium sit a nobis, juvante tamen Deo; bona vero fortunæ, fere sint a solo Deo.
Ratio a priori est, quod aurum et argentum inanima sint et externa, consilium autem sit rei intimum, ejus quasi basis, imo anima. Sicut enim ratio dirigit hominem, ut rationaliter agat et vivat: sic consilium dirigit actiones et res, ut prudenter fiant et firmiter consistant. Consilium enim suggerit omnia rei adminicula et fulcra, atque amovet omnia ejus obstacula et firmitati contraria. Quocirca regna, respublicæ, urbes, collegia, cœtus, qui consilio reguntur, firmi consistunt, crescunt et exaltantur, juxta illud Proverb. xi, 14: «Ubi non est gubernator, populus corruet: salus autem, ubi multa consilia.» Sicut enim salus et cursus navis pendet a perito gubernatore et gubernaculo: sic salus reipublicæ a sapiente consiliario et consilio. Et cap. xx, 18: «Cogitationes consiliis roborantur: et gubernaculis tractanda sunt bella.» In bello enim plus valet consilium quam plurimi milites. Sic Romani «possederunt omnem locum consilio suo et patientia,» I Machab. cap. viii, vers. 3. Alexander Magnus rogatus qua ratione tam brevi tempore orbem debellasset, respondit: «Consiliis, eloquentia et arte imperatoria,» teste Stobæo, serm. 54. Unde Vegetius, lib. iii, cap. ix, duci exercitus maxime commendat sapientum consilia. Passienus Crispus, Neronis Imperatoris vitricus, dicere solebat se quorumdam hominum consilium malle quam beneficium. Antoninus Pius Imperator nihil agebat in re bellica vel civili, nisi ex prudentum consilio, dicens: «Æquius est ut ego tot taliumque amicorum consilium sequar, quam ut tot talesque amici meam unius sequantur voluntatem.» Ita Julius Capitolinus in ejus Gestis. Memorabilis est gnome Euripidis: «Unicum consilium rectum magnam militum manum vincit.» Plus enim possunt modicæ vires consilio armatæ, quam magnæ consilii expertes. Paulus Æmilius aiebat: «Imperatorem si minus ætate, certe moribus et consilio senem esse oportere.» Denique Antonius in Melissa, part. ii, serm. 60: «Qualis, inquit, est civitas cujus diruta sunt mœnia, talis est vir qui non omnia agit cum consilio.» Sic Chusai suo consilio plus erexit Davidem, quam si multa talenta auri ei dedisset. Nam eum profugum a facie Absalomi regno restituit, II Reg. xxvii. Idem fecit consilium, quod Jethro dedit Moysi, Exodi xviii.
Mystice, Hugo per consilium accipit Evangelicum, v. g. paupertatis, q. d. Melior est magisque placet Deo et Sanctis paupertas Evangelica, quam omnes opes auri et argenti; scriptum est enim: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum cœlorum,» Matth. v.
Sequitur trias octava, vel ut alii (qui primam numerant, vers. 18: «Vita sibi sufficientis operarii, etc.») computant, nona, ultima scilicet et perfectissima, timoris Domini; sicut nonus angelorum, puta Seraphinorum, chorus, est summus et perfectissimus; quia ipsi summe timent, id est reverentur, amant et glorificant Deum. Unde ab amoris ardore vocantur «Seraphim,» id est ardentes et inflammati, aliosque inflammantes.
26. FACULTATES (græce χρήματα, id est pecuniæ, divitize) ET VIRTUTES EXALTANT COR; ET SUPER HÆC TIMOR DOMINI. — Virtutes, græce ἰσχύς, id est vires, robur, fortitudo; perperam ergo in Rabano legitur victus pro virtus. Syrus: Fortitudo et robur exaltant cor, et plus utroque timor Dei. Sensus est, q. d. Opes et vires erigunt homini cor, eumque faciunt animosum et audacem, ut neminem metuat; at longe magis erigit cor facitque animosum timor Domini; licet enim timor humanus cor contrahat, enervet et deprimat; tamen timor Dei cor dilatat et extollit, viresque auget; tum quia timor hic facit hominem Deo obedientem, ejusque leges exacte servantem, quem proinde quasi suum fidelem famulum tutatur Deus; tum quia timor hic causat spem in Deum, quæ hominem, utpote Deo innixum, facit intrepidum, imo quasi omnipotentem, ut dicat cum Apostolo: «Omnia possum in eo qui me confortat;» tum quia timor hic vel est amor, vel includit amorem Dei; Deus autem sui amantes quasi amicos et filios carissimos redamat, protegit, defendit contra omnes hostes, et quævis adversa. Denique timor Dei exaltat cor, quia dat lætitiam cordi, dat longitudinem dierum, dat omnem et in vita et in morte benedictionem, ut dictum est cap. i et ii.
