Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
A cap. XXIV hucusque egit de orbis vindicta et excidio; hic agit de clade et excidio diaboli, qui princeps est mundi; quod inchoavit Christus in hac vita, sed perficiet in die judicii, de quo hic proprie agit Propheta. Simili modo, cap. XIII, cum egisset de excidio Babylonis, mox cap. XIV, agit de excidio regis Babylonis. Secundo, vers. 2, inducit canticum vineae, id est, Ecclesiae Beatorum a Deo mire benedictae. Tertio, vers. 6, praedicit Apostolos impleturos orbem semine verbi Dei eo tempore, quo urbs Jerusalem vastabitur, tumque reliquias Judaeorum convertendas esse. Denique, vers. 12, docet Judaeos exsules et profugos venturos ad Ecclesiam Christi.
Textus Vulgatae: Isaias 27:1-13
1. In die illa visitabit Dominus in gladio suo duro, et grandi, et forti, super Leviathan serpentem vectem, et super Leviathan serpentem tortuosum, et occidet cetum, qui in mari est. 2. In die illa vinea meri cantabit ei. 3. Ego Dominus, qui servo eam, repente propinabo ei: ne forte visitetur contra eam, nocte et die servo eam. 4. Indignatio non est mihi: quis dabit me spinam et veprem in praelio: gradior super eam, succendam eam pariter? 5. An potius tenebit fortitudinem meam, faciet pacem mihi, pacem faciet mihi? 6. Qui ingrediuntur impetu ad Jacob, florebit et germinabit Israel, et implebunt faciem orbis semine. 7. Numquid juxta plagam percutientis se percussit eum? aut sicut occidit interfectos ejus, sic occisus est? 8. In mensura contra mensuram, cum abjecta fuerit, judicabis eam: meditatus est in spiritu suo duro per diem aestus. 9. Idcirco super hoc dimittetur iniquitas domui Jacob: et iste omnis fructus ut auferatur peccatum ejus, cum posuerit omnes lapides altaris sicut lapides cineris allisos, non stabunt luci et delubra. 10. Civitas enim munita desolata erit, speciosa relinquetur, et dimittetur quasi desertum: ibi pascetur vitulus, et ibi accubabit, et consumet summitates ejus. 11. In siccitate messes illius conterentur, mulieres venientes, et docentes eam: non est enim populus sapiens, propterea non miserebitur ejus, qui fecit eum; et qui formavit eum, non parcet ei. 12. Et erit: In die illa percutiet Dominus ab alveo fluminis usque ad torrentem Aegypti, et vos congregabimini unus et unus filii Israel. 13. Et erit: In die illa clangetur in tuba magna, et venient qui perditi fuerant de terra Assyriorum, et qui ejecti erant in terra Aegypti, et adorabunt Dominum in monte sancto in Jerusalem.
Versus 1: Leviathan the Barred Serpent
1. VISITABIT (puniet et quasi trucidabit) IN GLADIO SUO, — suo robore, suis viribus et armis; arma enim Dei sunt ipsa ejus potentia, quae ex se omnipotens est et efficax, nec externis armis eget. Theodoretus, Nazianzenus, Basilius, Tertullianus, et ex iis Leo Castrius, per gladium accipiunt Christum, qui resecat in nobis animi cupiditates, et daemonem occidet, id est omnem vim nocendi ei adimet.
