Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Prædicit Deus idola Babyloniorum suos cultores gravantia, cum iis confringenda et in captivitatem itura; se vero suos curare et portare quasi ab utero usque ad senectam. Inde, vers. 5, redit de more ad disceptationem cum idolis et idololatris, eorumque inanitatem et inopiam demonstrat. Tertio, vers. 10, suum consilium assignat, promittitque Cyrum celerem quasi avem, qui voluntatem suam in Babylonis vastatione, et Judæorum ex ea liberatione adimpleat. Sub Cyro intelligit Christum.
Textus Vulgatae: Isaias 46:1-13
1. Confractus est Bel, contritus est Nabo: facta sunt simulacra eorum bestiis et jumentis, onera vestra gravi pondere usque ad lassitudinem. 2. Contabuerunt, et contrita sunt simul: non potuerunt salvare portantem, et anima eorum in captivitatem ibit. 3. Audite me, domus Jacob, et omne residuum domus Israel, qui portamini a meo utero, qui gestamini a me a vulva. 4. Usque ad senectam ego ipse, et usque ad canos ego portabo: ego feci, et ego feram: ego portabo, et salvabo. 5. Cui assimilastis me, et adæquastis, et comparastis me, et fecistis similem? 6. Qui confertis aurum de sacculo, et argentum statera ponderatis: conducentes aurificem, ut faciat Deum: et procidunt, et adorant. 7. Portant illum in humeris gestantes, et ponentes in loco suo: et stabit, ac de loco suo non movebitur: sed et cum clamaverint ad eum, non audiet: de tribulatione non salvabit eos. 8. Mementote istud, et confundamini: redite, prævaricatores, ad cor. 9. Recordamini prioris sæculi, quoniam ego sum Deus, et non est ultra Deus, nec est similis mei. 10. Annuntians ab exordio novissimum, et ab initio quæ necdum facta sunt, dicens: Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet: 11. vocans ab Oriente avem, et de terra longinqua virum voluntatis meæ, et locutus sum, et adducam illud: creavi, et faciam illud. 12. Audite me, duro corde, qui longe estis a justitia. 13. Prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Dabo in Sion salutem, et in Israel gloriam meam.
Versus 1: Confractus est Bel, contritus est Nabo: facta sunt simulacra eorum bestiis et jumentis, onera vestra gravi pondere usque ad lassitudinem. 2. Contabuerunt, et contrita sunt simul: non potuerunt s...
1. CONFRACTUS EST BEL, CONTRITUS EST NABO. — Dixerat Deus cap. præced. tempore Christi conterenda esse idola, et vers. 24: « Mihi curvabitur omne genu. » Hic id ostendit primariis Chaldæorum et orbis idolis, scilicet Baal sive Bel, et Nabo, nimirum hæc a Cyro victore vastanda et diripienda esse, et multo magis hæc omniaque alia a Christo abolenda esse aureo Evangelii sæculo. Ipsis ergo insultat hic victor Deus. Vastitas enim deorum Babyloniorum, facta a Cyro, fuit typus vastitatis idolorum in toto mundo faciendæ a Christo. Unde pro confractus est hebraice est cara, id est curvatus est, hoc est, brevi curvabitur a Cyro, q. d. Cyrus evertet Babylonem, tuncque Baal, cui Babylonii, et omnes gentes eis subditæ, curvare solent genu, cumque adorare, cogetur ipse Cyro et Deo vero curvare genu suumque dorsum, cum a Cyro in terram dejicietur et confringetur. Cyrus enim aurum et argentum, ex quibus conflatus est, rapiet, illudque per partes camelis imponet, ut transferat in Persidem. Porro, quod Cyrus fecit in Babylone, hoc Christus ejus antitypus faciet in toto orbe. Quis fuerit Bel sive Baal, dicam Daniel. XIV, 2.
NABO. — Fuit hic secundus Babyloniorum Deus, ita dictus, ut videtur, quod daret oracula. Nabo enim Hebraice et Chaldaice idem est quod prophetia, vel divinatio, inquit S. Hieronymus. Innuit hic Propheta Christum Nabo, id est oraculis idolorum, silentium impositurum. Cum enim ipsum Dei Verbum hominibus loqui cœpit in Christo, tunc obmutuerunt omnes Gentium loquaces dii, aut potius dæmones, uti fatetur Porphyrius apud Eusebium, lib. IV Præparat. Evangel. cap. 1.
