Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Primo, peccata populi exaggerat et coarguit. Secundo, pœnam comminatur, scilicet gentis excidium, cum ait vers. 7: Terra vestra deserta, etc. Tertio, ostendit quomodo per pœnitentiam Deum placare possint, cum ait vers. 16: Lavamini, mundi estote, etc. Huc usque concionatorem agit Isaias docetque modum et ordinem concionandi, quem nostri concionatores imitentur. Quarto, proprie Prophetam agit, cum vers. 26 avolat ad Christum et Apostolos, et vers. 31, ad ignem gehennæ.
Textus Vulgatae: Isaias 1:1-26
1. Visio Isaiæ filii Amos, quam vidit super Judam et Jerusalem in diebus Oziæ, Joathan, Achaz et Ezechiæ, regum Juda. 2. Audite, cæli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est. Filios enutrivi, et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. 3. Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui: Israel autem me non cognovit, et populus meus non intellexit. 4. Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis: dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum. 5. Super quo percutiam vos ultra, addentes prævaricationem? omne caput languidum, et omne cor mœrens. 6. A planta pedis usque ad verticem, non est in eo sanitas: vulnus, et livor, et plaga tumens, non est circumligata, nec curata medicamine, neque fota oleo. 7. Terra vestra deserta, civitates vestræ succensæ igni: regionem vestram coram vobis alieni devorant, et desolabitur sicut in vastitate hostili. 8. Et derelinquetur filia Sion ut umbraculum in vinea, et sicut tugurium in cucumerario, et sicut civitas quæ vastatur. 9. Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus. 10. Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhæ. 11. Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? plenus sum; holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum, nolui. 12. Cum veniretis ante conspectum meum, quis quæsivit hæc de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? 13. Ne offeratis ultra sacrificium frustra: incensum abominatio est mihi. Neomeniam, et sabbatum, et festivitates alias non feram, iniqui sunt cœtus vestri: 14. calendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea: facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens. 15. Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis: et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam: manus enim vestræ sanguine plenæ sunt. 16. Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis: quiescite agere perverse, 17. discite benefacere: quærite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam. 18. Et venite, et arguite me, dicit Dominus: si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur: et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt. 19. Si volueritis, et audieritis me, bona terræ comedetis. 20. Quod si nolueritis, et me ad iracundiam provocaveritis: gladius devorabit vos, quia os Domini locutum est. 21. Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? justitia habitavit in ea, nunc autem homicidæ. 22. Argentum tuum versum est in scoriam: vinum tuum mixtum est aqua. 23. Principes tui infideles, socii furum: omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. Pupillo non judicant: et causa viduæ non ingreditur ad illos. 24. Propter hoc ait Dominus Deus exercituum fortis Israel: Heu, consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis. 25. Et convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum. 26. Et restituam judices
tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus: post hæc vocaberis civitas justi, urbs fidelis. 27. Sion in judicio redimetur, et reducent eam in justitia: 28. et conteret scelestos, et peccatores simul: et qui dereliquerunt Dominum, consumentur. 29. Confundentur enim ab idolis, quibus sacrificaverunt: et erubescetis super hortis, quos elegeratis, 30. cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, et velut hortus absque aqua. 31. Et erit fortitudo vestra, ut favilla stuppæ, et opus vestrum quasi scintilla: et succendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat.
Versus 1: The vision of Isaiah the son of Amos, which he saw concerning Judah and Jerus...
1. Visio Isaiæ filii Amos quam vidit super Judam et Jerusalem in diebus Oziæ, etc. — Est hic titulus libri continens nomen ipsius auctoris sive Prophetæ, et populi cui ipse prophetat, et tempus
quo prophetavit, videlicet sub Ozia sive Azaria, Joatham, Achaz et Ezechia regibus Juda.
Nota primo, «visio,» id est visum sive res visa, puta prophetia, quam vidit Isaias oculis non corporis, sed phantasiæ, aut potius mentis et intellectus: ubi videre et audire sæpe idem sunt, puta clare rem cognoscere. Licet enim Isaias quandoque viderit symbola quædam, ut cap. vi vidit Deum in throno cum Seraphinis; tamen communiter tantum audiebat Deum sibi loquentem.
Secundo, dicit «visio» potius quam prophetia, tum ut indicet certitudinem suæ prophetiæ; quia, ut ait S. Basilius, visus est sensuum certissimus; tum ut sciamus Isaiam in hac illuminatione Dei non quasi futuræ rei prænotionem, sed quasi præsentis claram inspectionem aspexisse: in Dei enim præscientia et prævisione omnia, etiam futura sunt quasi præsentia. Ita Cyrillus.
Refert S. Gregorius, lib. II Dialog. cap. xxxv, de S. Benedicto, quod ipse in oratione ita mente in Deum elevatus fuerit, ut sub eo viderit mundum totum quasi parvum globum in radiis solis collectum. Quæranti quomodo id fieri potuerit, respondet, causamque et modum assignat, dicens: «Quia videnti Deum angusta est omnis creatura,» et mens S. Benedicti in Deo dilatata sub eo mundum quasi globulum vidit. Simili modo nostri Prophetæ ita spiritu elevabantur in Deum, ut res etiam remotas quasi coram se positas cernerent, ideoque eorum prophetia vocatur Visio, ipsique vocantur Videntes, ut liber Addo Videntis, id est Prophetæ; et Saul ad Samuelem: «Ubi est domus Videntis?» cui Samuel: «Ego sum videns,» id est Propheta, I Reg. ix, 18. Hanc prævisionem Deus Prophetis, sed maxime Isaiæ, communicavit. Isaias enim ea quæ prædicit, ita distincte et dilucide proponit, ut qui ea legit, cernere se potius putet præsentia, quam sperare futura. Ita Thales rogatus, «quantum a mendacio distaret veritas?» respondit: «Quantum oculi ab auribus.» Sensit vir sapiens, ea demum esse indubitatæ fidei quæ hominum oculis cernuntur, non quæ auribus audiuntur.
Tertio, Prophetæ sæpe pro eodem accipiunt hæc tria, scilicet, «visio, verbum, onus,» nimirum pro prophetia, de quo cap. xiii, 1. Vide Can. I.
Quarto, dicit «visio,» non mea, sed Isaiæ: non tam modestiæ quam historiæ causa, scilicet ut sequentibus seculis sciatur hunc esse librum Isaiæ, non alterius: hac enim de causa scriptores libris quos edunt suum nomen præfigunt.
Filii Amos. — Alius est hic Amos ab Amos qui est tertius inter minores Prophetas, ut dixi in Proœmio. Utrumque Prophetam fuisse censent Hebræi; tradunt enim ipsi hanc regulam: quoties in titulo Prophetarum nominatur pater Prophetæ, vel avus, vel abavus, significatur singulos eorum fuisse Prophetas; sed hæc regula dubia et eruditis falsa videtur, de qua re alibi agam.
Quam vidit (id est audivit a Deo) super Judam et Jerusalem. — Septuaginta, quam vidit contra Judam et Jerusalem. Hebræum enim אל al et super et contra significat: hic melius vertas, «super.» Isaias enim non tantum adversa, sed et læta Judæ prænuntiat. Sub «Juda» accipe et Tribum Benjamin: hæc enim in schismate decem Tribuum sub Jeroboam cum Juda adhæsit Roboam, et domui Davidis, q. d. Hic liber Isaiæ continet tam prospera quam adversa, quæ ipse in spiritu prævidit in diebus Oziæ, Joatham, Achaz et Ezechiæ, posteris Judæ et Benjamin, ac maxime Hierosolymitis obventura, partim sub illis ipsis regibus, partim post eos. To enim «in diebus Oziæ» referendum est ad «vidit,» ut patet: nam licet Isaias, cap. xiii et seq., prophetet etiam contra Babylonios, Medos, Syros, Ægyptios, etc., tamen præcipue et communissime prophetat Judæis. Unde eis suam prophetiam inscribit.
Notat S. Hieronymus, atque: «Quod in titulis ponitur Isaiam prophetasse sub Ozia, Joatham, Achaz et Ezechia, non ut in aliis Prophetis, confuse intelligendum est, ut nesciamus quid sub quo specialiter rege dictum sit; sed usque ad finem voluminis scriptum refertur quid seorsim sub Ozia,» scilicet dicta a cap. 1 ad cap. vi, vers. 1, «et quid sub Joatham,» scilicet dicta cap. vi, «et quid sub Achaz,» scilicet dicta a cap. vii, vers. 1, ad cap. xiv, vers. 28, «et quid sub Ezechia ei a Domino revelatum sit,» scilicet reliqua a cap. xiv, vers. 28, ad finem libri. Ita ipse. Hoc generaliter verum est; patitur tamen exceptionem, ut patebit cap. xvii, vers. 1.
Versus 2: Hear, O heavens, and give ear, O earth, for the Lord has spoken
2. Audite, cœli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est. — Attentionem sibi conciliat Isaias per pathos invocando cœlum et terram, ut audiant verba, non sua, sed Domini. Jam Haymo per cœlum intelligit viros probos, spirituales et cœlestes: per terram homines rudiores et terrenos, vel etiam pravos et incredulos. Verum hic sensus est tropologicus.
Ad litteram ergo S. Basilius, Hieronymus et Cyrillus per cœlos accipiunt cœli incolas, puta Angelos: per terram, terrigenas, puta homines, ut sit metonymia.
Secundo, magis litteraliter et genuine idem Cyrillus et Rupertus proprie ipsos cœlos et terram accipiunt: utitur enim Isaias prosopopœia ad inanimes creaturas, ut oratio sit gravior et plena indignationis, idque primo, ut significet Judæos omnia sua bona a cœlo et terra accepisse per Deum, cui jam adeo fuerunt ingrati; secundo, eo quod Judæi adorarint solem, lunam, sidera in cœlo, et in terra bestias ac lapides, ideo ea ipsa nunc quasi eorum judices invocat; tertio, et maxime, quia cum homines rationales, puta Judæi, nollent audire Deum et Prophetas, hinc Isaias invocat creaturas inanimes quæ semper obediunt Deo, ut gravissima sit querela et exprobratio; invocat, inquam, eas quasi testes mutos et æternos, ut nimirum cœlum et terra testes sint tum pacti præteriti a Deo cum Judæis initi Deuter. xxx, 19: «Testes invoco hodie cœlum et terram, quod proposuerim vobis vitam et mortem, benedictionem et maledictionem;» tum præsentis Judæorum perfidiæ, qua pactum hoc violarunt: hæc enim verba Isaiæ illis Mosis jam citatis ad amussim respondent; tum futuri eorum supplicii, ut nimirum cœlum et terra non tantum testes sint, sed et vindices Creatoris sui. Nam «pugnabit cum illo orbis terrarum contra insensatos.» Sapient. v, 21. Similia sunt Psal. xlix, 4, et Deuter. xxxii, 1: «Audite, inquit, cœli, quæ loquor, audiat terra verba oris mei.» Ita S. Ambrosius in Psal. cxviii, serm. 14: «Testatur, inquit, elementa Deus ad redarguendos eos, qui nolunt præcepta divina servare; ut refugia omnia excusationis obsepiat.» Et S. Chrysostomus hic, qui et exempla addit: «Eam ob rem, ait, missus ad Jeroboam Propheta,
omisso rege ad quem mittebatur, sermo admodum sermonem ad altare convertebat,» III Reg. xiii: «Et Jeremias terram ipsam advocabat dicens: Terra, terra, terra, scribe virum hunc, virum excommunicatum, sive ejectitium,» Jerem. xxii. Dicit itaque: quoniam tanta est hominum impietas, ut ad verba Dei obdurescant, loquar cœlo et terræ. Cœlum quamvis sit remotissimum, audiet; terra, quamvis lapidosa et crassa, auscultabit. Surdæ autem sunt hominum aures.