Theodoretus, Nazianzenus, Basilius, Tertullianus, et ex iis Leo Castrius, per gladium accipiunt Christum, qui resecat in nobis animi cupiditates, et daemonem occidet, id est omnem vim nocendi
LEVIATHAN — est cetus sive balaena, ita dicta ob vastitatem corporis; Leviathan enim hebraice significat copulatio eorum; balaena autem partes corporis vastas habet invicem sibi cohaerentes et copulatas; aut quia omnia ad se copulat et trahit, ut gulam suam impleat, uti faciunt potentes et tyranni. Inde "Leviathan" significat hic daemonem potentissimum et superbissimum, puta Luciferum, qui in hoc mundo, quasi cete in mari, discurrit ut omnia voret, quique est caput daemonum et impiorum, eosque sibi quasi concorporavit; superbi enim capiti draconis hujus quasi coalescunt, luxuriosi ventri, rapaces manibus, pedibus, qui vagi sunt ad vana et prava. Ita Leo Castrius. Sensus est, q. d. Agite, certate, electi mei, cum diabolo; licet enim lucta cum eo sit difficilis, tamen ego vobis adero, et brevi, scilicet in fine mundi, omnem ei vim et potentiam adimam, eumque evertam. Quidam e Neotericis per Leviathan accipit Turcam. Hic enim multa regna et gentes sibi copulavit; estque serpens oblongus, ob longe propagatum imperium; isque tortuosus, si spectes situm regionum quas occupat. Tuber enim quasi caput apparet in Graecia, Thracia, Macedonia, et reliqua Europa; protensum aliquantum corpus in Asia minori, quae nunc Anatolia dicitur, cernitur; venter se gyrans videtur per Syriam et Phoeniciam; cauda longo syrmate sequitur per Aegyptum et Libycam oram, ubi tanquam in spiram se colligit. Sedem habet in mari, puta in ipsius faucibus Ponti et Propontidis, scilicet Constantinopoli. Hunc Deus, definito a se tempore, visitabit et disperdet. Haec ingeniosa est accommodatio. Nam ad litteram agitur hic de excidio mundi et diaboli, ut dixi.
SERPENTEM VECTEM. — Diabolus dicitur serpens, ob astutiam et venenum peccati, quod hominibus callide suffundit. Dicitur vectis, primo, ob robur; unde Theodotion vertit, serpentem robustum; secundo, quia multos sua potestate et carcere gehennali claudet; unde Symmachus vertit, serpentem concludentem. Diabolus enim, inquit Sanchez, quasi vectis plusquam ferreus obstruxit fores inferni et peccati (ne quis inde emergat) consequenter et coeli, ne quis eo penetret, idque adeo fortiter et anguste, ut non nisi gladio Dei duro et grandi vectis ille, ad liberum hominibus et expeditum ingressum, diffringi aut revelli potuerit; tertio, quia transit ab extremo ad extremum mundi; unde alii vertunt, serpentem longum; alii, penetrantem, vel ob virulentos morsus, vel ob violentiam; Septuaginta, serpentem fugientem, id est cito transcuntem a loco in locum; licet mystice S. Hieronymus ita explicet: Quia diabolus, inquit, in die judicii fugiet, qui nunquam fugere consueverat. Denique pro vectem Forerius vertit, teretem, sive lubricum, qui facile fugit et elabitur (hoc enim significat radix barach); talis enim est serpens, et ejus antitypus diabolus; Syrus vertit, serpentem subsilientem.
Audi qualis vectis, quamque longus et terribilis sit diabolus. Theodosius Abbas apud Sophronium,
S. Hilarion, ait S. Hieronymus in ejus Vita, quadam nocte coepit infantum audire vagitus, balatus pecorum, mugitus boum, planctum quasi mulierum, leonum rugitus, murmur exercitus, et rursus variarum portenta vocum, ut ante sonitu quam aspectu, territus cederet. Intellexit demonum ludibria; et provolutus genibus, Christi crucem signavit in fronte; talique armatus casside, et lorica fidei circumdatus, jacens fortius praeliabatur, amodo videre desiderans, quos horrebat audire, et sollicitis oculis huc illucque circumspiciens; cum interim ex improviso, splendente luna, cernit rhedam, ferventibus equis, super se irruere; cumque inclamasset Jesum, ante oculos ejus repentino terrae hiatu pompa omnis absorpta est. Tunc ille ait: Equum et ascensorem projecit in mare. Et: Hi in curribus, et hi in equis; nos autem in nomine Dei nostri magnificabimur. Alia vice cameli specie daemon ferociens, accolasque omnes percellens grassabatur; processit ei obviam S. Hilarion: Non me, ait, terres, diabole, tanta mole corporis; et in vulpecula et in camelo unus atque idem es. Alia die per philtrum daemon ab amasio immissus in puellam, irrisus a Sancto audivit: Grandis fortitudo tua, qui licio et lamina strictus teneris. Dic quare ausus es ingredi puellam Dei? Ut servarem, ait, eam virginem. Tu servares, proditor castitatis? cur non potius in eum qui te mittebat es ingressus? Ut quid, respondit, intrarem in eum, qui habet collegam meum amoris daemonem? Alio