Perperam Septuaginta juxta editionem Complutensium, item Cyrillus et Procopius, pro Nabo legunt Dagon. Nam et Hebræa, et Latina, et Græca, Septuaginta Romana habent Nabo: hic enim fuit deus Chaldæorum, Dagon vero Philistinorum. Porro videtur Nabo idem esse quod Merodach. Sicut enim hic Isaias ait: « Confractus est Bel, contritus est Nabo »: ita rem eamdem significans Jeremias, cap. L, 2, ait: « Confusus est Bel, victus est Merodach. » Cujus rei signum est, quod Balsasar filius Nabuchodonosoris, sicut vocatus est Merodach, vel Evilmerodach, sic et vocatus est Natonitus, vel Labinitus; litteræ enim N et L, cum utraque sit labialis, inter se sæpe commutantur.
Nam solebant reges tam Judæorum quam Chaldæorum a diis suis nomen mutuari. Sic to Jah, quod est abbreviatum Jehova, annexum est nominibus Abia, Ezechias, Josias, Ozias, etc., regum Juda. Unde Abia idem est quod pater Domini; Ezechias, fortitudo Dei; Josias, ignis Dei; Ozias, robur Dei. Alii to Jah vel Jehova in nomine suo præponebant, ut Josaphat, id est Deus judex; Joas, vel, ut hebraice est, Jehoas, id est Dei ignis; Joakim, id est Dei resurrectio; Joachaz, id est Dei apprehensio; Jonathan, id est Dei donum. Sic a Baal vocatus est Balsasar, ut dicam Daniel. V. 1. Imo verisimile est Nabuchodonosorem nomen sumpsisse a Nabo deo, nisi malis Nabo esse ipsum Nabuchodonosorem per compendium abbreviatum. Voluit enim ipse adorari ut deus in statua aurea quam erexit, Daniel. III, 1.
FACTA SUNT SIMULACRA EORUM BESTIIS ET JUMENTIS. — Hic aliquid supplendum est. S. Hieronymus, Haymo et Hugo supplent to similia. Sic enim ait S. Hieronymus: « Facta sunt simulacra eorum bestiis: non quod in prædam bestiarum et jumentorum exposita sint, sed quod religio nationum, simulacra sint bestiarum et brutorum animalium, quæ maxime in Ægypto divino cultui consecrata sunt: de quibus et Virglius: Omnigenumque Deum monstra, et latrator Anubis. Nam et pleraque nomina oppidorum ex bestiis et jumentis habent nomina: κυνών, a cane; λεών, a leone; θμοῦις lingua Ægyptia, ab hirco; λόκων, a lupo, ut taceam de formidoloso et horribili cæpe et crepitu ventris inflati, quæ Pelusiaca religio est: hæc, inquit, simulacra, quæ non possunt salvare portantes, nihil sunt aliud, nisi onera sacerdotum. » Hucusque Hieronymus.
Sic draco iste, quem occidit Daniel, cap. XIV, 22, pro Numine colebatur. Sic Jupiter Hammonius capri formam habebat, eratque caper. Hammon enim punice significat caprum, ait Herodotus in Euterpe. Unde pro Nabo Septuaginta hic vertunt Dagon. Dagon enim erat idolum Philistinorum habens formam piscis: דגון Dagon enim hebraice significat piscem, videturque Dagon habuisse speciem balænæ, aut marini alicujus monstri, quale est illud nobilitatum Persei et Andromedæ fabula, quod colebant pro Numine. Vide quæ de Dagon dixi Philipp. III, 19.
Secundo, S. Thomas, Forerius et Vatablus supplent imposita, q. d. Bel, Nabo, aliaque idola Chaldæorum, jam confracta, jumentis imposita, deportata sunt in Persidem.
Tertio, Haymo per bestias et jumenta intelligit Belis cultores. Hi enim nisi stolidi et stupidi fuissent instar brutorum, nunquam coluissent idola lignea, saxea, ærea et aurea.
Quarto, alii sic explicant, facta sunt bestiis, id est calcata sunt a bestiis; cum a Persis deserta et prostrata sunt. Persæ enim alios colebant deos quam Babylonii, imo uti gentem, ita et deos eius, suos censebant esse hostes.
Quinto, valde apposite Sanchez per zeugma repetit to onera, q. d. Simulacra Belis et Nabo bestiis et jumentis facta sunt onera (cum scilicet Persæ iis onerarunt suos camelos, asinos et equos, ut ea transferrent in Persidem), quæ prius fuerunt onera vestra, o Babylonii! eaque gravi pondere usque ad lassitudinem vos gravabant et fatigabant, cum scilicet illa vestris humeris portaretis. Id enim eos factitasse docet Baruch, VI, 3.
