Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Pergit in minis excidii, docetque tantam fore virorum stragem, ut septem mulieres unius viri nuptias ambiant. Deinde, vers. 2, residuos solatur, promittens eis Christum salvatorem, per quem Deus eos illuminabit, deducet et proteget instar columnæ ignis et nubis, quæ fuit dux Hebræorum in deserto, et instar tabernaculi, quod suos incolas quasi umbraculum ab æstu et pluvia tutatur.
Textus Vulgatae: Isaias 4:1-6
1. Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur: tantummodo invocetur nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum. 2. In die illa erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terræ sublimis, et exsultatio his qui salvati fuerint de Israel. 3. Et erit: Omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur, omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem. 4. Si abluerit Dominus sordes filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus, in spiritu judicii, et spiritu ardoris. 5. Et creabit Dominus super omnem locum montis Sion, et ubi invocatus est, nubem per diem, et fumum et splendorem ignis flammantis in nocte: super omnem enim gloriam protectio. 6. Et tabernaculum erit in umbraculum diei ab æstu et in securitatem, et absconsionem a turbine, et a pluvia.
Versus 1: And seven women shall take hold
1. ET APPREHENDENT SEPTEM MULIERES. — Hæc pertinent ad caput præcedens, q. d. In excidio Jerusalem per Romanos, de quo a cap. III hucusque egi, tanta erit virorum cædes, fames et tabes, ut septem mulieres unius viri nuptias ambiant.
Septimo: « Angeli apostatæ oculos circumducto nigrore fucare, et genas mendacio ruboris inficere, et mutare adulterinis coloribus crinem, et expugnare omnem oris et capitis veritatem, corruptelæ suæ impugnatione docuerunt. »
Octavo: « Feminæ manus Deo inferunt, quando id quod ille formavit reformare et transfigurare contendunt, nescientes quia opus Dei est omne quod nascitur, diaboli quodcumque mutatur. »
Nono: « Dominus tuus dicit: Non potes facere capillum unum album, aut nigrum; et tu ad vincendam Domini tui vocem, vis te esse potiorem? Audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis, » etc.
Decimo: « Non metuis, oro, quæ talis es, ne, cum resurrectionis dies venerit, artifex tuus te non recognoscat, et ad sua præmia et promissa venientem removeat et excludat? increpans vigore censoris et judicis dicat: Opus hoc meum non est, nec imago hæc nostra est; cutem falso medicamine polluisti, crinem adultero colore mutasti; expugnata est mendacio facies; figura corrupta est; vultus alienus est; Deum videre non poteris; quando oculi tui non sunt, quos Deus fecit, sed quos diabolus infecit. »
Undecimo: « Vince vestem, quæ virgo es, quæ Deo servis: vince aurum, quæ carnem vincis et sæculum: nec monilium aut vestium quære ornamenta, sed morum. »
Merito ergo B. Nonnus Episcopus, videns Pelagiam tanto vestium luxu et pompa totius urbis oculos ad se rapientem et illicientem, ubertim flevit: rogatus causam dixit: « Duæ res sunt quæ me movent: una quidem hujus mulieris perditio; altera, quod ego qui nomen Christianum profiteor, non tantum studeo placere Deo vitæ innocentia, quantum hæc mulier turpibus placere cupit hominibus. » Verum orans pro ea, et concionans ita pupugit cor ejus, ut ex ea alteram Magdalenam effecerit, videlicet Pelagiam pænitentem, cujus vitam et actus mirabiles conscripsit magna fide oculatus testis Jacobus Diaconus ejusdem Nonni: exstat apud Surium, 8 octobris.
Et S. Bernardus sororem splendidius ornatam ad se venientem videre noluit: unde ipsa compuncta ex ejus præscripto luxum omnem vestium deposuit, quin et consentiente marito monasterium ingressa est, ut habet auctor Vitæ S. Bernardi, lib. I, cap. vi.