SERPENTEM TORTUOSUM. — Syrus, serpentem ebullientem, incitatum, commotum; Arabicus, serpentem tortuosum, insidiosum, callidum. Tortuosus est diabolus, primo, ob pravitatem animi; nihil enim in se rectum habet, ait S. Hieronymus, imo nullum opus, etiamsi moraliter tantum bonum et honestum, amare aut velle potest. Cujus rei causa est extremum odium quo prosequitur Deum, qui ei summos et aeternos cruciatus infligit; quia enim summe odit Deum, hinc et odit omnia quae Deo grata sunt, qualia sunt omnes actus boni et honesti. Huc eum agunt desperatio et rabies. Secundo, ob fraudes; unde et in oraculis suis est implexus, fallax et mendax; qua de causa Apollo vocatus est λοξίας, id est obliquus et tortuosus. Tertio, quia, ut ait S. Basilius in Psalm. XXXII, varios habet flexus, quibus hominem invadit, et impellit ad varia et contraria vitiorum genera.
ET OCCIDET — morte aeterna, relegando et religando eum in inferno, ubi semper cruciabitur igne et doloribus mortis immortalis; qui enim in eo sunt, semper moriuntur, at nunquam sunt mortui.
Versus 2: The Vineyard of Pure Wine
Alii et melius censent has non esse minas, sed laudem et gratulationem Ecclesiae, quod illa non fecerit labruscas, ut Synagoga (contra quam proinde, cap. V, expostulavit, eamque ad spinas, et ad conculcationem condemnavit), sed uvas et vinum merum. Ita Sanchez, Dionysius et Adamus.
Quaeres, quis canat hoc canticum, et cui? Nota תי ei hebraice esse femininum; תי la; quare non Deum, sed vineam, id est Ecclesiam, respicit; licet enim כרם kerem, id est vinea, sit masculinum, tamen כנסת kehala, id est Synagoga, quae hic in vinea intelligitur, est femininum. Jam primo, aliqui putant ipsam vineam, id est Ecclesiam, canere, q. d. Ecclesia, in qua est vinum purum gratiae et bonorum operum, laetificans cor, "cantabit ei," id est sibimet; quia scilicet sibi gratulabitur de Leviathan caeso.
Secundo, alii putant esse canticum Angelorum ad Beatos, sive ad Ecclesiam triumphantem: nam hebraice pro cantabit, est cantate; unde Vatablus sic vertit, in die illa alternis canite vineae chemer, quasi Deus dicat Angelis: Canite, Angeli, ei (scilicet vineae, ut patet ex Hebraeo): O vinea, praestans meri vini ferax! Verum noster Interpres pro ענו לה anu la, id est cantate ei, legit ענה לה ana la, id est cantabit ei.
Tertio ergo et aptissime, Sanchez censet esse canticum Dei; sequitur enim:
Versus 3: I the Lord, Who Keep It
3. Ego Dominus, qui servo eam, etc. — Ex hoc ergo vers. 3, usque ad vers. 6, est canticum Dei,
Sensus ergo est: In die illa, judicii scilicet, cum Leviathan et impii ibunt in mortem aeternam, "cantabit," id est publica laetaque voce et sententia proclamabit, scilicet Deus, "ei," scilicet vineae, id est Ecclesiae suae, laudans eam dicensque: O vinea (est enim hic metathesis, sive trajectio verborum) mea! quae mihi protulisti merum, beata et felix es. Ego enim deinceps te servabo, beabo et inebriabo, ut sequitur. Repente (hebraice לרגעים lirgaim), quod verti potest primo, "repente;" quia brevi accidit Beatis haec voluptas; secundo, "assidue," jugiter, per singula momenta; quia aeterna erit. "Propinabo ei" vinum dulce et generosum; quale ipsa protulit, q. d. Quia haec Beatorum vinea protulit egregios fructus bonorum operum, hinc egregia felicitate et voluptate eam decorabo et potabo; hoc est quod ait Psaltes: "Torrente (non scypho, non poculo, sed integro torrente) voluptatis tuae potabis eos," Psalm. XXXV, 9.
