Excitat Ecclesiam primitivam pusillam ad laudem et jubilum, promittens ei, antea sterili, numerosam et gloriosam prolem, eo quod Deus ejus derelictae et repudiatae miserebitur, eamque rursus sibi conjugio copulabit. Unde, vers. 8, novum et perenne foedus cum ea init, illudque juramento firmat, quo promittit et opes solidas, consolationem, splendorem et gloriam, asseritque quod fundabit eam in sapphiris aliisque gemmis, quodque omnes ejus filii erunt docti a Domino, et plena pace fruentur. Tertio, vers. 14, ait quod fundabit eam in justitia, atque ab omni calumnia et fraude, aeque ac vi et hoste eam tutabitur.
Index
Synopsis Capitis
Excitat Ecclesiam primitivam pusillam ad laudem et jubilum, promittens ei, antea sterili, numerosam et gloriosam prolem, eo quod Deus ejus derelictae et repudiatae miserebitur, eamque rursus sibi conjugio copulabit. Unde, vers. 8, novum et perenne foedus cum ea init, illudque juramento firmat, quo promittit et opes solidas, consolationem, splendorem et gloriam, asseritque quod fundabit eam in sapphiris aliisque gemmis, quodque omnes ejus filii erunt docti a Domino, et plena pace fruentur. Tertio, vers. 14, ait quod fundabit eam in justitia, atque ab omni calumnia et fraude, aeque ac vi et hoste eam tutabitur.
Excitat Ecclesiam primitivam pusillam ad laudem et jubilum, promittens ei, antea sterili, numerosam et gloriosam prolem, eo quod Deus ejus derelictae et repudiatae miserebitur, eamque rursus sibi conjugio copulabit. Unde, vers. 8, novum et perenne foedus cum ea init, illudque juramento firmat, quo promittit et opes solidas, consolationem, splendorem et gloriam, asseritque quod fundabit eam in sapphiris aliisque gemmis, quodque omnes ejus filii erunt docti a Domino, et plena pace fruentur. Tertio, vers. 14, ait quod fundabit eam in justitia, atque ab omni calumnia et fraude, aeque ac vi et hoste eam tutabitur.
Textus Vulgatae: Isaias 54:1-17
1. Lauda, sterilis, quae non paris: decanta laudem, et hinni, quae non pariebas: quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum, dicit Dominus. 2. Dilata locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende, ne parcas: longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida. 3. Ad dexteram enim et ad laevam penetrabis: et semen tuum Gentes haereditabit, et civitates desertas inhabitabit. 4. Noli timere, quia non confunderis, neque erubesces: non enim te pudebit, quia confusionis adolescentiae tuae oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis amplius.
1. Lauda, sterilis, quae non paris: decanta laudem, et hinni, quae non pariebas: quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum, dicit Dominus. 2. Dilata locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende, ne parcas: longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida. 3. Ad dexteram enim et ad laevam penetrabis: et semen tuum Gentes haereditabit, et civitates desertas inhabitabit. 4. Noli timere, quia non confunderis, neque erubesces: non enim te pudebit, quia confusionis adolescentiae tuae oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis amplius. 5. Quia dominabitur tui qui fecit te, Dominus exercituum nomen ejus: et redemptor tuus sanctus Israel, Deus omnis terrae vocabitur. 6. Quia ut mulierem derelictam et moerentem spiritu vocavit te Dominus, et uxorem ab adolescentia abjectam, dixit Deus tuus. 7. Ad punctum in modico dereliqui te, et in miserationibus magnis congregabo te. 8. In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui: dixit redemptor tuus Dominus. 9. Sicut in diebus Noe istud mihi est, cui juravi ne inducerem aquas Noe ultra supra terram: sic juravi ut non irascar tibi, et non increpem te. 10. Montes enim commovebuntur, et colles contremiscent: misericordia autem mea non recedet a te, et foedus pacis meae non movebitur: dixit miserator tuus Dominus. 11. Paupercula, tempestate convulsa, absque ulla consolatione. Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos, et fundabo te in sapphiris, 12. et ponam jaspidem propugnacula tua: et portas tuas in lapides sculptos, et omnes terminos tuos in lapides desiderabiles: 13. Universos filios tuos doctos a Domino; et multitudinem pacis filiis tuis. 14. Et in justitia fundaberis: recede procul a calumnia, quia non timebis; et a pavore, quia non appropinquabit tibi. 15. Ecce accola veniet, qui non erat mecum, advena quondam tuus adjungetur tibi. 16. Ecce ego creavi fabrum sufflantem in igne prunas, et proferentem vas in opus suum, et ego creavi interfectorem ad disperdendum. 17. Omne vas, quod fictum est contra te, non dirigetur: et omnem linguam resistentem tibi in judicio, judicabis. Haec est haereditas servorum Domini, et justitia eorum apud me, dicit Dominus.
