Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Promittit Christum, qui erit in fœdus populi, et in lucem Gentium, cujus modestiam, misericordiam et æquitatem describit. Unde secundo, vers. 10, omnes Gentes quibus tanta parata est salus, ad Dei laudes invitat. Tertio, vers. 13, idola et lucos se destructurum denuntiat. Quarto, vers. 18, ad Judæos conversus, proponit eis recentem cladem et excidium decem tribuum, monetque eos, ut a peccatis ad Deum se convertant, ne similem Dei vindictam experiantur.
Textus Vulgatae: Isaias 42:1-25
1. Ecce servus meus, suscipiam eum: electus meus, complacuit sibi in illo anima mea: dedi spiritum meum super eum, judicium Gentibus proferet. 2. Non clamabit, neque accipiet personam, nec audietur vox ejus foris. 3. Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet: in veritate educet judicium. 4. Non erit tristis, neque turbulentus, donec ponat in terra judicium: et legem ejus insulæ exspectabunt. 5. Hæc dicit Dominus Deus, creans cœlos, et extendens eos: firmans terram, et quæ germinant ex ea: dans flatum populo, qui est super eam, et spiritum calcantibus eam. 6. Ego Dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi te. Et dedi te in fœdus populi, in lucem Gentium:
7. ut aperires oculos cæcorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris. 8. Ego Dominus, hoc est nomen meum: gloriam meam alteri non dabo et laudem meam sculptilibus. 9. Quæ prima fuerunt, ecce venerunt: nova quoque ego annuntio: antequam oriantur, audita vobis faciam. 10. Cantate Domino canticum novum, laus ejus ab extremis terræ: qui descenditis in mare, et plenitudo ejus; insulæ, et habitatores earum. 11. Sublevetur desertum, et civitates ejus: in domibus habitabit Cedar: laudate, habitatores Petræ, de vertice montium clamabunt. 12. Ponent Domino gloriam, et laudem ejus in insulis nuntiabunt. 13. Dominus sicut fortis egredietur, sicut vir præliator suscitabit zelum: vociferabitur, et clamabit: super inimicos suos confortabitur. 14. Tacui semper, silui, patiens fui, sicut parturiens loquar: dissipabo, et absorbebo simul. 15. Desertos faciam montes, et colles, et omne gramen eorum exsiccabo: et ponam flumina in insulas, et stagna arefaciam. 16. Et ducam cæcos in viam, quam nesciunt; et in semitis, quas ignoraverunt, ambulare eos faciam: ponam tenebras coram eis in lucem, et prava in recta: hæc verba feci eis, et non dereliqui eos. 17. Conversi sunt retrorsum: confundantur confusione qui confidunt in sculptili, qui dicunt conflatili: Vos dii nostri. 18. Surdi, audite; et cæci, intuemini ad videndum. 19. Quis cæcus, nisi servus meus? et surdus, nisi ad quem nuntios meos misi? quis cæcus, nisi qui venundatus est? et quis cæcus, nisi servus Domini? 20. Qui vides multa, nonne custodies? qui apertas habes aures, nonne audies? 21. Et Dominus voluit ut sanctificaret eum, et magnificaret legem, et extolleret. 22. Ipse autem populus direptus, et vastatus: laqueus juvenum omnes, et in domibus carcerum absconditi sunt: facti sunt in rapinam, nec est qui eruat; in direptionem, nec est qui dicat: Redde. 23. Quis est in vobis qui audiat hoc, attendat et auscultet futura? 24. Quis dedit in direptionem Jacob, et Israel vastantibus? nonne Dominus ipse, cui peccavimus? Et noluerunt in viis ejus ambulare, et non audierunt legem ejus. 25. Et effudit super eum indignationem furoris sui, et forte bellum, et combussit eum in circuitu, et non cognovit: et succendit eum, et non intellexit.
Versus 1: Ecce servus meus, suscipiam eum: electus meus, complacuit sibi in illo anima mea: dedi spiritum meum super eum, judicium Gentibus proferet. 2. Non clamabit, neque accipiet personam, nec audietur...
1. Ecce servus meus, suscipiam eum. — «Servum» alii accipiunt Jacob, alii Isaiam, alii Cyrum: sed certum est ex Matth. XII, 18, intelligi Christum, qui servus est Dei, quatenus formam servi assumpsit factus homo. Licet enim idem, qua homo, sit filius Dei naturalis, quatenus scilicet humanitas illa subsistit in persona Verbi, quæ est filius Dei naturalis; tamen idem est et servus ratione ipsius naturæ, puta humanitatis, quam assumpsit: hæc enim est creatura, ac proinde serva sui Creatoris. Vide D. Thomam et Scholasticos, III part., Quæst. XX. Nota: Hebræum עבד ebed, non significat servum, qui ex servili conditione serviliter servit, uti sunt mancipia; sed ministrum, qui dominum suum colit, eique in amplo officio et dignitate ministrat, uti duces et principes serviunt et ministrant regi, Cardinales Pontifici, Apostoli Christo. Sic enim S. Paulus se vocat servum, id est Apostolum Christi, ut dixi Philip. I, 1.
Porro hæc connectuntur capiti præcedenti, hac ratione, quod ibi dixerit vers. 2, 4, 23 et 27, se futura æque ac priora et præterita annuntiare et adducere: cumque illud ibi de præteritis, per ea quæ Abrahæ et Hebræis contulit, demonstrarit, nunc id de futuris, scilicet Christo et posteris ejus, quorum typus fuit Abraham et Hebræi, demonstrat. Hoc est enim quod ait vers. 9: «Quæ prima fuerunt, ecce venerunt: nova quoque ego annuntio.» Rursum dixerat, cap. præced. vers. 27, se Sioni daturum Evangelistam; hinc hoc capite promittit Christum Evangelii conditorem, et Evangelistarum principem.
Septuaginta vertunt: Jacob puer meus, assumam eum: Israel electus meus: Jacob, id est Jacobita; Israel, id est Israelita, scilicet Christus ex Jacobo nasciturus. Sic de eo dicitur cap. XLIX, vers. 3: «Servus meus es tu, Israel, quia in te gloriabor.» Vide Can. XXXIV. Huc allusit beata Virgo canens: «Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiæ suæ. Sicut locutus est ad patres nostros,» Lucæ I, 54. Pro assumam enim et pro suscepit, utrobique, in Græco est idem verbum ἀντιλαμβάνω.
Suscipiam eum. — Hebraice אתמך etmach, id est sustinebo, sustentabo eum quasi pater filium charissimum, summo amore æque ac cura et studio fovebo et fulciam eum. Chaldæus, adero ei, quasi comes, protector, imo dux et pædagogus. Sic Christus S. Ignatio fundatori Societatis Jesu, Romam eunti, dixit: «Ego vobis Romæ propitius ero.» Dixit, et præstitit.
Electus meus, complacuit sibi in illo anima mea. — «Electus» tum in ducem et imperatorem belli spiritualis, quod contra diabolum et peccatum geret, tum in filium dilectissimum: huc enim allusit Deus Pater; quando Christo baptizato intonuit: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui,» Matth. III, 17.
Dedi spiritum meum super eum. — «Spiritum» scilicet septuplicem, de quo cap. XI, vers. 2. Hujus rei symbolo misit Pater in eum, dum baptizaretur a Joanne, Spiritum Sanctum in specie columbæ.
Judicium Gentibus proferet. — «Judicium,» id est id quod justum est, puta justas leges; secundo, verum justumque Dei cultum; tertio, veram justitiam et sanctitatem, nimirum legem Evangelicam, quæ hæc tria complectitur, docebit et promulgabit per omnes Gentes. Vox ergo judicium significat Christum fore novum justitiæ, id est Evangelii, doctorem et legislatorem. Unde in sequentibus describuntur ejus æquitas, modestia, mansuetudo, misericordia et clementia. Ita passim Patres et Interpretes hic, et Matth. cap. XII, præter Theodoretum et Eusebium, lib. IX Demonst. cap. XV, qui sic explicant, q. d. Christus prænuntiabit Gentibus futurum generale Dei judicium, ut omnes sibi prospiciant, et ad illud se comparent. Hoc verum est, sed in sensu anagogico.
Notat Procopius Christi Evangelium vocari «judicium,» quia Judæi legem suam veterem vocabant «judicium:» legi autem veteri quasi typo et umbræ successit Evangelium, quasi veritas. Unde majore ratione veritas Evangelii vocatur «judicium,» id est justitia et judicatio recti, quam umbra legis Mosaicæ: majorem enim, diviniorem et sublimiorem quam illa tradit justitiam et perfectionem. Rursum Christus longe major fuit legislator quam Moses. Hoc autem significat «judicium proferet,» id est jus dicet. Est enim hæc phrasis regiæ et imperatoriæ potestatis periphrasis. Hinc etiamnum in Ecclesia Christus per suos Pontifices et ministros jus dicit. Unde cum principes et reges ipsi Christo nomen dederint, judicia, ut par est, exercere, causas juste judicare, ac juste jus reddere, non se existimabunt, nisi prius legem Christi consumerint. Rursum cum reges Christiani inter se habent lites, judicium a Christo, id est ejus in terris vicario, petant, illique stent et obediant, non autem armis jus sibi dicant. Ad hoc enim caput Ecclesiæ Christianæ post se in terris reliquit Christus.
