Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Transit ab Israele ad Judam, id est, a decem tribubus ad duas, quarum peccata arguit, eisque minatur Assyrium, scilicet Sennacherib: deinde, vers. 8, ipsum Sennacherib, qui suæ virtuti et sapientiæ tribuebat victorias, stuporis et amentiæ redarguit, eique exitium intentat, reliquiis vero Judæorum, vers. 21, liberationem pollicetur. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et alii. Allegorice Apostolus, Rom. ix, 27, hæc refert ad Judæorum reprobationem; ita tamen ut reliquiæ, id est, pauci ex eis credentes Christo, salventur.
Textus Vulgatae: Isaias 10:1-34
1. Væ qui condunt leges iniquas: et scribentes, injustitiam scripserunt: 2. ut opprimerent in judicio pauperes, et vim facerent causæ humilium populi mei: ut essent viduæ præda eorum, et pupillos diriperent. 3. Quid facietis in die visitationis, et calamitatis de longe venientis? ad cujus confugietis auxilium? et ubi derelinquetis gloriam vestram, 4. ne incurvemini sub vinculo, et cum interfectis cadatis? Super omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta. 5. Væ Assur, virga furoris mei et baculus ipse est, in manu eorum indignatio mea. 6. Ad gentem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi, ut auferat spolia, et diripiat prædam, et ponat illum in conculcationem quasi lutum platearum. 7. Ipse autem non sic arbitrabitur, et cor ejus non ita existimabit: sed ad conterendum erit cor ejus, et ad internecionem gentium non paucarum. 8. Dicet enim: 9. Numquid non principes mei simul reges sunt? numquid non ut Charcamis, sic Calano; et ut Arphad, sic Emath? numquid non ut Damascus, sic Samaria? 10. Quomodo invenit manus mea regna idoli, sic et simulacra eorum de Jerusalem, et de Samaria. 11. Numquid non sicut feci Samariæ et idolis ejus, sic faciam Jerusalem, et simulacris ejus? 12. Et erit: cum impleverit Dominus cuncta opera sua in monte Sion, et in Jerusalem, visitabo super fructum magnifici cordis regis Assur, et super gloriam altitudinis oculorum ejus. 13. Dixit enim: In fortitudine manus meæ feci, et in sapientia mea intellexi: et abstuli terminos populorum, et principes eorum deprædatus sum, et detraxi quasi potens in sublimi residentes. 14. Et invenit quasi nidum manus mea fortitudinem populorum: et sicut colliguntur ova, quæ derelicta sunt, sic universam terram ego congregavi: et non fuit qui moveret pennam, et aperiret os, et ganniret. 15. Numquid gloriabitur securis contra eum, qui secat in ea? aut exaltabitur serra contra eum, a quo trahitur? quomodo si elevetur virga contra elevantem se, et exaltetur baculus, qui utique lignum est. 16. Propter hoc mittet dominator Dominus exercituum in pinguibus ejus tenuitatem: et subtus gloriam ejus succensa ardebit quasi combustio ignis. 17. Et erit lumen Israel in igne, et Sanctus ejus in flamma: et succendetur, et devorabitur spina ejus, et vepres in die una. 18. Et gloria saltus ejus, et Carmeli ejus, ab anima usque ad carnem consumetur, et erit terrore profugus. 19. Et reliquiæ ligni saltus ejus præ paucitate numerabuntur, et puer scribet eos. 20. Et erit in die illa: non adjiciet residuum Israel, et hi qui fugerint de domo Jacob, inniti super eo qui percutit eos: sed innitetur super Dominum sanctum Israel in veritate. 21. Reliquiæ convertentur, reliquiæ, inquam, Jacob ad Deum fortem. 22. Si enim fuerit populus tuus Israel quasi arena maris, reliquiæ convertentur ex eo: consummatio abbreviata inundabit justitiam. 23. Consummationem enim et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet in medio omnis terræ. 24. Propter hoc hæc dicit Dominus Deus exercituum: Noli timere, populus meus habitator Sion, ab Assur: in virga percutiet te, et baculum suum levabit super te in via Ægypti. 25. Adhuc enim paululum modicumque, et consummabitur indignatio et furor meus super scelus eorum. 26. Et suscitabit super eum Dominus exercituum flagellum, juxta plagam Madian in Petra Oreb, et virgam suam super mare, et levabit eam in via Ægypti. 27. Et erit in die illa: Auferetur onus ejus de humero tuo, et jugum ejus de collo tuo, et computrescet jugum a facie olei. 28. Veniet in Aiath, transibit in Magron: apud Machmas commendabit vasa sua. 29. Transierunt cursim, Gaba sedes nostra: obstupuit Rama, Gabaath Saulis fugit. 30. Hinni voce tua, filia Gallim, attende Laisa, paupercula Anathoth. 31. Migravit Medemena: habitatores Gabim, confortamini. 32. Adhuc dies est, ut in Nobe stetur: agitabit manum suam super montem filiæ Sion, collem Jerusalem. 33. Ecce dominator Dominus exercituum confringet lagunculam in terrore, et excelsi statura succidentur, et sublimes humiliabuntur. 34. Et subvertentur condensa saltus ferro: et Libanus cum excelsis cadet.