Versus 1: 1. "Praise, O barren one, who does not bear." St. Thomas and Hugh take this as referring to the earthly Jerusalem, that...
1. Lauda, sterilis, quae non paris. S. Thomas et Hugo accipiunt de Jerusalem terrena, id est de Judaeis in Babylone captivis: illis enim promitti reditum, rerum copiam et copiosam prolem. Judaei post Christum haec eadem ex hoc loco sibi promittunt in adventu sui Messiae. Secundo, Chiliastae et Millenarii, quorum parens fuit Papias discipulus S. Joannis, haec accipiunt de mille annis felicitatis, quibus ipsi putant Sanctos post diem judicii regnaturos cum Christo hic in terra, omnibusque ejus deliciis fruituros, uti testatur S. Hieronymus. Tertio, Forerius censet hic agi de Jerusalem coelesti ex Apostolo, Galat. IV, 26, ubi ait quod Jerusalem coelestis sit mater nostra, quam S. Joannes, Apoc. xxi, 2, vocat civitatem novam de coelo descendentem, in qua omnia sunt coelestia, muri, domus, cives, ritus, leges, mores, sicut rex ipse coelestis est, qui de coelo descendit et regnum coeli in terra fundavit, et ex terra et coelo unum regnum effecit. Hoc anagogice verum est, non litteraliter, nisi quatenus Ecclesia militans a Joanne, Apoc. xxi, et aliis vocatur Jerusalem coelestis ob causam a Forerio jam dictam.
Quocirca dico, ad litteram Isaiam hic alloqui Ecclesiam Christi, tum ex Judaeis, tum potius ex Gentibus congregandam. Haec enim initio exigua erat, et quasi sterilis respectu Synagogae. Rursum Gentilitas ante Christum sterilis erat, et deserta a Deo, fide, gratia, filiis, fidelibus et sanctis; sed per Christum, hisce omnibus fecundata est magis quam Synagoga, quae jam diu habuerat virum, scilicet Deum. Ita hunc locum explicat Apostolus, Galat. IV, 27. Vide ibi dicta.
Nota: Propheta hic explicat semen illud longaevum natum ex grano mortificato, id est ex Christo crucifixo, de quo egit cap. praeced. vers. 10. Ita S. Augustinus, lib. I De Consensu Evangel. cap. xiii.
Pulchre S. Ambrosius, libro De Virginibus: Sancta, ait, Ecclesia immaculata coitu, fecunda partu, virgo est castitate, mater est prole. Nutrit vos virgo non corporis lacte, sed lacte Apostolorum. Virgo est Sacramentis, et virtutibus; mater est populis, cujus fecunditatem Scriptura testatur, quoniam plures filii desertae, quam ejus quae habet virum. Nostra virum non habet, sponsum habet. Habet sponsum sanae doctrinae; Verbo, sine ullo flexu pudoris, quasi sponso innubit aeterno.
Hinni, quae non pariebas, q. d. Gaude ad similitudinem hinnientis equae, cum equo ac suae proli et equulo adhinnit, praesertim parta aliqua victoria. Ita S. Hieronymus. Est catachresis. Hinnitus enim equae hilaritatem, profusam laetitiam, jubilum et triumphum Ecclesiae significat.