Unde Tigurina vertit: Erigunt quidem animum opes et potentia; sed utroque præstat religio Domini. Timor enim Dei est Dei veneratio, religio, cultus, obsequium, obedientia et amor. Ita timor Dei exaltabat cor Davidis, ut in mediis periculis, undique obsessus a Saule et hostibus, fidens, securus et alacer caneret: «Dominus illuminatio mea, quem timebo? Dominus protector vitæ meæ, a quo trepidabo? Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum; si exsurgat adversum me prælium, in hoc ego sperabo,» Psalm. xxvi. Sic videmus apostolos et viros apostolicos timore Dei armatos magnanime maxima tentasse, et feliciter confecisse; ac in dies tentare et conficere ut reges, principes, sapientes et divites sibi subjugent, provincias et regna convertant, totumque orbem Christo subdant.
Quocirca S. Basilius, in illud Psalmi xiv, 4: Ad nihilum deductus (græce, annihilatus) est in conspectu ejus malignus (improbus); timentes autem Dominum glorificat, sic scribit: «Magno prorsus et præstanti animo opus est, et qui in nullam se sinat deflecti partem humanarum rerum, quique virili fortitudine præditus ad summum jam pervaserit justitiæ habitum, suum jus ut cuique pro dignitate dispertiat ac distribuat, et maligne agentes noverit ad nihilum deducere; quantolibet magistratu isti polleant, quantislibet referti opibus se venditent, sint licet generis claritudine
conspicui et illustres, quamlibet sui nominis splendorem sustollant ac celebrent; tantum si in his deprehendatur ulla vitæ malignitas; hos, inquam, ad nihilum deducere, hoc est, ne tantilli quidem æstimare, excelsi est prorsus et præstantis animi. Contra vero timentes Dominum, ut hi pauperes sint, ignobiles, idiotæ sermone, corpore debiles; hos gloria et laudibus attollere, ac beatos existimare addecet eum qui, spiritali doctrina eruditus, tales didicerit plane esse beatos. Ejusdem namque bene institutæ mentis fuerit, et agentem iniqua, quamvis clarum et potentem, nihili pendere, et timentem Dominum glorificare, quamvis tenuem, pauperis ac despicabilis vitæ, nec quidquam externorum possidentem, quæ nos invitent ad illius commendationem.»
27. NON EST IN TIMORE DEI MINORATIO, ET NON EST IN EO INQUIRERE ADJUTORIUM. — Ita Latina Romana et Græca Complutensia, licet ea quæ Romæ correcta sunt habeant φόβῳ, id est timori, pro in timore. Persistit in encomio timoris Dei, quasi apicis sapientiæ omnisque boni, ac de more in ejus laudes excurrit. Ait ergo: Non est in timore Dei minoratio; græce ἐλάττωσις, id est diminutio, defectus, inopia, q. d. Nihil deest timori Dei, ut hominem salvet: ipse enim sufficit, esto cætera desint; quare non est opus ut quis inquirat adjutorem vel adjutorium, quod scilicet adjuvet timorem ad salvandum hominem; quasi is per se sit diminutus et insufficiens ad hoc, egensque alterius auxilio. Timor enim cæteras virtutes et bona vel complectitur vel impetrat a Deo. Unde Syrus: Non est in timore Dei defectus, et non est opus quærere cum illo adjutorem; et Vatablus: Religioni Domini nihil deest, nec opem in ea desideres, juxta illud Psalm. xxxiii: «Timete Dominum, omnes sancti ejus; quoniam nihil deest timentibus eum. Divites eguerunt, et esurierunt; inquirentes autem Dominum non deficient omni bono.» In omnibus aliis auxiliis et rebus est diminutio et defectus; ac proinde omnes egent ope et auxilio alterius; at secus est in timore Dei; quia hic nititur Deo, omniaque habet et potest in Deo, juxta illud Jacob ad Joseph, Genes. xlix, 24: «Sedit in forti arcus ejus, etc. Deus patris tui erit adjutor tuus.» Et illud Jacob ad Aser, Deuter. xxxiii, 26: «Ascensor cœli auxiliator tuus; magnificentia ejus discurrunt nubes, habitaculum ejus sursum, et subter brachia sempiterna; ejiciet a facie tua inimicum, dicetque: Conterere.» Vide ibi dicta. Timens Deum ergo nullius opis indiget, quia Dei ope juvatur et fulcitur.