Sensus ergo est, q. d. Vos, cœli insensibiles et inanimes, tu, terra bruta et surda, audite ea a me quæ populus meus audire non vult, audite justam meam de eo querimoniam: ut, sicut muti et æterni testes fuistis pacti mei cum Judæis initi, legisque eis a me datæ, sic et nunc sitis testes tum eorum inobedientiæ, ingratitudinis et rebellionis; tum justæ meæ de eis querelæ et comminationis, atque in futurum sitis testes meæ vindictæ, qua mala quæ eis hic comminor exsequar, eisque infligam: nec testes tantum sitis; sed et lictores ac vindices, scilicet tu, terra, impiis Judæis præbe te ferream: tu, cœlum, esto eis æneum. Rursum et magis, in die judicii tu, cœlum, vibra in eos tonitrua et fulmina, tu terra, iis dehisce. Ita Rupertus; vide dicta Deuter. iv, 16. Idem concionator dicat nomine Dei cuilibet peccatori: Audite, cœli, audite, elementa, audite, saxa, audite, bruta, rem vobis novam, audite facinus inauditum, audite portentum sæculorum: Hic peccator quem creavi, redemi, gratia mea bonisque omnibus dotavi, sprevit me, blasphemavit me, mihi Venerem, mihi Bacchum anteposuit: ventrem pro Deo habuit, itaque me divinitate mea spoliavit, eamque in Venerem et ventrem suum transtulit: quin ergo, o cœli, o fulmina! in scelestum hunc irruitis? quin reum læsæ majestatis divinæ afflatis, percutitis, excruciatis, perimitis?
Allegorice, «hæc res est impleta in Domini passione, qua cœlum in medio die perdidit diem, terra tremore nimio firmitatem. Hinc æstimare licet, quid eis sit reservatum, quorum in causa funerei luctus pœnas pertulit natura supplicium,» inquit Zeno Episcopus Veronensis, serm. 5 De Isaia, qui doctrina, sanctitate, miraculis et martyrio clarus floruit sub Gallieno Imperatore, cujus et meminit S. Gregorius, lib. III Dialog. cap. xix. Exstant ejus scripta tom. II Biblioth. SS. Patrum.
Quoniam Dominus locutus est. — Parat attentionem a dignitate loquentis, q. d. Non ego, sed sacra et divina majestas hæc edicit per me: lingua enim mea est calamus scribæ divini, puta Spiritus Sancti, et guttur meum est tuba divino inflata et clangens anhelitu.
Filios enutrivi, et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. — «Filios» proprie et primo, intelligit Judæos sui temporis, non autem eos qui fuerunt tempore Christi, ut vult Hieronymus, licet ad eos, imo ad omnes homines, a simili hæc verba extendi et applicari possint; omnium enim ingratitudo hic taxatur. Te ergo, o popule mi! quasi filium «enutrivi,» et, ut Theodoretus vertit, «educavi;» Septuaginta vertunt, «genui,» cum scilicet te creatione servum per vocationem et adoptionem mihi in filium adoptavi, Exod. iv, 22. Hebraice est הגדלתי higdalti, id est magnificavi, hoc est, alui, crescere, adolescere te feci. Alui enim te cum parvulus et paucus esses, per Joseph in terra Gessen, ut cresceres in immensam multitudinem. Rursum alui te manna in deserto, atque lacte et melle in Chanaan. Secundo, et potius, alui te spirituali cibo, scilicet data lege in Sina, tot prophetiis, tot sacris libris, tot monitis, tot promissis. Hoc est quod ait Osee, cap. xi, vers. 3: «Ego quasi nutritius Ephraim, portabam eos in brachiis meis;» et Isaias, cap. xlvi, vers. 3: «Qui portamini a meo utero.» Denique «exaltavi,» hoc est, præ aliis omnibus gentibus te opibus, miraculis, victoriis, regno, templo, aliisque donis cumulavi et excelsum ac gloriosum, aliisque gentibus formidabilem effeci.
Ipsi autem spreverunt me. — Non ait: Obliti sunt, neglexerunt, sed positive, «spreverunt me,» quasi directe me meaque jussa contemnentes, aspernantes, violantes et prævaricantes, ut habent Hebræa, ac tandem me crucifigentes, inquit Zeno Veronensis, serm. 1 De Isaia. Quanta est hæc, o Judæe! o Christiane! impudentia tua, quanta ingratitudo, quanta superbia! Hæc verba Isaiæ rursum quasi antistropha respondent verbis Mosis, Deuter. xxxii, 6: «Hæccine reddis Domino, popule stulte et insipiens? numquid non ipse est pater tuus, qui possedit te, et fecit, et creavit te? etc.» Lycurgus contra ingratos legem ferre noluit, quod prodigiosa res esset beneficium non agnoscere. Duplex ergo portentum est ingrati filii erga patrem: triplex vero erga liberalem et beneficum patrem.
3. Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui: Israel autem me non cognovit. — Est argumentum a minori ad majus, scilicet a brutis ad homines, idque ad pathos. Notat S. Hieronymus Judæos rebelles et ingratos hic assimilari non equo generoso, aut cani sagaci et grato, sed stolido bovi et asino; quid enim stolidius est bove? quid stupidius asino? his tamen stolidiores sunt Judæi et ingrati omnes. Sic e converso Plato Aristotelem vocabat mulum: mulus enim cum saturatus est lacte materno, matrem calcibus petit: sic et Aristoteles optimis quibusque Platonis dogmatibus suffartus, scholam contra eum in Peripato aperuit, eique perpetuus adversarius esse cupivit. Ita Ælianus, lib. IV.
Nota secundo: «Bos cognovit,» id est, cognoscere solet, «possessorem suum,» eique blandum et gratum se exhibere arando, triturando et vehendo ejus onera. Sic et «asinus præsepe domini sui,» id est, dominum præsepis sui, seu dominum qui se in præsepio alit (est hypallage), agnoscit; eique servit et obedit, scilicet vel arando
vel eum ejusque clitellas portando. Pro «bos,» hebraice est שור schor, Chaldæi תור tor, (Chaldæi enim schin mutant in tau): unde Latinum taurus. Hinc Franciscus Forerius per schor, accipit taurum admissarium, qui armenta præit velut dux, ferusque est et jugi impatiens, q. d. Taurus hic licet ferus dominum suum agnoscit, et gregem vaccarum, quem præit, in caulas domini sui reducit. At Israel me Dominum suum non cognoscit, imo meos greges, puta populum meum, a me ad idola abducit, verum Hebræum schor non tantum taurum, sed et bovem quemlibet domitum et mansuetum significat, et de eo magis videtur loqui Isaias.
Vis exemplum rarum feræ agnoscentis et rependentis beneficium homini? Accipe quod ex Appione oculato teste narrat Gellius, lib. V, xiv, suis verbis, quæ ego ut vitarem prolixitatem, abbreviavi. Romæ in circo dabatur pugna hominum cum bestiis: erat leo inter alios vastus et terribilis: «Introductus erat inter complures exteros ad pugnam bestiarum Dacus, servus viri consularis. Ei servo Androdus (vel potius Androcles, uti scribit Ælianus) nomen fuit. Hunc ille leo ubi vidit procul, repente, inquit, quasi admirans stetit: ac deinde sensim atque placide, tanquam noscitabundus, ad hominem accedit. Tum caudam, more, atque ritu adulantium canum, clementer et blande movet; hominisque sese corpori adjungit, cruraque ejus et manus prope jam exanimati metu, lingua leniter demulcet. Androdus inter illa tam atrocis feræ blandimenta amissum animum recuperat; paulatimque oculos ad contuendum leonem refert. Tum quasi mutua recognitione facta, lætos, inquit, et gratulabundos videres hominem et leonem. Ea re prorsus tam admirabili, maximos populi clamores excitatos dicit; accersitumque a Cæsare Androdum, quæsitamque causam, cur ille atrocissimus leonum uni pepercisset, Androdus rem narravit admirandam: Fugi, inquit, herum sævum, venique in speluncam, ubi leonem offendi pedem ostendentem, et opem petentem: ibi ego spinam ingentem ex pede ejus revulsi, saniem expressi, vulnus siccavi: ille levatus pede in manibus meis recubuit et requievit. Atque ex eo die triennium totum ego et leo in eodem specu eodemque victu viximus. Nam quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi suggerebat, quæ ego, ignis copiam non habens, sole meridiano torrens edebam. Sed ubi me, inquit, vitæ illius ferinæ jam pertæsum est, leone in venatum profecto, reliqui specum, et viam ferme tridui permensus a militibus visus apprehensusque sum, et ad dominum ex Africa Romam deductus. Is me statim rei capitalis damnandum, dandumque ad bestias curavit. Intelligo autem, inquit, hunc quoque leonem me tunc separato captum, gratiam nunc mihi beneficii et medicinæ referre.» Hæc Appion dixisse Androdum tradit; eaque omnia scripta circumlataque tabella populo declarat: atque ideo cunctis petentibus dimissum Androdum, et pœna solutum: leonemque ei suffragiis populi donatum. Postea, inquit, videbamus Androdum et leonem loro tenui revinctum, urbe tota circum tabernas ire, donari ære Androdum, floribus spargi leonem, omnesque fere ubique obvios dicere: «Hic est leo hospes hominis; hic est homo medicus leonis.» Leo brutus et ferus agnoscit beneficium, ei parcit, blanditur et servit: et homo rationalis non agnoscit Creatorem suum, ei non obedit, non servit, cui animam debet?
Non minus rarum et mirabile est quod scribit Democritus, et ex eo Lilius Giraldus, lib. De Ingratis, draconem servasse Thoantem in Arcadia: Thoas, inquit, draconem puer nutriverat, qui cum adolevisset, veritus draconis naturam magnitudinemque in solitudinem detulit: digressus inde, cum in latronum insidias incidisset, exclamavit; cujus vocem audiens draco, eamque educatoris sui Thoas esse cognoscens, accurrit illico, et eum e latronum manibus eripuit.
Simile ibidem narrat ex Demetrio physico de panthera, quæ ferocissimum est animal: cum enim ejus catuli in foveam incidissent, nec eos inde educere per se sola sufficeret, tamdiu ibi moram traxit, quandiu hominem prætereuntem conspiciens, eum leniter unguibus per vestem trahens, nutuque et gestibus lapsum catulorum innuens, ejusque opem postulans, eo adjuvante catulos e fovea exemit. Quare panthera gestiens, et gratiam referens, hominem eousque per sylvarum et nemorum devia cum catulis comitata est, quousque eum in viam tutumque reduxit.
Verum omnia superat, quod ex Philarcho memorat de aspide. Aspis, ait, ab Ægyptio homine educata, eum in hospitis ædibus peperisset, accidit, ut ex catulis unus hospitis filium venenato morsu peremerit. Aspis tum domo forte aberat: reversa, iniquum rata hospitis filium a catulo necatum; præsente hospite, ne ingrata videretur, imo ut ingratum puniret, proprium catulum homicidam interemit.
Huc refer leonem S. Gerasimi Abbatis (errat vulgus, putans fuisse S. Hieronymum, cui ex hoc errore pictores leonem appingunt), qui ob exemptam sibi ab eo spinam, viventi per omnem vitam sedulo servivit, et morienti ex luctu commortuus, eidem sua morte parentavit, uti refert Sophronius in Prato spirit.
Nota tertio: Locus hic generatim loquitur de quibusvis bobus, asinis et dominis. Veteres tamen, ut S. Augustinus Contra Judæos, cap. xiii, S. Ambrosius, lib. II in Lucam, cap. II, Origenes, hom. 13, et alii quos citat hic Leo Castrius (quos petulanter nimis et arroganter Calvinus hic subsannat, vocatque fabulones et asinos; ita nimirum vitulus ipse vitulatur), hæc adaptant Christo puero et Domino in præsepi inter bovem et asinum reclinato, et ab eis vel ordinaria et naturali
Versus 4: Woe to the sinful nation, a people heavy with iniquity, a wicked seed, corrup...
4. Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. — Est hic Propheta in tertio tono concionis. Pro «væ» hebraice est הוי hoi, quod Vatablus vertit, heu: est enim, inquit, vox commiserantis et deplorantis alienam miseriam et calamitatem. Sed melius alii passim hei vertunt, væ: est enim hic sermo Dei minantis et indignantis. «Væ» significat minas, decretum et sententiam, tum vastationis temporalis, tum æternæ damnationis, inquit S. Gregorius, homil. 9 in Ezech. Vocatur hic Israel primo, «gravis iniquitate,» id est, scelerum pondere et multitudine degravatus, et incurvatus quasi ad terram. Secundo, «semen nequam,» quia Judæi gratiæ Dei, qua ejus filii facti fuerant, degeneres exstiterunt, et voluntatis pravitatem quasi in naturam verterunt, inquit S. Augustinus, lib. VII Contra Advers. Legis et Prophet. cap. xxii. Est hic climax sive gradatio: sensim enim increscit, fitque gravior et vehementior oratio. Sunt enim hic quinque gradus impietatis et impiorum. Primus cum dicitur: «Væ genti peccatrici,» id est, a lege Dei aberranti! hoc enim est חטא chote. Secundus, cum ait, «populo gravi iniquitate,» qui scilicet jam occaluit ad scelera, eorumque pondere ad solum usque deprimitur. Tertius, cum ait, «semini nequam,» q. d. Pessimorum parentum sunt pessimi filii, qui scilicet quasi ex parentibus
obedientia, vel forte etiam extraordinaria et miraculosa aliqua (ut vult S. Bonaventura) reverentia agnito et adorato. Si enim agnus S. Francisci flexit genua ad S. Eucharistiam; si alaudæ et aves suo silentio et applausu S. Franciscum sibi concionantem reveritæ sunt et honorarunt; si feræ Antonium, Paulum, Hilarionem, aliosque ad primævam Adæ innocentiam accedentes coluerunt; si apes non semel S. Eucharistiam tutatæ sunt: quidni bos et asinus in præsepio præsentem et recens natum Christum innocentissimum, Dominum suum et nostrum, peculiari aliquo cultu honorasse, eique se inclinando, fœno eum tegendo, halitu suo eum calefaciendo, aliisque modis serviisse credantur? præsertim cum non tantum Angeli et pastores, sed et stella eidem servierit tunc, vocans et præiens Magos ad eum in Bethlehem. Certe ita ad litteram Sanctos Christi reveriti sunt et honorarunt boves, equi et asini. Illustre est quod legimus in Vita S. Kiliani Franconiæ Apostoli: cum enim a Geila uxore Gosberti Ducis Franconiæ, quod illicitum ejus conjugium reprehenderet, in eum immissi essent carnifices, dixit: «Vos implebitis præceptum, nos cursum consummabimus.» Ergo ab eis cæsus, cum Geila ad tegendum scelus, stabulum equorum ubi Martyr sepultus fuerat, fieri jussisset; jumenta eo
ingredi recusarunt, imo ingressa statim mortua corruerunt. Ita et S. Cyprianus, vel potius Origenes (uti ex stylo aliisque colligit Pamelius) lib. De Singul. Cleric. «Sicut, ait, modica aquæ gutta multo vino infusa a se tota deficit, vinique colorem et saporem induit; ferrum candens pristina propriaque forma exuitur, et igni simillimum efficitur; solis radio aer perfusus in eamdem transformatur luminis claritatem; speculum radiis solaribus directe irradiatum solis in se recipit similitudinem, idque putares alterum esse solem: ita et Sancti in intimis suis totaliter Dei charitate penetrantur, sicque deiformes effecti in Dei similitudinem transformantur.» Mystice in hæc Isaiæ verba Richardus Victorinus scripsit tractatum De Statu interioris hominis.
Sanctum Israel. — Est emphasis, q. d. blasphemaverunt Deum, qui est Sanctus sanctorum, ipsaque sanctitas adoranda, summeque reverenda et glorificanda, præsertim ab Israele, utpote quem sibi in populum peculiarem et sanctum elegit, cuique suam sacratam legem, sanctam fidem, sanctas victimas et cæremonias tradidit. «Israel» enim hic est genitivi casus: «sanctus ergo Israel» est Deus Israelis, cujus sanctitatem impii profanarunt et polluerunt. Blasphemia enim directe violat sanctitatem Dei: unde summum est peccatum.
S. Hieronymus et Cyrillus hæc referunt ad Judæos tempore Christi: idem enim eorum, utpote patrissantium, fuit genius eumque prævidit et prædixit hic Spiritus Sanctus per Isaiam: hi enim proprie Christum blasphemaverunt, vocantes eum vini potorem, dæmoniacum, et quod in nomine Beelzebub ejiceret dæmonia.
Nota: Isaias hic loquitur non tam de morbis, vulnere et plagis corporis, quam animi, puta de vitiis et peccatis: transit enim ab effectu ad causam, scilicet a plaga ad culpam, q. d. Totum corpus vestrum plagis meis saucium est; quia idem totum culpa et peccatis infectum et languidum est. Ita S. Hieronymus et Basilius. Hinc secundo, per caput et cor quasi primarias corporis partes, synecdochice intelligenda relinquit cætera membra, adeoque totum corpus politicum Synagogæ, puta totum populum Israel, male se habere, vitiis esse corruptum: nam ad litteram Isaiam loqui de corpore sui populi, non autem de corpore Christi in passione flagellis et plagis undique laniati et afflicti (cui hæc applicant concionatores plerique), patet ex antecedenti et seq. Tertio, per enallagen «omne» sumitur pro toto, ut patet ex sequenti; dicit tamen «omne,» quia caput accommodari potest principibus, pedes populo eis subdito, cor sacerdotibus. Primo, quia sicut in capite sensus vigent, ita in principe vigere debet sapientia et provida gubernatio. Secundo, sicut cor est principium motus et directionis in homine; cor enim primo recipit vitam ab anima, eamque per spiritus vitales diffundit in totum corpus, unde cor in animali est primum vivens et ultimum moriens (sicut ex adverso oculi, quia remotissimi a corde, sunt ultimum vivens et primum moriens): ita sacerdos medius est inter Deum et homines, ac spiritualia charismata et motus quos a Deo recipit, transfundit in populum; itaque eum in via Dei movet et dirigit. Tertio, moriente corde moritur corpus, eo vivente vivit: ita vigente sacerdote viget populus, eo languente languet, et emoritur in spiritu. Ita Cyrillus, Haymo, D. Thomas et alii.
sive ejus quod dixit: «Abalienati sunt retrorsum.» Deus enim est fortitudo, sanitas et lætitia animæ ac reipublicæ. Si ergo a Deo deficis, fies languidus et tristis. Audi S. Cyprianum, vel potius Origenem (uti ex stylo aliisque colligit Pamelius) lib. De Singul. Cleric. «Sicut, ait, modica aquæ gutta multo vino infusa a se tota deficit, vinique colorem et saporem induit; ferrum candens pristina propriaque forma exuitur, et igni simillimum efficitur; solis radio aer perfusus in eamdem transformatur luminis claritatem; speculum radiis solaribus directe irradiatum solis in se recipit similitudinem, idque putares alterum esse solem: ita et Sancti in intimis suis totaliter Dei charitate penetrantur, sicque deiformes effecti in Dei similitudinem transformantur.» Mystice in hæc Isaiæ verba Richardus Victorinus scripsit tractatum De Statu interioris hominis.
Versus 5: On what part shall I strike you further, you who keep adding transgression?
5. Super quo percutiam vos ultra, addentes prævaricationem? — Est hic triplex sensus, isque commodus. Primo, «super quo,» id est, ad quid, quorsum, percutiam vos, cum sitis in malo obstinati, ita ut non sperem vestri emendationem? Ita Vatablus.
Secundo, «super quo,» id est, quo membro, qua corporis parte? quasi dicas: Nullum invenio in corpore vestro reliquum membrum, in quo pateat novæ plagæ locus. Omnia enim sunt unum vulnus, unus livor et tumor, ut sequitur. Ita S. Hieronymus et Nazianzenus, orat. De plaga grandinis. Sic ait Ovidius, lib. IV De Ponto:
Quid juvat exstinctos ferrum demittere in artus?
Non habet in nobis jam nova plaga locum.
Tertio, «super quo,» id est qua plaga percutiam vos? Ita S. Hieronymus, q. d. Frustra vos percutiam deinceps: nam omne genus plagarum in vos immisi, frustraque consumpsi, nec ulla facti estis meliores: afflixi vos fame, bello, peste, servitute, totamque meam hoplothecam in vos quasi exhausi: non habeo ulterius quo vos percutiam: restat ergo ut vos deseram, et a me omnino projiciam. Ita Cyrillus. Hæc derelictio et abjectio est gravissima Dei plaga, de qua Psalm. lxxx, 13: «Dimisi eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis;» et Ezech. xvi, 24: «Auferetur zelus meus a te, nec irascar amplius;» et Rom. 1, 24: «Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum.»
Omne caput languidum, et omne cor mœrens. 6. A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas. — Ecce hic est effectus defectionis a Deo. Unde et Chaldæus vertit: «A populo usque ad principes omnes rebelles sunt.» Nam, ut ait Seneca ad Neronem: «A capite bona valetudo in omnes vegeta est atque erecta, aut languore demissa.» Et Eccli. cap. x, vers. 3: «Rex insipiens perdet populum suum.» Et Hesiodus: «Unius ob crimen pœnas urbs tota rependit.» Nominat
ergo cor et caput, quia sicut corpus naturale a capite animales, a corde vitales spiritus accipit: sic corpus politicum, puta respublica a regio et sacerdotali ordine suum vigorem viresque accipit, eoque languente languet et emoritur. Suspicatur non male Sanchez Isaiam, cum ait: «Omne caput languidum,» notare et perstringere Oziam regem qui arrogans sibi jus sacerdotii in adolendo incenso, in capite et fronte percussus fuit lepra, idque forte sub idem tempus quo hæc dixit Isaias. Denique ait, «omne» vel totum, hoc est multi, major pars, non omnes vel totum omnino. Nam semper mansit Ecclesia sancta, id est cœtus aliquis fidelium, piorum et sanctorum, licet exiguus, et ut Christus ait, pusillus grex. Ita S. Augustinus, lib. De unitate Ecclesiæ, cap. IV. Similia Gentilium adagia citat Delrio, adagio 133.
Vulnus, et livor, et plaga tumens, — ob saniem scilicet et pus: unde pro tumens hebraice est טריה teria, id est plaga saniosa, purulenta et putrida. Ita Pagninus, q. d. Totum corpus hujus populi vitiis ita infectum est et morbidum, ut non videatur esse aliud quam unum continuum vulnus, ulcus, livor et plaga peccati. Alii speciatim hæc adaptant, ut «vulnus» sit intimum peccatum cordis, «livor» sit peccatum externum oris, «plaga» sit peccatum publicum operis. Alii per «vulnus» intelligunt apertam malitiam, per «livorem» latentem invidiam, per «plagam tumentem» animi tumorem et superbiam, inquit Sasbout. Huc accedit noster Sanchez: «In vulnere, inquit, quod est divisio continui, et quod quasi aperto ore hiat et clamat, intelligitur peccatum publicum; per livorem, qui est humor putris intra cutem collectus, peccatum occultum; per plagam tumentem, peccatum diuturnum,» quod jam putet et fætet.
Non est circumligata (plaga jam dicta), nec curata medicamine, neque fota oleo. — q. d. Nemo fuit qui hanc plagam peccati vestri curaret. Secundo et genuine, q. d. Vos obstinati in morbo peccatorum vestrorum noluistis ullam medici manum et curationem admittere; unde Septuaginta vertunt: Non est malagma imponere, q. d. Defectus curationis provenit ex obstinatione vestra, qua medicinam omnem respuitis: non autem ex defectu medici; quia Prophetæ, qui quasi medici animæ vos ad pœnitentiam adhortantur, vobis non desunt: sed vos eorum monita contemnitis. Longe verius hoc dicetur jam Christianis, qui tot habent Sacramenta, gratias, aliaque salutis media; et tamen ea negligunt vel respuunt.
Versus 7: Your land is desolate, your cities are burned with fire: your region before y...
7. Terra vestra deserta, civitates vestræ succensæ igni: regionem vestram coram vobis (vobis spectantibus, lamentantibus, gementibus et frendentibus) alieni devorant. — Hucusque Isaias proposuit populi scelera, in iisque obstinationem: jam culpæ dignam pœnam intentat. Sanchez et aliqui alii «deserta, succensæ,» proprie accipiunt, ut præterita vel præsentia, uti sonant: sæpe enim
Judæi vastati sunt ab Ægyptiis, Ammonitis, Moabitis, Palæstinis, Madianitis et Syris tempore Amasiæ, et ab Assyriis tempore Achaz et Ezechiæ. Verum quia hæc prima (uti hic ponitur) videtur fuisse prophetia Isaiæ, facta sub Ozia rege, quando florebant res Judæorum, et quia sequuntur futura «desolabitur, derelinquetur,» etc. hinc melius dicemus in Hebræo non esse præterita, sed participia; quæ tam per futurum quam per præteritum aut præsens exponi possunt; quod ergo Noster ait: «Terra vestra deserta,» supple erit; «civitates vestræ succensæ,» supple erunt; «regionem vestram alieni devorant,» hebraice, devorantes, supple erunt, id est devorabunt: aut Interpres posuit participia (quæ in Hebræo sunt præsentia) pro futuris: «deserta,» id est certo deseretur: «succensæ,» id est certo succendentur: «devorant,» id est certo devorabunt, scilicet Babylonii sub Nabuchodonosore, inquit Basilius, et multo magis Romani sub Tito et Vespasiano: hi enim in Jerusalem non reliquerunt lapidem super lapidem. Ita Cyrillus, Hieronymus, Haymo et alii, idque magis patebit vers. 9.