Sunt etiam fructus passionis et mortis Christi in Ecclesiam dimanantes, ut diximus in analysi cap. LIII; quae quidem, Primo, excitatur ad laetitiam, et amplificandum coetum pro gentibus recipiendis, 1-3; Secundo, reducitur a statu pristinae tenuitatis et orbitatis ad sortem ampliorem, Deo repudiatam revocante, Vers. 4-6; Tertio, confirmatur juramento de repudiatione non amplius iteranda, 7-10; Quarto, praemonetur de stabilitate et ornatu per charismatum abundantiam, de pace conscientiae et integritate famae per scientiae et justitiae dona, de incremento et copia per gentium conversionem accessuris, 11-15; Quinto, instruitur de conatu hostium, manu et lingua adversantium incassum cessuro, 16, 17.
Multi filii desertae, q. d. Ecclesia plures dabit filios Deo quam Synagoga. Alludit ad Saram et Agar; Sara enim Ecclesiae, Agar Synagogae fuit typus. Dicitur Sara deserta, quia cum videret ex se non esse spem prolis, pro se ancillam suam Agar viro substituit; unde ipsa copula viri abstinens, ut patet Genes. xv, 3, ab eo videbatur deserta.
Dilata locum tentorii tui. Notat S. Hieronymus in voce tentorii ac tabernaculi, alludi ad tabernaculum Mosis factum in Sina. Hoc enim quasi mobile Dei templum, erat typus Ecclesiae et templorum Christi. Secundo, fideles habitantes in Ecclesia terrestri, non habere hic firmam domum, sed quasi hospites et viatores degere in ea, quasi in tabernaculo; ac tendere ad domum aeternam paratam in coelis. Ecclesia ergo hic tota habitat in tabernaculis, quasi advena, et transiens in coelum, quasi domum et sedem suam.
Ne parcas labori aut sumptui, sed omni studio et sumptu longos fac funiculos tuos (ut tam numerosam sobolem tibi obventuram tabernaculo tuo excipias, q. d. Tot succrescent tibi filii fideles, ut locum et templa ad eos congregandos dilatare et ampliare, ac plura aedificare debeas). Clavos tuos consolida. Quia usque ad finem mundi, imo in aeternum duratura es. Hi enim imperativi, fac, consolida, significant futurum, Deum scilicet dilataturum per omnes gentes et provincias, et solidaturum Ecclesiam in perpetuum, cum Synagogam sola Judaea concluserit, et post modicum tempus abstulerit et abrogarit. Hoc est enim quod de ea ait Jeremias, Thren. II, 6: Dissipavit quasi hortum tentorium suum, demolitus est tabernaculum suum.
Versus 3: 3. "For to the right and to the left" (to the east and to the west, that is, in every direction through all regions of...
3. Ad dexteram enim et ad laevam (ad Orientem et ad Occidentem, id est quaquaversum per omnes mundi plagas) penetrabis. Hebraice tiphrotsi, id est irrumpes, perrumpes, vi, zelo et multitudine tuorum filiorum instar militum, qui in quasvis hostium regiones, etiam munitissimas irrumpunt, aut instar seminis, vel arboris et radicis, v. g. palmae, quae quaquaversum sese potenter diffundit et radicat, ideoque tantumdem pariter sursum excrescit et diffundit, atque firma et immota consistit.
Et semen tuum (filii tui, puta Apostoli et viri Apostolici, aliique fideles) Gentes haereditabit. Gentes subiget et possidebit, firmiter et secure instar haereditatis. Alludit ad illud quod Deus Abrahae promisit, Genes. xxii, 17: Possidebit semen tuum portas inimicorum suorum. Hoc enim semen carnale Abrahae fuit typus hujus seminis spiritualis Christi et Ecclesiae.
Et civitates desertas, a Deo, fide, lege, gratia et salute, quales olim fuerunt omnes extra Judaeam, et nunc sunt in India, Japonia, Mexico, etc., quas quotidie fide Christi magis magisque illustrari, et fidelibus augeri audimus et gaudemus. Inhabitabit. Tum quia viri Apostolici ibi domos, templa et aras figent; tum quia incolae ab eis convertentur, fientque Christiani, et semen, id est filii, Ecclesiae, q. d. Praedicatione filiorum tuorum, o Ecclesia! filios, id est Gentes fideles, habebis in urbibus desertis, hoc est infidelibus. Ita Vatablus.