Sexto et planissime, Forerius, simulacra Chaldæorum facta, vel, ut hebraice est, fuerunt jumentis, id est tradita sunt jumentis, fuerunt in potestate jumentorum, veluti sors eorum. Hoc enim Hebræa phrasis significat, cum dicitur aliquid esse, vel fieri alterius, scilicet esse in ejus potestate, vel esse in ejus jure et dominio: jumenta enim cum dorso continerent idola, habebant ea quasi captiva, in sua manu et potestate. Hunc sensum exigit id quod sequitur: « Anima eorum in captivitatem ibit. »
Versus 2: CONTABUERUNT, ET CONTRITA SUNT SIMUL. — q. d. Idola vestra quæ portabatis usque ad lassitudinem, vobiscum simul curvata et confracta a Persis contabuerunt, perierunt et consumpta sunt. Perinde a...
2. CONTABUERUNT, ET CONTRITA SUNT SIMUL. — q. d. Idola vestra quæ portabatis usque ad lassitudinem, vobiscum simul curvata et confracta a Persis contabuerunt, perierunt et consumpta sunt. Perinde ac si asinus dorso ferat onus grave lagenarum, atque ab hoste protrusus corruat, itaque lagenas una secum confringat: hoc enim innuunt Hebræa. Unde et Biblia Complutensia hæc præcedentibus nectunt hoc modo: Onera vestra gravi pondere usque ad lassitudinem contabuerunt, et contrita sunt simul. Hinc et sequitur: « Non potuerunt salvare » a Persis « portantem se, » id est portantes ea Chaldæos. Legit Noster משא masse in præterito hiphil, id est portantem; jam aliis punctis legunt massa, id est onus. Unde Vatablus et Forerius vertunt: Curvata sunt, incurvata sunt simul, non potuerunt evadere onus. Intelliguntque hoc de jumentis, non de idolis, q. d. Corruerunt illa jumenta onusta idolis, sub onere, neque onus ipsum potuerunt excutere.
ANIMA EORUM IN CAPTIVITATEM IBIT. — Id est, ipsamet idola quæ idololatræ putant anima esse prædita, eo quod ex iis dentur oracula, quasi voce et mente polleant, abducentur in captivitatem a Persis. Ita Vatablus. Aut potius animum idoli vocat ipsum idolum, quod quia rei animatæ est imago et idolum, hinc animam habere dicitur metonymice. Sic caro mortua quæ aliquando vixit, vocatur anima, quia carni antea animatæ similis est, et quasi eadem cum illa, uti dixi Levit. XIX, 28. Sic anima hominis vocatur ipse homo. Ita Sanchez. Adde, anima idoli est dæmon illi assidens, et quasi alligatus, ac per illud dans oracula, q. d. Idolum totum cum suo dæmone paredro capietur.
Aliter Forerius, qui hæc refert ad jumenta, sicque vertit, anima eorum cum captivitate abiit: hoc est, jumenta sub tanto onere idolorum corruentia exspirarunt, et animam efflarunt, sicut ipsa idola captiva cum jumentis corruentia, confracta sunt: sicque abierunt, id est evanuerunt, perierunt, et quasi animam exhalarunt.
Tertio, S. Hieronymus: « Anima eorum, » scilicet idololatrarum vel sacerdotum sociantium idola, « ibit in captivitatem. »
Versus 3: AUDITE ME, DOMUS JACOB, ET OMNE RESIDUUM (omnes ex captivitate superstites et reliqui) DOMUS ISRAEL, QUI PORTAMINI A MEO UTERO. — Pungit idola et idololatras, q. d. Idola saxea et ærea portantur...
3. AUDITE ME, DOMUS JACOB, ET OMNE RESIDUUM (omnes ex captivitate superstites et reliqui) DOMUS ISRAEL, QUI PORTAMINI A MEO UTERO. — Pungit idola et idololatras, q. d. Idola saxea et ærea portantur a suis cultoribus, eosque delassant, ut sub onere gemant: at ego meos cultores ipse porto, ea cura et amore, quo infans portari solet a matre in utero.
Pro a meo hebraice est מני minni, quod pro min, id est a, accipiunt Septuaginta, Forerius et alii, ut iod sit hic paragogicum, vertuntque, qui portamini a me ab utero: id est quos ego porto a nativitate, qua ex utero prodierunt: hoc est a teneris usque ad canos, ut sequitur.
Secundo, significantius et efficacius Noster minni accepit proprie, ut significet a me: unde ad verbum ex Hebræo sic vertas: Qui portamini a meo utero, qui gestamini a mea vulva. Uterum et vulvam per catachresin et metaphoram vocat maternam Dei erga suos providentiam, tenerumque amorem et curam, imo plusquam maternam. Mater enim dat partem materiæ corpori embryonis, sed nihil dat animæ ejusdem; Deus dat utrumque totum, et in solidum: tam enim animam quam corpus format et creat.