Ubi nota: Isaias et Prophetæ licet præsentibus loquantur Judæis sui sæculi, tamen spiritu prophetico extendunt se et loquuntur etiam futuris, qui parentum suorum scelera, ac consequenter et pœnam eorum erant participaturi, maxime tempore Christi. Unde veteres passim (videre est eos apud Leonem Castrium) hæc omnia ab Isaia dicta populo sui ævi, accipiunt etiam quasi dicta Judæis tempore Christi: hic enim fuit Sanctus Israel, quem ipsi blasphemaverunt, ideoque a Tito excisi et desolati sunt.
Tropologice, S. Clemens, lib. IV Constitut. Apost. cap. 1, hæc recte adaptat divitibus, qui cum liberis careant, non suscipiunt pupillos, quos loco filiorum habeant, quibus accidere solet justo Dei judicio, ut alieni bonis eorum fruantur: «Si quem divitem, inquit, pudet pupilli, pupillo quidem prospiciet pater orphanorum, et judex viduarum; ipse vero dives incidet in eum, qui bona, quibus ille pepercit, et quibus abstinuit, consumat; evenietque ei quod dictum est: Quæ non comederunt sancti, comedent Assyrii, sicut ait Isaias: Regionem vestram in conspectu vestro alieni devorant.» Huc spectat illud S. Augustini: «Quod non capit Christus, rapit fiscus.»
Et desolabitur sicut in vastitate hostili. — «Sicut» hic est nota veritatis, non similitudinis, significatque vere, plane, et plene, q. d. Vera et plena vastitate, qualis solet esse hostilis, ab hostibus Chaldæis desolabitur Judæa. Sic Joan. 1, 14, dicitur: «Vidimus gloriam ejus quasi unigeniti a Patre,» q. d. Vidimus gloriam Christi tantam, quantam decebat habere eum, qui vere erat unigenitus Dei Patris.
Versus 8: And the daughter of Zion shall be left as a booth (Tertullian, in the book Ag...
8. Et derelinquetur filia Sion ut umbraculum (Tertullianus, lib. Contra Judæos, cap. iii, legit sicut casa, et lib. III Contra Marcion. cap. xxiii, tanquam specula, ut alludat ad etymon Sion, quod speculam significat) in vinea, et sicut tugurium in cucumerario.
— Sion sive Jerusalem vocatur «filia,» tum ob causas dictas can. xviii, tum speciatim quia urbs Jerusalem monti Sion subjecta est, ut ex eo quasi filia descendere et nasci videatur; et quia Deus eam singulariter quasi filiam diligebat et protegebat. Jam sensus est, q. d. Jerusalem a Chaldæis, et deinde a Romanis, desolabitur, fietque deserta, perinde ac facta vindemia solet deseri et everti umbraculum seu teges, in quo ante vindemiam vineæ custos degebat, ut uvas et fructus a furibus et bestiis tutaretur: ita ut, sicut ex umbraculo hoc disjecto nihil superest præter tigna et statumina hinc inde projecta, ita ex Hierosolyma vastata et incensa, præter ruinas, et dispersos hinc inde sanctuarii lapides, nihil supersit antiquæ gloriæ: imo succendetur ipsa, sicut lectis et ablatis uvis et fructibus succenduntur tuguriola custodum in cucumerariis.
Secundo, apposite Sanchez per «filiam Sion» accipit arcem Sion, quæ urbi Jerusalem imminebat ut propugnaculum, eratque ei quod tugurium est cucumerario, aut tabernaculum vineæ, q. d. Ubi hostis urbem, quasi vineam vindemiavit, arx Sion et templum sicut tugurium pariter dissipata sunt.
Nota: Cucumerarium est hortus vel locus in quo crescunt cucumeres, sub quibus citrulos, pepones, melones et cucurbitas intellige: magna enim horum est copia in Palæstina, utpote regione calida. Unde solent ibi custodes in locis hisce cucumerariis tuguria construere, et in iis contra fures excubare. Idem vel simile tugurium in pomariis ad poma custodienda erectum intelligunt Septuaginta, hic et alibi per ἐπωροφυλάκιον, id est pomorum custodiam: quam vocem ipsi crebro et libenter usurpant. Tertullianus et Cyprianus contra Judæos vertunt, custodiarium.
Et sicut civitas quæ vastatur. — Hebraice, et sicut civitas obsessa, id est obsidendo capta et vastata; est metalepsis. Ita Vatablus.
Versus 9: Unless the Lord of hosts had left us a seed, we would have been as Sodom
9. Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus. — Hebraice est, nisi Dominus צבאות sabaoth, id est exercituum: sabaoth enim nomen, vel potius epithetum est Dei, significans Dei potentiam instructam copiis maximis, promptissimis et invictissimis exercituum cœlestium et terrestrium, puta Angelorum, stellarum, fulminum, grandinum, tonitruorum, ursorum, leonum, vesparum, omniumque creaturarum, quibus nemo resistere potest, q. d. Cur ergo vos, o Judæi! audetis resistere Deo sabaoth? Primam Deum sabaoth nominasse et invocasse legitur Anna mater Samuelis, I Reg. i. Vide de decem Dei nominibus dicta Exodi vi, 3.
Nota: Pro semen hebraice est שריד sarid, id est reliquum, paucæ reliquiæ, q. d. Nisi Deus ex illa communi et universali vastitate hostili paucos aliquos, quasi reliquias et semen gentis (uti Noe fuit semen generis humani) conservasset fecissetque superstites; nos omnes Judæi fuissemus omnino ut Sodoma deleti: tanta enim fuit impietas Hierosolymæ æque ac Sodomæ, ut Josephus, lib. VI Belli, cap. xvi, dicat: «Puto, si Romani contra noxios venire tardassent, aut hiatu terræ devorandam fuisse civitatem, aut diluvio perituram, aut fulminum ac Sodomæ incendia passuram: multo enim magis impiam progeniem tulit, quam illa protulerat.» Ad litteram loquitur Isaias tum de paucis illis Judæis, qui superfuerunt captivitati Babylonicæ, et cum Zorobabel ac Jesu filio Josedec reversi sunt Hierosolymam; tum de paucioribus, qui superfuerunt cladi Romanæ per Titum. Judæi ergo, quia æque, imo magis peccarunt, quam Sodomitæ, hinc et magis quam illi puniti sunt: hoc enim est quod ait Jeremias Thren. iv, 6: «Major effecta est iniquitas (id est pœna iniquitatis) filiæ populi mei peccato (id est pœna peccati) Sodomorum.» Hic sensus respondet Hebræo sarid, estque planissimus et simplicissimus, ideoque genuinus. Paulo aliter explicat Sanchez, q. d. Propter paucos justos, ut Oseam, Amos, Joel, Jonam, Michæam, qui fuerunt verum Dei semen, id est viri sancti, Deus non funditus delevit urbem et gentem Judæorum: sicut non delevisset Sodomam, si in ea inventi fuissent decem justi.
Allegorice Apostolus, Rom. ix, 29, hæc transfert ad Christum, q. d. Nisi Deus ex Judæis parum reliquiarum, videlicet B. Virginem, Apostolos, et paucos alios in Christum credentes selegisset et reservasset, reprobatus fuisset totus Israel ob infidelitatem, et periisset ut Sodoma et Gomorrha. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus et Haymo. Huc accedunt Origenes et Œcumenius in Rom. ix, qui per «semen» accipiunt Christum, vel doctrinam Christi. Sic et S. Basilius et Hugo exponunt, q. d. Nisi Deus ex Judæis suum semen, id est Christum nasciturum, decrevisset, ideoque aliquos Judæos, ex quibus nasceretur, in hoc excidio servasset, omnes fuissent deleti. Christo ergo debent Judæi quod non plane fuerint excisi. Sic de Fabio Maximo dixit Ovidius lib. I De Ponto, elegia 2:
Qui nasci ut posses, quamvis cecidere trecenti,
Non omnes Fabios abstulit una dies.
q. d. In tanta clade Fabiorum per Annibalem facta, Deus servavit unum, ex quo nasceretur Fabius Maximus Reipublicæ columen.
tolerare non raro, ob sanctas proles quas ex eis vel prævidet, vel prædestinat nascituras. «Thare, inquit, pater Abraham, idolorum et cultor et factor, impietatis tamen pœnam non dedit; et merito. Si enim Deus radicem amputasset, unde tantas fidei fructus (Abraham) germinasset? Quid Esau nequius? Sed si excisus fuisset, maximum justitiæ fructum mundus amisisset; et qualem audi. Esau genuit Raguelem, Raguel Zaram, Zara Job. Cernis quantus elanguisset patientiæ flos, si præveniens Deus a radice pœnas exegisset. Ea quoque usus est providentia supra Ægyptios ultra fidem blasphemos: exspectavit enim quousque ibi essent monasteria, in quibus florerent qui angelicam imitarentur vitam. Sed et humanæ leges matrem gravidam, etsi peccatricem, ad partum usque servant illæsam, ne fœtum innoxium tollant. Denique si velox fuisset ad pœnam Deus, Paulum Ecclesia non possedisset: distulit ergo blasphemantem, ut pœnitentem ostenderet Dei longanimitas. Et quot proles Deo Paulus genuit?» Hæc et plura Chrysostomus.
Tropologice, dicat hoc sibi pœnitens anima: Nisi Dominus in corde meo reliquisset semen bonæ inspirationis, timoris, compunctionis et pœnitentiæ, periissem ut Sodoma: «Misericordiæ Domini, quia non sumus consumpti: misericordias Domini in æternum cantabo.» Hoc sensit, hoc dixit S. Maria Ægyptiaca.
10. Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhæ. — Nota: Judæi hic vocantur «populus Gomorrhæ:» sicuti «principes Sodomorum» vocantur principes Judæorum, tum qui fuerunt tempore Isaiæ, tum, ut Basilius et Hieronymus, qui fuerunt tempore Christi, puta Annas, Caiphas, Scribæ, Pharisæi, ipsique magistratus: idque primo, quia peccata Sodomæ fuerunt «superbia, saturitas panis et abundantia, et otium ipsius, et filiarum ejus: et manum egeno et pauperi non porrigebant;» ut ait Ezech. cap. xvi, vers. 49; inde enim in omnia scelera se immerserunt, factique sunt pessimi. Eadem fuerunt peccata Judæorum. Unde diserte Deus per Ezechielem ibidem vers. 48, per vitam suam jurat dicens: «Vivo ego, quia non fecit Sodoma, et filiæ ejus, sicut tu; vicisti eas sceleribus tuis.» Secundo, quia ipsi nefando vitio sodomiæ Judæi fuerunt obnoxii, ut patet cap. xxvi. Ita Cyrillus. Tertio, quia in suis sceleribus fuerunt effrontes et impudentes æque ac Sodomitæ; hoc enim est quod dicitur in cap. iii, vers. 9: «Peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt.» Quarto, quia, uti in Sodomis pauci inventi sunt justi, puta Lot cum suis; ita et in Judæa, inquit Cyrillus. Quinto, quia Sedom sive Sodoma, hebraice, inquit Basilius, significat declinationem, Gomorrha rebellionem: hi autem principes cum populo Judæorum erant prævaricatores Deoque rebelles. Vide Can. xxii, q. d. Audite verbum Domini, olim Israelitæ, nunc Sodomitæ, olim Abrahæi et Jacobæi, nunc Gomorrhæi. Alludit ad Deut. xxxii, 32: «De vinea Sodomorum, vinea eorum, et de suburbanis Gomorrhæ: uva eorum uva fellis, et botri amarissimi.» Sic ait Ezech. cap. xvi, vers. 3: «Pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa,» et Daniel ad senem incestum, cap. xiii, vers. 56: «Semen Chanaan, et non Juda.»
Versus 10: Hear the word of the Lord, you rulers of Sodom; give ear to the law of our Go...