Versus 4: 4. "For you shall forget the confusion of your youth, and shall remember no more the reproach of your widowhood." The...
4. Quia confusionis adolescentiae tuae oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis. Ecclesia constat Judaeis et Gentibus. Judaeorum adolescentia fuit tempore Mosis, sub quo coepit et crevit Synagoga. Confusio fuit adoratio vituli aurei, aliaque eorum scelera tum in Aegypto, tum in deserto. Viduitas fuit in captivitate Babylonica, de qua dicitur Threnor. I, 1: Facta est quasi vidua domina Gentium. Gentium vero adolescentia fuit secunda aetas mundi, scilicet quae fuit paulo post Noe, imo sub Noe (unde et ejus meminit vers. 9), tempore Abrahae (Noe enim vidit Abraham), et deinceps. In Noe enim pactum iniit Deus cum omnibus Gentibus, Genes. ix, 9; sed paulo post Gentes a Deo defluxerunt ad idola, et ex omnibus unum Abraham cum sua familia elegit sibi Deus in populum. Nam Noe mortuus est cum Abraham esset quinquaginta annorum, cumque mundus idololatria et impietate esset plenus. Unde Deus ex ea ad sui cultum evocavit Abraham, cum ipse 75 esset annorum. Quocirca pro adolescentiae hebraice est alumim, id est absconsionum, quia alma, est adolescentula innupta et virgo, a viro domi abscondita. Sic et Gentilitas infidelis quasi innupta, a Deo se abscondebat, et latebras quaerebat, in quibus suas superstitiones, sordes et scelera tegeret et absconderet. Totum ergo Gentilitatis tempus ante Christum vocatur adolescentia, sive virginitas et absconsio, quia ipsa respectu Dei Ecclesiae sponsi, erat quasi puella vaga et innupta (sic enim adolescentes vocamus eos qui non sunt conjugati, etiamsi sint grandaevi), et quia ipsa in tenebris infidelitatis et pudendorum criminum se abdebat et abscondebat.
Secundo, hoc idem est tempus viduitatis Gentium. Populus enim Gentium statim in adolescentia, id est statim post ortum sui in Noe, factus est viduus, id est sine Deo, et defluxit ad idola et vitia. Si ergo spectes eum, uti in Noe parente suo copulatus fuerat Deo, factus est viduus: sin spectes eum, ut a fide Noe descivit, utque quasi alius coepit esse gentilismi populus, fuit ipse quasi adolescentulus innuptus et virgo. Ab ortu ergo gentilismi Gentilitas sive populus Gentilium, fuit virgo. Porro hoc tempus vocat opprobrium viduitatis, tum quia in illo, ob scelera, a Deo desertus, et instar viduae derelictus fuit Gentium populus; unde vers. 8, vocat eum uxorem abjectam, i. e. repudiatam, tum quia filiorum spiritualium, i. e. fidelium, erat sterilis. Sterilitas enim apud Judaeos et Gentes erat probrum: Opprobrium ergo viduitatis est opprobrium sterilitatis. Significat itaque Propheta, quod Christus Gentilitatem ita derelictam, et ab adolescentia a Deo abjectam, ac repudiatam, ad se vocarit, sibique quasi sponsam copularit, ac generosa sobole fecundam effecerit. Ita ut ipsa jam felix, laeta et gloriosa, prioris sterilitatis et opprobrii prorsus obliviscatur. Ita Forerius, Sanchez et alii.
Versus 5: 5. "For He who made you shall rule over you; the Lord of hosts is His name." "Shall rule over you," that is, shall...