Sed audi exemplum horribile Prætextatæ, quod refert S. Hieronymus, epist. ad Lætam: « Prætextata quondam nobilissima femina, jubente viro Hymettio, qui patruus Eustochii virginis fuit, habitum ejus cultumque mutavit, et neglectum crinem mundano more pexuit, vincere cupiens et virginis propositum, et matris desiderium. Et ecce tibi, eadem nocte cernit in somnis venisse ad se angelum terribili voce minitantem pœnas, et hæc verba frangentem: Tune ausa es viri imperium præferre Christo? tu caput virginis Dei tuis sacrilegis attrectare manibus? quæ jam nunc arescent, ut sentiant excruciatæ quid feceris: et finito mense quinto ad inferna duceris: sin autem perseveraveris in scelere, et marito simul orbaberis et filiis. Omnia per ordinem expleta sunt, et seram miseræ pœnitentiam significavit interitus. »
Audi et Gentiles. Lycurgus fucandi artificium Sparta ejecit, idque primo, eo quod malis artibus urbem corrumperet: unde tanta tunc Spartæ fuit mulierum pudicitia, ut adulterium pro incredibili haberetur. Secundo, ut quivis in mores puellæ intuens, virtutem in delectu sequeretur, cum uxorem quæreret; non vero fuco illiceretur. Eadem de causa voluit eas accipi sine dote: item exerceri cursu, lucta, disci et jaculi jactu, ut validæ fierent, validasque gignerent proles. Unde Gorgo Leonidæ uxor cuidam objicienti: « Vos solæ Spartanæ maritis imperatis; » respondit: « Solæ enim viros parimus. » Testis est Plutarchus in Lycurgo.
Diogenes ad juvenem quemdam se nimis ornantem: « Si quidem, inquit, ob viros, infelix es, sin ob mulieres, injurius. »
Theophrastus: « Mulier, inquit, nec alios videre, nec ipsa videri debet, præsertim quæ eleganter ornata fuerit: utrumque enim ad res inhonestas incitamentum est. »
Hyperides: « Domi, inquit, coram viro liceat uxori ornare se, ut lubet: ornamenta autem quæ sumet egressura domum, non ad maritum, sed ad alios spectant. »
Crates: « Ornat, inquit, mulierem quod honestiorem facit; talem vero præstat non aurum, non smaragdus, non coccus; sed quæcumque gravitatis, moderationis et pudoris specimen habent. »
Democritus: « Sermo, inquit, parcus ornat mulierem, et ipsius ornamenti parcitas ei decora est. » Testis est Stobæus, serm. 32.
Audi et poetas. Terentius:
Nosti mores mulierum;
Dum moliuntur, dum comuntur, annus est.
Ovidius:
Auferimur cultu, gemmis auroque teguntur
Omnia; pars minima est ipsa puella sui.
Propertius:
Quid juvat ornato procedere vita capillo,
Teque peregrinis vendere muneribus,
Naturæque decus mercato perdere vultu?
Nudus amor formæ non amat artificem.
Plautus:
Nequaquam exornata est bene, si morata est male, etc.
Magis meretricem pudorem, quam aurum gerere condecet.
Pulchrum ornatum turpes mores pejus cœno collinunt.
Audi reges et Imperatores. Aurelianus Imperator,
petenti uxori, ut se unico pallio serico uti sineret, respondit: « Absit, ut auro fila pensentur; » libra enim auri tunc libra serici fuit.
Alfonsus, rex Aragonum, vestiebatur ut populares: monitus ut regio ornatu incederet, respondit: « Malo, moribus et auctoritate meos excellere, quam diademate et purpura. »
Aristoteles, Præfat. ad Alexandrum Magnum, ita eum docet: « Multo pulchrius magisque regium animum præferre cultum et compositum, quam corporis vestem. »
Alexander Severus ait: « Imperatoriam majestatem constare virtute, non corporis cultu. » Idem censuit regias matronas contentas esse debere unico pallio auro sparso, et cyclade quæ plus sex unciis auri non haberet, teste Lampridio. Hic cultus hodie vix sufficit uxoribus negotiatorum.
Augustus Cæsar, teste Suetonio, dicebat: « Vestitus insignis ac mollis superbiæ vexillum est, nidusque luxuriæ. » Idem pro concione videns multos palliatos, indignans: « En, inquit, Romanos rerum dominos gentemque togatam. » Adeo studebat priscos renovare mores et vestitum.