Versus 2: Non clamabit, — non erit clamosus, nec contentiosus: unde Matthæus, XII, 19, vertit, «non contendet.» Docet hic Propheta Christum fore mansuetissimum, et mansuetissimo modo docturum et recturum ...
2. Non clamabit, — non erit clamosus, nec contentiosus: unde Matthæus, XII, 19, vertit, «non contendet.» Docet hic Propheta Christum fore mansuetissimum, et mansuetissimo modo docturum et recturum suos. Hoc enim significat trina ejusdem rei repetitio apud S. Matthæum, cum ait: «Non contendet, neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus.»
Neque accipiet personam. — Nota plures posse esse ejusdem loci S. Scripturæ, non tantum explicationes litterales, sed et versiones, ut alibi ostendi. Sic hic Hebraice אלו ישא lo iissa, id est non levabit. S. Matthæus subaudiens vocem, id est vocem suam, vertit, «non contendet.» Noster, hic subaudiens cum panim, id est facies, hoc est «personam,» vertit, «non accipiet personam.» Utraque ergo hæc versio canonica est, et intenta a Spiritu Sancto.
Tertio, Symmachus, teste S. Hieronymo, vertens, non decipietur, legit: ישא iusscha per schin, a radice nascha, id est decepit.
Quarto, Septuaginta, non relinquet, scilicet populum Judæorum, legerunt ישא issca per sin, a radice נשא nassa, id est oblitus est. Porro juxta nostram versionem in judice Christo commendatur hic uti mansuetudo, ita et sinceritas et rectitudo, qua sine acceptione personarum jus cuique dicet.
Versus 3: Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet. — S. Hieronymus per calamum accipit tibiam, sive fistulam, quæ prius canora, cum quassatur, hiulcum edit sonum, ideoque abjicitu...
3. Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet. — S. Hieronymus per calamum accipit tibiam, sive fistulam, quæ prius canora, cum quassatur, hiulcum edit sonum, ideoque abjicitur. Verum melius generatim quemvis hic calamum accipias: nam S. Matthæus «calamum» exponit «arundinem.»
Rursum apposite Delrio, adagio 772, per linum accipit myxam, sive ellychnium ex lino caligans, flamma nondum dominante, vel jam evanescente. Unde et Syrus pro linum vertit lucernam, puta ellychnium lineum lucernæ. Vertit enim, et lucernam fumigantem (quæ jamjam exstinguenda est) non exstinguet; et Arabicus, lucernam quæ lucet non exstinguet. Sic enim sæpe materia ponitur pro re ex ea confecta, ut lina pro retibus, ferrum pro compede, lignum pro numella, aurum pro annulo aureo, argentum pro pecunia, lapides pro ponderibus.
Sic veteres, præsertim Romani, ellychnia lucernarum accensa non exstinguebant, sed ea per se languescere et deficere permittebant. Causas indagat et assignat Plutarchus, Problem. Roman. cap. LXXV: «An, inquit, quasi inexstinguibilis illius et immortalis ignis cognatum et affinem colentes? An et hoc quoque signi est, non oportere quod animatum sit, nisi noceat, corrumpere, neve interficere, quasi animal ignis sit? Nec immerito. Nam et alimento indiget, et per se movetur, et cum exstinguitur, vocem emittit. An hoc more docemur, non oportere nec aquam, nec ignem, nec eorum quidquam quæ ad usum pertinent, etsi abunde suppetant, corrumpere aut absumere, sed indigentibus utenda relinquere, cum ipsi jam illis opus non habeamus?»
Est ergo hic geminum proverbium, significans summam Christi mansuetudinem: homines enim calamum quassatum abjiciunt, quia inutilis est, et quia tenentem suis fracturis et aculeis pungit et lædit. Similiter linum, sive ellychnium non ardens et vix lucens, sed fumigans, qui nocet et oculis et naribus (fætet enim), mox exstinguunt. Christus vero tantæ erit patientiæ, ut neutrum faciat, q. d. Christus erit tam patiens et mansuetus, ut calamum quassatum et linum fumigans,
in quo adhuc aliquid luminis et ignis remanet, id est infirmos et imbecilles in fide, spe et charitate, non abjiciat, nec contentiose, nec clamose increpet et opprimat, sed sua mansuetudine eos sustentabit, fovebit, sanabit et accendet. Ita S. Hieronymus, Procopius, Cyrillus et Hilarius, in Matth. XII. Unde et S. Chrysostomus interpretatur: «Christus hostes suos non ulciscetur.»
Paulo aliter Maldonatus, q. d. Christus tam mansuete, quiete et attente ambulabit, ut etiamsi super arundinem quassatam ambularet, eam tamen non frangeret; aut, si super linum et stupam fumigantem incederet, eam tamen non exstingueret. Hunc esse sensum patet ex Matth. XII, 18. Nam cum Pharisæi, invidentes miraculis Christi, consilium inirent ut eum perderent, Christus inde recessit, et plurimos ex eis qui ipsum sequebantur sanavit, quibus mandavit, ne eum manifestum facerent, ut adimpleretur, inquit Matthæus vers. 17, quod dictum est per Isaiam prophetam, dicentem: Ecce puer meus quem elegi, etc., non contendet, etc., arundinem quassatam non confringet. Pharisæi ergo erant arundo conquassata, sed quæ adhuc integritatis speciem retineret: quocirca Christus noluit eos exasperatos in furorem adigere, et omnino perdere: quod fecisset, si cum indignari eos videbat, in operatione sua perstitisset, neque inde abivisset, inquit Forerius: abiens vero et injuriæ immemor, ægros (qui et ipsi erant calamus quassatus) ipsorum sanare perrexit. Ita S. Gregorius, lib. XXXIII Moral. cap. III: «Calamus, ait, quassatus est genus regale, quod jam apud Judæos defecerat; nam regnum eorum alienigena (Herodes) possidebat. Quid vero per linum, nisi eorum sacerdotium exprimitur, quod lineis nimirum vestibus utebatur? Quod quia in adventu Domini charitatis ardorem perdidit, quasi amisso jam igne fidei, non ardens, sed fumigans fuit. Illum Christus non confregit, hoc non exstinxit: quia neutrum potestate judicii perculit, sed utrumque cum patientiæ longanimitate toleravit.»
Moraliter, discat hic a Christo Christianus, patienter ferre mores, infirmitates et vitia proximorum, imo reddere eis bonum pro malo, sicut Christus hic, cum Judæi machinarentur ei necem, ille tamen infirmos eorum curare non destitit. Cum ergo linum, id est homines imbecilles fumigaverint contra te, perfer et patienter sustine: da fumo, id est iræ, locum: ipsa enim suo se ardore quam celerrime exstinguet. Omnis enim humana virtus etiam regia, cauda est titionis fumigantis, ut de Rasin rege Syriæ et Phacee rege Samariæ ait Isaias cap. VII, 4. Audi S. Basilium in Regul. brevior., Respons. 291: «Quis est, inquit, calamus quassatus, aut fumigans linum? quomodove alterum quis non conterit, alterum non exstinguit?» Respondet: «Sane per quassatum calamum illum intelligi arbitror, qui non ea quæ oportet animi sinceritate mandatum Dei exsequi-
tur; quem non conterere convenit, neque abscindere, sed sanare potius, sicut docuit Dominus, cum dixit: Attendite ne eleemosynam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis. Et in alio loco: Nihil per contentionem aut inanem gloriam. Linum vero fumigans, quotiescumque qui mandatum quidem exsequitur, sed non ardenti desiderio, aut pleno studio, sed segnius quodammodo ac lentius; qui ideo non est deterrendus, sed excitandus, potius admonitione assidua judiciorum Dei, et promissionum ipsius.»
Rursum discant a Christo Prælati, Pastores et Principes propriam eorum virtutem esse clementiam et misericordiam. Præclare Justinianus Imperator, lib. ult. Cod. De Donat. inter virum et uxorem: «Nihil aliud, ait, tam peculiare imperiali majestati est, quam clementia, et humanitas, per quam solum Dei servatur imitatio.» Plinius in Panegyrico Trajani: «Principis, ait, est, beneficiis potius, quam remediis ingenia nostra experiri.» Seneca, lib. I De Clement.: «In apibus, ait, videmus regem sine aculeo esse. Noluit enim illum natura, nec sævum esse, nec ultionem magno constituram petere: telumque detraxit, et iram ejus inermem reliquit. Exemplum hoc magnis regibus ingens est.» Salomon, Prov. cap. XX, 28: «Roboratur clementia thronus ejus,» scilicet regis. Ennodius in Panegyrico Theodorici: «Flexus sit animus tuus, pronus semper ad veniam.» Et Ovidius:
Sit piger ad pœnas princeps, ad præmia velox.