Rursum, mater ex superfluo, scilicet ex sanguine menstruo, embryonem in utero, et lacte infantem postquam ex utero prodiit, alit et nutrit: Deus autem seipso nos alit et nutrit, idque continuo per omnem vitam, ab utero usque ad canos, ab ortu usque ad occasum et mortem. Adhæc Deus non tantum corpus, ut mater, sed et animam pascit sua gratia, doctrina, illuminatione, impulsu, et SS. Sacramentis, præsertim Eucharistiæ.
Ad litteram loquitur Judæis e captivitate non Babylonica, sed Assyriaca reliquis et superstitibus, puta duabus tribubus, Juda et Benjamin: hæ enim reliquæ manserunt in Judæa, cum decem tribus a Salmanasare anno sexto Ezechiæ ductæ sunt in Assyriam. Hoc enim jam contigerat, cum hæc diceret, Isaias: Babylonica autem captivitas necdum contigerat, sed post multos annos futura erat, q. d. O Judæi! ego vos, licet mihi rebelles, intime amo, et curo ab utero usque ad canos et senectam, perinde ac mater amat et curat infantem, quem utero gestat. Ita S. Hieronymus.
Rursum « ab utero, » id est ab ortu Synagogæ, puta a tempore quo esse cœpistis, o Judæi! scilicet a tempore Abrahæ, Isaac et Jacob, ego vestri curam maximam gessi, et gero, alo, foveo, servo, libero. Hoc est quod dicitur Exodi XIX, 4: « Vos ipsi vidistis, quæ fecerim Ægyptiis, quomodo portaverim vos super alas aquilarum, et assumpserim mihi. » Et Deuter. XXXII, 10: « Circumduxit eum, et docuit: et custodivit quasi pupillam oculi sui. Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans, expandit alas suas, et assumpsit eum, atque portavit in humeris suis. »
Jam sub Judæis e captivitate reliquis intelligit sanctas eorum Gentiumque reliquias, quæ superfuerunt ex infidelitate, vel pristina patrum Gentilium, vel patria cæterorum Judæorum Christum spernentium; hos enim paucos et reliquos Christo credentes, Christus et Deus Pater ac Spiritus Sanctus, quasi mater in utero Ecclesiæ formant, alunt, fovent, educant, dirigunt usque dum ad salutem æternam in cœlo perveniant.
Mystice, « ab utero, » id est a rudimentis doctrinæ cœlestis, quæ fuerunt in lege veteri usque ad perfectionem Evangelicam, Deus Ecclesiam et fideles suos rexit et direxit. Ita S. Augustinus, et ex eo Leo Castrius.
Hinc rursum S. Augustinus in Psalm. CXII, 1, infert, nos omni ætate, a puero usque ad senium debere laudare Deum, quia semper et omni ætate tanta cura ab eo alimur.
Versus 4: USQUE AD SENECTAM, — q. d. Matres infantes usque ad tertium annum tantum lactant et gestant; mox ab ulnis et lacte eos depellunt, ut per se ambulare, et communes cibos comedere discant. Sic aves...
4. USQUE AD SENECTAM, — q. d. Matres infantes usque ad tertium annum tantum lactant et gestant; mox ab ulnis et lacte eos depellunt, ut per se ambulare, et communes cibos comedere discant. Sic aves pullos jam potentes volare rostro e nido abigunt; idem faciunt equi calcibus, et canes morsu. At Deus suos non tantum in utero, et infantes, sed et grandes per omnem vitam usque ad senectam, eadem cura et indulgentia prosequitur, etiam cum peccant Deumque ad iram concitant. Porro infantia Synagogæ et Judæorum fuit tempore Abrahæ; juventus, tempore Mosis; virilis ætas, tempore Davidis. Hucusque quasi mater, fovit, educavit, provexit eam Deus. Senecta fuit tempore captivitatis, nec hic eam deseruit; sed Jeremiam et Prophetas excitavit, qui eam monerent, docerent, consolarentur, ac paulo post e captivitate eos reduxit, cum jam perditi et excisi esse viderentur. Mors et occasus Synagogæ fuit tempore Christi, quo desiit et abrogata est; succedente illi Ecclesia Christi. Itaque quamdiu stetit ille populus, fuitque populus Dei, Deus quasi mater ejus curam gessit; cum vero desiit et occidit, desiit et cura Dei. Multo major est cura Dei et Christi circa Ecclesiam suam, quam sanguine suo emit et lavit, statuitque ut maneat in æternum: ac proinde æternam hujus curam geret.