Dionysius, Siciliæ tyrannus, filiabus Archidami vestes splendidas dono misit. Recusavit eas accipere Archidamus, dicens: « Vereor ne hoc amictu puellæ mihi turpes videantur. » Denique vere dixit Cæsar Augustus: « Conviviorum et vestium luxus ægrotantis ac tabentis reipublicæ signa et prænuntia sunt. » Testis sit Belgium, quod luxum hunc luit bello et cladibus assiduis per quinquaginta pene annos; et quod antea erat paradisus terrestris deliciarum, nunc est vallis miseriarum.
E contrario prisca simplicitas et modestia vestitus elucet in Germanis, quæ eorum respublicas in pace et flore conservat. Vidi Norimbergæ matronas nobiles et prædivites simplici pallio et ocreis indutas, quasi viragines et masculas priscorum ducum uxores, incedere. Vidi Herbipoli matronas omnes, etiam nobilissimas, pallia sive heucas habere non sericas aut laneas, sed ligneas. Omnes enim pro heuca gestant hottam (qualem Leodii gestant carbonariæ) magis vel minus pulchram pro conditione personæ; adeo ut quæ hottam non gestat, non censeatur honesta. Hottas has ingressuræ templum ante illud deponunt, egredientes recipiunt et dorso adaptant. Credo in vitifera regione olim omnes uvas hottis exportasse, uti etiamnum faciunt, ideoque hottarum usum conservasse.
Pergit in minis excidii, docetque tantam fore virorum stragem, ut septem mulieres unius viri nuptias ambiant. Deinde, vers. 2, residuos solatur, promittens eis Christum salvatorem, per quem Deus eos illuminabit, deducet et proteget instar columnæ ignis et nubis, quæ fuit dux Hebræorum in deserto, et instar tabernaculi, quod suos incolas quasi umbraculum ab æstu et pluvia tutatur.
1. ET APPREHENDENT SEPTEM MULIERES. — Hæc pertinent ad caput præcedens, q. d. In excidio Jerusalsalem per Romanos, de quo a cap. III hucusque egi, tanta erit virorum cædes, fames et tabes, ut
Vulgate: 1. Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur: tantummodo invocetur nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum. 2. In die illa erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terræ sublimis, et exsultatio his qui salvati fuerint de Israel. 3. Et erit: Omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur, omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem. 4. Si abluerit Dominus sordes filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus, in spiritu judicii, et spiritu ardoris. 5. Et creabit Dominus super omnem locum montis Sion, et ubi invocatus est, nubem per diem, et fumum et splendorem ignis flammantis in nocte: super omnem enim gloriam protectio. 6. Et tabernaculum erit in umbraculum diei ab æstu et in securitatem, et absconsionem a turbine, et a pluvia.
ob eorum paucitatem septem, id est multæ mulieres vix unum maritum acquirere possint, atque de eo certaturæ sint. Ita S. Hieronymus et Cyrillus.
Allegorice S. Hieronymus: « Septem mulieres, » id est septem dona Spiritus Sancti, « apprehendent virum unum, » scilicet Christum. Sed hanc allegoriam sugillat S. Cyrillus quasi parum aptam et congruam sensui litterali, præsertim in iis quæ sequuntur. Secundo, aptius S. Basilius: « Septem, » inquit, « mulieres, » id est tota Synagoga, suo pane, id est sua lege vivens, apprehendet virum unum, scilicet Christum, petens ab eo liberari ab opprobrio sterilitatis spiritualis.
Tropologice S. Cyrillus: « Septem mulieres sunt » multæ animæ, quæ per fidem Christum receperunt, quæque ipsum ut panem et vestem salutis requirunt; et ab ipso prolem et fructum virtutum et bonorum operum postulant.