Versus 1: Woe to Those Who Enact Unjust Laws
Melius alii interpretantur de Juda: sic enim omnia hoc capite erunt connexa. Taxat ergo Judæorum sub Achaz et Ezechia injustitiam, qua pupillos et viduas deprædabantur, et suis furtis atque calumniis leges iniquas prætendebant. Allegorice, taxat Judæorum tempore Christi impietatem, qui per Corban, aliasque pravas traditiones, et legis interpretationes cogebant homines Dei legem prævaricari; ita S. Hieronymus et Cyrillus, quique post Christi mortem multa maligne contra eum finxerunt, ejusque fideles calumniati sunt, qui denique valde impia statuerunt contra Christianos in suis synagogis, eosque crudelissime sunt persecuti, teste S. Justino Contra Tryphonem.
Versus 3: What Will You Do in the Day of Visitation
3. Quid facietis in die visitationis (id est punitionis, qua Deus gladium ultionis et) CALAMITATIS DE LONGE (id est ex Assyria) VENIENTIS, — in vestram iniquitatem distringet? UBI DERELINQUETIS GLORIAM VESTRAM? — opes scilicet, status et pompam, in quibus gloriamini, q. d. Quid tunc vobis opes male partæ, quid honores, quid officia proderunt? nam hæc omnia diripiet vel evertet hostis. Tropologice Nazianzenus, et ejus interpres Nicetas, oratione De Plaga grandinis, hæc refert ad peccatores et ad extremum judicium.
4. NE INCURVEMINI SUB VINCULO. — Id est cavete ne captivi abducamini: captivi enim colla subdunt jugo, et catenis gravati curvi incedunt. Est metalepsis.
Versus 5: Woe to Assyria, the Rod of My Fury
Assur. — Ad litteram intelligit Sennacherib et Assyrios, qui fuerunt quasi virga et securis, ut ait vers. 15, qua Deus utebatur ad puniendum et exscindendum alias gentes: nam verba ejus tumida vers. 8, similia, imo eadem sunt cum verbis Sennacherib IV Reg. xix, 13. Ita S. Basilius, Hieronymus, Cyrillus, Haymo et alii. Allegorice, Assur fuit Titus, Adrianus et Romani, a quibus Judæi ultimo excidio sunt obruti. Ita Justinus Contra Tryphonem, S. Chrysostomus.
oratione 2 Contra Judæos, et fuse Leo Castrius. Symbolice, superbus Assur est diabolus, qui calamitatibus afflixit Christianos, et in dies affligit Ecclesiam Christi, ideoque ei Deus minatur judicium extremum, et pœnam ignis æterni. Ita Nazianzenus supra, Origenes, hom. 11 in Numeros; Eusebius, lib. IV Demonstr., cap. ix; Hilarius in Psalm. cxviii, littera ain.
Tropologice, Assur virga furoris Dei est Turca, et quivis tyrannus. Sic Attila rogatus a S. Lupo Trecensi Episcopo, quis esset? «Ego, inquit, sum Attila rex Hunnorum flagellum Dei.» Sic Tamerlanes, Totila, Hunni, Gothi, Wandali fuerunt flagellum orbis. Sic peccantibus Hebræis Deus quasi flagellum in eos immisit, nunc Chusan Rasathaim regem Mesopotamiæ, Judic. cap. iii, 8; nunc Eglon regem Moab, ibid. vers. 12; nunc Jabin, regem Chanaan, Judic. iv, 2; nunc Madianitas, Judic. vi, 1; nunc Philistæos, Judic. xiii, 1. Sic Nabuchodonosor vocatur «malleus universæ terræ,» Jerem. l, 23.
VIRGA FURORIS MEI. — Mali sunt virga et instrumenta, quibus Deus homines, maxime quos diligit, punit et exercet, permittendo, et laxando habenas eorum potentiæ, cupiditati et sævitiæ; non ergo Deus tyrannidis et peccati est auctor, ut vult Œcolampadius, sed permissor et director.