Quod Deus hic promittit, hoc David sibi postulat dicens, Psalm. LXX, 6, 9: « In te confirmatus sum ex utero; de ventre matris meæ tu es protector meus, etc. Ne projicias me in tempore senectutis: cum defecerit virtus mea, ne derelinquas me. »
EGO FECI (ego vos genui, ego alui, ego educavi, ego provexi), EGO (pariter) FERAM, — et portabo vos deinceps usque ad senectam. q. d. Non propter vestra merita vos hac cura complector, sed propter me, propter maternum meum in vos affectum. Sicut enim mater sordibus, ejulatu, lascivia, malitia, milleque fastidiis parvuli sui non offenditur, ut ejus curam abjiciat, sed hæc omnia materno affectu devorat, dicitque quod vulgo dicunt matres regnant ius: Quomodo hæc a puero toleras? « Mater sum, mater infanti suo irasci nequit, » imo hisce ejus ineptiis magis accenditur ejus erga illum amor. Et, si quis eam arguat, dicit: « Nescis quid sit esse matrem. Maternum cor quale et quantum sit ignoras. Matris affectum, quantus sit, nemo scit, nisi expertus, nisi quæ fuit, vel est mater. » Ita pariter Deus tulit murmura, idololatriam aliaque scelera populi sui, nec eum abjecit, sed majorem Dei amorem, majora exhibuit per Davidem, Salomonem aliosque reges, ac per Isaiam, Jeremiam, Eliam aliosque Prophetas beneficia.
Moraliter, disce hic quis, qualis, quantus, quam benignus et beneficus sit Deus, quamque ab omnibus redamandus et colendus.
Quid est Deus? « Est animal sempiternum et optimum, » ait Aristoteles lib. XI Metaphys. Quid est Deus? « Est mens incorporea, quæ per omnium rerum naturam diffusa, vitalem sensum cunctis animantibus tribuit, » inquit Pythagoras apud Lactantium, lib. De Ira Dei. Quid est Deus? « Est mens universi. Deus est quidquid vides totum, et quidquid non vides totum, » ait Socrates. Quid est Deus? « Est animus per immensas mundi partes diffusus, ex quo omnia quæ nascuntur, vitam capiunt, » ait Plato. Quid est Deus? « Est mens infinita, quæ per seipsam movetur, » ait Thales Milesius. Quid est Deus? « Est ineffabile principium, et omnium rerum origo: cujus potentia mundus creatus est: cujus providentia conservatur, et assidue gubernatur, » ait Theophrastus. Quid est Deus? Est ens immensum, incogitabile et inexplicabile. « Quo diutius considero quid sit Deus, eo magis mihi eripitur Dei cognitio et redditur obscurior, » ait Simonides Hieroni Siculorum tyranno, post iteratas ab eo petitas ad cogitandum de Deo inducias; uti refert Cicero, lib. I De Natura Deor.
Audi Orthodoxos et Theologos. Quid est Deus? « Est infinitum bonum, a quo datur esse quadruplex, creationis, conservationis, recreationis et beatitudinis, » ait Dionysius. Quid est Deus? « Est quo nihil melius, nec majus excogitari potest. » Quid est Deus? « Est cujus posse non numeratur: cujus esse nec principio nec fine clauditur: cujus bonitas, sapientia, pietas, justitia, liberalitas, prudentia non terminatur. » Quid est Deus? « Est increatum bonum, quod quo plus habetur, eo vehementius placet et recreat. »
Versus 5: CUI ASSIMILASTIS ME, — fabricando idolum, quasi Deum alium mihi similem et æqualem, uti dixi cap. XL, 18 et 25. Perperam ergo ex hoc loco Calvinus, et e Catholicis Abulensis in cap. IV Deuter. Q...
5. CUI ASSIMILASTIS ME, — fabricando idolum, quasi Deum alium mihi similem et æqualem, uti dixi cap. XL, 18 et 25. Perperam ergo ex hoc loco Calvinus, et e Catholicis Abulensis in cap. IV Deuter. Quæst. V; Durandus in III, dist. IX; Quæst. V; Peresius, De Tradit. part. III De Imaginibus, ex hoc Isaiæ loco contendunt probare, fas esse facere imagines Sanctorum, Dei autem imaginem facere esse nefas. Vide dicta Deuter. V, 7.