TANTUMMODO INVOCETUR NOMEN TUUM SUPER NOS, — q. d. Ne prætendas inopiam, quodque non possis nos alere; nos ipsæ nos alemus et vestiemus: tantum esto noster maritus, nosque vocemur uxores tuæ, ut auferatur a nobis opprobrium sterilitatis, quod ingens erat in lege veteri. Tenentur mariti dare uxoribus suis victum, vestitum et debitum conjugale: at unum tantum petimus, nempe debitum; alia labore aut ære nostro comparabimus. Sic Romanæ feminæ assumebant nomen maritorum: dicebatur enim Caia, Tullia, Cornelia, Lucia, Publia, a marito Caio, Tullio, Cornelio, Lucio, Publio, teste Valerio, lib. X. Sic apud Hebræos vocatur Maria Cleophæ, Maria Jacobi, Zebedæi, etc. scilicet uxor: et in Canticis sponsa vocatur « Sulamitis, » q. d. Salomonia, a Salomone marito. Ita Sanchez. Sic Martia redire volens ad Catonem maritum, ait apud Lucanum, lib. II:
Da tantum nomen inane
Connubii: liceat tumulo scripsisse, Catonis
Martia.
Hactenus tristia, nunc sequitur læta prophetia.
2. IN DIE ILLA ERIT GERMEN DOMINI IN MAGNIFICENTIA. — Sanchez hæc accipit de restitutione populi ex captivitate Babylonica per Esdram et Zorobabel, q. d. Germinare ac pullulare faciet Dominus Judaicum populum arentem, et pene putrem in alieno solo, facietque eum redire ad pristinam ubertatem et gloriam. Verum Patres et Interpretes passim hæc accipiunt de Christo et Ecclesia; unde pro « germen » hebraice est צמח tsemach, eoque nomine Christus vocatur a Jeremia, cap. XXIII, vers. 5, et a Zacharia, cap. VI, vers. 12, in Hebræo. Rursum Christus ab Isaia, cap. XI, vocatur terræ fructus et germen.
Sensus ergo est, q. d. Christus virginis Mariæ filius in terra natus, gloriosus et sublimis erit eo tempore, quo Romani vastabunt Judæam; quia per eum ejusque Apostolos Ecclesia Christiana propagabitur; adeo ut etiam principes, aliique primores et viri insignes cum gaudio ad Christi Ecclesiam accurrant, Christoque credant, præsertim reliquiæ Israelis et Judæorum. Ita S. Hieronymus.
Vocat Christum germen Judæa, quia Judæa quasi arbor excisa per Christum repullulare et reflorescere cœpit, de quo plura cap. XI. Vocat magnificum: quid enim gloriosius, quid sublimius quam cæcis visum restituere, leprosos verbo mundare, mortuos ad vitam revocare, aliaque clarissima miracula suo nomine et virtute efficere, quibus Christus suum numen ostendebat? quid magnificentius quam genus humanum a diaboli potestate eripere, et ad æternam beatitudinem vocare et perducere? quam superbos humiles, incestos castos, divites spiritu pauperes, virgines et pueros Martyres efficere, ut ignibus et tyrannis insultent? Audi S. Bernardum, serm. De Pentecoste: « Istud germen quod de virga Jesse virore virgineo pullulavit, in magnificentia fuit, cum resurrexisset a mortuis; quia tunc, Domine Deus meus, magnificatus es vehementer, confessionem et decorem induens, amictus lumine sicut vestimento. Quanta autem ascendentis gloria, cum medius Angelorum et animarum sanctarum ad Patrem deduceris, et triumphatrice palma cœlis invectus, susceptum hominem in ipsa divinitatis claudit identitate? Quis cogitet, nedum loquatur, quam sit fructus terræ sublimis in consessu ad dextram Patris, quod utique cœlestium oculos reverberat naturarum, quod angelicus intuitus contremit, non attingit? Veniat ergo exsultatio, Domine Jesu, his qui salvati sunt de Israel, Apostolis tuis, quos elegisti ante mundi constitutionem. Veniat Spiritus tuus bonus, qui sordes abluat, et infundat virtutes in spiritu judicii, et spiritu ardoris Dei. »
Rursum sicut Christus vocatur germen, ita Ecclesia Christi vocatur germen, id est germinans, et pullulans, crescensque in magnam arborem, puta in pristinam Synagogæ magnificentiam et gloriam: imo longe eam superans; crescente enim Christo, crescit Ecclesia; et contra.