Vatablus vertit, tempestive irrigo eam; et sic accipi potest nostrum propinabo, pro irrigabo; quod enim homini est propinatio, hoc terrae est irrigatio; et sicut homo vinum, sic terra pluviam bibit dum ea rigatur. Vineae enim proprie convenit irrigatio, non propinatio.
NE FORTE VISITETUR CONTRA EAM, — ne quid agatur contra eam, ne quid mali ei accidat: hac de causa ego nocte et die servo et custor eam. Vatablus vertit, ne forte visitet eam hostis.
Versus 4: There Is No Indignation in Me
4. INDIGNATIO NON EST MIHI, — non possum irasci et indignari vineae tam bonae, tam fertili, uti indignatus fui vineae sterili, scilicet Synagogae, cap. V. QUIS DABIT ME SPINAM ET VEPREM? — q. d. Quis faciet ut tam electae vineae sim in spinas? quis me faciet illi aculeatum ob levia ejus peccata ut eam conculcem et succendam? q. d. Nemo.
Nota Deum quasi vim sibi facere, dum punit. Unde S. Hieronymus sic explicat: Quis me faciet durum atque crudelem, ut vincam naturam meam? Abit ergo Deus quasi a natura sua, dum a clementia it ad vindictam. Hoc est quod canit Ecclesia: Deus, cui proprium est misereri semper et parcere. Unde principum et animi generosi propria virtus est clementia. Alii vertunt, quis me committit cum vepre et spina? id est cum improbis, qui in mundo sunt id quod spinae et vepres in vinea selecta, et optimi vini feraci. Alii, quis mihi veprem opponat, ut cum ea congrediar velut spina? Verum nostra Versio melior est et verior; Hebraeum enim יתן iitten significat dabit, non committit, vel opponit. Unde et Vatablus vertit, quis me reddat ut sim vepris et spina? idque exigunt sequentia.
IN PRAELIO GRADIAR SUPER EAM, SUCCENDAM EAM PARITER? — q. d. Minime gentium. Est enim vinea mihi dilecta et electa; non ergo praelio eam impugnabo, aut succendam, uti succendi Jerusalem et Synagogam: interrogative enim omnia haec legenda sunt.
Versus 5: Shall He Take Hold of My Strength?
5. AN POTIUS TENEBIT FORTITUDINEM MEAM? — q. d. Omnino tenebit, scilicet vinea haec mea sua gratia et decore tenebit fortitudinem, id est fortem meam vindictam, ne eam contra illam exeram; quia ipsa, esto venialiter subinde peccet, mecum jugem faciet pacem, semper mihi serviet, amica erit, fructusque proferet gratissimos.
Secundo, Sanchez per fortitudinem accipit clementiam: sic enim accipitur fortitudo, Num. XIV, 17, q. d. Non tenebit haec vinea fortitudinem, id est clementiam meam, id est non efficiet ut ego ei clemens non sim.
Tertio, alii haec referunt ad Leviathan, et contrarium subaudiunt, scilicet, minime tenebit, q. d. Certus sit Leviathan et ejus ministri, quod fortitudinem meam, quam contra ipsum pro Ecclesia ostendam, evertere non poterunt, sed eam contra ipsum exeram, nec tum ulla spes pacis erit.