6. AD GENTEM FALLACEM. — Ad Judæos, qui toti ex hypocrisi conflati, fidem mihi datam toties fefellerant, ac mentiti sunt se me culturos, et mea præcepta observaturos, cum ea negligant, et idola colant, quibus proinde justo furore succensens mittam hanc virgam. Ita S. Hieronymus. Unde sequitur: ET CONTRA POPULUM FURORIS MEI (contra Judæos quibus furor meus irascitur) MANDABO ILLI, UT AUFERAT SPOLIA. — Nota: Dei mandatum, jussio, præceptum, vocatur omnis et quævis Dei providentia, atque altissimum ejus dominium et imperium, quo primo, res et voluntates omnes, etiam impiorum, continet, comprehendit, arctat, vel laxat; secundo, quo eas in se malas in hanc potius partem et gentem, v. g. ad Judæos invadendos potius, quam Ægyptios, agit et dirigit; vel effective per diabolum, vel objective per se, objiciendo scilicet eorum menti ea, quibus per præscientiam conditionatam præscit, eos in hanc partem se sponte et libere inclinaturos; tertio, quo hæc omnia ordinat ad justam impiorum, v. g. Judæorum, castigationem; consequenter impii tyranni, v. gr. Assyrii, iisdem de causis vocantur virga, securis et arma Dei vindicis. Sic David, II Reg. xvi, ait: «Dominus præcepit ei (Semei), ut malediceret David.» Præcepit, id est ordinavit sua providentia ad mei punitionem, qua eum maledicere paratum permisit, ut suam maledicentiam in me evomeret, ad puniendum meum adulterium et homicidium. Ita Hugo Victorinus, tract. 1 De Sacram. part. V, cap. xxvii et xxix. Vide Canon. xxx.
Versus 7: But He Himself Will Not Think So
7. IPSE AUTEM NON SIC ARBITRABITUR, — scilicet quod ipse tantum sit virga mea ad castigandum Judæos aliasque gentes; nam ipse volet eas omnino delere, putabitque suis viribus, se auctore, non a Deo hæc fieri, ut sequitur: Symbolice, hæc omnia apte conveniunt diabolo, cujus insatiabile est odium contra Deum, et proinde contra totum genus humanum. Unde de eo ait Job, cap. xl, vers. 18: «Ecce, absorbebit fluvium, et non mirabitur: et habet fiduciam quod influat Jordanis in os ejus;» in quæ verba vide S. Gregorium et Philippum Presbyterum.
Versus 9: Is Not Carchemish
9. NUMQUID NON UT CHARCAMIS? — En quam superbus «projicit ampullas, et sesquipedalia verba,» q. d. Numquid non ego Sennacherib Charcamis excidium attuli, atque Emath, aliasque munitissimas urbes, quin et Damascum et Samariam expugnavi pari fortitudine et felicitate? Quid ergo obstabit quominus Judam et Jerusalem expugnem?
ET UT ARPHAD, SIC EMATH, — q. d. Tam Emath quam Arphaxad a me subacta est. Arphad urbs est non longe a Damasco, de qua Jerem. xlix, 23. Mendose pro Arphad Septuaginta habent Arabiam. Emath est duplex: una minor, quæ postea dicta est Epiphania, de qua Amos vi, 15; altera major, quæ postea dicta est Antiochia, quam Josephus, lib. III Belli, cap. 1, scribit fuisse metropolim Syriæ, et inter omnes Romani imperii urbes tertium obtinuisse locum. De hac videtur loqui Isaias.
10. QUOMODO INVENIT MANUS MEA REGNA IDOLI. — q. d. Sicut regna Gentium idolis dedita, quæque magnam colebant idolorum multitudinem, mihi, iis etiam multis, subjeci, itaque videor non tantum regna, sed et deos tutelares ac numina eorum mihi subjugasse: ita pariter Jerusalem, ejusque simulacra ac Samariæ, si quæ restant, mihi subjiciam, nec poterit per ea a manu mea liberari; præsertim quia Samariam jam subegi, ac pleraque ejus simulacra abstuli: quidni ergo idem faciam Hierosolymæ, quæ eosdem cum Samaria deos et simulacra colit? Hoc enim putabat Sennacherib, eo quod Samaritæ et Judæi ab iisdem patribus et patriarchis prognati essent: eratque ex parte verum; nam Achaz idola in templum invexerat, IV Reg. xvi, 15; sed ea jam sustulerat ejus filius Ezechias, IV Reg. xviii, 4.