Julius Cæsar, epist. ad Oppium, lib. IX ad Attic.: «Hæc nova est vincendi ratio ut munias te misericordia et liberalitate.» Vis exempla? Julius Cæsar Bruto et aliis, qui contra se Pompeii partes foverant, ignovit. Idem detectas contra se conjurationes non ultra arguit, quam ut edicto ostenderet sibi notas, et acerbe loquentibus, satis habuit pro concione denuntiare ne perseverarent. «Annibal, ait Livius, lib. XXI, hoc unum studuit in principio rerum, ut clementiæ famam colligeret.»
Carolus Magnus sanxit ut omnes domini clementer tractarent subditos: «Scientes, inquit, fratres suos esse, et unum secum patrem habere Dominum, ad quem clament omnes: Pater noster qui es in cœlis.»
Nero initio imperii clemens, rogatus a Præfecto ut duorum quorumdam damnationi subscriberet, exclamavit: «Utinam nescirem litteras!»
Alexander Severus cum ei Mammea mater, uxorque Memmia nimiam clementiam improperarent, dicerentque: «Molliorem tibi potestatem et contemptibiliorem fecisti;» respondit: «Sed securiorem et diuturniorem.» Ita Spartianus.
Titus, teste Suetonio, duos patricios de affectatione imperii convictos pertulit, nihilque amplius, quam ut desisterent monuit, hoc tantum dicens: «Principatum fato dari.»
M. Antoninus uxori Faustinæ postulanti ad pœnam conjurationis Avidii Cassii complices, ita rescripsit: «Ego vero et ejus liberis parcam, et genero, et uxori; nihil enim est quod Imperatorem melius commendet gentibus quam clementia. Hæc Cæsarem deum fecit; hæc Augustum consecravit; hæc patrem tuum præcipue ornavit. Esto igitur secura, dii me tuentur, diis pietas mea cordi est.»
In veritate educet judicium. — Hoc est, proferet justum judicium, vel «judicium,» id est legem Evangelicam veram et solidam constituet et sanciet. Forerius vertit, in veritatem exire faciet (id est proferet et promulgabit) judicium, q. d. Pro veritate sententiam feret, vel in causis faciet, ut finis sit veritas, veritasque elucescat et vincat, quam ipse velut reginam in mundum proferet, eamque in solio sibi debito collocavit, uti mox dicam.
Versus 4: Non erit tristis, neque turbulentus. — Hebraice לו יכחה ולו ירוץ lo tiche velo taruts: quod ad verbum vertunt Aquila et Theodotion, non obscurabit, sive caligabit, et non curret, id est, ut ait ...
4. Non erit tristis, neque turbulentus. — Hebraice לו יכחה ולו ירוץ lo tiche velo taruts: quod ad verbum vertunt Aquila et Theodotion, non obscurabit, sive caligabit, et non curret, id est, ut ait S. Hieronymus, Christus nullum vultus sui tristitia deterrebit, nec festinabit ad pœnam, quia judicii veritatem ultimo tempori reservavit. Secundo, S. Hieronymus vertit, non erit obscuro vultu, id est tristis, neque curret præceps, id est non feretur ut turbo, non erit turbulentus, sed summa cum maturitate et prudentia res causasque omnes judicabit, q. d. Nunquam tetricus, tristior, morosior, tardior erit Christus: nunquam etiam latior, levior, festinantior, sed sui et passionum dominus, æqualitatem vultus et motuum omnium quiete omni tempore conservabit; quod de Socrate falso gloriantur Gentiles, ait S. Hieronymus.
Tertio, Chaldæus vertit, non erit lassus, nec laborabit, q. d. Christus ex nimio zelo, labore non delassabitur, sed facile et quasi sine labore aget omnia, donec ponat in terra judicium suum.
Quarto, Vatablus vertit, non hallucinabitur, vel non fumabit, id est non exstinguetur, non etiam erit præceps, vel non quassabitur (ut taruts sit futurum a רצץ ratsats, id est conterere), id est non morietur, non patietur Christus donec evulgarit suum Evangelium.
Quinto, Septuaginta vertunt, q. d. Non fumabit, sed ἀναλάμψει καὶ οὐ θραυσθήσεται, id est, resplendebit et non conteretur, q. d. ait Hilarius Prologo in Psalm.: Non fumabit Christus, id est non diu manebit exstinctus, sed uti lampades exstinctæ ne diu fument, statim rursum accenduntur: ita Christus tertio die reviviscet et resplendebit, id est rursum fulgentius quam ante clarissimo lumine toti orbi irradiabit. Græce enim non est λάμψει, sed ἀναλάμψει, id est rursum splendebit, ut notat Procopius. Sic et S. Hieronymus et Cyrillus.
Paulo aliter S. Augustinus, lib. XX De Civit. cap. XXX: «Refulsit, inquit, in monte facies ejus; in orbe fama ejus, nec confractus, sive contritus est; quia neque in se, neque in Ecclesia, ut desisteret, persecutoribus cessit.» Possent quoque hæc referri ad linum fumigans, et calamum quassatum. Hunc enim non conteret, illud non exstinguet Christus, sed faciet ut resplendeat, id est accendatur, et rursum luceat.
Denique possunt conciliari Septuaginta cum Nostro, ut idem dicant: facies enim serena et splendens indicat hilaritatem animi, hominemque non esse tristem. Rursum faciem non conteri, vultum non cadere, nec retorqueri, significat hominem non esse turbulentum, sed composito animo.
Summa, hisce verbis significatur Christum fore placido et constanti vultu, qui nec rerum adversitate contrahatur, nec prosperitate dissolvatur: sed eodem semper tenore perseverans, significet tranquillum animi statum, et mentis in eadem lenitate atque modestia constantiam. Christus ergo non fuit tristis, id est tetricus: assumpsit tamen in passione animi dolorem et mœrorem pro peccatis nostris. Unde ipse ait: «Tristis est anima mea usque ad mortem,» Matth. XXVI, 38. Perperam ergo dixit Cleon apud Thucydidem, lib. III: «Tria sunt nocentissima imperio, miseratio, blandiloquentia et lenitas.» Nam, ut ait Claudianus, Panegyr. Mallii:
Peragit tranquilla potestas, Quod violenta nequit: mandataque fortius urget Imperiosa quies.
Tam placido, sereno et splendenti vultu fuit mansuetissimus Moyses, ut patet Exod. XXXIV, 29. Multo magis Christus, cujus in transfiguratione «facies resplenduit sicut sol,» Matth. XVII, 2. Ita S. Antonius, teste Athanasio, ex oratione, quiete et lætitia mentis, vultum habebat radiantem instar solis, ita ut inter tria millia monachorum unus Antonius ab iis qui nunquam eum viderant, a solis hisce radiis et constanti vultus hilaritate, agnosceretur.
Similes radios in vultu habuit orans S. Franciscus, S. P. N. Ignatius aliique Sancti. Hi enim radii symbolum et effectus erant serenitatis, lætitiæ, et lucis internæ, qua mens eorum perfundebatur a Deo.
Hæc verba: «Non erit tristis, nec turbulentus,» omisit S. Matthæus, cap. XII, 18, citans hunc locum, quia satis in præcedentibus et sequentibus videntur contineri; licet S. Hieronymus oscitantia et errore scriptorum omissa putet.
Donec ponat in terra judicium, — q. d. Non desistet Christus tota vita usque ad mortem sua patientia, lenitate et constantia, homines instruere et docere, donec in terra legem Evangelicam, humilitatis, patientiæ et sanctitatis stabiliat, doceatque quomodo humiliter, pie, juste et sancte ex ea vivendum sit. S. Matthæus vertit: «Donec ejiciat ad victoriam judicium,» hoc est, donec perducat judicium, id est justitiam, sive fidem et sanctitatem Evangelicam, ad victoriam, ut scilicet illa toto orbe dominetur. Et sic Noster accipi potest, donec ponat in terra judicium, hoc est donec in terra, quasi in regno et solio suo collocet judicium, quasi reginam et dominam; hoc est quod ait Christus, Joan. XII, 31: «Nunc judicium est mundi; nunc princeps hujus mundi ejicietur foras. Et ego, si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum.» Videtur S. Matthæus in Hebræo, vel potius Syro-Hebræo scripsisse זכיתא zekita, quod et puritatem (ac veritatem) et victoriam significat: quod Interpres in Matth. pro victoria accepit, cum in Isaia sit «veritas,» inquit Maldonatus; sed eodem redit sensus. Rursum Irenæus, lib. III Contra hæres. cap. XI, ita legit: Usquequo emittat in contentionem judicium. Videtur in S. Matth. pro נצח, id est victoria, legisse דין, id est contentio, q. d. Christus sua lege Evangelica contendet cum lege Solonis, Lycurgi, Pythagoræ, aliisque Romanorum, Græcorum et Gentilium le-
gibus, quas partim naturale lumen, aut potius cæcitas, partim ambitio, avaritia et libido in mundum induxerunt: quas omnes ipse superabit, evertet et abolebit, facietque ut suum judicium, id est sua lex, suum Evangelium, ubique vincat et triumphet.
Vide hic quibus armis Christus suum regnum suamque legem in mundum induxerit, scilicet patientia, lenitate, longanimitate: hisce subjecit sibi omnes gentes: si fuisset arrogans, præceps, impatiens, omnes a se suaque lege avertisset. Simili modo Romani possederunt omnem locum consilio suo et patientia, I Machab. VIII, 3. Iisdem armis Apostoli hoc Christi regnum et legem propagarunt, uti docet S. Paulus, II Corinth. VI, 4: «Exhibeamus, ait, nosmetipsos sicut Dei ministros, in multa patientia.»