Versus 6: Those Who Rush Upon Jacob
6. QUI INGREDIUNTUR IMPETU AD JACOB. — Ita Romana, non a Jacob, uti vertit Syrus; habet enim sic: qui sunt de radice Jacob lucrabitur; et germinabit Israel, et replebunt faciem terrae fructibus; et Arabicus Alexandrinus, qui sunt de radice Jacob duplicabuntur, et germinabunt domus Israelis, et replebunt orbem fructibus. Quin et S. Hieronymus in Comment. (ubi non raro a textu Scripturae quem ipsemet vertit, quemque probavit Ecclesia, dissentit), vertit: Qui egredientur de radice Jacob, id est Apostoli nati ex Judaeis, etc., hi implebunt orbem semine Evangelii. In textu ergo paraphrastice, non verba, sed sensum reddidit; ad verbum enim est in Hebraeo: Venientibus vel ingredientibus Apostolis, radices aget Jacob, pullulabit et florebit Israel, ita ut proventus faciem orbis impleat. Haec enim omnia tam subito facta, significant magnum fuisse eorum in praedicando fervorem et impetum: alioqui impetu non est in Hebraeo. Hic finitur canticum,
Aliter Sanchez; pergit enim ipse haec accipere de Beatis: Ostendit, ait, hic Propheta quinam futuri sint illi quibus amplius non irascetur, sed in aeternum eos amplexabitur; scilicet non fore carnalem, sed spiritualem Israelem, puta fore Gentes ad Christum et Ecclesiam conversas. Haec ergo sic ordinat: "Ex numero eorum qui venient magna frequentia ad Jacob, implebuntque terram (hi vero sunt qui Christi religionem amplectentur), florebit et germinabit ille qui vere dici potest Israelita."
Rursum Forerius vertit per subjunctivum hoc modo: "Si pacem facerent mecum venientes, radices agerent Jacobitae, florerent et germinarent Israelitae, et replerent superficiem orbis proventu."
Versus 7: Has He Struck According to the Stroke?
7. NUMQUID JUXTA PLAGAM PERCUTIENTIS SE PERCUSSIT EUM? — scilicet Israelem et populum Judaeorum. Transit a reliquiis Judaeorum fidelibus ad reliquos Judaeos infideles, juxta Can. VII, q. d. Numquid Deus Judaeos punivit aequaliter ex lege talionis, ut sicut ipsi Christum et Sanctos ejus dire vexarunt, flagellarunt et necarunt; ita et flagellarit ac necarit eos? q. d. Minime: necdum hoc fecit, sed erit tempus, cum
Versus 8: In Measure Against Measure
8. IN MENSURA CONTRA MENSURAM (hebraice, in mensura mensura, id est pari et contraposita mensura (vel duplici mensura, sive semel et iterum mensurando), ut significet acre et exactum Dei examen in judicando et puniendo. Ita Prado in Ezech. cap. V, in fine) JUDICABIS (o Domine!) EAM (scilicet Judaeorum vineam, id est Synagogam; cum ipsa a te prorsus erit abjecta: meditatus est enim Deus contra eam dura) IN SPIRITU SUO DURO PER DIEM AESTUS, — id est tempore vindictae a se faciendae, ut scilicet ejus cives per Titum et Romanos exscindat, ac disperdat per totum orbem exsules. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius.
Hebraice est, juxta mensuram in dimittendo eam (potest etiam verti, in propagine ejus) contendes cum ea: auferet eam vento suo gravi in die Euri, q. d. Deus instar Euri auferet propagines Judaeorum, sicut illi conati sunt auferre propagines Christianorum, itaque par pari eis reddet.
Aliter Sanchez: eum, inquit, scilicet Leviathan, ut redeat ad vers. 1, quasi dicas: Deus percutiet Leviathan non ea plaga, qua aliquis solet seipsum percutere; quae quia percutienti dolorem adfert, gravis et hostilis esse non solet: tali vero plaga Deus amicos percutit; neque Deus occidet Leviathan eo modo quo amicos et qui moriuntur in ipso, interficit: hi enim aliquando resurgent; ille vero nunquam non morietur, juxta illud Jerem. XXX, 14: "Plaga inimici percussi te castigatione crudeli."