Versus 12: When the Lord Shall Have Performed All His Works
12. ET ERIT: CUM IMPLEVERIT DOMINUS CUNCTA OPERA SUA. — Cum per Assyrios obsederit et afflixerit Jerusalem, atque ex ea opes et spolia extulerit, IV Reg. xviii, 15, q. d. Cum usus fuero virga Assur, eaque flagellavero Judæos, tunc virgam ipsam in ignem conjiciam, uti faciunt parentes liberis flagellatis. VISITABO SUPER FRUCTUM MAGNIFICI CORDIS. — Id est, super cogitationes et opera superbissimi cordis Sennacherib: hæc enim sunt «fructus cordis,» sicut arboris et radicis fructus sunt folia et poma. Gloria vero altitudinis oculorum est elatum supercilium. Oculi enim elati certi sunt indices arrogantis et superbi animi. Hinc collige quantum homo possit in his, ad quæ quasi instrumentum a Deo destinatur; quod si ulteriora tentat, frustra laborat, imo sibi sæpe perniciem conciliat, quia Deum non habet fautorem, nec auspicem. Ita Sennacherib regna, ad quæ a Deo destinabatur, devicit; sed ubi Jerusalem, contra Dei voluntatem, evertere voluit, ab Angelo percussus est.
DETRAXI. — Septuaginta vertunt, σείσω, id est commovebo, concutiam. Ita S. Basilius, Cyrillus et alii; perperam ergo Biblia Regia legunt πείσω, id est persuadebo.
Versus 14: My Hand Has Found as a Nest
14. Et invenit quasi nidum manus mea, — q. d. Tam facile et cito regna subegi, quam ova vel pullos in nido colligit rusticus, qui cum implumes sint, strepere nequeunt, nec matres ei pennis obsistere, aut ore oggannire audent: ita et nemo contra me, measque victrices copias hiscere aut mutire est ausus. Universam terram (universæ terræ opes et populos) ego congregavi. — Opes deprædando, populos subigendo.
APERIRET OS, ET GANNIRET. — Gannire proprie est vulpium; dicitur tamen et de canibus, cum claro ululatu dolorem aliquem gaudiumve testantur: inde ad aves transfertur (uti hic), ut gannire idem sit quod garrire; et hoc significat Hebræum מצפצף metsaptseph, et Græcum τερεθίζων. Denique et ad homines translatum est. Unde Terentius in Adelph.: «Quid ille gannit? quid vult?» et Persius, satyra 5: Stat contra ratio, et secretam gannit in aurem. Porro gannire hic sumitur pro oggannire, id est obstrepere et obsistere. Sic enim oggannire solent vulpes et canes advenis et peregrinis.
Versus 15: Shall the Axe Boast Against Him Who Cuts with It
15. NUMQUID GLORIABITUR SECURIS CONTRA EUM, QUI SECAT IN EA? — Increpat superbiam et stoliditatem Sennacherib, sibi suisque viribus tot victorias attribuentis, q. d. Non tuis viribus hæc peracta sunt; ego te ut instrumento usus sum. Quid stolidius, quam si securis dicat secanti: Ego sum quæ virtute mea lignum dolavi? si serra dicat serranti: Ego per me lignum serravi? si baculus per se immobilis dicat verberanti: Ego me sustuli in altum, et istos omnes verberavi? Cur ergo tu, o Sennacherib! cum tantum sis securis, gladius et instrumentum (licet animatum et humanum) voluntatis et iræ Dei, superbis, et tibi tot victorias adscribis? Deus enim est, qui tibi dedit vires, animos, milites, felicitatem et victoriam; Deus est, qui metum et pavorem injecit Judæis aliisque gentibus, ut tibi non auderent resistere. Rursum, Deus tuis armis non eguit, potuit per se, potuit per alios, potuit per solos culices et cra-
Versus 16: The Sovereign Lord Shall Send Leanness
16. PROPTER HOC MITTET DOMINATOR DOMINUS EXERCITUUM IN PINGUIBUS EJUS TENUITATEM, — id est pingues, torosos et validos milites Sennacherib faciet macros, debiles et imbecilles, quando eos per Angelum cædet, IV Reg. xix. ET SUBTUS GLORIAM EJUS SUCCENSA (tenuitas et macies Assyriorum, quæ præcessit) ardebit quasi COMBUSTIO IGNIS, — q. d. Consumam gloriosum exercitum Sennacherib, perinde ac consumuntur fascis et stipulæ, si eis ignem subjicias. Tradunt Hebræi, teste S. Hieronymo, ex ejus exercitu decem tantum evasisse, et corpora militum feriente Angelo occulto igne, illæsis vestibus et armis, esse exusta.