Et exsultatio, q. d. Magna erit lætitia Israelitis, qui Christum quasi Messiam suum recipient, ab eoque justificabuntur et salvabuntur. Christus enim suis ingens affert gaudium, ex pace et fiducia justæ et sanctæ conscientiæ, et ex spe salutis vitæque æternæ, quam eis largitur. Unde « fructus Spiritus est gaudium, pax, » etc. Galat. cap. V. Christiani ergo est cum S. Laurentio aliisque Martyribus semper exsultare, etiam in crucibus et tormentis: hæc enim æternitati beatæ eos transcribunt.
Versus 3: AND IT SHALL BE: EVERY ONE THAT SHALL BE LEFT IN SION, etc., SHALL BE CALLED ...
HIS QUI SALVATI FUERINT DE ISRAEL. — Hebræum לפליטת ישראל liphletat Israel, id est evasioni Israelis, id est qui communem gentis suæ cladem et ruinam evaserint, reliquiæ quas Deus excidio superstites conservavit; excidio, inquam, tum corporali, tum spiritali, puta incredulitati et reprobationi Judæorum, q. d. His qui e Judæis vel occisis, vel incredulis, ideoque a Deo rejectis, fuerint servati a Deo, ut in Christum crederent, et salvarentur.
3. ET ERIT: OMNIS QUI RELICTUS FUERIT IN SION, etc., SANCTUS VOCABITUR. — P. Hieronymus Prado in Ezechiel. XIII, sic exponit, q. d. Quisquis Judæorum ex captivitate Babylonica superfuerit, indeque redierit, erit sanctus, id est rarus et admirationi futurus, scribeturque in catalogo viventium, puta civium Hierosolymæ. Verum loquitur Propheta, ut dixi, de tempore Christi, et Titi Imperatoris, alluditque ad semen, de quo dixit capite I, vers. 9: « Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen. » Per Sion ergo et Jerusalem intelligit spiritualem, puta Ecclesiam Christi, quæ cœpit in Jerusalem, juxta Canon. V et VI, quasi dicas: Qui cladi et excidio Judæorum superstes relictus fuerit in Sion, non tam carnali quam spirituali, hoc est, qui a Synagoga transierit ad Ecclesiam Christi, eique fuerit ascriptus, puta omnis Christianus, sanctus vocabitur; omnis, inquam, qui scriptus est in vita, puta in præscientia et prædestinatione Dei, qua ipse suos conscripsit ad vitam æternam: si tamen prius Deus ejus sordes, et sanguinem, id est homicidia, aliaque crassa et gravia peccata abluerit, ut sequitur. Omnes Christiani a Paulo et aliis vocantur « sancti, » quia vocati sunt ad sanctitatem, et quia baptismo et gratia Christi sunt sanctificati. « Sanctus » ergo, id est Christianus, vocabitur. Et hi omnes scripti sunt in libro vitæ, quasi cives futuri cœlestis Jerusalem: scripti, inquam, inchoate, quia ordinantur ad vitam æternam, a qua tamen multi sua negligentia excidunt: unde complete solum scripti sunt in hoc libro ii, qui in sanctitate perseveraturi et morituri a Deo prævisi sunt. Vide Canonem XIII in Paulinas.
Nota: Sancti et electi scribuntur in cœlis, impii et reprobi in terra et gehenna. Jerem. XVII, vers. 13: « Recedentes a te in terra scribentur. » Vide ibi dicta. Alludit ad censum populi redeuntis e Babylone: singuli enim redeuntes numerati sunt, et scripti in catalogo, quasi cives Hierosolymæ; ut patet I Esdræ VIII, et Nehem. VII, et Ezech. XIII, vers. 9, qui ait: « In consilio populi mei non erunt, et in scriptura domus Israel non scribentur. » Atque hinc analogice sumptus est liber vitæ, sive Jerusalem cœlestis. Sicut enim soli viventes scribebantur in catalogo Hierosolymæ, mortui vero delebantur: ita soli Beati victuri in æternum, scribuntur in libro Jerusalem cœlestis, qui proinde est et dicitur liber vitæ. Ita Sixtus Senensis, lib. II, cap. II, in voce θους testatur, Gentiles, eos qui in acie et prælio fuissent superstites, notasse littera theta sive signo crucis: eos vero qui cecidissent, in censu aut catalogo militum proposita littera mortifera theta
Versus 4: IF (that is, when) HE SHALL WASH AWAY, etc., BY THE SPIRIT OF JUDGMENT AND TH...