Eadem libertate Agapetus Pontifex missus a Theodato rege Gothorum ad Justinianum Imperatorem, cum, pace inter utrumque confecta, a Justiniano premeretur, etiam additis minis, ut Eutychianam hæresim confirmaret, respondit: «Ego ad Justinianum Christianissimum principem venire optavi, sed Diocletianum inveni,» Christianorum hostem acerrimum; testis est Cedrenus et alii. Idem eidem Justiniano postea dixit Vigilius Papa. Ita Constantium Imperatorem Christianos persequentem S. Hilarius vocat «tyrannum et Christi hostem;» Lucifer Calaritanus vocat eumdem «Judam proditorem,» et «Arii vermem;» S. Athanasius vocat eumdem «Antiochum, Herodem,» imo «Antichristum.» Ita Leoni Isauro Imperatori qui primus fuit Iconomachus, S. Germanus Constantinopolitanus Patriarcha in faciem dixit: «Tu es Antichristus,» ut habent ejus Acta, et ex iis Baronius.
11. Quo (quorsum) mihi (offertis) multitudinem victimarum vestrarum? plenus sum. — Refutat hic Judæorum inanem et noxiam confidentiam in suis victimis et cæremoniis, q. d. «Plenus,» id est, ut hebraice, satur, «sum» victimis vestris. Illæ tam crebro repetitæ mihi nauseam pariunt: quia licet in se bonæ sint, et a me præceptæ, tamen quod a vobis offerantur, mihi displicent. Primo, quia vos impuro corde plenoque peccatis eas offertis. «Manus enim vestræ sanguine plenæ sunt,» ut sequitur: nam «victimæ impiorum abominabiles Domino: vota justorum placabilia,» Proverb. xv, 8. Secundo, quia in externis illis sacrificiis omnem sanctitatem ponitis, atque internam, quæ vera est, negligitis: imo putatis vobis impune licere rapere, inebriari, fornicari, etc., eo quod peccata hæc victimis vestris expiare cogitetis; hoc enim est quod eis improperat Jeremias, cap. vii, 4: «Nolite confidere in verbis mendacii, dicentes: Templum Domini, templum Domini, templum Domini est, etc. Furari, occidere, adulterari, jurare mendaciter, libare Baalim; et dixistis: Liberati sumus eo quod (id est quamvis) fecerimus omnes abominationes istas.» Qua in re gravissime erratis. Deus enim externis vestris sacrificiis non pascitur, sed internis, adeoque per externa quasi per imaginem et umbram tantum vult vos excitare ad interna, puta ad actus religionis, pietatis, amoris, obedientiæ legis divinæ, quibus ipse delectatur. Vos ergo in sacrificiis et inanibus umbris vestris ambitiose hærentes, eaque sola Deo offerentes, perinde facitis, ac si quis invitans amicos ad prandium eis famelicis lepores et carnes non veras,
Versus 11: What is the multitude of your sacrifices to Me? I am full
sed pictas et adumbratas apponeret: quo modo Heliogabalum ludificasse suos convivas docet Lampridius; idem de Caligula docet Suetonius, cap. xxxvii. Ita exponunt hunc locum Irenæus, lib. IV, cap. xxxii, Theodoretus, lib. De Sacrificiis, ante medium, S. Chrysostomus in hunc locum, Haymo, Thomas, Hugo, Adamus, Forerius, et clare S. Hieronymus. «Hostiæ, inquit, non principaliter a Deo quæsitæ sunt, sed ne idolis offerrentur, et ut carnalibus victimis quasi per typum et imaginem ad spirituales hostias transiremus.»
Tertio, hæc vetera sacrificia tempore Christi Deo displicebant; quia per Christum a Judæis occisum omnino abolita, reprobata et mortifera effecta sunt. Ad Christum enim Isaiam quoque respicere docent S. Cyprianus, lib. I Contra Judæos, cap. xvi, Cyrillus, Basilius, Procopius, Dionysius et Leo Castrius, qui id negantes pene Judaicæ perfidiæ arguit.
Holocausta arietum, etc., nolui. — Ob causas jam dictas: quibus aliam addunt S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus, quod videlicet vetera sacrificia per se noluerit Deus, quia ea non placuerunt illi ex opere operato, uti placent sacrificia legis novæ, sed ex opere operantis, quod hic deerat: nam ipsi operantes sive offerentes impii. Sciendumque vetera sacrificia a Deo Judæis fuisse præscripta, non quod illa grata essent Deo, quodque Deus illa appeteret, sed ut per ea populum iis occupatum avocaret a sacrificiis Gentilium et idolorum: qua de re dixi in Levitico, in Proœmio.
12. Quis quæsivit hæc de manibus vestris (egone ea quæsivi? minime): ut ambularetis in atriis meis? — Repete to quis quæsivit. Ut ambularetis, hebraice, ut calcaretis atria mea? q. d. In templo meo non facitis aliud, quam calcare atria, et terere pavimentum: hoc ego non quæro, imo censeo hac ratione calcari potius et pollui sacra, quam ornari et coli: atrium enim ante Sanctum et Sanctum sanctorum erat templum tam populi quam sacerdotum: hi enim in atrio sub dio cremabant suas victimas.
Versus 12: Who required these things from your hands (did I require them? by no means): ...
13. Incensum abominatio est mihi. — «Incensum,» id est victimæ mihi incensæ et crematæ: de iis enim fuit sermo, illæque vocantur incensum, vel ignitio aut ignitum; quia per ignem offerebantur Deo, ut dixi in Levit. Secundo, tamen proprie «incensum» capi potest pro thymiamate; hoc enim æque ut victimas sacrificabant et adolebant in altari thymiamatis; quod licet in se aromaticum esset et gratum naribus, tamen ex eo quod ex sordidis impiorum manibus fœtorem contrahebat, grave quid atque putidum Dei naribus aspirabat. Quare inepte et impie Wolfgangus Musculus hic hæc Isaiæ verba torquet contra thurificationes quæ fiunt in Missa, et contra thuribula Ecclesiæ aurea et argentea, quæ ipse vocabat abominabilia, cum sint angelica. Angeli enim S. Joannis, Apocal. viii, 4, et alibi sæpius visi sunt cum thuribulis, in iisque adolere thymiama Deo.
Versus 13: Incense is an abomination to Me
Neomeniam, et sabbatum, et festivitates alias non feram. — Hebraice, חודש chodes, græce neomenia, latine est novilunium, sive calendæ, ut sequitur: puta prima dies cujusque mensis (utebantur enim Hebræi mensibus lunaribus, eosque computabant ab uno novilunio ad aliud), quæ celebris et festa erat tum sacrificiis, tum clangore tubarum, uti dixi Num. xxviii, 11. Festa alia erant Paschæ, Pentecostes, Tabernaculorum, Tubarum, Expiationis, de quibus dixi Levit. xxiii. Eadem de causa respuit Deus festa Judæorum, qua sacrificia, nimirum quia, ut sequitur,
Iniqui sunt cœtus vestri. — Hebraice, עצרה atsara, id est congregatio vestra et iniquitas, id est pariter est iniquitas, id est iniquissima est æque ac numerosissima; cœtus vestri iniquissimi sunt, quia scilicet sunt cœtus hominum impiorum et in peccatis obstinatorum. Rursum, quia convenitis non tam ad sacrificandum quam ad epulandum, potandum et luxuriandum: in atrio enim epulabantur laici ex victimis pacificis. Hinc pulchre S. Chrysostomus: «Festa, ait, in lascivia traducere, est propitiationem in reatum vertere;» et S. Augustinus, lib. De decem chordis: «Melius, ait, faceret Judæus in agro suo aliquid utile, quam in theatro otiosus existeret; et melius feminæ eorum die sabbati lanam nerent, quam tota die in neomeniis suis impudice saltarent.»
Proprie atsara, id est festum cœtus et collectæ, erat octava et ultima dies azymorum sive Paschæ, et octava festi Tabernaculorum: illo enim die populus domum rediturus, quasi festis jam peractis, prius in templo Deo gratias acturus et valedicturus conveniebat, indeque vocabatur hic dies cœtus sive collectæ, ut dixi Levit. xxiii, 36.
Septuaginta vertunt, jejunium et otium, quod S. Hieronymus explicat, q. d. Illud jejunium non placet Deo, quod otium bonorum operum habet, id est quod ab operibus bonis vacuum est. Sanchez vero sic, q. d. Jejunium vestrum otiosum est, quia licet laboriosum est, tamen inutile: quæ autem honesta utilitate carent, quantumvis operantem fatigatione conficiant, otiosa sunt.
14. Calendas (neomenias) vestras, etc., odivit anima mea. — Deus proprie non habet animam, uti nec corpus. Sed anthropopathos deitas ejus, quæ purissimus est spiritus, vocatur «anima.»
Versus 14: My soul hates your calends (new moons), etc
Facta sunt mihi molesta. — Septuaginta vertunt: Facti estis mihi in satietatem, non amplius remittam peccata vestra, q. d. Excutiam seu evomam vos cum peccatis vestris, sicut stomachus noxio cibo plenus vomitione levatur.
15. Et cum extenderitis manus vestras (cum extensis manibus in tribulatione ad me confugeritis, meamque opem imploraveritis), avertam oculos meos a vobis. — Preces enim vestræ olent fœtentem animam, a qua formatæ et profusæ sunt. Causa sequitur:
Versus 15: And when you stretch forth your hands (when with outstretched hands in tribul...
Manus enim vestræ sanguine plenæ sunt. — «Sanguine,» id est sanguinis effusione et homicidiis, q. d. Estis sanguinarii, crudeles ad vindictam, acres ad odia, ad vim et rapinam: hæc enim omnia sunt initium et inchoatio homicidii, ideoque recte per sanguinem significantur.
Secundo, «sanguine,» id est sceleribus. Ubi nota sanguinem in Prophetis esse symbolum peccati, ut patet vers. 18, et Osee iv, 2: «Sanguis sanguinem tetigit,» id est peccata peccatis cumulant, uti explicant Chaldæus, et S. Hieronymus et S. Gregorius, lib. XIII Moral. cap. vi: «Sanguis, ait, sanguinem tangit, cum culpa culpam cumulaverit.» Tum quia sanguinis effusio sive homicidium gravissimum est peccatum; tum quia sanguinis esus Judæis erat vetitus et detestabilis, Levit. cap. vii, vers. 27; tum denique quia sanguine menstruo nihil est immundius et virulentius, uti dixi Levit. xv, 25. Pari modo peccata hominum, maxime carnalia, ut gula et libido, immundissima sunt, et mentem æque ac sanguinem et carnem polluunt.
16. Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis: quiescite agere perverse. — Hic secundam partem concionis aggreditur, in qua Judæos hortatur ad pœnitentiam.
Versus 16: Wash yourselves, be clean, take away the evil of your devices from My eyes: c...
S. Paulus, discipulus S. Antonii, cum prius ingredientem in ecclesiam vidisset nigrum et nebulosum a dæmonibus freno in os misso trahi et regi, et angelum sanctum ejus a longe sequentem tristem: jam egredientem vidit eum clara facie et candido corpore, ac dæmones a longe sequentes eum, sanctum autem angelum ejus prope eum hilarem et gaudentem nimis, uti refert Ruffinus, lib. III in Vitis Patrum, num. 167.
Tropologice, iis qui baptismo initiantur dicitur: Lavamini, mundi estote, ait S. Clemens, lib. VIII Constit. Apost. cap. viii.
Quiescite agere perverse: (consuetudines pessimas induistis, assuevistis ebrietati, rixis, odiis, fraudibus, rapinis, etc., nunc illa dediscite, desuescite, et contrarias consuetudines bonas sensim induite), discite benefacere. — «Christianorum omnis religio est, sine scelere et sine macula vivere,» ait Lactantius, lib. V, cap. ix, et Mercurius Trismegistus: «Unicus Dei cultus est, non esse malum.»
17. Quærite judicium. — Disquirite atrius litigantium causa justa sit: nolite ob munera, favores aut metus præcipitare aut pervertere sententiam. Hic versus pertinet ad judices, advocatos,
Versus 17: Seek judgment
punctus conversus est, planeque vitam incestam in castam commutavit. Unde
18. Et venite, et arguite me, dicit Dominus: si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur: et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt.
Versus 18: And come, and accuse Me, says the Lord: if your sins be as scarlet, they shal...
centiæ stolam quasi rubeis cruoris maculis fœdaveritis, quin et alios quasi vermiculus cocci iisdem infeceritis; pœnitentiam agite, vitam commutate, bona opera facite, et mox peccata omnia velut nix et lana candescent, id est prorsus eluentur et condonabuntur, vosque pro tinctura nequitiæ, inquit Chrysostomus, recipietis primam vestem gratiæ et justitiæ, stolam candidam et splendidam. Adverte hic: Lana si semel coccineum succum biberit, elui et dealbari naturaliter non potest: Deus autem animam quæ peccata elabit, ab iis plane purificat, ita ut nullam peccati cicatricem aut vestigium relinquat, quod in vulnere curando nullus facere potest medicus, inquit S. Chrysostomus, hom. 80 ad Populum.