28. TIMOR DOMINI SICUT PARADISUS BENEDICTIONIS, ET SUPER OMNEM GLORIAM OPERUERUNT ILLUM, — scilicet timorem Domini. Dixit versu præcedenti timorem amovere omne malum; nunc dicit conciliare omne bonum, q. d. Timor Dei est «sicut paradisus benedictionis,» id est benedictus a Deo, cui scilicet Deus benedixit, id est benefecit, omni amœnitate, omni fructuum genere, copia et præstantia eum decorans et locupletans. Sicut enim paradisum omni fructuum, sic timentem se omni virtutum genere cumulat, ac præsertim pascit eum ligno vitæ, id est Eucharistia, quasi pane immortalitatis; qui scilicet veram et beatam immortalitatem ipsi conciliat, uti promisit Christus, Joan. vi, 52. Simili modo, vers. 17, «gratiam,» id est beneficentiam, comparavit paradiso benedictionis. Sicut ergo infernus est ubi peccatum mortale est; ita paradisus et cœlum est ubi gratia et timor Dei est, ubi scilicet nullius criminis reatus conscientiam mordet: timor enim Dei beatam facit animam, uti dixi cap. xxxiv. Hinc Sancti qui timent Deum in Scriptura vocantur Cœli, juxta illud Psal. xviii, 1: «Cœli enarrant gloriam Dei.» Et Psal. lxxxviii: «Confitebuntur cœli mirabilia tua.» Et Apocal. xii: «Lætamini, cœli, et qui habitatis in eis.» Quocirca «super omnem gloriam,» id est præ omni decore et gloria tam Deus, quam homines et angeli, «operuerunt,» id est convestierunt et ornarunt timorem Domini; dum timentem Deum præ omnibus laudant, honorant, celebrant, exaltant, magnificant, non tantum verbis, sed et rebus; quia cum suis donis, gratiis, honoribus, dignitatibus, privilegiis, statibus, gradibus, adeoque omni gratia et gloria condecorant.
Unde Syrus: Timor Dei super omnia exaltatus est; apprehende illum, fili mi, et ne dimittas illum; quia non est sicut ipse. Timor Dei in tempore benedictus, et super omnem honorem ipse laudatur. Et Vatablus: Religio Domini instar horti fortunati est, in quo contegendo omnis est superata magnificentia. Noster legit ἐκάλυψαν, id est operuerunt, in plurali. Jam Complutensia et Romana legunt in singulari ἐκάλυψε, id est operuit, vestivit, supple, Deus paradisum, æque ac timorem et timentem Deum. Alii vertunt: Timor Domini similis est felici paradiso, cujus operimentum omnem gloriam exsuperat. Timor Dei ergo est gemma, calyptra, aurea cyclas, diadema smaragdinum, regium paludamentum, quod longe magis timentem Deum exornat, quam omnes purpuræ et sceptra exornant reges et principes. Alludit et benedictiones et beneficia data Patriarchis timentibus Deum, q. d. Has et plures obtinebis, iisque coronaberis, si timueris Deum. Præsertim vero alludit ad illam quam Jacob imprecatus est Josepho, Genes. xlix, 25: «Omnipotens benedicet tibi benedictionibus cœli desuper, benedictionibus abyssi jacentis deorsum, benedictionibus uberum et vulvæ. Benedictiones patris tui confortatæ sunt benedictionibus patrum ejus; donec veniret desiderium collium æternorum; fiant in capite Joseph, et in vertice Nazaræi inter fratres suos.» Similia tribuit Joseph imprecatur Moses moriturus, Deuter. xxxiii, 13. Quam ergo lætari, exsultare et jubilare perpetim debet justus tot Dei benedictionibus circumvallatus, et quasi obrutus! quam in adversis et arduis esse secu-
rus, constans, magnanimus, quem Deus undique coronat sua misericordia et miserationibus! Porro Syrus addit hic duas gnomas quæ desunt in Græcis et Latinis: Fili mi, ait, esto animosus, ne neges. Ne sis bonus ad occidendum et impiger ad vivificandum.