(hæc enim initialis est vocis θανατος, id est mors, habetque in sua figura infixum quasi jaculum mortis) prænotasse, quasi qui de vita et de libro viventium deleti essent. Eadem usi sunt judices, cum reum damnarent ad mortem. Unde Poeta:
O nimium ante alias infelix littera theta!
4. SI (id est cum) ABLUERIT, etc., IN SPIRITU JUDICII, ET SPIRITU ARDORIS. — Sanchez, « Spiritus, inquit, judicii et ardoris » significat acrem punitionem, qua Deus per Babylonios judicavit, id est, punivit, et instar ignis lustravit, id est, purgavit et expiavit, Judæos a scoria peccatorum, de quo Malachias, cap. III: « Ipse enim quasi ignis conflans; » et Isaias, cap. I: « Excoquam ad purum scoriam tuam. »
Secundo et genuine, Spiritus Sanctus est spiritus judicii, quia facit primo, ut nostra videamus, judicemus et damnemus peccata; secundo, quia judicat, id est discernit fidelem ab infideli, pium ab impio; tertio, quia mentem illuminat per fidem, tribuens remissionem peccatorum, faciensque ut pia, sancta, cœlestia judicemus, id est æstimemus, discernamus et amplectamur præ vanis, fœdis et terrestribus opibus et voluptatibus. Idem dicitur spiritus ardoris, vel, ut Vatablus vertit, incendii, id est charitatis, tum divinæ, tum nostræ nobisque infusæ, qua nos ipse accendit, carnisque vitia et carcinomata adurit. Unde de hoc spiritu ait Joannes Baptista: « Qui post me venturus est, ipse vos baptizabit in Spiritu Sancto et igni. » Ita Cyrillus et Chrysostomus, hom. De Spiritu Sancto. Unde ait Christus: « Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur? » Domine Jesu, accende et inflamma hunc divinum charitatis ignem in nobis, coque frigus cordis nostri exure.
Tertio, pro « spiritu ardoris » alii vertunt, spiritu ejectionis, q. d. potestatem abluendi peccata habebit Christus cum spiritu judicii, et ejectionis, id est, ita ut etiam habeat potestatem judicandi incredulos, sitque eos damnaturus et ejecturus cum principe hujus mundi. Ita Vatablus.
Quarto, Pagninus vertit, in spiritu excisionis: Christus enim tribuens nobis vitam, ipsam mortem excidit, juxta illud Osee XIII: « Ero mors tua, o mors! » Denique H. Pintus vertit, in spiritu pascuæ. Christus enim de se ait, Joan. X: « Ego sum pastor bonus, » et de eo dicitur Psalm. XXII: « Dominus regit (hebraice, pascit) me, et nihil mihi deerit: in loco pascuæ ibi me collocavit. » Nam hebræum בער baer significat primo, ardorem et incendium; secundo, pastionem et pascua; tertio, excisionem; quarto, ejectionem et separationem.
Denique aliqui per hypallagen exponunt, « in spiritu judicii et ardoris, » id est in judicio, sive rectitudine et ardore spiritus; ad quæ nimirum impellit spiritus Dei, et Spiritus Sanctus animam excitans et exstimulans.
Versus 5: AND THE LORD WILL CREATE, etc., A CLOUD BY DAY, AND A SMOKE AND BRIGHTNESS OF...
Anagogice S. Augustinus, X De Civit. XXV, refert hæc ad diem judicii, et ad ignem purgatorium: illo enim Deus judicat, id est punit et expiat, sordes animarum sanctarum in spiritu judicii, et igne ardoris, id est ardente.