5. Quia dominabitur tui qui fecit te, Dominus exercituum nomen ejus. Dominabitur, id est maritabit te, te quasi uxorem matrimonio sibi copulabit, ille ipse, qui est Dominus exercituum et Dominus universae terrae, quam proinde tibi aeque ac sibi subjiciet; te, inquam, quae eras innupta, vidua et derelicta. Agitur enim hic de matrimonio Dei et Christi cum Ecclesia, et hoc significat Hebraeum baal, scilicet tam maritum quam dominum; maritus enim est quasi dominus uxoris suae. Unde Vatablus et Forerius vertunt: Quia maritus tuus erit qui fecit te, Jehova sabaoth nomen ejus. Ita Sara Abraham maritum vocat dominum, Gen. xviii, 12. Sic S. Natalia, uxor S. Adriani Martyris, eum dominum vocabat, ut patet ex ejus Vita. Nam lex naturae est, quam feminae sancit Deus, Genes. III, 16: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Unde S. Augustinus asserit et citatur in cap. Caput, in fine CXXIII, Quaest. V: Feminas viris suis servire communi lege naturae. Et Apostolus, I Cor. xi, 3: Omnis, ait, viri caput Christus est: caput autem mulieris, vir: caput vero Christi, Deus. Et Aristoteles, lib. II Oecon. cap. I: Existimare, ait, debet mulier vere composita, mores viri esse legem vitae suae impositam sibi a Deo. Et Pittacus unus ex septem sapientibus Graeciae: gynaikis arche, id est dominare uxori. Quin et maritum cum propinquis, apud priscos Romanos, fuisse judicem uxoris, cum illa famae aut capitis rea ageretur, docet illa lex Romuli apud Suetonium in Tiberio, cap. xv: Adulterii convictam vir et cognati, uti volent, necanto. Quocirca S. Ignatius ad Antiochenses: Mulieres, ait, honorificent viros suos, et non audeant eos proprio nomine vocare, sed communi, dicendo, domine mi, uti Bethsabee David maritum, dominum vocat, et se ancillam ejus, III Reg. I, 17.
Versus 6: 6. "For as a woman forsaken." The word "for" gives the reason why in the preceding verse he said: "Your Redeemer, the...
6. Quia ut mulierem derelictam. To quia dat causam, cur vers. praeced. dixerit: Redemptor tuus sanctus Israel, id est Israelis, q. d. Deus redimet te, quia tu eras ut mulier derelicta et repudiata, ideoque moerens, et afflicta et miserabilis; ab hoc opprobrio et aerumna Deus redimet et liberabit te, assumendo te in connubium et tori sociam; quia ipse tam misericors est, quam tu misera, imo est ipsa misericordia. Hoc est quod ait S. Leo, serm. 2 De Nativ.: Deus omnipotens et clemens, cujus natura bonitas, cujus voluntas potentia, cujus opus misericordia est, statim ut nos diabolica malignitas veneno suae mortificavit invidiae, praedestinavit Christum in carne venturum, qui natus ex Virgine, violatorem humanae propaginis incorrupta nativitate damnaret, etc.
Uxorem ab adolescentia abjectam, id est repudiatam: hinc eam vocavit paulo ante adolescentulam innuptam et viduam, quia repudiata est quasi innupta et vidua; licet enim habuerit maritum, tamen ab eo statim rejecta, eum habere desiit, quod perinde est, ac si nunquam habuisset. Unde vocatur virgo, aeque ac vidua. Virgo, quia vix copulata marito; vidua, quia mox ab eo fuit repudiata. Hoc est quod ait Paulus Ephes. II, 12: Eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo.
Versus 7: 7. "For a brief moment I forsook you, and with great mercies I will gather you." Note here that a period of two...
7. Ad punctum in modico dereliqui te, et in miserationibus magnis congregabo te. Nota hic punctum vocari tempus bis mille annorum, quod fuit ab Abrahamo usque ad Christum, quo Gentilitas a Deo fuit derelicta et repudiata; quia respectu aeternitatis, qua deinceps Deo conjuncta est, factaque aeterna ejus uxor, prius tempus est instar puncti, inquit S. Hieronymus. Frustra ergo Judaei Christo objiciunt to ad punctum. Nam pariter ipsi cum haec referunt ad suum Messiam, quem ipsi jam a 1600 annis frustra exspectant, nobis objicientibus to ad punctum, respondent 1600 annos esse punctum, respectu aeternitatis. Itaque hic ipsi sibi cornicum oculos configunt.