Nota: Sicut zelotypus maritus identidem in adulterum corrivalem invehitur, et stomachatur; ille enim semper obversatur menti, bilemque ei commovet, eo quod unice amet et depereat suam uxorem, quam indigne fert alium ambire: ita Deus hic ex zelo, quo Ecclesiam et animas quasi sponsas suas vehementer amat, crebro in idola, eorumque opifices et cultores, quasi in adulteros, mentem, verba et tela sua intorquet. Pathos habent verba me, et cui, q. d. Scitis quis ego sum? quid idolum? Idolum truncus est et saxum, quod nihil opis vobis confert: ego sum, qui vos genui, pavi, evexi a puero, et continenter pasco et eveho; quomodo ergo me comparatis idolis? quomodo idola mihi adæquatis, imo præfertis, meamque providentiam et divinitatem mihi adimitis, et in idola transfertis? (Idem sibi dictum a Deo putet quilibet peccator, qui suum sibi cupiditatis pingit idolum.) Judæi enim, hoc tempore sub Achaz et Ezechia, valde proclives erant in idola, et magis futuri erant paulo post, tempore Manassis, ideoque vastandi et captivandi a Babyloniis, itaque in ipsa Babylone, ejus idola erant culturi, ut ait Jerem. XVI, 13. Hac ergo de causa toties in idola insurgit hic Deus, ut Judæos ab illis avertat: et ne objiciant felicitatem Babyloniorum hoc tempore dominantium, quasi hoc imperium a suis idolis acceperint; prædicit tam Babylonis, quam deorum ipsius excidium.
Versus 6: QUI CONFERTIS AURUM DE SACCULO, — q. d. Videte bellos vestros deos, a quibus et quomodo fabricentur, scilicet, vos ipsi eos formatis et cuditis: nam de sacculo profertis aurum, et argentum ad st...
6. QUI CONFERTIS AURUM DE SACCULO, — q. d. Videte bellos vestros deos, a quibus et quomodo fabricentur, scilicet, vos ipsi eos formatis et cuditis: nam de sacculo profertis aurum, et argentum ad stateram appenditis conflatori, ut ipse ex eo idolum conflet, quod ejusdem sit ponderis, ut nimirum certi ponderis a vobis dati deum recipiatis.
Versus 8: ET CONFUNDAMINI. — Hebraice התאששו hitoscasu, quod recentiores ab איש isch, id est vir, deducunt. Unde primo, Leo Hebræus vertit, et corroboramini; secundo, Forerius et Vatablus: Præstate vos vi...
8. ET CONFUNDAMINI. — Hebraice התאששו hitoscasu, quod recentiores ab איש isch, id est vir, deducunt. Unde primo, Leo Hebræus vertit, et corroboramini; secundo, Forerius et Vatablus: Præstate vos viros, hoc est, ostendite vos valere recto judicio, et linquite idololatriam; tertio, Pagninus et Forsterus: Sitis fortes ut fundamenta. Unde Forerius putat textum Latinum hic esse corruptum, et pro confundamini reponendum esse fundamini, id est tanquam fundamenta in corde ponite, hoc est alta mente reponite. Verum fallitur Forerius; omnia enim exemplaria, etiam Romana, legunt confundamini. Ita enim recte vertit Interpres. Nam Hebræum hitoscasu, deduxit non ab isch, sed ab esch, id est ignis. Unde hitoscasu idem est quod, sitis rubei ut ignis, hoc est erubescite, et confundamini; quocirca Septuaginta vertunt, στενάζετε, id est ingemiscite.
REDITE AD COR. — Hebraice השיבו על לב hascibu al leb, id est reducite ad cor, revocate in mentem, quod vos creaverim, educaverim, portaverim; idola vero creentur et portentur a suis cultoribus. Apposite S. Gregorius, XXVI Moral. XXVII: « Quid, ait, vicinius nobis est corde nostro? Et tamen cum per pravas cogitationes spargitur, a nobis cor nostrum longius evagatur? Longe ergo Propheta prævaricatorem mittit, cum eum ad cor suum redire compellit; quia quo se exterius fudit, eo ad se unde possit redire, vix invenit. » Quin et Seneca dixit: « Mali ubique sunt præterquam secum. »
Moraliter, hic locus docet sæpe in memoriam reducenda et revocanda ac meditanda esse Dei beneficia: horum enim meditatio mire valet ad torporem excitandum, mentem Dei cognitione, æstimatione et amore inflammandam, vitamque recte instituendam, hoc est redire ad cor, scilicet secum versari, meditari ea quæ Dei et salutis sunt, non ad res mundi vagari et diffluere, quæ a Deo, et seipsa mentem abducunt. Ibi in seipsa videt mens, quis, qualisque sit tum ipsa tum Deus, quæ et quanta a Deo acceperit, et in dies, imo in singulas horas et momenta accipiat. Ibi videt Dei bonitatem et magnificentiam, quod non sit similis illi in orbe, quod ille solus mentem pascat et satiet, cætera omnia irritent tantum et lancinent. Hoc sapiebat Psaltes dicens: « In meditatione mea exardescet ignis. » Vide S. Bernardum in lib. De Consider. ad Eugenium Pontificem.