Aliter hæc explicat Tertullianus in Scorpiaco, cap. xi, et ex eo mordicus Leo Castrius: Maculæ, inquit, animæ cocco (Tertullianus legit roseo) et vermiculo, id est martyrio aut sanguine Christi, candidantur, juxta illud Apocal. vii, 14: «Hi sunt qui laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine agni.» Verum hic sensus non convenit huic loco et litteræ: hic enim ipsa peccata comparantur coccino et vermiculo, non autem sanguis Christi vel martyrum.
Alludit ad habitum meretricium. Jerusalem enim vocat «meretricem,» vers. 21, nam meretrices olim cocco se ornabant. Unde Martialis:
Coccina famosæ donas et amethystina mœchæ.
Aut purpura. Unde Plautus in Pœnulo:
Meretricem pudorem gerere magis decet quam purpuram.
Pulchrum ornatum turpes mores pejus cœno collinunt.
Hinc et Babylon, ait S. Hieronymus, vocatur purpurata meretrix, Apoc. xvii, 4. Comparat peccata cocco et purpuræ ob ruborem sanguineum, non ob ejusdem splendorem, ait S. Cyrillus, Haymo, Rupertus et alii. Longius abit Cajetanus, qui putat per rubedinem significari vindictam Dei, per albedinem gloriam. Scurram hic agit Wolfgangus Musculus, dum sic explicat: «Si fuerint peccata vestra rubra sicut peccata Cardinalium.» Non enim peccata peccatis, sed pannis cocco tinctis hic comparantur: sed ludiones isti in Scriptura non nisi nugari et convitiari norunt.
Nota hebraismum. Peccata enim proprie non possunt dealbari; quod ergo ait: «Peccata vestra dealbabuntur,» idem est ac si dicat: Vos peccatores a peccatis vestris emundabimini et dealbabimini. Est metonymia, qua qualitas pro persona cui qualitas inhæret ponitur. Sic Levitici xiv, sæpe dicitur lepram mundari, id est leprosum mundari a lepra; et III Reg. xiv: «Sicut mundari solet fimus,» id est domus a fimo. S. Basilius legit ex Septuaginta: Si fuerint peccata vestra ut phœniceum, putatque peccata comparari hic elephantiasi et lepræ; hi enim morbi græce vocantur φοινικαί, quod sint colore rufo instar palmæ, quæ φοῖνιξ dicitur, inquit Galenus: peccatum enim est lepra animæ, ait S. Basilius. Verum Hebræum שני scani, non lepram, sed coccinum significat. Unde
Nota: Coccus est granum tinctorium, quod arbusto cuidam innascitur, de quo Plinius, lib. IX, cap. xii, et lib. XVI, cap. viii, et Dioscorides, libro IV, cap. xliii. In hoc grano innascitur vermiculus quidam parvus rubicundus et odoratus, qui e grano prodiens vino albo forti inspergitur, arefit et confunditur in pulverem infectorium et rubricantem pannos, qui inde coccinum vel coccinei dicuntur: sicut sanguine piscis, qui purpura dicitur, panni tincti sunt et dicuntur purpura vel purpurei. Porro color hic, præsertim iteratus, sive dibaphus et bis tinctus, pertinax est, fulgidus et radians. Unde Silius, lib. XVII:
At contra ardentes radiabat Scipio cocco.
q. d. Si peccatis vestris primam candidam innocentiæ stolam quasi rubeis cruoris maculis fœdaveritis...
19 et 20. Si volueritis, et audieritis me, bona terræ (Chanaan); loquitur enim Judæis, per hanc tamen anagogice terram viventium in cœlis accipe. Unde Tertullianus, lib. De Resurrect. carn. cap. xxvi, hæc explicat de dotibus corporis gloriosi, et (ut ipse loquitur angelificati) comedetis.
Versus 19 and 20: If you are willing and hear Me, you shall eat the good things of the land (of...
Quod si nolueritis, gladius (Babyloniorum, et postea Romanorum, inquit S. Hieronymus) devorabit vos. — Cur ergo hæretici negant in peccatore esse liberum arbitrium? potest enim peccator pro arbitrio velle et nolle obedire Deo, ut ait hic Isaias. Respondent Musculus et Calvinus, peccatorem non quidem libere, sed tamen sponte, non coacte, male agere, ideoque a Deo argui et plecti. Sed et asini ac bruta sponte agunt; quis tamen tam stolidus sit, qui asino præcipiens dicat: Si volueris et obedieris jussis heri tui, laute pasceris ab eo? quis eum jussis non parentem minis ac morte plectat? Pro «gladius» hebraice est חרב chereb: quod si aliis punctis legas חרב choreb, erit siccitas et sterilitas, quæ directe opponitur bonorum terræ fertilitati et copiæ. Ita Sanchez.
Symbolice, S. Justinus, orat. ad Antonin. Pium, illud Isaiæ 1, «gladius devorabit vos,» sic explicat: Gladius, inquit, est ignis gehennæ, cujus esca sunt qui perpetrant mala, hinc ait, gladius, id est ignis, devorabit vos; alioquin dixisset: Gladius secabit vos; devorare enim est ignis, non gladii.
21. Quomodo (nota est admirantis et cum admiratione deplorantis) facta est meretrix civitas fidelis? (Jerusalem scilicet, quæ antea fidelis Deo, ei quasi marito fidem pudice servavit, eique soli adhæsit, indeque fuit) plena judicii, id est pios et justos habuit judices, justaque tribunalia: nunc «facta meretrix,» ad idola quasi ad adulteros, indeque ad fraudes et injustitias deflexit: unde) justitia habitavit in ea, nunc autem homicidæ. — Pro meretrix hebraice est זונה zona, quod verti potest cauponaria, stabularia, quæstuaria, quæ undecumque quæstum facit; ideoque quosvis hospitio recipit. Talis enim fuit Jerusalem, quæ omnes Gentes eorumque vitia et mores, præsertim fraudes et injustitias, ut sequitur, in se recepit, ita ut omnium nationum scelera, quasi proluvies quædam, in illud commune diversorium influerent. Ita Sanchez. Secundo, pro «habitavit,» hebraice est ילין ialin, id est pernoctavit: Septuaginta ἐκοιμήθη, id est dormivit, q. d. Antea justitia molliter quievit et secure dormivit in Jerusalem, quasi in lecto suo, nunc in ea quieti et sine metu dormiunt latrones et homicidæ. Tertio, duo, inquit Hieronymus Prado in Ezech. ix, sub finem, vitia capitalia improperat hic Isaias Judæis: primum, meretricium et defectionem a Deo viro suo; secundum, homicidium. Primum contra primam tabulam Decalogi, secundum contra secundam: primo opponit fidem, secundo justitiam, quæ duo floruerunt in nobili civitate, dum illa utramque tabulam, id est totam legem custodivit.
Versus 21: How (the word expresses wonder and lamentation with wonder) has the faithful ...
Nota hic: Fidei et veræ religionis comes et effectus est justitia, sicut infidelitatis et impietatis comes et effectus est injustitia: qui enim fidem Deo non servant, quomodo servabunt eam hominibus? Apud hæreticos ergo fidei prodigos non potest esse vera justitia, uti nec vera castitas.
22. Argentum tuum versum est in scoriam: vinum tuum mixtum est aqua. — Fidem, inquit Prado, hic vocat «argentum,» justitiam «vinum:» quæ duo cum scoria et aqua mixta et corrupta esse deplorat, succedente scilicet primo, pro fidelitate in Deum, spurcitia idolorum, pro religione, superstitione; secundo, pro vino fervidæ charitatis et justitiæ in proximum, succedente aqua effusæ libertatis et audaciæ ad omne genus fraudis et flagitii. Est ergo adagium, q. d. «Argentum tuum versum est in scoriam,» sive in feces et spumam, hoc est, pura Dei religio versa est in impuras superstitiones; «vinum tuum mixtum est aqua,» id est justitia tua mixta est cum avaritia et injustitia.
Versus 22: Your silver is turned into dross: your wine is mixed with water
Secundo, Sasbout et alii: Argentum, inquiunt, hic et Psal. xi, 7: «Eloquia Domini, eloquia casta (sicut) argentum igne examinatum;» et alibi significat eloquia, legem et doctrinam puram Domini. Idem denotat vox «vinum» hic, uti et Proverb. ix, 5; Apoc. vi, 6. Per «scoriam» vero et «aquam» significatur ipsa legis depravatio, per traditiones quas induxerunt Scribæ et Pharisæi, inquit S. Hieronymus, Cyrillus et Basilius.
Tertio, Leo Castrius per «argentum» accipit ipsos doctores et sapientes Judæorum, additque: Plato, inquit, lib. III De Republ., ex Isaia et Jeremia mutuatus est, ut aureos homines nominet viros cœlesti sapientia et virtute præditos; argentum vero cœleste ait illorum animis insitum esse, qui sapientia communi et virtutibus communibus sunt insignes; reliquis hominibus pro varietate morum aut æs, aut ferrum, aut stannum animis inditum esse. Pari modo apud Judæos Isaias aliique Prophetæ cœlestes et incorruptibiles erant quasi aurum, Scribæ et Sacerdotes erant quasi argentum. Sensus ergo est, q. d. Isaias: Tui doctores et sacerdotes, o Jerusalem! doctrina et moribus depravati sunt, aliosque depravant.
Favent S. Hieronymus, Cyrillus, Basilius, qui tropologice hæc referunt ad hæreticos, Basilius etiam ad concionatores qui hominum gratiam blanditiis suis adulando cauponantur, faciuntque Evangelium servire suæ cupiditati, avaritiæ et ambitioni: hi enim sunt argentum et vinum adulteratum et vitiatum, de quibus dici possit quod Ennius dixit in dolosos milites et duces: «Cauponantes bellum, non belligerantes.» Sic enim hi sunt cauponantes Evangelium (ut ait Apostolus, II Cor. ii, 17) non evangelizantes. Vide Ambrosium in Psalm. cxviii, serm. 12. Hi tres sensus appositi sunt, et fere eodem tendunt.
Vinum tuum mixtum est aqua. — Idem dicit alio adagio. Septuaginta vertunt: «Caupones tui miscent vino aquam.» Eos sequitur S. Hieronymus, in Comment. Caupones sunt Scribæ et Pharisæi, qui Pharisaicis suis expositionibus legem depravaverunt. Ubi nota: S. Hieronymus subinde aliter vertit in Comment. quam vertit in Bibliis; sed Ecclesia recepit ejus Bibliorum versionem: illa ergo præ Commentariis sequenda est, cum ab iis dissentit.
Secundo, Hector Pintus sic exponit: «Vinum tuum mixtum est aqua,» hoc est, nulla est in te mera atque germana virtus: justitia tua mixta est crudelitate, ultione, et malitiosa quadam juris interpretatione: fortitudo mixta est temeritate et animi elatione: temperantia conjuncta est cum negligentia et ignavia: prudentia malitiam sibi et calliditatem copulavit. Religiosus miscet vinum aqua, quando cum obedientia miscet propriam voluntatem et judicium, cum oratione curiosa et sæcularia colloquia, cum cœlestibus cogitationibus et delectationibus consolationes viles et humanas. Concionatores vinum aqua miscent, si cum verbo Dei jungant lenocinia verborum, cum reprehensionibus assentationes, cum Dei
gloria gloriam hominum. Hic sensus accommodus est, sed moralis.
Perperam ergo ex hoc Isaiæ loco Lutherus, in scripto contra regem Angliæ anno 1522 edito, probare nititur aquam non esse miscendam vino in calice Eucharistiæ. «Habet enim, ait ipse, hoc pessimam significationem, dicente Isaia: Vinum tuum mixtum est aqua.» Respondet enim ei recte Bellarminus, lib. IV De Eucharist. cap. xi, pessimam habere significationem, si caupones (de quibus agit hic Isaias) vinum aqua misceant: hoc enim significat eorum avaritiam, fraudulentiam et injustitiam. Non autem, si ipsi bibentes ea misceant; hoc enim arguit eorum temperantiam. Sed helluo Lutherus merum bibere vult, non mixtum: hinc mixtum ei pessimam habet significationem, quod scilicet per illum gulæ suæ et ebrietati satisfacere nequeat.