TERTIA PARS CAPITIS.
29. FILI, IN TEMPORE VITÆ TUÆ NE INDIGEAS; MELIUS EST ENIM MORI, QUAM INDIGERE. — Redit ad id quod dixit vers. 18: «Vita sibi sufficientis operarii condulcabitur;» ut ostendat quam cavendam sit otium, quod est causa inopiæ, quamque amplectendus sit labor et operatio, quæ est causa opum et abundantiæ. Utrumque enim docet timor Dei, juxta illud Pauli: «Est quæstus magnus pietas cum sufficientia,» I Timoth. vi.
Pro indigeas et indigere græce est ἐπαιτῇ, id est mendicare: quia indigentia est causa mendicitatis. Est ergo metonymia. Noster enim Interpres solerter expressit causam pro effectu, qui ordinarie ex tali causa consequitur; unde Græca eleganter sic habent: Τέκνον ζωὴν ἐπαιτήσεως μὴ ζήσῃς· κρεῖσσον ἀποθανεῖν ἢ ἐπαιτεῖν, id est, ut Complutensia: Vitam mendicitatis (Romana, mendicationis; alii, mendicam ne vivas; melius est mori, quam mendicare. Tigurina: Fili, cave ne vivas mendicato; mortuum esse præstat, quam mendicare, q. d. Fili, ne otio et desidia te in summam egestatem et necessitatem assidue mendicandi conjicias; indigentia enim et egestas hic non quælibet, sed gravis et continua, quæ hominem cogat vivere mendicato, intelligitur. Alioqui nemo est, ne rex quidem, qui non quandoque alicujus rei sit indignus.
Causa est quod vita mendicorum sit pauperrima, miserrima, sordidissima, onerosissima tam aliis, quam sibi; ac proprie quod apud Judæos erat infamis; erat enim signum iniquitatis et vitæ sceleratæ. Ad hanc enim castigandam Deus Judæis comminatus erat, et reipsa infligebat rerum penuriam et mendicitatem; sicut ex adverso justis, legemque suam servantibus promiserat opes, rerumque copiam, ut patet Levit. xxvi, toto pene capite, ac Deuter. xv, 4: «Omnino indigens et mendicus non erit inter vos.» Unde et Psaltes inter cæteras maledictiones impii hanc quoque assignat: «Nutantes transferantur filii ejus, et mendicent,» Psal. cviii. Inter benedictiones vero pii hanc: «Non vidi justum derelictum, nec semen ejus quærens panem,» Psal. xxxvi. Verum Christus hanc infamiam sustulit, adeoque beatos pauperes spiritu pronuntiavit ipseque paupertatem hanc amplexus, Christianis, præsertim Ecclesiasticis et Religiosis perfectionis avidis eam sectandam proposuit. Hæc enim est paupertas non coacta, sed voluntaria, sponteque ad exercitium humilitatis, patientiæ, pænitentiæ suscepta, utque homo liber a desideriis curisque terrenis totus vacet Deo et
contemplationi rerum cœlestium, ac per hoc opibus maximis in cœlo a Deo beetur. Talis enim non respicit in mensam alienam, ut sequitur, sed in Deum ipsum, qui sibi servientibus, regnumque cœlorum quærentibus promisit se temporalia adjecturum. Talis quoque orando, prædicando, dicendo, etc., utilior est reipublicæ quam si laboraret manibus. Unde Apostolus, I Corinth. ix: «Si nos, inquit, vobis spiritualia seminavimus, multum est si carnalia metamus.» Imo Christus, Luc. x: «Dignus est operarius cibo suo.» Unde S. Franciscus, in Regula, cap. viii, paupertatem suis impense commendans: «Fratres, inquit, nihil sibi approprient, nec domum, nec locum, nec aliquam rem, sed tanquam peregrini et advenæ in hoc sæculo in paupertate et humilitate Domino famulantes, vadant pro eleemosyna confidenter. Nec oportet eos verecundari; quia Dominus pro nobis se pauperem fecit in mundo. Hæc est illa celsitudo altissimæ paupertatis, quæ vos carissimos fratres meos hæredes regni cœlorum instituit, pauperes rebus fecit, virtutibus sublimavit. Hæc sit portio vestra, quæ perducit in terram viventium; cui totaliter inhærentes, nihil aliud pro nomine Domini nostri Jesu Christi in perpetuum sub cœlo habere velitis.»