Videant ergo illi qui disciplinam Christianam nunc et deinceps revocare et restituere cupiunt, quibus armis instructi procedere debeant.
Legem ejus insulæ exspectabunt. — Insulas vocat insulanos, id est gentes etiam remotissimas, trans mare et in insulis habitantes, q. d. Lex Mosis uno Judææ angulo conclusa fuit; at judicium et lex Christi ad insulas usque, id est ad omnes gentes et ad terminos terræ propagabitur. Unde Septuaginta, quos sequitur S. Matthæus, cap. XII, vers. 21, vertunt, in nomine ejus Gentes sperabunt. Nomen Dei est ipse Deus. Est hebraismus. Notat Forerius posse in his verbis repeti τὸ ad, id est donec, quod præcessit, q. d. Donec vel quousque insulæ institutionem ejus exspectent, subditusque fiat totus mundus Deo. Plura de hac re dicam, cap. LI, vers. 5.
Versus 5: Hæc dicit Dominus Deus, creans cœlos. — Excurrit hic Propheta in laudes et præconia divinæ potentiæ, quia adhuc cum idolis et idololatris disceptat, ut patebit vers. 9, et quia magna magnaque sa...
5. Hæc dicit Dominus Deus, creans cœlos. — Excurrit hic Propheta in laudes et præconia divinæ potentiæ, quia adhuc cum idolis et idololatris disceptat, ut patebit vers. 9, et quia magna magnaque salutem promittit per Christum, q. d. Ne miremini magna me polliceri Christianis; sum enim omnipotens, «dans flatum populo et spiritum.» Primo, S. Athanasius, disput. Contra Arium in concilio Nicæno, per spiritum accipit ventum; secundo, S. Basilius, lib. De Spiritu Sancto, cap. XXI; Irenæus, lib. V, et S. Hieronymus, S. Thomas, Haymo et Procopius, hic per flatum accipiunt animam, et halitum quo respirat et vivit homo; per spiritum vero Spiritum Sanctum; hic enim datur «calcantibus terram,» id est iis qui terrena calcant, qui terra superiores sunt, quorum conversatio in cœlis est. Hic sensus subtilior est, et symbolicus ac moralis potius quam litteralis.
Tertio ergo et genuine, «flatus» hic idem est qui et spiritus, scilicet anima. Idem enim est dicere: «Dans flatum populo qui est super eam,» quod, «et spiritum calcantibus eam.» Ita S. Cyrillus, Hugo et Dionysius.
Versus 6: Ego Dominus vocavi te in justitia, — hoc est in justitiam. Loquitur de Christo, ut patebit ex sequentibus. Perperam ergo Hugo hæc de Cyro accipit hoc sensu, q. d. Vocatus a Deo Cyrus «in justiti...
6. Ego Dominus vocavi te in justitia, — hoc est in justitiam. Loquitur de Christo, ut patebit ex sequentibus. Perperam ergo Hugo hæc de Cyro accipit hoc sensu, q. d. Vocatus a Deo Cyrus «in justitia,» ut scilicet juste puniret Chaldæos; et «in fœdus,» ut Judæos liberaret. Porro «in justitia,» id est cum justitia, et summa justitia præditum, vel ad justitiam, ut vertunt Septuaginta, q. d. Ego te, Christe, ad hoc excitavi, ut tu justitiam collapsam in terra impia et injusta erigeres et restitueres, utque tu justus justificares et sanctificares alios. Unde sequitur: «Dedi te in fœdus,» etc. Ita passim Interpretes. Hic autem sensus est genuinus.
Secundo, «in justitia,» id est ut justitia et fidelitas mea toti mundo appareat, qua, sicut te Christum Patriarchis promisi, ita et reipsa exhibui, inquiunt S. Thomas et Adamus.
Tertio, «in justitia,» id est ea qua sum præditus bonitate excitavi te, fecique ut in terra nascereris. Ita Forerius.
Apprehendi manum tuam (hoc est favi, sustentavi, deduxi te per omnia dura) et servavi te — illæsum inter hostes, inter tot pericula, quin et in morte, ne in ea maneres, sed mox quasi victor mortis resurgeres, et per eam plurimos a morte æterna servares et liberares.
Dedi te in fœdus populi, in lucem Gentium. — Christus datus fuit populo Dei, id est Judæis, «in fœdus,» quia eis fuit promissus. Unde Septuaginta Complutenses vertunt, dedi te in fœdus generis Israel; Gentibus vero datus fuit «in lucem,» quia eis non fuit promissus. Simile est cap. XLIX, vers. 6. Hoc est quod canit Simeon: «Salutare,» id est Salvatorem Christum datum esse quasi «lumen ad revelationem Gentium, et gloriam plebis tuæ Israel,» Lucæ II, 32.
Porro Christus datus fuit Judæis «in fœdus,» id est ut compleret pactum et promissum Dei de mittendo Messia. Rursum, «in fœdus,» id est, ut Forerius, in reconciliationem, ut scilicet Judæos,
indeque omnes Gentes reconciliaret Deo, atque inter eos et Deum sanciret fœdus novum, puta Novum Testamentum, illudque jucundissimum, de æterna hæreditate fidelibus ei, ejusque Evangelio obedientibus danda, conderet. Vide dicta I Cor. XI, 25, et Jerem. XXXI, 31.
Quocirca per populum Israel possunt accipi fideles omnes, tam Gentiles quam Judæi; hi enim sunt spiritualis Israel, et genus, id est filii Dei. Hisce enim omnibus novum hoc fœdus et testamentum instituit Christus, ut fere idem sit: «Dedi te in fœdus populi,» quod, «Dedi te in lucem Gentium,» ut scilicet omnes Gentes illuminares, doceresque veram Dei fidem, religionem, viamque ad æternam salutem et beatitudinem. Hæc enim est summa, scopus et finis totius Novi Testamenti.
Versus 7: Ut aperires oculos cæcorum. — Hæ sunt notæ et signa Messiæ, quæ proinde Christus protulit, ex iisque demonstravit discipulis S. Joannis se esse Messiam, Matth. XI, 5. Porro hæc potius de cæcis, ...
7. Ut aperires oculos cæcorum. — Hæ sunt notæ et signa Messiæ, quæ proinde Christus protulit, ex iisque demonstravit discipulis S. Joannis se esse Messiam, Matth. XI, 5. Porro hæc potius de cæcis, vinctis, etc., spiritaliter quam corporaliter accipienda sunt; explicat enim τὸ dedi te in lucem Gentium, ut scilicet Gentibus infidelitatis et ignorantiæ tenebris occæcatis aperires oculos mentis, ut viderent et cognoscerent Deum et Christum. Hoc est quod canit Zacharias: «Illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent,» Luc. I, 79. Infidelitas enim et peccatum sunt tenebræ et umbra mortis; sunt et carcer ac vincula, quibus misere vincti a diabolo tenentur peccatores. Hoc est quod ait: «Ut educeres de conclusione,» id est de carcere quo clauditur, «vinctum.»
Versus 8: Ego Dominus, hoc est nomen meum. — Hebraice: Ego Jehova, hoc nomen meum. «Jehova» est proprium Dei nomen, idem cum eo: «Sum qui sum.» Vide dicta Exodi III, 14, et cap. VI, vers. 3.
8. Ego Dominus, hoc est nomen meum. — Hebraice: Ego Jehova, hoc nomen meum. «Jehova» est proprium Dei nomen, idem cum eo: «Sum qui sum.» Vide dicta Exodi III, 14, et cap. VI, vers. 3.
Igitur Deus hic, cum jam enarrasset quæ olim Abrahæ et posteris ejus beneficia et miracula promisisset et præstitisset; secundo, ea quæ novissime per Christum Abrahæ filium toti mundo erat præstiturus, prædixisset, quæ duo (ut divinitatis suæ signacula et argumenta invicta cap. præcedenti proposuerat) quasi de victoria in judicio de idolis et idololatris parta, nemine contradicente, lætus sibi Divinitatis gloriam, Deique nomen Jehova adscribit, non permissurus, ut alteri hæc gloria, et hoc nomen tribuatur. Ita Forerius. Hoc est quod subdit: «Quæ prima fuerunt,» etc.
Gloriam meam alteri non dabo (non dicit, alicui, ne excluderet Filium; huic enim suam gloriam communicavit Pater, ut ipse ait Joan. XVII, 1: sed «alteri,» qui scilicet alterius est essentiæ et naturæ, v. g. idolis; unde explicans subdit): et laudem meam sculptilibus. — Ita S. Hieronymus. Vide S. Bernardum, serm. 13 in Cant., quo toto docet soli Deo competere gloriam, ubi inter cætera ait: «Gloriam meam alteri non dabo. Quid ergo dabis nobis, Domine, quid dabis nobis? Pacem, inquit, do vobis, pacem relinquo vobis. Sufficit mihi: gratanter suscipio quod relinquis, et relinquo quod retines; sic placet, sic mea interesse non dubito. Abjuro gloriam prorsus, ne forte si usurpavero non concessum, perdam merito et oblatum. Pacem volo, pacem desidero, et nihil amplius. Cui non sufficit pax, non sufficis tu. Tu es enim pax nostra, etc. Tibi, Domine, tibi gloria tua maneat illibata. Mecum bene agitur, si pacem habuero.»