5. ET CREABIT DOMINUS, etc., NUBEM PER DIEM, ET FUMUM ET SPLENDOREM IGNIS. — Sanchez exponit, q. d. In monte Sion Deus ita amanter amplectetur suos reduces ex Babylone, sicut olim, cum nube per diem et igne per noctem, illorum cursum ex Ægypto in Chanaan moderatus est. Verum hic sensus aliis exilior et frigidior videtur: nec enim legimus Deum columnam ignis et nubis, aut simile quid illustre præstitisse Judæis e Babylone redeuntibus, sicut præstitit venientibus ex Ægypto in Chanaan. Hæc ergo tam augusta spectant ad tempora Christi. Unde
Nota: Alludit Isaias clare ad columnam, qua Hebræorum castra præibat in deserto, quasi dux viæ in terram promissam; eaque de nocte instar ignis illuminabat, et hunc vocat « fumum (id est, ut Chaldæus, caliginem) et splendorem ignis flammantis in nocte. » Erat enim hæc nubes fumosa, id est caliginosa, habens in se splendorem ignis instar faculæ de nocte: rursum flamma ignis non est aliud quam fumus accensus. Per diem vero eadem erat ut nubes, quæ obumbrabat castra, eaque præiens deducebat, et simul ab æstu protegebat, de qua dixi Exodi XIII, 21 et cap. XIV, 29, ubi hac columna interposuit se inter castra Hebræorum, ea illuminando, et castra Ægyptiorum, ea obtenebrand.
Secundo, per « nubem, fumum, » id est caliginem et splendorem, symbolice significatur singulare Dei auxilium, gratia et beneficia; per diem significantur res prosperæ, per noctem adversæ, per montem Sion Ecclesia. Sensus ergo est, q. d. Faciet Deus cum Christianis per Christum spiritualiter, quod olim cum Judæis fecit corporaliter et typice, eosque omni ope ac gratia præveniet, diriget, deducet, et proteget ab omni hostium et adversorum incursu; ut eos secure et recto itinere per desertum hujus vitæ in patriam cœlestem perducat: hoc enim significabat columna ducens Hebræos per desertum in Chanaan. Deus enim quasi columna ignis præfulget, et ostendit suis viam salutis: idem quasi nubes caliginosa obumbrat, refrigerat et protegit eos ab æstu tentationis, ut dixi Exodi XIII. Ita S. Hieronymus, Basilius, Cyrillus, item Theodoretus et Procopius, apud Leonem Castrium.
Quare recte S. Ambrosius in Serm.: « Omnia, ait, habemus in Christo, et omnia in nobis Christus: si a vulnere curari desideras, medicus est; si febribus æstuas, fons est; si gravaris iniquitate, justitia est; si indiges auxilio, virtus est; si mortem times, vita est; si tenebras fugis, lux est; si cœlum desideras, via est; si cibum quæris, alimentum est. » Et S. Bernardus, serm. 15 in Cant.: « Nomen Jesu, inquit, lucet prædicatum, pascit recogitatum, lenit et ungit invocatum. Quid ita
exercitatos reparat sensus, virtutes roborat, vegetat bonos mores, castas fovet affectiones? Nihil ita sicut hoc nomen Jesu iræ impetum cohibet, superbiæ tumorem sedat, livoris vulnus sanat, luxuriæ fluxum restringit, libidinis flammam exstinguit, sitim avaritiæ temperat, ac totius dedecoris pruriginem fugat. Et rursum: Ne mundi gloria et carnis voluptatibus abducaris, dulcescat tibi pro his sapientia Christus, ne seducaris spiritu mendacii et erroris, lucescat tibi veritas Christus; ne adversitatibus fatigeris, confortet te virtus Dei Christus. »
Symbolice, nubes hæc in nocte lucens significat divinam consolationem, qua Christus Sanctis tenebras et calamitates mitigat et lenit. Contra vero nubes per diem est afflictio, qua Deus justorum prosperitatem et mundi gloriam (ne ea capiantur et insolescant) temperat et moderatur. Itaque Deus in die prosperitatis protegit suos nube afflictionis, et in nocte afflictionis visitat eos igne divinæ oblectationis et lætitiæ. Tam enim nocet nimia prosperitas quam adversitas. Natura enim nostra in hoc exilio nec magnum ferre potest dolorem, nec magnam lætitiam: illo enim percellimur, et in desperationem labimur; hac vero superbimus et evanescimus. Quare oportet ut mœror oblectatione aliqua spiritali temperetur, et oblectatio mœrore. Non ergo semper lætitiam quæramus, nec dolorem detestemur. Nam utraque, scilicet lætitia in afflictione, et afflictio in lætitia, columna dicitur, sine qua ruet ædificium nostrum. Rursum hæc lux in nocte, hoc est interna consolatio in afflictione, mixta est cum fumo lacrymas movente, hoc est compunctione. Nam Beatis in cœlo purum erit gaudium, et lumen absque fumo, et requies absque labore. Ita H. Pintus.