Tropologice S. Ambrosius, q. d. Ad punctum in hac vita te tentationibus quasi dereliqui, ut aeterna corona te afficerem. Unde huc allusisse videtur S. Petrus, epist. I, cap. I, vers. 6, cum ait: In quo exsultabitis, modicum nunc si oportet contristari in variis tentationibus; et S. Paulus, II Cor. IV, 17: Momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Hae sunt enim miserationes Domini, ut ait hic Isaias, tantae et tam magnae, ut obruant omne praeteritum aerumnarum tempus, ut illud videatur fuisse instar puncti et momenti. Unde mox aliis verbis idem explicans et inculcans, subdit:
Versus 8: 8. "In a moment of indignation I hid My face for a little while from you, and with everlasting mercy I have had...
8. In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui. Nota: Absconsio, vel aversio faciei Dei, in Scriptura significat et reipsa adducit omne malum, sicut illuminatio vel ostensio vultus ejus, omne bonum. Sicut enim sole absente, vel ob nebulas se abscondente, omnia occupant tenebrae (nam sol mundi est oculus, per quem videt omnia tellus); at eo redeunte et se ostendente, omnia apparent lucida, laeta et vivida: ita multo magis se res habet in Deo, qui increatus est et immensus orbis sol. Hujus solis deliquium inducunt nebulae, id est peccata nostra, quae chaos magnum et nubilum inter nos et Deum efficiunt. Ipse enim ex se est lux, perennes emittens radios, quibus illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum; nos ergo nebula peccatorum de nobis illum obtegimus et arcemus, quam ut depelleret, descendit ad nos Christus: ergo factus homo eam depulit, fecitque ut in luce degamus. Quocirca sicut in die honeste ambulemus, inquit Forerius.
Pro misericordia hebraice est chesed, id est pietas, puta affectus ille tener, benignus et beneficus, quo parentes naturaliter amant proles, quasi viscera sua. Huc allusit S. Paulus ad Titum, III, 4: Cum benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei; non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit. Misericordiam hanc vocat sempiternam, quia affectum hunc non mutabit aut revocabit Deus, ut Ecclesiam repudiet, aut illi aliam substituat, uti fecit Synagogae: sed in aeternum Ecclesiam quasi sponsam habebit, amabit et proteget. Unde sequitur:
Versus 9: 9. "This is to Me as in the days of Noah," that is to say, this oath and covenant of mine, which through Christ I shall...
9. Sicut in diebus Noe istud mihi est, q. d. Istud meum juramentum et pactum, quod per Christum sanciam cum Gentibus et cum Ecclesia, erit firmum et aeternum, sicut pactum initum cum Noe de inhibendo deinceps diluvio, firmum fuit et aeternum. Legit Noster bime, id est in diebus; jam legunt kime, id est quia aquae. Unde vertunt, aquae Noe hoc mihi erit, q. d. Videor mihi esse in diebus aquarum Noe, aut ira mea erit instar diluvii, quod accidit tempore Noe, inquit Vatablus. Sicut enim ira Dei peccata mundi sub Noe diluvio obruit, ita et Gentiles omnes perdidit et damnavit per Christum. Rursum, sicut Deus juravit Noe se non amplius perditurum homines diluvio: ita juravit Christo se non amplius perditurum Ecclesiam ex Gentibus collectam. Noe et diluvii meminit, primo, quia in Noe coepit renovatio tam generis humani, quam Ecclesiae quam tunc Deus sibi despondit: sed mox ea ad idola et vitia apostatante, eam repudiavit usque ad Christum, quando repudiatam sibi reconciliavit, et novo conjugio astrinxit. Quod ergo coepit Deus facere Ecclesiae tempore Noe, hoc restauravit et perfecit tempore Christi.
Secundo, quia Noe, reparator generis humani, typus fuit Christi redemptoris; aqua diluvii, baptismatis; arca, Ecclesiae; iris, crucis Christi. Haec enim Deum iratum placat. Ita S. Justinus, Contra Tryphon; imo S. Petrus, epist. I, cap. III, vers. 20 et 21. Vide dicta Genes. ix, 13.