Versus 9: Quæ prima fuerunt, ecce venerunt: nova quoque ego annuntio, antequam oriantur. — Hic est conclusio disceptationis cum idolis et idololatris, q. d. Quæ olim Abrahæ, Moysi aliisque Prophetis promi...
9. Quæ prima fuerunt, ecce venerunt: nova quoque ego annuntio, antequam oriantur. — Hic est conclusio disceptationis cum idolis et idololatris, q. d. Quæ olim Abrahæ, Moysi aliisque Prophetis promisi, et per eos prædixi, ea jam evenerunt; unde conjicere potestis ea quæ per Isaiam aliosque Prophetas, quasi Evangelistas meos prædico et prænuntio, de Christo Abrahæ filio, deque ejus gloria, Evangelio, testamento, vocatione Gentium, etc., pariter eventura, meque ut eveniant effecturum. Quid ergo restat, nisi ut, relictis idolis, me solum pro Deo colatis, meoque Christo, cum venerit, credatis, vosque subdatis? Ita Forerius et Sanchez. Quocirca, quasi post victoriam et triumphum Dei, Propheta in ejus epinicion, simulque in laudem et gratiarum actionem, quod per Christum salutem, tantaque beneficia orbi jam destinarit, prorumpit, dicens:
Versus 10: Cantate Domino canticum novum, — q. d. Nova, et a sæculo inaudita per Christum beneficia annuntio vobis, o Gentes! scilicet liberationem a jugo peccati et diaboli, criminum remissionem, reconci...
10. Cantate Domino canticum novum, — q. d. Nova, et a sæculo inaudita per Christum beneficia annuntio vobis, o Gentes! scilicet liberationem a jugo peccati et diaboli, criminum remissionem, reconciliationem cum Deo, gratiam et gloriam sempiternam: ergo par est ut mecum novum lætissimumque ex imo pectore canatis canticum.
Laus ejus (supple, audiatur, celebretur et resonet) ab extremis terræ. — Septuaginta vertunt: Principatus ejus glorificatur, et nomen ejus a summitate terræ. Ita enim legit S. Hieronymus, licet Romana Caraffæ ita legant: Principatus ejus; glorificate nomen ejus a summitate terræ.
Qui descenditis in mare (Repete per zeugma, «Cantate Domino,» quod præcessit. Descensores in mare vocantur nautæ et insulani; hi dicuntur descendere, quia terra, præsertim in littore, mari est altior). Et plenitudo ejus (scilicet maris, id est, ut sequitur) insulæ. — Hæ enim implent mare, sicut urbes et pagi implent terram; non totam, nec totum, sed sicut in annulo gemma implet ejus palam, itaque annulum implere dicitur; hæc enim inde hebraice vocatur מילו melo, uti et hic est in Hebræo, id est plenitudo. Ita Sanchez.
Porro insulæ laudant Deum muta voce, uti et omnes creaturæ inanimes. Rursum, per suas incolas laudant Deum; unde «insulæ» accipi possunt insulani, ut illud et, quod sequitur, sit exegeticum significans, id est habitatores earum.
Secundo, pro plenitudo ejus, Septuaginta vertunt, navigantes illud, q. d. Qui vestris navibus et mercibus impletis mare.
Tertio, simpliciter accipi potest «plenitudo maris,» pro ipso pleno et vasto mari, cum suis piscibus, margaritis aliisque quæ in se continet. Sic enim inanima invitantur ad Dei laudem a Psalte, Psalm. CXLVIII, et a tribus pueris, Daniel. cap. III.
Versus 11: Sublevetur desertum. — Judæa ab Occidente habet mare, a Meridie desertum, tum Palæstinæ, tum Arabiæ. Itaque, sicut paulo ante mare et insulas, id est Occidentales gentes urbibus et incolis freq...
11. Sublevetur desertum. — Judæa ab Occidente habet mare, a Meridie desertum, tum Palæstinæ, tum Arabiæ. Itaque, sicut paulo ante mare et insulas, id est Occidentales gentes urbibus et incolis frequentes, ita hic Meridionales desertas invitat ad laudem Dei. Ait ergo: «Sublevetur desertum,» q. d. Cedareni, Arabes aliæque gentes in deserto habitantes, adeoque tota Gentilitas hactenus deserta et depressa nunc sese erigat, lætitia exsiliat et exsultet, et, ut Forerius et Vatablus vertunt, levet attollatque vocem, ac jubilet Deo. Causam subdit:
In domibus habitabit Cedar. — Sicut nos hominem barbarum vocamus Scytham, sic Hebræi eum vocabant «Cedar» vel «Cedarenum.» Nam «Cedar» erant Arabes sylvestres, prædones et barbari, qui non in domibus certo loco habitabant, sed in tabernaculis degentes circumquaque vagabantur, et omnia depascebantur, uti dicam Jerem. XLIX, 28. Per hosce ergo intelligit omnes gentes incultas, agrestes et barbaras, qui et Pagani vocantur, eo quod πρὸς τὰς παγάς (dorice enim παγάς dicitur pro πηγάς), id est ad fontes conveniant sicut feræ, quæ solæ fere degunt, siti tamen urgente, ad fontes conveniunt. Pagani ergo dicti sunt, quasi eodem fonte potantes. Ita ex Festo Perottus et Baronius in Martyrol. 31 januarii, ubi et addit, inde Ethnicos dictos esse Paganos sub tempora Constantini Imperatoris, quod ab eo idololatræ urbibus exclusi ad pagos et villas se reciperent, ibique occulte sua idola colerent. Sensus ergo est, quasi dicat: Pagani per Christum desinent esse Pagani, non in tabernaculis, sed in domibus habitabunt. Id ad litteram videmus hodie impleri in Brasilia et tota India Occidentali.
Rursum, q. d. Gentes barbaræ et vagæ per quævis idola et vitia, in infidelitatis tenebris («Cedar» enim etiam tenebras significat, utpote cæcas, horridas, ideoque atras et nigras; unde Poeta: «Speluncis abdidit atris;» atras enim vocat profundas, per metalepsin; profundæ enim videntur esse atræ: ita S. Hieronymus), degentes, in domibus, id est in Ecclesiis, imo in una domo, id est in eadem communi Ecclesia, fixæ habitabunt. Ita S. Hieronymus.
Laudate, habitatores Petræ. — «Petræ,» id est rupium, ait Sanchez. Unde Vatablus vertit, jubilent qui edita petrarum incolunt, q. d. Barbari qui in rupibus et montibus, æque ac in Cedar et desertis locis, ab hominibus semoti, agrestes et feri habitant, hi ad Ecclesiam convertentur et laudabunt Deum. Secundo, proprie hic accipi potest «Petra» urbs et metropolis Arabiæ, quæ inde Petræa cognominata est. Jam synecdochice per Petram totam Arabiam accipit. Ita Cyrillus, Haymo et Hugo. Triplex enim est Arabia, scilicet Deserta, Felix et Petræa. Cujus conversionem prædicit, quia erat vicina Judææ, inculta et barbara, quasi dicat: Nulla regio, quantumvis fera et barbara, qualis est Arabia, erit inaccessu Evangelio, nulla ei non subdita; et quia in ea floruit Christiana religio. Nam in Arabia prædicavit S. Paulus, Galat. I, 17; ex Arabia venerunt ad Christum recens natum tres Magi. Ibidem Homeritæ Martyres sub Dunaan tyranno in fidei constantia emicuerunt tempore Justini Imperatoris et Hormisdæ Papæ, de quibus vide Baronium, tom. VII, donec Mahomet ex Arabia Petræa oriundus, ibique in Mecha sepultus, Arabes ad suam sectam traduxit.
De vertice montium clamabunt. — Posset congruentius ad τὸ laudate quod præcessit, verti cum Vatablo et Forerio: Clament et plaudant, uti et sequent., ponat pro ponent. Invitat enim et excitat eos ad laudem Dei. Verum prophetice aptius Noster vertit in futuro, «clamabunt.» Prævidebat enim Propheta quod hac sua voce æque ac præconum Evangelii excitati Gentiles reipsa clamaturi, et plausum daturi essent Christo et Evangelio; hoc est quod ait:
Versus 12: Ponent (id est dabunt) Domino gloriam, et laudem ejus in insulis (id est remotis gentibus) nuntiabunt, — q. d. Non solum ipsi in terra sua laudabunt Deum, sed et per totum Orientem ac Meridiem ...
12. Ponent (id est dabunt) Domino gloriam, et laudem ejus in insulis (id est remotis gentibus) nuntiabunt, — q. d. Non solum ipsi in terra sua laudabunt Deum, sed et per totum Orientem ac Meridiem cognitionem et præconium Dei deferent, eruntque quasi Apostoli et Evangelistæ Christi.