Ita Tobias præcepit filio, cap. IV, vers. 6: « Omnibus diebus vitæ tuæ in mente habeto Deum, » et vers. 20: « Omni tempore benedic Deum: et pete ab eo ut vias tuas dirigat, et omnia consilia tua in ipso permaneant. »
Ita S. Dominicus, ut habet Auctor Vitæ, lib. IV, cap. II, assidue in mente habuit Deum, « atque tam domi quam in itinere semper voluit aut de Deo, aut cum Deo colloqui, raro alias loquens: hinc tanta linguæ in eo custodia, et præmeditatio; « testatique sunt viri perfecti, qui multo tempore apud ipsum vixerant, non fuisse dolum in ore ejus, nec ab eo profectum fuisse unquam verbum otiosum, aut noxium, aut obtrectatorium, vel adulatorium. Si quis ei maledixisset, ille contra benedicebat. » Hinc « et tanta ejus comitas et affabilitas. Unde et ipse tria præcipue voluit a suis observari. Primo, ut semper de Deo vel cum Deo loquantur. Secundo, ut iter agentes, non fe-
rant apud se pecuniam. Tertio, ut nullas unquam recipiant temporarias possessiones: hæc enim sunt quæ cor mundum, et a curis liberum, et ad divina meditanda expeditum efficiunt. » Ibid. cap. XI: O felices, o perfectos, o Angelos qui semper de Deo, aut cum Deo colloquuntur! Ita S. Bernardus in Meditat. cap. VI: « Omne, inquit, tempus in quo de Deo non cogitas, hoc te computes perdidisse. » Et mox: « Mens sapientis semper est apud Deum. Illum semper ante oculos habere debemus, per quem sumus, vivimus et sapimus. Ipsum namque ut essemus habemus auctorem: ipsum etiam ut sapiamus, debemus habere doctorem: et, ut beati simus, suavitatis largitorem. » Et paulo superius: « Sicut nullum est momentum, quo homo non utatur vel fruatur Dei bonitate et misericordia, sic nullum debet esse momentum, quo eum præsentem non habeat in memoria. »
Versus 9: RECORDAMINI PRIORIS SÆCULI, — scilicet quanta promiserim, prædixerim et præstiterim patribus vestris; inde videbitis me esse Deum vestrum quem patres vestri coluerunt. Idem nunc dicamus hæretici...
9. RECORDAMINI PRIORIS SÆCULI, — scilicet quanta promiserim, prædixerim et præstiterim patribus vestris; inde videbitis me esse Deum vestrum quem patres vestri coluerunt. Idem nunc dicamus hæreticis, qui novi sunt, et religionem fidemque novam prioribus sæculis inauditam in orbem inducunt. Præclare S. Hieronymus, epist. ad Pammachium et Oceanum: « Quisquis, inquit, assertor es novorum dogmatum, quæso ut parcas Romanis auribus, parcas fidei, quæ Apostolorum ore laudata est. Cur post quadringentos annos (audi, Luthere; audi, Calvine, qui post 1500 annos fidem Christianam novare vultis) docere nos niteris, quod antea nescivimus? usque in hanc diem sine vestra ista doctrina Christianus mundus fuit. » Eosdem interrogat Tertullianus, lib. De Præscript.: « Qui estis vos? unde et quando venistis? ubi tam diu latuistis? » Et Optatus, lib. II Contra Parmen.: « Vestræ cathedræ originem ostendite, qui vobis vultis sanctam Ecclesiam vindicare. » Et Hilarius, lib. VII De Trinit.: « Tarde mihi hos piissimos doctores ætas nunc hujus sæculi protulit, sero hos habuit fides mea quam tu (o Christe) erudisti: inauditis ergo iis in omnibus, in te credidi. »
ANNUNTIANS AB EXORDIO NOVISSIMUM, — q. d. Ego sum qui ab exordio tum mundi, tum Synagogæ prædixi quæ novissimis, id est posterioribus, temporibus futura erant, v. g. Genes. III, 15, prædixi, quod mulier per suum semen, id est Christum, contereret caput serpentis. Abrahæ prædixi posteritatem numerosam instar stellarum cœli, possessionem Chananææ, ortum Isaaci et Christi, etc.
DICENS: CONSILIUM MEUM STABIT. — « Dicens, » id est dicendo faciens: Dei enim dicere (cum sit efficax) est facere. Unde efficaciter vertit Vatablus: Qui dico, et consilium meum ratum est, et quidquid volo facio.
Versus 11: VOCANS AB ORIENTE AVEM. — Cyrus cum suo exercitu vocatur avis: עיט ait, id est avis, aut potius, collectio et turba avium rapacium, quæ celeriter et cum impetu in prædam involant: sic involarun...