Ut non irascar tibi, et non increpem te, Ut scilicet iratus non perdam te, sicut perdidi orbem diluvio, et Judaeos excidio. Per iram et increpationem ergo intelligit excidium, aut repudium: alioqui enim Deus irascitur Ecclesiae, cum eam punit, non ut perdat, sed ut purificet, q. d. Faciam ut, sicut aquae Noe non ultra operuerunt, nec operient terram; sic nec scelerum inundatio (hanc enim significabat diluvium) eamdem obruat, neque mundus iterum ad idola et vitia pristina relabatur; sed ea exsiccet et auferat Christus: quo fiet ut amplius non irascar tibi, o Ecclesia! nec increpem te, scilicet per diluvium aut excidium te perdendo: jactaberis quidem, uti arca Noe, aquis, id est persecutionibus, sed iis non obrueris.
Versus 10: 10. "For the mountains shall be moved," that is to say, sooner shall the mountains be moved from their place than I...
10. Montes enim commovebuntur, q. d. Citius montes e loco suo transferentur, quam ego desinam tui misereri: aut, esto montes commoveantur, ego tamen non commovebor, non mutabo sententiam, misericordiam, quam tibi promisi tum hic, tum Jerem. xxxi, 31, non revocabo. Ita S. Hieronymus.
Versus 11: 11. "O poor little one, tossed with tempest." In Hebrew soura, horribly shaken, tossed, and cast down. For it is the...
11. Paupercula, tempestate convulsa. Hebraice soura, horribiliter agitata, jactata et prostrata. Est enim Hophal, quod significat passionem validam et efficacem, respondentem actioni et jactationi efficaci Hiphil. Talis erat Ecclesia ante Christum deserta a Deo; per Christum vero ex paupercula facta est dives et splendida, ex convulsa solida, ex consolationis inope, ea abundans. Hoc enim est quod subdit:
Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos. Chaldaeus, Vatablus, Forerius et alii vertunt, sternam in stibio lapides tuos, id est instar stibii, puta, instar mulieris ornatae, quae oculos depingit stibio, lapides tuos sculpam, iisque ornabo te, ait S. Hieronymus. Hebraice enim puch idem est, quod Latinum fucus, puta stibium. Stibium enim est fossile subnigrum instar marmoris, teste Dioscoride, lib. V, cap. lix, q. d. Sternam pavimentum tuum marmore colorato et fulgido, instar stibii, vel, ut vult Forerius, ipsomet stibio. Secundo, melius Septuaginta puch transferunt, carbunculum; hic enim est coloris stibii, ut puch idem sit quod affine ei nophech. Hinc ipsi vertunt: Ego praeparo tibi carbunculum lapidem tuum. Unde et Rabbini vertunt: Quiescere faciam in carbunculo lapides tuos, id est substernam lapides aedificii tui carbunculos et sapphiros, q. d. Fundamentum tuum erit e carbunculis et sapphiris splendidum et pretiosum. Possumus enim utrosque hosce lapides, et utrumque verbum, scilicet, sternam et fundabo, ad fundamenta referre. Jam Forerius per fundamenta accipit pavimenta: nam fundamentum etiam dicitur, quod est in superficie terrae; tumque juxta Septuaginta, qui vertunt, praeparabo, vel sternam, carbunculum lapides tuos, sensus erit, q. d. Lapides, quibus sternam pavimentum tuum, erunt carbunculi. Solent enim reges et principes pavimenta cubiculorum vel domorum pretioso lapide, ut marmore, insternere: quin et Plinius, lib. XXXVII, narrat Neronis cubicula unionibus fuisse instructa: sed hae nimiae et insolitae fuerunt Neronis lautitiae. Unde et Martialis, similem subsannans, ait: Calcatusque tuo sub pede lucet onyx. Simili modo Romae pavimenta templorum, ut S. Petri, S. Pauli, S. Caeciliae, et aliorum plurimorum, pretioso et fulgido marmore, alabastro, Pario, etc., strata conspicimus. Significat ergo Propheta Ecclesiam haec regum ornamenta, puta sapphiros, jaspides, etc., sibi vindicaturam; sed ita ut ea quae ipsi in appulis et digitis quasi pretiosa gestant, ipsa quasi vilia et exigua sibi substernat et pedibus calcet. Hic sensus congruit Latino, sternam.