Versus 13: Dominus sicut fortis (Forerius vertit, sicut gigas) egredietur. — Dat causam cur Gentes dabunt Domino gloriam; quia scilicet ipse, quasi fortis bellator et triumphator, perget ad bellum, scilic...
13. Dominus sicut fortis (Forerius vertit, sicut gigas) egredietur. — Dat causam cur Gentes dabunt Domino gloriam; quia scilicet ipse, quasi fortis bellator et triumphator, perget ad bellum, scilicet ad debellanda idola et quævis peccata et vitia: item Judæos, tyrannos, philosophos omnesque suos hostes. Significatur ergo hic admirabilis et magnifica victoria Dei et Evangelii per Christum, qui exsultavit et procucurrit ut gigas, ad debellandum peccati et dæmonis regnum; ut fortem illum armatum mundi principem fortior ipse superveniens mundo depelleret, et omnes ejus asseclas vel confunderet, vel deleret, vel converteret. Aptius S. Cyrillus et Procopius per fortem accipiunt Deum, qui per Christum idipsum patravit. Eodem ergo redit sensus.
Anagogice S. Cyprianus, lib. De Bono patientiæ, in fine, et S. Augustinus in Psal. LXVIII, hæc omnia referunt ad ultimum judicium; tunc enim Christus omnes suos hostes, dæmones, tyrannos et reprobos adiget in tartara.
Sicut vir præliator suscitabit zelum. — Redemptio Christi in Scriptura tribuitur zelo Dei et Christi, significatque eorum indignationem contra diabolum, proficiscentem ex amore erga homines. Indignabatur enim Deus homines tam
nobiles creaturas suas, quos ad imaginem suam creaverat, a se abstractos a dæmone tyrannice possideri. Hoc est quod dicitur Joel. II, 18: «Zelatus est Dominus terram suam;» Zachar. I, 14: «Zelatus sum Jerusalem et Sion zelo magno;» et cap. VIII, 2: «Indignatione magna zelatus sum eam;» Isaiæ IX, 7: «Zelus Domini exercituum faciet hoc.» Videbatur enim tot retro sæculis algere zelus Dei, quasi non curaret salutem hominum, nec res suas suumque honorem, cum ubique impietas et regnum Satanæ obtineret. Excitavit ergo clamorem et zelum et indignationem suam Dominus, quando misit Filium suum, et Filius ipse, quando ad nos descendit, inquit Forerius. Vis nosse quis, qualis quamque potens in Deo, Angelis et Sanctis sit zelus? audi: «Zelo,» inquit S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 18, «vindicatur Jerusalem, zelo Ecclesia congregatur, zelo fides acquiritur, zelo pudicitia possidetur;» et rursum: «Zelus charitas est; valida est sicut mors charitas, durus sicut inferi zelus. Durus zelus, quem vitæ hujus nulla vincit illecebra. Durus sicut inferi, per quem peccato morimur, ut vivamus Deo. Angeli quoque sine zelo nihil sunt, et substantiæ suæ amittunt prærogativam, nisi eam zeli ardore sustentent;» et Hugo: «Zelus, ait, est fervor animi ad compassionem naturæ, et ultionem culpæ, et devotionem gratiæ proni; zelus itaque utiliter flagellat servum, salubriter corrigit filium, sollicite atque fideliter servat conjugium; servum ultione, filium compassione, conjugium devotione;» S. Augustinus, tract. 10 in Joannem: «Unumquemque, ait, Christianum zelus Dei comedat, ut quantum in eo est nihil perversum patiatur. Vides fratrem currere ad theatrum; prohibe, mone, contristare, si zelus domus Dei comedit te. Vides alios currere, et inebriari velle, et hoc velle in locis sanctis, quod nusquam debet; prohibe quos potes, quibus potes blandire, noli quiescere; tamen, si amicus est, admoneatur leniter: uxor est, severissime refrenetur; ancilla est, etiam verberibus compescatur;» divinius vero S. Dionysius, De Divin. Nomin. cap. IV: «Divinius, ait, est nomen amoris quam dilectionis. Scribit autem et divinus Ignatius: Amor meus crucifixus est. Est autem et exstaticus divinus amor, non sinens se ipsos esse amantes, sed amandorum. Talem habebat Paulus dicens: Vivo ego, jam non ego, vivit autem in me Christus.» Ab hoc amore et exstasi Deum Zelotem vocari docet, «velut multum ad existentia amorem, et ut ad Deum suscitatorem concupiscentiæ suæ amatoriæ,» scilicet spiritualis et sancti sui desiderii, sive rei desideratæ, quam ipse amat et concupiscit, «et ut zelotem eum ostendentem, et concupita zelantem.» Et Div. Thomas, I II, Quæst. XXVIII, art. 4: «Zelus, ait, ex intentione amoris provenit. Manifestum est enim quod quanto aliqua virtus intensius tendit in aliquid, fortius repellit omne contrarium vel
repugnans. Cum igitur amor sit quidam motus in amatum, ut S. Augustinus dicit, lib. LXXXIII Quæst., intensus amor quærit excludere omne id, quod sibi repugnat; et hic est zelus, sicut maritus zelat uxorem, ne per consortium aliorum impediatur singularitas, quam in uxore quærit.»
Vociferabitur, et clamabit. — Solent milites in prælio vociferari, ut invicem animent et hostes percellant: ita Deus per Christum et Apostolos clamabit contra idola et peccata, eaque prosternet, iisque prostratis, vociferabitur, clangetque io triumphe. Ita S. Cyrillus, Procopius et alii: licet S. Hieronymus et S. Thomas hæc referant ad excidium Judæorum per Titum. Vox ergo hæc significat efficaciam prædicationis Christi et Evangelii, sed sine rixa et turbulentia animi. Hanc enim Christo ademit, dicens vers. 2: «Non clamabit.»
Versus 14: Tacui semper. — Est mimesis et prosopopœia. Imitatur enim verba Dei, eumque loquentem inducit Propheta, q. d. Ego Deus multis jam sæculis dæmones in homines grassari, idola et vitia Gentibus do...
14. Tacui semper. — Est mimesis et prosopopœia. Imitatur enim verba Dei, eumque loquentem inducit Propheta, q. d. Ego Deus multis jam sæculis dæmones in homines grassari, idola et vitia Gentibus dominari permisi: non amplius id feram, non patiar, non silebo; sed loquar ut parturiens, quæ ex vi doloris quo fœtum enititur fremit et rugit. Ita et ego rugiens detonabo in hostes meos, eosque increpabo, condemnabo et fulminabo. Unde sequitur:
Dissipabo, et absorbebo, — q. d. Desolabo, et deglutiam simul omnes inimicos meos. Potest, secundo, verti cum Vatablo et Forerio: Anhelabo et absorbebo pariter, id est anhelus, et crebro singultu halitum exspirabo et inspirabo, exsorbebo et insorbebo: quod est eorum qui fatigantur, vel labore, vel animi dolore et angustia, q. d. Tantam edam hostium stragem, ut ex defatigatione anhelus simul exspirare et inspirare debeam. Forerius aliter adhuc hæc accipit, vertitque per præteritum: Anhelabam et inspirabam, ut respiciat tempus præteritum, quod vindictam et redemptionem antecessit, q. d. Silui longo tempore, licet indignans, ideoque suspirans, gemens et anhelus, ut sit idem, quod ait Apostolus, Roman. IX, 22: «Sustinuit in multa patientia vasa iræ, apta in interitum.» Ideoque amplius ferre non valens loquar ut parturiens, et prorumpam in acrem vindictam. Nam, ut ait Cicero: «Nunquam ingemiscit vir fortis, nisi forte ut se intendat ad firmitatem,» ut scilicet fortius feriat, et validiorem det ictum. Sicut ergo timidi, sed jactabundi, «in pace sunt leones, in prælio cervi;» ita ex adverso vere fortes «in pace sunt cervi, in prælio leones.»
Versus 15: Desertos faciam montes (in quibus erant excelsa, id est altaria et templa idolorum), et ponam flumina in insulas, — id est in aridam, q. d. Flumina et stagna arefaciam. Gentiles enim in montibu...
15. Desertos faciam montes (in quibus erant excelsa, id est altaria et templa idolorum), et ponam flumina in insulas, — id est in aridam, q. d. Flumina et stagna arefaciam. Gentiles enim in montibus, sylvis et fluminibus ob amœnitatem et delicias, aris erectis, deos suos colebant. Quin et montes, fontes et flumina quasi deos adorabant, iisque sacrificabant. Uti Æneas sacrificavit Tiberi, Æneid. VIII. Sic fonti Blandusiæ immolari solere et hædum testatur Horatius, lib. III, ode 13. Et fontibus dicata templa docet Cicero, lib. III De Natura Deorum. Et Strymoni fluvio magos offerre solere equos albos testatur Herodotus, lib. VII. Denique Phryges sacrificare Meandro, Massagetas Tanai asserit Maximus, serm. 18. Ita Sanchez. Est ergo hoc versu catachresis, significans eversionem regni Satanæ, impietatis et peccati, puta delubrorum, lucorum, idolorum, etc. Rursum significat evertenda etiam esse ipsa regna idololatrarum, et Judæorum Christi hostium, inquiunt S. Hieronymus et Procopius, sic ut nullus Evangelio et regno Christi sit obex; sed cæcæ Gentes avide illud audiant et excipiant, ad illudque certatim se aggregent, et ab eo cœlesti luce illuminentur. Hoc est enim quod ait:
Versus 16: Et ducam cæcos in viam, — q. d. Gentibus quæ concupiscentiis suis addictæ, nec lumen fidei, nec rationis, nec legis sequebantur, triplex hoc lumen impertiar per Christum, qui est mundi lux, via...