Versus 17: The Light of Israel Shall Be as a Fire
17. ET ERIT LUMEN ISRAEL IN IGNE, ET SANCTUS EJUS IN FLAMMA. — Lumen Israelis, et Sanctus ejus est Deus vindex, qui a Moyse et Paulo vocatur «ignis consumens;» sicut enim sol hos lumine suo recreat, illos æstu torret, ita Deus bonis est lux et gaudium, malis est ignis comburens. Vel certe est Angelus Dei, qui percussit centum et octoginta tria millia Assyriorum, idque occulto igne, flamma et tabe, si credimus Hebræis; vel igne, id est clade velocissima, efficacissima et quasi ignita, quæ tota castra pervasit. Adde cum Forerio Prophetam alludere ad ignem cœlo lapsum (ut patebit cap. xxxi, vers. ult.), qui in templo perennis ad sacrificia comburenda alebatur: quasi hic ignis sacer, cultus Dei et religionis vindex, instar columnæ ignis quæ Hebræis erat lætitiæ et gaudio, Ægyptiis terrori et caligini; Judæis sanctificationem et liberationem, Assyriis vastitatem intulerit, e templo in eos quasi insiliens; quia scilicet Deus in templo hoc et igne habitans, in eos instar ignis insiluit. Unde subdit:
SUCCENDETUR, ET DEVORABITUR SPINA EJUS, ET VEPRES. — Id est milites Assyrii, tam majores quam minores, ab Angelo occidentur.
18. ET GLORIA SALTUS EJUS, ET CARMELI (id est venusti duces et principes exercitus), AB ANIMA USQUE AD CARNEM (id est omnino, sive toti), CONSUMETUR, — tum morte præsenti, tum æterna gehennæ. Ubi nota: Metaphorice sicut ignem vocavit plagam Dei, sic saltum, sive sylvam vocat constipationem armatorum militum Sennacherib, qui cristis, galeis et hastis densissimam sylvam referebant. Carmelum vocat, vel eosdem armatos armis suis speciosos, vel copiosum commeatum, et omnium rerum abundantiam in eorum castris. Carmelus enim ob loci fertilitatem et amænitatem in proverbium abiit, sicut apud Latinos Thessala tempe, aut Hesperidum horti. Eusebius, lib. II Demons. cap. xl, hæc accipit de totius Judææ incendio sub Adriano.
ET ERIT TERRORE PROFUGUS. — Fugit enim hac clade ab Angelo accepta Sennacherib, et paulo post occisus est a suis filiis Adramelech et Sarasar, IV Reg. xix. Vatablus vertit: fiat ut pulvis teredinis; alii, erit quasi dissolutio signiferi, q. d. Tanta erit clades, quanta esse solet in exercitu cujus vexillifer cecidit, ac vexillum captum aut dilaceratum est; tunc enim dissolvuntur milites, et cæduntur ac diffugiunt. Septuaginta vertunt, et erit fugiens quasi fugiens, id est plane et omnino fugiet, totus erit fugibundus instar exercitus fugientis. Videntur ipsi pro כמסס kimsos, id est in liquefactione, hoc est in pavore, quo deficit et quasi liquescit animus ac vires, legisse כנסס kinsos, id est quasi fugiens. Legendo kimsos, uti passim legunt, optime et planissime vertit Noster: «Erit terrore profugus.» Unde cap. xiii, vers. 7, pavorem Babyloniorum describens: «Omnes, inquit, manus dissolventur, et omne cor hominis contabescet;» hebraice est idem verbum quod hic, scilicet מס mas, vel masas, id est liquefiet.
Versus 19: The Remnant of the Trees
19. ET RELIQUIÆ LIGNI SALTUS EJUS PRÆ PAUCITATE NUMERABUNTUR, ET PUER SCRIBET EOS, — q. d. Adeo pauci post hanc cladem supererunt ei milites, ut puer possit eos describere, eorumque catalogum facere. Hebræi, ut dixi, tradunt decem tantum superfuisse; sic enim pueri super digitos numerare possunt decem. Nota: To numerabuntur, hebraice est numerus erunt, id est pauci erunt. Sic enim Hebræi viros numeri, vocant viros paucos; quod enim numeramus, exiguum est. Unde Poeta: «Pauperis est numerare pecus;» divites enim qui innumeras habent opes et pecora, ea non numerant. Longe aliud Latinis est numerum esse; significat enim esse hominem nihili, ut: Nos numerus sumus, et fruges consumere nati.