Tropologice, Rabanus apposite hæc accipit de acedia et inertia ad exercendas virtutes, et conquirenda bonorum operum merita et lucra: «Admonet, inquit, nos Sapientia ne per otiositatem perdamus tempus nobis indultum, sed magis laboremus recte credendo, intente legem Dei meditando, atque bene operando; ut hic habeamus opes virtutum, et in futuro vitam æternam. Melius est enim a præsenti vita cito decedere, quam hic diu inutiliter vivere; quia otiositas diuturni temporis majorem in tormentis habebit vindictam.» Citat deinde exemplum virginum fatuarum, quæ, carentes oleo, dum illud emendicant et quærunt, exclusæ sunt a nuptiis cœlestibus; et servorum, qui, talenta domini laboriose expendentes, æternam ab eo mercedem receperunt, Matth. xxv.
30 et 31. VIR RESPICIENS IN MENSAM ALIENAM, NON EST VITA EJUS IN COGITATIONE VICTUS; ALIT ENIM ANIMAM SUAM CIBIS ALIENIS. VIR AUTEM DISCIPLINATUS ET ERUDITUS CUSTODIET SE. — Pro non est vita ejus in cogitatione victus, græce est, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ ἐν λογισμῷ ζωή, id est non est vita ejus in æstimatione, reputatione, computu, «vitæ,» q. d. Talis vita non est æstimanda et censenda vita, sed mors
potius longa et assidua; quia assidue eget, famet, mendicat, despicitur et ridetur. Unde a Græcis talis vita vocatur ἀβίωτος βίος, id est vita sine vita, vita non vitalis, vita miserorum morientium potius quam viventium. Sic quoque Noster accipi posset; sæpe enim victus ponitur pro vita, quia hæc victu et cibis sustentatur, ut sit metonymia. Planius tamen Nostrum et consequenter Græca sic exponas, q. d. Mendicus qui, cum non habeat mensam et cibum, quo se alat, cogitur respicere in mensam alienam, ut ea pascatur; hic, inquam, vitam agit otiosam et inertem, nec cogitat de laborando, ut sibi victum paret: Alit enim animam, id est vitam, suam cibis alienis. Pro alit græce est ἀλισγήσει, id est contaminabit; quia mendicorum vita est spurca, misera, inops, vilis, sordida, stolida et infamis, imo bestialis et canina; canes enim mendicant ad mensam heri, jugiterque ad eum respiciunt, ut sibi os aliquod projiciat quod rodant; unde mendicus vitam non habet propriam, sed alienam; vita enim ejus est in potestate non sua, sed divitis, in quem respicit, quique eum alit; ut ille, si nolit eum alere, vita privandus et fame conficiendus sit; perinde ut incarcerati pendent a manu et ore præfecti carceris, ut ab eo victum vitamque recipiant, vel fame conficientur, et mori cogentur. Quare «vir disciplinatus et eruditus,» id est prudens et sapiens, «custodiet se,» ne in vitam tam miseram sua inertia incidat; sed potius laborando comparabit sibi alimenta, ut vitam agat propriam, honestam, quietam, jucundam.