SUPER OMNEM ENIM GLORIAM PROTECTIO. 6. ET TABERNACULUM ERIT IN UMBRACULUM DIEI AB ÆSTU. — Alludit ad tabernaculum Mosaicum, et arcam Testamenti, quæ erat gloria Israel, et cui maxime incubabat columna nubis, indeque se spargebat circumquaque per omnia castra ea obumbrans et ab æstu protegens: hæc autem arca significabat Ecclesiam, omnesque fideles, ut dixi Exodi XXV, 10, q. d. « Super omnem gloriam, » id est super omnem Ecclesiam, vel super omnem locum, in quo fuerint viri gloriosi et sancti, id est in Christum credentes, erit divina protectio, et gratia Spiritus Sancti (cujus columna illa nubis erat typus, uti S. Ambrosius et veteres docent), qua velut tabernaculo et umbraculo ab æstu ardoris et concupiscentiæ, et ab omni pluvia ac turbine tentationum, persecutionum et adversitatum protegentur et abscondentur eruntque tuti et securi. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Hicque sensus est genuinus: hæc enim omnia spectant ad gloriam Christi et Ecclesiæ.
Nota: Arca dicitur gloria Israel, primo, quia in arca erant tabulæ legis, quas Moses a Deo acceperat, et juxta eas virga Aaron, et urna cum manna, quæ erant gloria Israel; secundo, quia supra arcam erant Cherubim et propitiatorium quasi thronus Dei, ex quo responsa dabat Pontifici induto Urim et Tummim; tertio, quia arca duxit Hebræos per Jordanem, et per desertum 40 annis, fuitque terror hostium, et scutum ac victoria Hebræorum. Unde capta a Philistæis arca tempore Heli, uxor Phinees ait: « Translata est gloria de Israel, quia capta est arca Dei, » ideoque filium enixa vocavit eum Ichabod, id est, ubi est gloria? q. d. Fuimus Troes, fuit Ilium, et ingens gloria Teucrorum, puta Isacidum et Israelitarum, I Reg. cap. IV, vers. 21.
Aliter Sanchez: putat enim hic alludi ad sponsalia et nuptias Synagogæ; hæc enim vocari gloriam, q. d. Super illam gloriam, id est super sponsam ita gloriose ornatam, puta super Synagogam Judæorum, erit divina protectio instar umbellæ, quæ olim in nuptiis novæ sponsæ obtendi solebat; aut instar vestimenti, quo olim sponsus initurus conjugium sponsam tegebat: uti Booz ducturus Ruth texit eam pallio suo, Ruth. III; atque in tabernaculo suo, hoc est in templo quasi thalamo suo, Deus sponsam hanc suam amplectetur, et ab omni malo proteget.
Moraliter, nota viros pios a mundo deseri, sed a Deo protegi. Mundani et voluptuarii non capiunt quam suavis, secura ac tranquilla sit vita eorum qui veram pietatem colunt. Hoc est, quod canit Psaltes, Psal. XXX, 21: « Abscondes eos in abscondito faciei tuæ a conturbatione hominum; » et Psal. XXVI, 5: « Quoniam abscondit me in tabernaculo suo: in die malorum protexit me in abscondito tabernaculi sui. » Alludit ad principem, qui eum quem tutissimum esse vult, in suum cubiculum recipit, ne a persequentibus lædatur. Sic enim pro justo se objicit Deus, ut qui eum lædere velit, prius Deum ferire et lædere debeat. Hinc rursum ait Psaltes, Psalm. XC, 1: « Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei cœli commorabitur; » et Paulus, Coloss. III: « Vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. » Idem ergo est esse sanctum, et esse a Deo absconditum et protectum.