Versus 20: The Remnant of Israel Shall No More Lean
20. Non adjiciet residuum Israel. — «Residuum Israel et Jacob» vocat residuos Hebræos Jacobi posteros, sive illi Judæi sint, sive Samaritæ, q. d. Residui ex clade Samaritæ æque ac Judæitæ, videntes stragem Sennacherib, amplius non in eo qui eos percussit et vastavit; sed in Deo spem suam collocabunt, idque «in veritate,» id est vere, sincere et firmiter, non ficte, non timide et vacillanter. Alludit ad Achaz, eumque perstringit qui timens Rasin et Phacee invocavit opem Assyriorum, IV Reg. xvi, 7.
Allegorice, quod maxime intendit hic Spiritus Sanctus, q. d. Faciam consummationem, id est finem, et quidem brevi, Judaismi et Judæorum per Titum et Romanos; ita tamen ut abbreviati, id est pauci, ex eis convertantur ad Christum; et tunc justitia, quæ ex fide Christi est, inundabit, exuberabit et propagabitur per omnes gentes. Hic sensus plenus et adæquatus est juxta nostram versionem; unde consequenter
Versus 22: As the Sand of the Sea
22. Quasi arena maris. — Alludit ad Genes. xxii, ubi Deus pollicetur Abrahæ semen, id est posteros, tum secundum carnem, tum secundum fidem et spiritum, sicut arenam maris innumerabiles. Sic enim fuerunt tempore Davidis et Ezechiæ ante stragem Assyriorum; per eam enim abbreviati et pauci facti sunt, adeo ut una die a rege Israel ex Judæis cæsa sint 120 pugnatorum millia, et 200 millia captiva abducta, II Paral. cap. xxviii; non pauci etiam cæsi sunt a Teglathphalasare, et a Sennacherib.
CONSUMMATIO ABBREVIATA INUNDABIT JUSTITIAM. — «Consummatio,» id est consumptio, hoc enim est Hebræum כליון killaion; «abbreviata,» id est ad breves, id est ad paucos, redacta; hebraice enim est חרוץ charuts, id est concisa, accisa. Sic dicuntur 70 hebdomades abbreviatæ, id est paucæ decretæ, Daniel. ix, 24. Sic et Christus ait de persecutione Antichristi: «Nisi breviati,» id est pauci facti, «essent dies illi, non salvaretur omnis caro.» Est enallage quantitatis; ponitur enim continua pro discreta, brevis pro pauco. Sensus ergo est, q. d. Tempore Ezechiæ vastatio illa Assyriorum, quæ plurimos Judæorum consumpsit et abbreviavit, id est paucos fecit, faciet ut in paucis reliquiis superstitum abundet justitia, eosque hac clade et terrore ad Deum Deique cultum compellet. Frigide ergo et impertinenter Marloratus charuts vertit decisa, id est decreta. De paucitate enim Judæorum hic agitur, non de Dei decreto præcise.
23. CONSUMMATIONEM ENIM ET ABBREVIATIONEM DOMINUS, etc., FACIET. — Septuaginta, tam hic quam vers. præced., et ex iis S. Paulus, Rom. ix, 27, vertunt, verbum abbreviatum faciet Dominus, scilicet duplex illud jam dictum, hoc est, Deus paucos faciet Judæos tempore Ezechiæ, et paucos credentes tempore Christi. Unde
Versus 24: Therefore, O My People
24. PROPTER HOC. — Hinc patet præcedentia de consummatione abbreviata, spectare quoque ad tempora Isaiæ et Ezechiæ; nam eo hæc spectant: præmunit enim Ezechiam cum populo ne timeant Sennacherib. IN VIRGA PERCUTIET TE. — Leviter percutiet te, q. d. Vapulabis, et ut pueri virga cæderis, sed non occideris. ET BACULUM SUUM LEVABIT SUPER TE IN VIA ÆGYPTI, — per epistolam minabitur tantum; sed minas non perficiet, arma et sceptrum suum quasi baculum tibi intentabit, sed non feriet; nam ego iræ et furoris mei stimulos exacuam, eumque per Angelum cædam. Historia hæc est: cum Sennacherib appropinquaret Hierosolymæ, audivit Taracam Æthiopiæ regem, ipsum bello petere, et per Ægyptum transire. Itaque per viam qua itur in Ægyptum, contra eum pugnaturus profectus est. Ex itinere tamen scripsit litteras ad Ezechiam superbiæ et minarum plenas, IV Reg. cap. xix. Ita S. Hieronymus. Unde Septuaginta vertunt, ut videat viam Ægypti. Secundo, Sanchez et alii τὸ in via, accipiunt pro instar viæ; sæpe enim Hebræum ב bet, id est in, ponitur pro כ caph, id est sicut, q. d. Sicut olim, cum mare Rubrum transistis, minatus vobis fuit Pharao rex Ægypti, sed vanæ fuerunt illius minæ: ita etiam erit de minis Sennacherib; nam, sicut in via Ægypti virga Mosis percussus et mersus est Pharao; ita ibidem virga divina percutietur Sennacherib, ut dicitur vers. 26.