16. Et ducam cæcos in viam, — q. d. Gentibus quæ concupiscentiis suis addictæ, nec lumen fidei, nec rationis, nec legis sequebantur, triplex hoc lumen impertiar per Christum, qui est mundi lux, via, veritas et vita, ut deinceps non per pravas passionum et vitiorum, sed per rectas virtutum semitas, quæ in cœlum ducunt, incedant.
Hæc verba feci (id est faciam) eis; — est enim prophetia, ut patet ex præcedenti.
Versus 17: Conversi sunt retrorsum, — id est convertentur retrorsum, hoc est frustrabuntur sua spe et voto. Est antithesis, q. d. Meos cultores servabo, idololatras pudefaciam per splendorem Evangelii tot...
17. Conversi sunt retrorsum, — id est convertentur retrorsum, hoc est frustrabuntur sua spe et voto. Est antithesis, q. d. Meos cultores servabo, idololatras pudefaciam per splendorem Evangelii toto orbe coruscantem. Ita Vatablus. Hunc sensum exigit id quod sequitur: «Confundantur confusione qui confidunt in sculptili.» Secundo, Forerius, q. d. Idololatræ convicti argumentis Dei relicta sua causa cesserunt, et terga vertentes abierunt. Tertio, Procopius et Sanchez hæc accipiunt de Gentibus ad Christum conversis, sed rursum ab eo apostatantibus, et ad pristina sua idola ac vitia redeuntibus.
Versus 18: Surdi, audite; et cæci, intuemini ad videndum. — Hæc Judæis dicuntur, q. d. Cum splendente Evangelio Gentes antea cæcas et surdas in rebus salutis illuminabo, tunc vos, o Judæi! antea videntes ...
18. Surdi, audite; et cæci, intuemini ad videndum. — Hæc Judæis dicuntur, q. d. Cum splendente Evangelio Gentes antea cæcas et surdas in rebus salutis illuminabo, tunc vos, o Judæi! antea videntes et eloquentes, fietis cæci, quia lucem a Prophetis et Christo oblatam cernere; et surdi, quia ejus vocem audire noletis: uti nunc mea et aliorum Prophetarum oracula audire non vultis, sed ea irridetis et exsibilatis. Patet ex sequenti; subdit enim:
Versus 19: Quis cæcus, nisi servus meus? — scilicet populus Judaicus, qui Prophetas et Christum noluit recipere. Ita S. Hieronymus, Procopius, Theodoretus, Justinus, Chrysostomus et alii passim scribentes...
19. Quis cæcus, nisi servus meus? — scilicet populus Judaicus, qui Prophetas et Christum noluit recipere. Ita S. Hieronymus, Procopius, Theodoretus, Justinus, Chrysostomus et alii passim scribentes contra Judæos.
Contrarie hæc exponunt Judæi, et Vatablus; quasi ipse Isaias et Christus hic a Judæis vocetur cæcus et surdus: nam pro מלאכי malachai, id est nuntios meos, uti legit Noster, ipsi aliis punctis legentes מלאכי malachi, id est nuntius meus, sic vertunt: Quis cæcus nisi servus meus; et surdus æque ac nuntius meus, quem missurus sum? itaque exponunt, q. d. O infideles Judæi! vestra opinione servus meus Isaias est cæcus et ignarus divinarum rerum: at vos potius cæci estis qui non putatis eum videre, qui maxime videt, unde et Videns dicitur. Et quis est surdus opinione vestra sicut est legatus meus Christus? q. d. Idem dicetis de Christo, quem sum missurus, quod de Isaia.
Septuaginta pro malachai per aleph, id est nuntios meos, legentes sine aleph מלכי melachai, vertunt κυριεύοντες αὐτῶν, id est dominantes eorum. Quis cæcus, nisi qui venundatus est? — Pro venundatus hebraice est משלם mescullam: quod primo Vatablus vertit, perfectus, q. d. Israel deberet perfecte videre, et cognoscere, et colere Deum; at jam est cæcus.
Secundo, Forerius vertit, persolutus, q. d. Israeli persolutum est a Deo omne quod ei promisit; cur ergo a Deo suo resilit?
Tertio, aliis punctis legendo משלם meschalem, significat retributorem, q. d. Israel, qui deberet Deo pro tot beneficiis esse gratus et retributor, jam est ingratissimus.
Quarto, Noster vertit, «venundatus,» quod aliqui sic explicant, q. d. Qui totum se tradidit et vendidit diabolo et peccato. Verum melius ex Hebræo mescullan «venundatum» accipiemus cum Forerio et Sanchez pro persoluto, repenso, retributo. Est epitheton servi, qui tot dona accepit a Domino, ut iis solvendis non sit par, nisi seipsum ei rependat, et in servum addicat, et quasi venundet. Sic enim Israel tot beneficiis a Deo affectus et obrutus fuit, ut ei animam debeat, imo etsi millies se ei in servum venderet, tamen necdum iis ex æquo satisfaceret. Multo magis omnis Christianus est mesculam, id est servus Christi emptitius, quem Arabes mamluchum vocant; unde Mamluchorum origo et imperium apud Ægyptios, uti dixi ad illud I Cor. VI, 20: «Empti estis pretio magno.» Hic sensus est illustris, pungitque peccatores acri stimulo.
Versus 20: Qui vides multa, — q. d. O serve! o popule mi! multa vidisti, multas visiones, revelationes et prophetias, multa portenta et miracula a Deo tuo per Prophetas accepisti, et apertis auribus accep...
20. Qui vides multa, — q. d. O serve! o popule mi! multa vidisti, multas visiones, revelationes et prophetias, multa portenta et miracula a Deo tuo per Prophetas accepisti, et apertis auribus accepisti, et plura a Christo et Apostolis audies, per quos Dei voluntatem et mandata cognovisti et cognosces; at non curas, non custodis, non exsequeris ea quæ per ipsos tibi facienda esse intelligis: quare merito te in media solis luce cæcum, et inter tot Dei voces surdum appellavi et appello. Ita S. Hieronymus et Theodoretus.
Hoc est quod dixit cap. VI, 9: «Audite audientes, et nolite intelligere: et videte visionem, et nolite cognoscere.» Concionatores hæc eadem intentent Christianis qui ad verba et minas,
æque ac ad Dei beneficia sunt cæci ac surdi.
Ubi nota surditatem et cæcitatem esse duplicem: unam inchoatam, qualis est surdastrorum et cœcutientium; aliam perfectam, qualis est eorum qui nati sunt surdi et cæci, aut a multis annis tales fuerant. Prior curabilis est naturaliter, posterior incurabilis. Rursum, causa surditatis et cæcitatis est triplex: prima ab extrinseco, cum scilicet exterius carnositas, organo auditus, puta tympano; et pellicula oculo, puta tunicæ corneæ, annascitur et superinducitur. Secunda, quia organum ipsum, in quo residet sensatio, puta auditus et visus, corruptum aut vitiatum et distemperatum est. Tertia, cum humor abundans in cerebro, puta bilis aut pituita, ad organum auditus (excitans ibidem sonum et tinnitum, qui alterius soni perceptionem impedit) aut visus defluit, illudque obstruit et opplet. Modus curandi singulas est tollendo causam, et applicando contraria. Prima ergo curatur, si carnositas aut pellicula acri et mordaci quapiam re exedatur, aut acu aliove instrumento educatur aut resecetur. Secunda, si organum emendetur et corroboretur. Tertia, si bilis et pituita tollantur per purgationes, per abstinentiam, per missionem sanguinis e naribus, etc. Ita docent Galenus, Paulus Ægineta, et passim alii medici.
Hæc omnia tropologice facile est accommodare surditati et cæcitati spirituali; sunt enim aliqui non plene cæci et surdi, sed cæcutientes et surdastri, qui superiorum monita et Dei inspirationes audiunt, sed tarde et ægre. Unde clamore pœnitentiarum, objurgationum et tribulationum excitandi sunt ut audiant, sicut equi cervicosi qui freno non reguntur, calcaribus adigendi sunt. Et hæc est utilitas, eaque ingens tribulationis, quod surdos faciat audire ea quæ necessaria sunt ad salutem. Triplex causa surditatis et cæcitatis spiritualis similis est corporali. Extrinseca (quæ primæ est assignata) est avaritia, quæ rebus externis, earumque desiderio et cura ita aures, oculos et mentem opplet, ut alia audire vel videre nequeat. Hæc curanda est, resecando funditus ex animo concupiscentiam opum et commodorum hujus vitæ. Secunda vitiati organi est, cum quis laborat phantasmatibus et falsis principiis mundanis, Dei legi et vocationi suæ contrariis. Hæc curanda est, eradicando ex mente hæc phantasmata et principia. Tertia bilis et pituitæ, est superbia et gula luxuriaque. Hæc per abstinentiam, orationes, pœnitentias, confessiones et missionem sanguinis, id est demissionem animi, perque frequentes humiliationes curanda est: quo facto, incipiet audire et videre ea quæ sunt salutis.