Versus 9: The Iniquity of Jacob Shall Be Forgiven
9. IDCIRCO SUPER HOC DIMITTETUR INIQUITAS DOMUI JACOB. — Redit ad vers. 6, et ad Judaeorum reliquias credentes in Christum, praesertim eas, quae ex clade et terrore excidii eorum, de quo vers. praecedent. egit, convertuntur. Causam enim dat, ait S. Hieronymus, cur, postquam Judaei Christum occiderint, veniam consequantur si poenitere voluerint. Causa est: quia per Apostolos, qui erunt de stirpe Israel, in toto orbe Evangelium seminabitur, destruetur idololatria, luci et arae, ac delubra eo tempore quo pariter Jerusalem, ejusque templum et altare destruetur, atque Dei unius et trini notitia praedicabitur, hoc uno fine et fructu ut auferatur peccatum infidelitatis, aliaque Judaeorum. Cum enim viderint Judaei passim inter Gentes aras et idola destrui eo tempore quo suum templum et altare a Tito in cineres convertetur, atque a Gentibus templa erigi, ibique unum Deum coli pie et sancte; tunc incitabuntur, uti et ipsi in Christum credant, itaque peccatorum remissionem et gratiam consequantur: hae ergo arae et delubra Gentium sunt, non Judaeorum: nam tempore Christi Judaeos habuisse aras et idola nusquam legimus. Unde Forerius, qui concedit has aras esse Judaeorum, per eas symbolice intelligit avaritiam, invidiam, superbiam, aliaque vitia Judaeorum.
Nota hebraismum: "Cum posuerit omnes lapides altaris sicut lapides cineris allisos," id est, cum Deus templum et altare Judaeorum in cineres converterit, per Titum comburendo illud, ejusque lapides allidendo, conterendo et incinerando.
Versus 10: The Fortified City Shall Be Desolate
10. CIVITAS ENIM MUNITA DESOLATA ERIT. — Jerusalem, quae Christum occidit, per Romanos desolabitur, adeo ut non homines, sed vituli et ferae in ea, quasi in vinea pascantur, et depascantur vitium summitates, quae flagella vocantur, q. d. Haec vastitas reliquias Judaeorum adiget ad poenitentiam, et ad Christum.
Versus 11: In the Drought Its Harvests Shall Be Broken
11. IN SICCITATE MESSES ILLIUS CONTERENTUR (q. d. Hierosolymitae siccitate, penuria et fame affligentur; itaque inopes erunt consilii, ut videre sit). MULIERES VENIENTES, ET DOCENTES EAM, — Hierosolymam scilicet, id est, ut feminae stultae maritos suos doceant, eisque consilium dent: aut mulieres vocat mulierosos principes, Prophetas et doctores, qui perdiderunt Judaeam sua mollitie, ignavia et insipientia, ut dixi cap. III, vers. 12.
Aliter Sanchez: refert enim haec ad cladem Judaeorum sub Josia per Pharaonem, et postea per Nabuchodonosorem, quasi mulieres hic invitentur ut plangant, doceantque alios cladem et planctum tantae cladis.
Septuaginta vertunt, mulieres venientes a spectaculo, vel a visione, venite huc, illuminate: quod S. Hieronymus, Cyrillus, Origenes, Theophilus, Ambrosius, Procopius, Tertullianus, quos citat Leo Castrius, accipiunt de Maria Magdalena ejusque sociabus, quae venientes a sepulcro visis Angelis et Christo, omnibus testatae sunt Christum resurrexisse, quasi ipsae hic jubeantur omnes, etiam Judaeos, fide resurrectionis Christi illuminare. Unde pro mulieres docentes, Pagninus, Forerius et Vatablus vertunt, mulieres accedentes. Notum est quomodo Magdalena quasi fax, et sociae Apostolos aliosque hoc nuntio, Christi amore aeque ac gaudio succenderint. Verum haec spectant excidium Jerusalem: quocirca primus sensus est litteralis et genuinus.
NON EST ENIM POPULUS SAPIENS (ergo meretur regi a mulieribus); PROPTEREA NON MISEREBITUR EJUS, QUI FECIT EUM, — puta Deus factor ejus et fictor, qui puniet hanc populi insipientiam.