23. Principes tui infideles. — Hebraice est paronomasia inter שרים sarim, id est principes, et סוררים sorerim, id est infideles, perinde ac si dicas, primi sunt pravi. Sic voces, inquit Calvinus apud Marloratum, Episcopos Episcotos vel Aposcopos, Cardinales Carnales vel Carpinales, Canonicos Cænonicos, Præpositos Præposteros. Ita sannio iste virulenta lingua non nisi calumniari et maledicere a patre suo diabolo didicit: sed abeat stigmaticus, et sui stigmatis memor aleat.
Socii furum: (quia, ut sequitur) omnes diligunt munera; — et propterea jura omnia pervertunt. Vide quam judices munera contemnere debeant, exempla et sententias veterum, quas citavi Exodi xxiii, 21, et Exodi xxiii, 8. Porro admirabilis hac in re fuit hoc sæculo B. Thomas Morus, qui cum Angliæ totius supremus esset judex et Cancellarius, invenissetque suum tribunal plenum causis et litibus, spatio biennii omnes expedivit et decidit, ut ne unam quidem reliquam fecerit, idque ea fide ut nemo de eo queri posset: tantus vero fuit avaritiæ hostis et munerum contemptor, ut, cum a puero in republica usque ad annum ætatis quinquagesimum esset versatus, summisque muniis perfunctus, annuum tamen censum suum toto hoc tempore non auxerit ultra septuaginta aureos. Quot hodie videmus tenues, qui cum ad dignitates evehuntur, paucis annis per multa millia censum suum adaugent. Hi sunt mori, non sunt Mori.
Hunc locum Prælatis avaris adaptat B. Petrus Damianus, epist. 2, lib. II, quam scripsit ad S. R. E. Episcopos Cardinales, in qua docet omnes Ecclesiæ clades promanare ex vitio avaritiæ, præsertim in accipiendis muneribus. Sic ergo incipit: «Vir sapiens ait, Eccli. xx, xenia et dona excæcant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum. Armat enim muneribus adventantes, et per eos expugnat, ac cæcat eorum corda, qui suggerendi locum apud aures obtinent principales, de quibus per Isaiam Dominus
conqueritur, dicens: Principes tui infideles, socii furum, omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. Dicet aliquis: Ego quidem nihil quæro, sed si quid gratis offertur, accipere non recuso. Ecce hic non notantur ii qui munera quærunt, sed qui tantummodo diligunt. Qui etiam socii furum (italice enim fur vocatur furbo quasi furo) non immerito dicuntur: quia dum furtiva dona suscipiunt, etiam a comministris suis et sodalibus deprehendi velut in furti crimine perhorrescunt. Et notandum quod dicitur, Sequuntur retributiones; quia quamvis munificis suis auxilium, quod postulantur, impendunt, reatus tamen maculas non evadunt; quia dum beneficii sui talionem recipiunt, fructus æternæ mercedis amittunt. De quibus et paulo post dicit: Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis.» Causam subdit: «Acceptis quippe muneribus, si contra datorem quid agere volumus, mox in ore nostro verba mollescunt; locutionis acumen obtunditur, lingua quadam pudoris erubescentia præpeditur. Mens quippe percepti muneris conscia, debilitat judicialis censuræ vigorem, reprimit eloquentiæ libertatem. Nam etsi judicii rectitudo funditus non adimitur, judicandi tamen auctoritas enervatur. Juxta Prophetam ergo (Isaiam cap. xxxiii), excutiamus manus nostras ab omni munere, et nocendi, sive juvandi servemus nobis ingenuam libertatem; ut non litigemus sub servitute pecuniæ, sed serviamus in libertate justitiæ.»
Nota: Pro «infideles» hebraice est סוררים sorerim, a radice סור, id est declinavit, recessit, perversus et rebellis fuit. Unde Aquila vertit, recedentes; Pagninus, declinantes; Pintus, perversi; Septuaginta et S. Hieronymus, in Comment., inobedientes: obedientia enim non tantum est subditorum, sed et boni principis. Ut enim populus principi, sic ille Dei legibus parere debet. Populo præest princeps, principi lex. Hinc, Deuter. xvii, 18, præcipit Deus ut rex habeat legem secum, eamque legat cunctis diebus vitæ suæ. Unde IV Reg. xi, 12, de Joiada pontifice dicitur: «Produxitque filium regis (Joas puerum) et posuit super eum diadema et testimonium; feceruntque eum regem.» Per «testimonium» lex intelligitur, quæ regi simul cum regia corona dabatur, ut juxta eam gubernaret. Idem senserunt Gentiles. Bias rogatus «quisnam esset vere princeps?» Respondit: «Ille qui primus se legi subjicit.» Pindarus ait: «Lex est omnium mortalium regina.» Ratio est, quia, cum justitia sit finis legis, contempta lege fieri non potest quin princeps justitiam contemnat; quo facto sequitur seditiosus ac turbulentus reipublicæ status, indeque ejus pernicies et interitus. Recte ergo dixit Justinianus: «Principe digna vox est legibus se subditum profiteri.» Perperam vero adulator ille Alexandro Magno ingemiscenti quod temulentus Clitum amicum occidisset, dixit, justitiam pingi
astantem Jovi, eo quod justum sit quidquid Jupiter sive rex præcipit.
Denique hæc congrue adaptat S. Bernardus, serm. 1 De Adventu, protoplastis nostris: «Principes, ait, tui infideles, vel, ut alia translatio habet, inobedientes, socii furum. Revera enim principes nostri Adam et Eva, principia propaginis nostræ, inobedientes et socii furum: qui quod filii Dei est, serpentis, imo diaboli per serpentem, consilio surripere tentant. Nec dissimulat injuriam filii pater, sed continuo in ipsum hominem vindictam retribuit, et aggravat super nos manum suam. Omnes enim in Adam peccavimus, et in eo sententiam damnationis accepimus.»
Causa viduæ non ingreditur ad illos. — Quia a viduis pauperculis non sperant munera aut favores, hinc earum causas non suscipiunt defendendas aut judicandas, sed eas semper ditioribus postponunt; aut, si cogantur judicare causam, non eis, sed parti adversæ, quia dives est vel amica, adjudicant.
Nota hic et vers. 17, quam Deus curam habeat viduarum et pupillorum, jubeatque eis jus suum reddi, easque opprimentes puniat. Illustris hac in parte fuit Theophilus Imperator; nam, ut narrant Cedrenus et Zonaras, tom. III, in ejus Vita: Dux quidam militem equo insigni spoliaverat, hic miles in prælio occubuit, dux equum hunc Theophilo Imperatori donavit: uxor militis occisi Theophilum Imperatorem ad templum Blachernense equitantem de more conspicata mariti sui equo vehi, concitato cursu aggressa, frenum equi apprehendit, suum hunc esse vociferans, et non alium; sed ipsum Imperatorem cædis mariti sui causam præbuisse. Perterritus Imperator manere eam jubet, dum in palatium ipse rediret, ac reversus statim eam ad se vocat, ac de re tota accuratius inquirit. Quam cum ea a principio ad finem usque recitaret, illico etiam dux iste sistitur, et muliere jussu Imperatoris occultata, de equo acriter interrogatur. Quem cum asseveraret suum fuisse, neque raptu paratum, producitur extra velum mulier, reum de vi peractura. Qua is conspecta diriguit, et aliquandiu mutus adstitit, tandemque ad se reversus, supplex pedibus Imperatoris sese advolvit lacrymans, ac peccatum confitens. Ergo Imperator ejus facultates viduæ ejusque liberis jure hæreditario addicit; ipsumque dignitate spoliatum exilio perpetuo damnat.
Ibidem de eodem narrat Zonaras: mulierem adiisse Theophilum, et accusasse Petronam Augustæ fratrem, quod in vicinia sua ædes ita alte exstrueret, ut suis luminibus officeret. Petronas ab imperatore accersitus, et quid mulier diceret, interrogatus, nugas eam agere dixit. Tum imperator: «Cave, inquit, ne denuo eadem de re me appellet, quod tibi bono non est futurum;» ac mulierem ad Petronam abire jussit, et, nisi ei damnum resarciretur, ad se redire. Quod cum illa fecisset, neque a Petrona quidquam impetrasset, re desperata rursus Imperatorem interpellavit: is statim quibusdam senatoribus mandavit, ut viderent num damnum mulieri daretur. Abiere illi statim, damnumque cognitum Imperatori renuntiarunt: qui in forum progressus, atque ibi certo loco stans, Petronam vestibus direptis, et in tergo et in pectore verberari jussit, et quæ in fraudem mulieris struxerat, destrui, materiamque et solum ipsum mulieri attribui.
24. Propter hoc ait Dominus Deus exercituum. — Hic incipit Isaias proprie Prophetam agere, sternere viam ad Christum, qui malis omnibus hactenus enarratis remedium dabit. Est ergo hæc pars capitis læta et consolatoria.
Versus 24: Therefore says the Lord God of hosts
Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor. — Forerius putat to heu, vel הוי hoi, esse interjectionem non dolentis, sed insultantis, q. d. Deus: Exsulto, quia consolationem accipiam in Judæorum hostium meorum vindicta et interitu. Simili enim modo ait ipse, Ezech. v, 13: «Complebo furorem meum, et requiescere faciam indignationem meam in eis, et consolabor;» et Deuteron. xxviii: «Sicut ante lætatus est Dominus super vos, bene vobis faciens, vosque multiplicans; sic lætabitur disperdens vos atque subvertens.» Verum proprie Hebræum hoi, et Latinum «heu,» dolentis est, non insultantis. Significat ergo Deus hac voce: primo, se dolentem et invitum punire peccatores, ut a sua indole et a seipso abire videatur. Secundo, pœnam fore gravem. Sic enim medicus gemit cum quem videt ita ægrum, ut uri vel secari debeat. «Vir fortis tunc ingemiscit, quando se componit ad firmitatem,» ait Cicero in Tuscul. Ita fissores lignorum gravem daturi ictum, cum gemitu et suspirio eum eliciunt. «Heu» ergo dolentis est, «consolabor» gaudentis: «consolabor,» id est vindicabor: prius enim hemistichium, consolabor de hostibus meis, more hebræo explicatur per posterius, dum subdit, «et vindicabor de inimicis meis.» Solent enim homines injuria affecti gaudere et consolari, si se ulcisci de hostibus possint: ita hic de se loquitur Deus humano more, ita tamen ut significet se, quia benignissimus est, longe secus quam homines, contra voluntatem lugentem et gementem ad vindictam descendere, licet illa ejus justitiæ sit consolationi. Sic ergo vindicta ejus et justitia mixta est cum clementia et misericordia, adeoque vindicta ipsa non tam peccatorem quam Deum ipsum affligit anthropopathos; quia Deus nolens, et quasi dolens peccatorem punit et affligit: quin imo idem in Deo est affectus quo vindicat punitque, et quo punito condolet et compatitur. Unde Hebræum hoi, tam dolentis quam gaudentis est, et tam heu quam væ, ut vertunt Septuaginta, significat; quia Deus solatium quod vindicta afferre solet, cum dolore percipit, vere pius pater etiam in judicio et castigatione.
Adde: hæc Dei vindicta summa est misericordia; per hanc enim castigationem peccatorem
convertit et emendat, cumque ex inimico facit amicum, ex injusto justum, ex mancipio diaboli et inferni servum Dei, et hæredem cœli. Vide Can. xlvi. Unde sequitur:
25. Et convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum. — Vatablus vertit, purgabo instar saponis scorias tuas. Verum scoria non solet sapone purgari, et Hebræum בר bor non tantum saponem, sed omnem rem quæ vim habet purgandi, significat: bor etiam purum significat, uti aperte vertit Noster. Rursum Vatablus et Hebræi referunt hæc ad Sennacherib, qui obsedit Jerusalem tempore Ezechiæ. Verum hæ tantum fuerunt minæ Sennacherib: nec enim cepit aut vastavit urbem, quin imo per preces Isaiæ et Ezechiæ ipse cum suis ab angelo contritus est; quare melius hæc referas ad captivitatem tum Babylonicam, tum Romanam, idque patebit, vers. 27.