Versus 21: Et Dominus voluit ut sanctificaret eum. — q. d. Quod Israel sit surdus et cæcus, non est culpa Dei, sed ipsiusmet, qui oculos et aures obturando, surdum et cæcum se fecit. Nam Deus voluit eum s...
21. Et Dominus voluit ut sanctificaret eum. — q. d. Quod Israel sit surdus et cæcus, non est culpa Dei, sed ipsiusmet, qui oculos et aures obturando, surdum et cæcum se fecit. Nam Deus voluit eum sanctificare, ideoque dedit ei sanctos Doctores, Prophetas, sacram Scripturam, sacrificia et sanctam legem, quam magnificavit, extulit et declaravit tot pulchris ceremoniis, tanta Levitarum et sacerdotum ac pontificum majestate, tot tantisque miraculis et victoriis. Verum Israel hisce omnibus non sanctior, sed nequior, surdior et cæcior effectus, sibi ipsi constituit justam Dei punitionem, scilicet hostes, qui eum diriperent et vastarent, ut sequitur. Ita Procopius, Adamus et alii, favetque Chaldæus.
Secundo, Forerius sic explicat: «Dominus voluit,» id est consensit in hanc Judæorum excæcationem, imo quasi lætatus est quod Israel sic proderet sui cordis pervicaciam: «ut sanctificaret eum,» hebraice, propter justitiam suam, vel ut justificaret se, ut scilicet notam faceret justitiam suam, dum populo suo non parcit ob scelera ejus, et ab eo aufert regnum Dei, illudque dat genti facienti fructus ejus. Duo enim habet justitia, seu sanctitas Dei, scilicet, punire impios, et benefacere piis et justis. Utrumque nos jubet considerare Paulus, scilicet severitatem Dei in eos qui ceciderunt, nempe Judæos; bonitatem vero in eos qui inserti sunt trunco, scilicet Gentiles Christo credentes. Hucusque Forerius.
Porro hoc faciendo Deus magnificavit legem, quia implevit, eisque inflixit comminationes, quas per Mosen in lege Judæis intentavit. Ita Vatablus, qui pro voluit vertit, egregiam voluntatem erga vos habuit, scilicet εὐδοκίαν, id est gratuitam in indignos benevolentiam et beneficentiam.
Versus 22: Ipse autem populus direptus, et vastatus, — q. d. Ipse Israel a Deo ita dilectus, quæsitus et exaltatus, quem Deus tot modis voluit sanctificare et beare, propter sua peccata, suamque in Deum o...
22. Ipse autem populus direptus, et vastatus, — q. d. Ipse Israel a Deo ita dilectus, quæsitus et exaltatus, quem Deus tot modis voluit sanctificare et beare, propter sua peccata, suamque in Deum obstinationem, fecit se rapinam tum dæmoni, tum Tito et Romanis, inquiunt S. Hieronymus et Leo Castrius (licet aliqui veterum hæc ad excidium Judæorum per Chaldæos referant); unde in laqueum juvenum fortissimorum incidet et detinebitur in carcere, ut sequitur.
Laqueus juvenum omnes. — Τὸ laqueus active accipiunt S. Hieronymus et S. Thomas, q. d. Scribæ et Pharisæi suis pravis traditionibus et dogmatibus, quasi laqueis illaqueaverunt juvenes, id est juniores et rudiores in plebe. Sic ait Osee, cap. V, 1: «Laqueus facti estis speculationi, et rete expansum super Thabor;» et cap. IX, 8: «Propheta laqueus ruinæ factus est super omnes vias ejus.»
Secundo et magis genuine, ex hebraismo passive capias «laqueus,» id est illaqueatus. Unde ex Hebræo sic ad verbum vertit Angelus Caninius, ejusque discipulus Forerius: Laqueus juvenes universitas ipsorum, vel omnes ipsi, q. d. Omnes juvenes validi et fortes in bellis erunt laqueus, id est illaqueati, et Romanorum armis et stratagematibus quasi laqueis capti. Noster vertit, «laqueus juvenum,» q. d. Israelitæ fuerunt laqueus juvenum suorum, quia propter peccata eorum filii et juvenes ipsorum in bello a Romanis capti sunt et illaqueati. Ita Cyrillus, Adamus, Vatablus et alii.
Ponitur ergo abstractum pro concreto, laqueus pro illaqueatus. Vide Canon. XXXVIII.
Paulo aliter Sanchez: Vocatur, ait, «laqueus» vel catena juvenum, id est valida et fortissima, quæ non senibus et debilibus, sed juvenibus et robustis, qui fortia etiam vincula et funes dirumpere possunt, injicitur, seu qua juvenes validi vinciuntur et catenantur.
Nec est qui dicat: Redde, — q. d. Nemo est qui de Judæis captivitate liberandis cogitet, nemo qui eos curet, oblivioni traditi sunt et ab hominibus, et a Deo, in perpetuo degent exsilio et captivitate.
Versus 23: Quis est in vobis? — Est vox Prophetæ conquerentis, quod Judæi hisce suis oraculis non credant, imo ea despiciant, q. d. Utinam inter vos vel pauci aliqui sint, qui hæc secum ponderent uti par ...
23. Quis est in vobis? — Est vox Prophetæ conquerentis, quod Judæi hisce suis oraculis non credant, imo ea despiciant, q. d. Utinam inter vos vel pauci aliqui sint, qui hæc secum ponderent uti par est! non enim agitur de re parva, sed æterna vestra libertate et salute.
Versus 24: Quis dedit in direptionem Jacob? — «Jacob» et «Israel» generatim accipit pro quibusvis Jacobi posteris, tam duarum quam decem tribuum, ut patebit cap. sequent. vers. 1, et cap. XLIV, vers. 1. I...
24. Quis dedit in direptionem Jacob? — «Jacob» et «Israel» generatim accipit pro quibusvis Jacobi posteris, tam duarum quam decem tribuum, ut patebit cap. sequent. vers. 1, et cap. XLIV, vers. 1. Ita Adamus, q. d. Nonne videtis, o Judæi! patres vestros sæpius a Philistinis, Moabitis, Idumæis, Assyriis vastatos fuisse: atque jam recenter anno sexto Ezechiæ decem tribus plane excisas et abductas esse in Assyriam? Et quare? Nonne quia in Deum peccaverunt, illius monita et prophetias spreverunt, uti et vos peccatis et spernitis? Videte ergo ne idem Dei judicium et vindictam subeatis. Hæc enim certo vobis imminere prædico, nisi Dei oracula, ac præsertim Christum Dominum, ejusque Evangelium recipiatis. Dicatur hoc etiamnum fidelibus, uti Belgis, bello diutino afflictis: «Quis dedit in direptionem, in cædem, in ignem Belgium?» etc.
Et noluerunt. — Est enallage personæ, q. n. Et noluimus. Ita Forerius. Secundo, simplicius Sanchez refert ad decem tribus, q. d. Deus, in quem peccavimus, dedit in direptionem Israel. «Et,» id est quia, noluerunt in viis mandatorum ejus ambulare.
Versus 25: Et combussit eum in circuitu, et non cognovit. — Loquitur de Israel, quasi de republica nunc in singulari, nunc quasi de populo et multitudine in plurali. Sensus est, q. d. Deus per Assyrios om...
25. Et combussit eum in circuitu, et non cognovit. — Loquitur de Israel, quasi de republica nunc in singulari, nunc quasi de populo et multitudine in plurali. Sensus est, q. d. Deus per Assyrios omnes decem tribus, totamque Samariam circumquaque vastavit et combussit, «et,» id est quia, «non cognovit,» id est non credidit Prophetis, hæc ei ex Deo minitantibus. Vel simplicius, q. d. Israel tam fuit obstinatus, tam stupidus, ut etiam cum vastaretur non intelligeret hæc sibi a Deo, ob peccata sua, infligi. Idem hodie Christianis usu venit.
Aliter Forerius, qui hæc omnia a vers. 24 intelligit de excidio non decem, sed duarum tribuum per Romanos, q. d. Quis, quæso, dilectum Dei populum dedit in captivitatem, non septuaginta, ut olim, sed mille jam et sexcentorum annorum? Certe Jehova, quia ejus Messiam contempsit: quocirca forte et durum bellum, ac obsidionem Romanorum ei immisit, quæ eum in hanc vastitatem continuam deduxit. «Et non cognovit,» q. d. Etiam post tam diram cladem non intellexit, quod ob infidelitatem in Christum Domini puniretur: imo neque, postquam totus conflagravit, non recogitat, non redit ad cor, ut Christi a se occisi causa, hæc se pati videat; sed obstinatus in Judaismo, Christique odio persistit. Verum prior sensus congruentior est. Stimulat enim Judæos exemplo et clade recenti fratrum suorum, puta decem tribuum sive Samaritarum.