11. VOCANS AB ORIENTE AVEM. — Cyrus cum suo exercitu vocatur avis: עיט ait, id est avis, aut potius, collectio et turba avium rapacium, quæ celeriter et cum impetu in prædam involant: sic involarunt Cyrus et Persæ in Babylonem. Simili modo Nabuchodonosor vocatur aquila grandis involans in Judæos aliasque Gentes, Ezech. XVII, 3; Jerem. XLIX, 40. Vide ibi dicta.
Secundo, Cyrus vocatur avis, quia in vexillo præferebat aquilam auream expansis alis, teste Xenophonte, lib. VII Cyripædiæ. Unde hoc signo deinceps usi sunt reges Persarum, et postea Romani.
Tertio, Arias per avem accipit solem, qui velocissimus est instar avis. Cyrus enim persice idem est quod sol, qui serenus et jucundus Judæis in tenebris captivitatis affulsit. Verum hic sensus alienior est.
Venit hæc avis « ab Oriente, » id est ex Persia, quæ Babyloni est ad Orientem.
Aliter Cyrillus, qui per avem accipit Nabuchodonosorem, et Chaldæus, qui per avem intelligit Judæos; vertit enim: Judæos quasi avem a captivitate Babylonica reducam. Unde et Arabica versio, quæ in Vaticano exstat, habet: Et vocabo eos qui sunt in Oriente, et venient velocius ave; et adducam virum, qui jam fecit voluntatem meam, de terra longinqua.
Mystice avis hæc est Christus qui « visitavit nos oriens ex alto. » Ita Cyrillus et Hieronymus, qui rursum per aves accipit Angelos: hi enim quasi aves celerrime per orbem propter electos discurrunt.
ET DE TERRA LONGINQUA VIRUM VOLUNTATIS MEÆ. — Per hunc virum Vatablus non Cyrum, sed Christum accipit. Verum alii passim accipiunt Cyrum: Cyrus enim voluntatem et consilium Dei, puta justitiam vindicativam, in Chaldæos exercuit, ad Sionis, id est Judæorum gloriosam salutem et liberationem. Multo magis Christus fuit vir voluntatis divinæ, qui Dei voluntatem in redemptione Ecclesiæ plene adimplevit. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo et alii.
ADDUCAM ILLUD, — scilicet consilium, quod præcessit, de vocanda ave ab Oriente, et viro voluntatis meæ.
Versus 12: AUDITE ME (o Judæi in Babylone, qui estis) DURO CORDE, QUI LONGE ESTIS A JUSTITIA, — vel quia a Deo et virtute ad Babyloniorum idola et scelera declinastis; vel potius justitiam hic non Judæoru...
12. AUDITE ME (o Judæi in Babylone, qui estis) DURO CORDE, QUI LONGE ESTIS A JUSTITIA, — vel quia a Deo et virtute ad Babyloniorum idola et scelera declinastis; vel potius justitiam hic non Judæorum, sed Dei, puta in promissis fidelitatem, intelligit, q. d. Arguitis me, o Judæi! quod justitiam, id est fidem et promissa de vestri liberatione, non servem; putatis enim vos longe ab ea abesse, videmini vobis in æternum detrusi in carcerem; sed fallimini: nam licet duro sitis corde, et mereamini ut ego fidem et promissa revocem, tamen id non faciam, quinimo:
Versus 13: PROPE FECI JUSTITIAM MEAM (Ecce enim Cyrus quasi avis mox advolabit, qui meam justitiam, id est fidem, præstabit, vosque Babylone liberabit; unde et per eum) DABO IN SION (vel Sioni, id est Sio...
13. PROPE FECI JUSTITIAM MEAM (Ecce enim Cyrus quasi avis mox advolabit, qui meam justitiam, id est fidem, præstabit, vosque Babylone liberabit; unde et per eum) DABO IN SION (vel Sioni, id est Sionidis, puta Judæis) SALUTEM, ET IN ISRAEL (vel Israeli) GLORIAM MEAM. — Fuit enim hæc gloriosa et magnifica Israelis liberatio. Ita S. Hieronymus, qui cum aliis docet, hæc longe verius competere Christo Cyri antitypo: Christus enim Sioni, id est Ecclesiæ, veram et æternam attulit justitiam, salutem et gloriam. Nota to prope feci. Cum enim Christus propinquat, tunc propinquat et justitia et salus nostra, æque ac gloria Dei. Hæc enim simul procedunt, et pari passu simul vel accedunt vel recedunt: quantum enim distas a Christo, tantum distas a justitia, salute et gloria Dei; quantum ad ipsum, tantum et ad hæc accedis: rursum, quantum ad justitiam, tantum ad Christum accedis vel recedis: idem est de salute et gloria Dei.