26. ET SUSCITABIT SUPER EUM DOMINUS FLAGELLUM, JUXTA PLAGAM MADIAN IN PETRA OREB, q. d. Sicut Deus per Gedeonem non armis, sed pavore subito divinitus et miraculose Madianitis incusso, eos cecidit, eorumque principem Oreb occidit in petra, quæ inde dicta est Petra Oreb; ita et per Angelum subito et miraculose cædet castra Sennacherib. Et virgam. — Repete «suscitabit,» et supple, suam; hoc enim sæpe subaudiunt Hebræi, q. d. Sicut Deus olim virgam suam suscitavit et levavit super mare Rubrum contra Pharaonem reducendo aquas maris, eumque cum suis copiis submergendo: ita simili ultione et virga plectet Sennacherib, idque pariter in via Ægypti, ita factum est; nam, cum inde ab expeditione Æthiopica rediret Sennacherib, ut Jerusalem, cui minatus erat, expugnaret, obsidens urbem Lachis, misit Rabsacen Jerusalem, qui in eam suas minas et blasphemias in Deum evomuit. Quare iratus Deus vindictam acceleravit, et totum exercitum Sennacherib una nocte delevit, Isaiæ xxxvi et xxxvii.
Versus 27: The Yoke Shall Decay at the Presence of the Oil
27. COMPUTRESCET JUGUM A FACIE OLEI. — JUGUM intellige servitutis Sennacherib; illi enim Judæi serviebant, et pendebant annuum tributum trecentorum talentorum argenti, et triginta talentorum auri, IV Reg. xviii, 14, majusque ejus jugum exspectabant, expugnata ab eo Hierosolyma. Unde clare vertit Arabica translatio Antiochena, confringetur jugum de medio manuum bestiæ; et Alexandrina, cessabit jugum ejus. Vatablus et Forerius vertunt, pinguedine laxabitur et solvetur jugum ejus; Hebræum enim שמן schemen, oleum, omnem pinguedinem significat; חבל chabbal vero significat dissolvi, laxari, rumpi, corrumpi, sensus est, q. d. Sicut lora, nodi (hos enim ungendo oleo vel pinguedine solvere solent agricolæ) et funes, ex quibus fit jugum boum, oleo imposita lentescere, mollescere, dissolvi, oleascere et tandem putrescere solent: ita jugum Sennacherib solvetur, rumpetur et quasi putrescet a facie olei, id est a præsentia divinæ opis et misericordiæ, inquit S. Hieronymus.
merita Ezechiæ regis Deus aufert a Judæis jugum Sennacherib. Hinc Quarto, allegorice, alii ex Chaldæo sic explicant, q. d. Deus a nobis aufert jugum dæmonis propter Messiam, sive Christum, qui unctus est oleo exsultationis præ consortibus suis, et cujus nomen est oleum effusum, quod omnem jugi peccatorum duritiem mollit et solvit; denique a quo quasi a capite unctio in omnia membra dimanat, qui si nos liberaverit, vere liberi erimus. De hoc Christi oleo vide S. Bernardum, sermone 15 in Cantica. Vere enim de Christo, id est uncto a Deo, dicitur: «Oleum effusum nomen tuum.»