Porro verba hæc sunt Dei irati peccatis, sed propitii peccatoribus: hæc enim est mira Dei vindicta, qua peccata in homine persequitur, occidit et abolet; sed mira sua clementia peccatorem immutat, in aliam vitam transfert, eique gratias et dona sua confert: facit enim ut, v. g., moriatur Petrus impurus, ebrius, incestus, superbus, et resurgat Petrus purus, sobrius, castus, humilis, etc. Estque metaphora ab aurifabris et argentariis, qui per ignem argentum liquant, a scoria, stanno, aliisque metallis secernunt et expurgant, q. d. Sicut argentarius argenti massam impuram igne liquat et excoquit, idque diu et sæpius (unde hebraice pro «convertam» est אשיב aschib; id est reducam et reversabo manum, uti facit aurifaber ut opus expurget, elimet et expoliat), donec purum argentum a stanno et scoria secernatur: ita et ego igne tribulationum, plagarum, et hostium Chaldæorum et Romanorum tamdiu vos, o Judæi! excoquam et affligam, donec idololatria, injustitia, traditiones Pharisaicæ, aliæque sordes peccatorum a vobis plene secretæ et expurgatæ fuerint; et ex plumbeis, stanneis ac ferreis hominibus fiatis argentei et aurei. Rursum puniam, et e medio tollam impios judices, principes, Pontifices, Scribas et Pharisæos. Hi enim per scoriam et stannum accipi possunt, ut dixi vers. 22. Unde simili metaphora conflatoris et argenti reprobi utitur Jeremias, cap. vi in fine.
Nota: Hic tribulatio est fornax et conflatorium, quo purgantur electi, improbi comburuntur. Vide dicta Threnor. 1, 13, et Daniel. xi, 35.
26. Et restituam judices tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus. — Priores Hebræorum boni judices fuerunt Moses, Josue, Gedeon, et alii in libris Judicum; ac post eos David, Salomon, Josaphat, etc. Restituit vero Deus tales post captivitatem Babylonicam, cum dedit eis Esdram, Nehemiam, Jesum filium Josedech, Machabæos, etc. Ita S. Hieronymus, Chrysostomus, Haymo, Hugo, Sanchez.
Versus 26: And I will restore your judges as they were before, and your counselors as in...
Rursum et magis, post captivitatem Romanam cujus illa Babylonica præambulum fuit et typus, tempore Christi restituit Deus Judæis pro Scribis et Pharisæis impiis pios et sanctos Apostolos, aliosque Ecclesiæ Principes, qui primos illos judices tum sapientia, tum diligentia, tum docendi regendique facilitate et felicitate superarunt. De Apostolis enim hæc accipiunt S. Hieronymus, Cyrillus, Hugo, Haymo, Dionysius, et Forerius, unde sequitur:
Post hæc vocaberis civitas justi. — Septuaginta et Hebræus: civitas justitiæ, ut scilicet justi principes, Esdras, Nehemias et alii habitent in Jerusalem, eamque juste regant et judicent, utque justitia et justus Deus in ea dominentur: illi enim principes regent populum juxta justas Dei leges ab eo præscriptas et sancitas. Alludit ad priscum regem Solymorum, qui a probitate dictus est Melchisedech, id est rex justitiæ. Secundo, et magis vere, «vocaberis civitas justi,» scilicet Christi, cum is nascetur, teque docebit et sanctificabit; maxime cum in Pentecoste in te mittet Spiritum Sanctum. Ita S. Hieronymus. Christus enim antonomastice in Scriptura vocatur Justus et Sanctus Sanctorum, adeoque omnes justificans et sanctificans: unde effecit ut Apostoli et eorum successores regerent Ecclesiam, non ad sua commoda vel gloriam, sed unam justissimam et sanctissimam Christi Domini voluntatem et gloriam in ea gubernanda intuendo.
Urbs fidelis, — scilicet Deo, in ejus unius fide, cultu et obedientia persistens: hoc ergo spectat custodiam primæ tabulæ Decalogi: sicut civitas justitiæ spectat secundam, ut dixi vers. 21. Ecclesia enim fuit Deo fidelis, quia fidem conjugalem Deo datam constanter servavit, cum Synagoga eam sæpe violarit, et quasi adultera iterum iterumque ad idola deflexerit.
27. Sion in judicio redimetur. — q. d. Israel per Cyrum liberabitur e Babylone post justam satisfactionem, scilicet pœnam 70 annorum captivitatis toleratam: illa enim hic vocatur judicium, quia justo Dei judicio eis fuit inflicta. Hinc Septuaginta vertunt: Cum judicio salvabitur captivitas ejus. Unde tunc Esdras, Nehemias aliique justi judices et principes «reducent,» regentque «eam in justitia,» uti explicui vers. præcedenti. Aliter Sanchez, «in judicio,» inquit, id est non temere, sed cum delectu; quia scilicet illi reducentur qui erunt timentes Deum, ut ait Tobias, cap. ult., vers. 7, et quorum spiritum Deus suscitavit, ut dicitur I Esdræ 1, 1. Secundo, plenius et verius hoc factum est per Christum (ad quem de more hic avolat Propheta, juxta Can. vi et xii) qui «in judicio,» id est ex rigida justitia, redemit Sion, id est Ecclesiam Judæorum et Gentium, quæ cœpit in Sion et Jerusalem.
Versus 27: Zion shall be redeemed in judgment
Ubi nota: Hæc Christi redemptio, licet fuerit opus summæ clementiæ et misericordiæ, hic tamen vocatur «judicium et justitia.» Primo, quia Christus ex justitia soluto lytro, puta pretio sanguinis sui, nos redemit. Secundo, quia dæmon, utpote tyrannus, injuste captivos tenebat Judæos, aliosque homines, licet peccatores, agens eos pro suo libitu ad omne scelus; unde juste hac tyrannide a Christo privatus est. Tertio, quia licet dæmon a Deo potestatem tortoris in peccatores acceperit, ut eos occideret morte præsenti et æterna, tamen non accepit potestatem in Christum justum et Dei Filium. Unde quia ipse hac potestate sua abusus est, dum eum per Judæos curavit occidi, hinc juste meruit eadem in totum privari: Christus etiam morte sua tam iniqua et indigna hoc ipsum meruit; et hoc est quod ait Christus Joan. cap. xii, vers. 31: «Nunc judicium est mundi: nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.» Ita S. Hieronymus et Rupertus. Quarto, quia Christus Ecclesiæ et peccatoribus dat et infundit justitiam, dum eos a peccato redimit et justificat.
Anagogice Christus perfectissime redimet Sionem, id est Ecclesiam, ab omni malo tam culpæ quam pœnæ in resurrectione novissima, idque ob meritum pœnitentiæ et patientiæ Sionis in hac vita.
28. Et conteret (scilicet Deus, vide Can. xvii) scelestos, et peccatores simul: et qui dereliquerunt Dominum, consumentur. — Hic a tempore Christi revolat Propheta ad suum suorumque supplicia; hæc ergo connecte cum vers. 24: «Vindicabor de inimicis meis.» Secundo, tamen possunt hæc quoque ad tempus Christi referri, q. d. Deus redimet Sion, id est fideles et pios Sionis, qui Christo credent et obedient; alios vero Sionis filios secundum carnem, puta Judæos, qui Christo credere et obedire nolent, «conteret» tanquam scelestos vel peccatores (plus enim est esse scelestum quam peccatorem), ideoque non tam filios quam spurios, imo hostes Sionis. Vide Can. vii. Conteret, inquam, illos partim in hac vita per Titum et Vespasianum, partim in judicio tum particulari, tum universali, eos ad gehennam condemnando: tunc enim omnes «qui dereliquerunt Dominum,» id est Deum et Christum, «consumentur.»
Versus 28: And He shall crush (namely God, see Canon 17) the wicked and the sinners toge...
Et qui dereliquerunt Dominum, consumentur — paupertate et ærumnis captivitatis in Babylone: sicut enim ex tot Hebræorum millibus qui ex Ægypto sunt egressi, ob eorum murmur pauci scilicet Josue et Caleb, ingressi sunt terram promissam, ita et pauci e Babylone in Judæam redibunt. Ita Sanchez.
29. Confundentur enim ab idolis. — Perfide Castalion vertit, «a divis,» ut insimulet invocationem Sanctorum. «Confundentur ergo ab idolis,» id est propter idola (sic sumitur a vel ab pro propter, Jerem. xxii, 22; Osee vii, 16.); quia scilicet videbunt idola sua, quæ coluerunt, et in quibus speraverunt, non posse se nec illos ab hac Dei clade liberare. Hæc verba proprie pertinent ad tempus captivitatis Babylonicæ, non Romanæ tempore Christi, quia tunc Judæi non coluerunt idola; sed in fine mundi sub Antichristo rursum ea colent. Unde tunc rursum in iis confundentur, quando eorum dux Antichristus cum suis cædetur, et detrudetur ad tartara.
Et erubescetis super hortis quos elegeratis, — in quibus lascive et impudice colebatis idola, maxime obscænum, Beelphegor sive Priapum. Vide II Paralip. xv, 16. Sub «hortis» intellige et nemora idolis consecrata. Est enallage personæ: transit enim a tertia ad secundam, significans hanc cladem non esse remotam, sed imminere, et præsentibus quibus loquitur obventuram. Vide Can. xvi.
30. Cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, — quæ quondam florens jam in hieme aut senio defrondescens marcescit, arescit, emoritur: ita fiet et vobis: in hortis peccastis, ut horti marcescetis et puniemini.
Et velut hortus absque aqua, — qui sine humore aret et squallet, nullumque virens producit, ita et vos fame et ærumnis in corpore tabescetis: in anima vero aqua gratiæ destituti absque fructu bonorum operum vitam agetis, non angelicam, non humanam, sed brutalem, sed diabolicam, sed infernalem.
31. Et erit fortitudo vestra, ut favilla stuppæ, et opus vestrum quasi scintilla: et succendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat. — «Utrumque» scilicet «opus» et «fortitudo.» Jam «fortitudinem» Judæorum vocat tum eorum urbes, muros, arma, arces; tum potius idola, in quibus ipsi omnem suam spem et robur ponebant; unde pro אוון chosen, aliis punctis legunt חוסן chosan, id est fortis. Unde Vatablus vertit, erit fortissimus (deorum vestrorum) ut stupa. Per «opus» intelligit ornatum, pompam et cultum quem exhibebant idolis: rursum opes, fundos, palatia ope idolorum et dæmonum per fraudes, injustitias et rapinas, parta, ac consequenter ipsas fraudes, injustitias et rapinas, aliaque impietatis opera, q. d. Hæc omnia putabatis esse fortissima foreque perpetua; at ego per Judææ excidium illa delebo et comburam instar stuppæ, quæ levi flamma absumitur; comburam, inquam, tum per Babylonios, tum potius per ignem inferni: hic enim proprie erit inexstinguibilis, in quo opera impiorum, omnisque eorum gloria, opes et fortitudo in ipso impio exurentur. Ita S. Basilius quem sequuntur S. Hieronymus et Haymo, qui utrumque incendium, scilicet temporale et æternum, hic permiscent. Unde et Chaldæus vertit: «Comburentur impii et eorum opera prava.» Aliter hæc accipit Sanchez: Fortitudo, inquit, sunt mænia et turres, ignis sunt peccata, q. d. Mœnia, quæ alias riderent suos hostes, jam erunt stuppæ: quia, etiamsi nullus hostis ea invaderet, peccata tamen vestra quasi hostes intus grassantes ea consumerent, et in cinerem redigerent, sicut ignis consumit aridam stipulam; sed hoc videtur esse mysticum.
Versus 31: And your strength shall be as the tinder of tow, and your work as a spark: an...
per fraudes, injustitias et rapinas, parta, ac consequenter ipsas fraudes, injustitias et rapinas, aliaque impietatis opera, q. d. Haec omnia putabatis esse fortissima foreque perpetua; at ego per Judaeae excidium illa delebo et comburam instar stupae, quae levi flamma absumitur; comburam, inquam, tum per Babylonios, tum potius per ignem inferni: hic enim proprie erit inexstinguibilis, in quo opera impiorum, omnisque eorum gloria, opes et fortitudo in ipso impio exurentur. Ita S. Basilius quem sequuntur S. Hieronymus et Haymo, qui utrumque hic permiscent. Unde et Chaldaeus vertit: "Comburentur impii et eorum opera prava." Aliter haec accipit Sanchez: Fortitudo, inquit, sunt maenia et turres, ignis sunt peccata, q. d. Moenia, quae alias riderent suos hostes, jam erunt stupae: quia, etiamsi nullus hostis ea invaderet, peccata tamen vestra quasi hostes intus grassantes ea consumerent, et in cinerem redigerent, sicut ignis consumit aridam stipulam; sed hoc videtur esse mysticum.