Unde Tigurina vertit: Viri mensam alienam spectantis vita non est pro vita deputanda; nam animum suum contristat (Vatablus, inquinat) cibis alienis; quod cavebit vir prudens et eruditus. Complutenses legentes, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ βίος, sic vertunt: Vir, respiciens ad alienam mensam, non habet vitam in ratione vitæ; inquinabit animam suam in cibis alienis; vir autem sapiens et eruditus custodiet. Romani vero legentes, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ ἐν λογισμῷ ζωή, vertunt: Vir respiciens in mensam alienam, non est vita ejus in computatione vitæ, etc.; alii: Ejus vita non est habenda vita, etc.; vir autem sciens et eruditus id cavebit. Syrus: Virum qui sperat in mensam alienam, nemo reputabit vivum. Odit animam suam, qui amat voluptates; et viro qui cognoscet eas, dolor viscerum sunt.
32. IN ORE IMPRUDENTIS CONDULCABITUR INOPIA ET IN VENTRE EJUS IGNIS ARDEBIT. — Ita Romani. Pro imprudentis græce est ἀναιδοῦς, id est impudentis, et ita legit Rabanus, Jansenius et alii; quin et Syrus: In ore impudentis, inquit, suavis erit mendicatio, et sicut ignis ardet in medio ejus.
Pro condulcabitur perperam aliqui legunt, conculcabitur; græce enim est, γλυκανθήσεται. Per inopiam metonymice accipitur mendicitas, et vita mendica, cujus inopia et inertia est causa: hanc enim significat Græcum ἐπαιτεῖν. Nam alias hæc sententia esset adversa illi, cap. xiii, 30: «Nequissima paupertas in ore impii.» Sensus ergo est, q. d. Homo imprudens et impudens, qui caret prudentia æque ac pudore, dulcem sibi æstimat mendicitatem; quia mavult iners inverecunde ore mendicare, quam honeste manibus laborare, ut victum sibi comparet: præfert enim inertiam labori, suavitatem honestati, inverecundiam pudori. Quocirca pænam damnumque sentiet: «Nam in ventre et stomacho ejus ignis,» id est fames ex calore stomachi excitata, exardescet, eumque affliget et cruciabit; qui si laborare voluisset, famem omnem abunde depulisset, ac simul suo pudori, famæ et honestati consuluisset.
Unde Arabicus vertit: Quæstio vel petitio impudentis, timor in ore illius; veluti ignis in ventre illius ardet; Tigurina: Ori impudentis suavis est mendicitas (alii, mendicatio); ignis ardet in ventre ejus. Ita videmus homines viles et errones vagabundos, imprudenter et impudenter mendicare malle, quam laborando victum quærere; ex hac impudenti inertia et inopia aguntur sæpe in furta, rapinas, latrocinia aliaque scelera, uti experientia constat. Qua de causa multæ urbes recte moratæ, in quibus viget politia, non permittunt mendicos, sed cogunt pauperes, si vires habeant, laborare: si viribus ob ætatem vel morbum careant, sintque indigenæ, alunt eos in nosocomiis vel hospitalibus: exteros vero ad suas civitates et pagos relegant. Hac de causa Plutarchus, in Laconicis, laudat Lacedæmonios, quod mendicos haberent velut infames, et mendicitatem velut probrum; eo quod et otium odissent, et minimo essent contenti. Benignitas autem in mendicos est quidem actus magnæ virtutis: sed ea piorum hominum bonitas alit plurimorum malorum luxuriosam ignaviam. Unde Lacon, inquit, rogatus a mendico ut sibi daret eleemosynam, respondit: «Si quid dedero, magis es futurus mendicus; atque istius probrosæ vitæ tuæ auctor fuit qui tibi primus dedit, teque fecit inertem.» Quocirca Salomon, mortalium sapientissimus, mendicitatem deprecatur, Prov. xxx, 8, dicens: «Mendicitatem et divitias ne dederis mihi; tribue tantum victui meo necessaria, ne forte satiatus illiciar ad negandum, et dicam: Quis est Dominus? aut egestate compulsus furer, et perjurem nomen Dei mei.»
Tropologice, Rabanus pergit hanc sententiam adaptare inerti ad bona opera, cui suavis est sua pigritia: sed ob hanc igne gehennæ cruciabitur. «Cui enim, inquit, modo placet magis desidiæ otio torpere, quam verbo doctrinæ proximis prodesse; hic in futura pæna ardens, etiam pænitentiæ doloribus in animo versante sine remedio cruciabitur.»