Tertium, est gratia et consolatio divina. Unde S. Leo, serm. 5 De Epiphan.: «Nihil, ait, arduum est humilibus, nihil asperum mitibus; et facile omnia præcepta veniunt in effectum, quando et gratia prætendit auxilium, et obedientia mollit imperium.» Hinc sponsa dicit sponso: «Oleum effusum nomen tuum.» Hoc oleum sentiens, Psaltes canebat: «Dirupisti vincula mea: tibi sacrificabo hostiam laudis,» Psalm. cxv, 16; et Psalm. xxii, 5: «Impinguasti in oleo caput meum: et calix meus inebrians quam præclarus est!» Præclare S. Bernardus in Sententiis: «Verba, inquit, consolationis Dei sunt ablutio culpæ, restitutio gratiæ, evasio exsilii, consecutio regni, consortium divinitatis, adeptio æternitatis.» Ita noster S. Xaverius in Indicis illis laboribus et ærumnis maximis, cœlestibus gaudiis abundabat, ut exclamaret: «Satis est, Domine, satis est: aut minue gaudia, aut tolle me de hac vita: nec enim cor mortale tanta gaudia capere potest.»
Versus 28: He Shall Come into Aiath
28. VENIET IN AIATH. — Pulchra hypotyposi describit iter superbi Sennacherib, et pompam redeuntis ex Ægypto quanto strepitu, quantaque celeritate ad oppugnandam Jerusalem venerit. Itaque ut ostendat certitudinem prophetiæ suæ, nominat urbes, quas vel capturus vel transiturus erat, subitis victoriis ita cuncta pervadens, ut in Machmas vasa, id est sarcinas, relinqueret: indeque celeri cursu ad alia pergeret. Quare
29. Transierunt cursim. — Assyrii victores, dicentes: Festinato opus est; vesperi enim in Gabaa pernoctabimus. Est mimesis, imitatur enim voces hostium. Unde Rama tam celerem hostium reditum obstupuit, et cives Gabaath, quæ fuit quondam regia Saulis, fugerunt.
30. HINNI VOCE, FILIA GALLIM, (filia, id est urbs: Hebræi enim urbes speciosas vocant filias, q. d. O Gallim! ejula quantum potes, quiritare, et voca in auxilium amicos et vicinos tuos, sed frustra: nam certa tibi imminet vastitas. Tuque attende, Laisa (pariter et) Anathoth; nam vobis quoque imminet hostis.
31. MIGRAVIT MEDEMENA, — scilicet incolæ præ metu urbem deseruerunt. Medemena est Bersabee, inquit Adrichomius, quæ postea vocata est Gibelina, ait S. Hieronymus. Habitatores Gabin, confortamini, — q. d. Metu hostis fugistis; sed animum resumite, parum vobis est periculi; causam subdit, dicens: «Adhuc dies,» etc. q. d. Sennacherib per vos tantum festinus transibit; properat enim Jerusalem, quam certa spe devoravit: atque ante 24 horas pertinget in Nobe, quæ urbs erat sacerdotum, ex qua conspici poterat Jerusalem, inquit S. Hieronymus.
32. AGITABIT MANUM SUAM. — Sennacherib eminus ex Nobe agitans manum, minabitur excidium Hierosolymæ. Ita S. Hieronymus.
Versus 33: The Sovereign Lord Shall Break the Earthen Vessel
33. Ecce Dominator Dominus exercituum confringet lagunculam in terrore, etc., — q. d. Cum videberis tibi, o Sion! perdita, et in acie novaculæ constituta; tunc Dominus potentiam et protectionem suam tibi ostendet; confringet enim copias Sennacherib tam facile et valide, quam ab aliquo laguncula testea confringitur, si lapidi allidatur. Alludit ad victoriam Gedeonis, qui, confringendo lagunculas perculit et prostravit Madianitas: lagunculæ ergo hæ symbolum sunt illustris, celebris, incruentæ et miraculosæ victoriæ.
ET EXCELSI STATURA SUCCIDENTUR, — fortissimi et maximi quique milites Sennacherib cædentur ab Angelo.
Versus 34: The Thickets of the Forest Shall Be Overturned
34. Subvertentur condensa saltus. — Comparat copias Sennacherib numerosas et validas saltui et Libano nemoroso, in quo arbores sunt milites hastati. Vide dicta vers. 7.
Allegorice et tropologice Nyssenus, homil. 14 in Cant., notat duos esse Libanos: unum electum et pretiosum, cujus elegantia sit divina, qui est Christus Dominus; alterum vero malum, vilem, et cum cedris suis reprobandum et comburendum, qui est cacodæmon. Hinc fieri, ut Libanus in Scriptura aliquando in bonam partem pro justis, aliquando in malam sumatur pro superbis: uti hic Libanus est quivis gloriosus et superbus. Significat ergo allegorice Isaias, quod arrogantia et malitia dæmonis cum cunctis ejus sublimitatibus contra veritatem erectis, nato Christo Domino, sit corruitura.