Versus 12: The Lord Shall Strike from the River
12. ET ERIT: IN DIE ILLA PERCUTIET. — Hebraice est מבוט iachbot, id est excutiet, sicut excutiuntur olivae ex olea. Unde Biblia Regia pro percutiet, legunt, excutiet Dominus ab alveo fluminis usque ad torrentem Aegypti, q. d. Percutiet Deus totam Judaeam, quae olim erat terra promissionis, ita ut nihil fidei, nihil scientiae Scripturarum, nihil verae pietatis in ea amplius reperiatur: tales enim jam sunt Judaei. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius. Loquitur, ut dixi, de excidio Jerusalem per Titum: licet Sanchez putet Isaiam loqui de excidio, tam decem tribuum per Assyrios, quam duarum per Chaldaeos. Unde Aquila et Theodotion pro percutiet vertunt, palliav, id est virga percutiet; Septuaginta, συμφράξει, id est concludet; alii, συθράξει, id est confliget.
Nota, per flumen, Jordanem, vel potius, ut Chaldaeus et S. Hieronymus, Euphratem accipi: per torrentem Aegypti, Nilum: inter hosce enim duos fluvios Judaea intercluditur, hique duo alibi ponuntur termini Terrae sanctae. Nilum dico, vel potius rivum Nili, qui torrens est de eremo veniens, qui inter urbem Rhinocoluram et Pelusium mare ingreditur: unde alibi torrens Aegypti, alibi torrens deserti vocatur: hinc Septuaginta hic vertunt, usque ad Rhinocoluram. Rhinocolura enim est urbs Arabiae Petraeae, atque limes est Judaeae versus Meridiem, sive versus Aegyptum et Arabiam. Nomen accepit, ait Strabo, lib. XVI, a ῥίν, id est nasus, et κολούρω, id est truncus: eo quod Aegyptii vel Aethiopes eo duxerint coloniam facinorosorum et maleficorum, quibus vitam condonantes, nasos tantum eos truncarunt, et in hoc quasi exsilium relegarunt, ne alios sua deformitate offenderent, et ut ipsi conscii scelerum, jam notati poena tam infami, abstinerent deinceps a maleficio, aliisque essent exemplo et terrori.
ET VOS CONGREGABIMINI UNUS ET UNUS. — Hebraice, ad unum unus, id est unus ad unum, id est sigillatim in unum omnes colligemini. Notat to unus et unus fore paucos Judaeos residuos, qui colligantur a Tito, ut vel vendantur, vel in triumphum ducantur. Secundo, et forte aptius, Adamus censet Isaiam loqui de congregatione ad Christum et Christianismum, de qua dicitur, Joan. cap. XI: "Ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum," q. d. Quicumque estis veri Israelitae non carne, sed spiritu, singuli, esto pauci, tunc congregabimini ad Christum in Ecclesiam. Unde sequitur:
Versus 13: A Great Trumpet Shall Be Sounded
13. ET ERIT: IN DIE ILLA CLANGETUR IN TUBA MAGNA, ET VENIENT QUI PERDITI FUERANT DE TERRA ASSYRIORUM, — q. d. Clangente tuba praedicationis Evangelicae "venient" et confluent ad Christum et Ecclesiam filii Israel, qui captivi ducti fuerant in Assyriam et Babyloniam a Salmanasare et a Nabuchodonosore: hi, inquam, venient et redibunt "de terra Assyriorum:" item qui eodem tempore Judaea profugi et ejecti fugerunt in Aegyptum, hi "de terra Aegypti" venient et redibunt ad montem Sion, et ad Jerusalem, id est ad Ecclesiam Christi, ibique adorabunt Dominum. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus. Quod de Judaeis hic dicitur, a pari, imo a majori, de Gentibus accipe: solent enim Prophetae redemptionem Christi describere per schema reditus e captivitate Babylonica, vel Assyriaca: haec enim gratissima et optatissima fuit Judaeis, quibus loquebantur Prophetae; uti fidelibus jucundissima est redemptio Christi a captivitate peccati et diaboli.
Sanchez haec ad litteram accipit de reditu Judaeorum ex captivitate Babylonica, et ex Aegypto. Mihi cum aliis verius videtur eo tantum alludi: loqui enim Prophetam de redemptione hominum per Christum, ut dixi.
Anagogice, haec accipe de tuba Archangeli, quae electos ex Judaeis aeque ac Gentibus convocabit ad Sionem supernam, id est ad regnum coelorum. Ita S. Hieronymus.