Verum planius ex Hebraeo marbits, id est quiescere vel jacere faciam, fundamentum accipias proprie: nam in eo jacent et quiescunt alii lapides. Fundamentum ergo accipe, quod supra terram exstat, in quo ponuntur aliquot ordines lapidum sectorum atque politorum ad elegantiam.
Nota: Hic et alibi describitur fabrica Ecclesiae, quasi regiae, sive basilicae pulcherrimae et pretiosissimae, adeo ut fundamenta ejus sint e carbunculis atque sapphiris; propugnacula, ex jaspide; portae, ex lapide sculpto, ac reliqua proportionaliter sint e lapidibus pulchris et pretiosis. Quae omnia symbolice significant, pulcherrima, pretiosissima et solidissima fore charismata Spiritus Sancti, virtutes et sacramenta, quae ei communicabit, quibusque eam instituet et aedificabit Christus. Rursum significat Apostolos, virosque Apostolicos, Sanctosque illustres, qui Ecclesiam vel fundarunt, vel propugnarunt, vel propagarunt, evexerunt et ornarunt. Hi enim carbunculi fuerunt per charitatem; sapphiri, ob coelestem vitam; jaspides, ob fortitudinem fidei, etc. Hae enim sunt opes Ecclesiae, spiritales scilicet potius quam temporales, quibus omnes regum opes excedit. Unde huc alludens S. Paulus, Ephes. II, 19, ait: Estis cives sanctorum, et domestici Dei: superaedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu. Apostolis enim quasi carbunculis, sapphiris, etc., alii fideles et justi, quasi lapides, licet minus pretiosi tamen, inaedificati sunt. Et Christus: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Hinc et Zacharias, cap. ix, vers. 16, juxta Septuaginta ait: Lapides sancti volvuntur super terram. Quinimo S. Joannes, Apoc. xxi, 19, fundamenta civitatis sanctae, id est Ecclesiae, asserit esse duodecim lapides pretiosos, eosque duodecim Apostolos denotare asseverat. Ita Cyrillus, Procopius et S. Hieronymus.
Audi S. Hieronymum: Carbunculus qui paratur, sive per ordinem sternitur, videtur mihi ignitus sermo doctrinae: qui fugato errore tenebrarum, illuminat corda credentium. Hic est, quem unus de Seraphim tulit forcipe comprehensum, ad Isaiae labia purganda, etc. Porro sapphirus, qui ponitur in fundamentis, coeli habet similitudinem et superioris aeris: qui talis est, ut possit Aristophanicum dicere cum Socrate: aerobato kai periphrone ton helion, id est scando aerem, solemque despicio. Sive cum Paulo Apostolo: Nostra autem conversatio in coelis est. Ezechielis quoque Scriptura commemorat, quod locus in quo thronus Dei sit, sapphiri habeat similitudinem, et gloria Domini in hoc colore consistat, qui portat imaginem supercoelestis. Sed et propugnacula urbis Dominicae, hoc est murorum munimina, jaspidibus construuntur: qui possunt omnem altitudinem elevantem se contra scientiam Dei destruere atque convincere, et mendacium subjicere veritati. Qui ergo in disputando fortissimus est, et sanctarum Scripturarum testimoniis roboratus, iste propugnaculum Ecclesiae est. Sic sapphirus est qui mente in coelis versatur, atque aureis punctis, id est radiis charitatis, collucet, et qui scalpi non potest, id est infractus et invictus est. Vide ea quae dixi de sapphiro, Exod. cap. xxiv, 10, et Exod. xxviii, 18.
Denique S. Cyrillus per carbunculum accipit Christum, quia, inquit, qui in Christum crediderit, non pudefiet, quod sic probat et explicat: Fideles cum sanguine Christi valde rubeant, quantumcumque opprobriis et injuriis appetantur, non possunt amplius rubore suffundi, ut confusionem prae se ferant; quia jam per Christi imitationem omnem confusionis ruborem induerunt: sicut is qui maxime natura est rubicundus, non potest amplius rubore suffundi. Hoc pium est, sed mysticum.
Versus 12: 12. "And I will make your bulwarks of jasper" (Symmachus alone translates "archedonium," says St. Jerome). Forerius...
12. Et ponam jaspidem (Symmachus solus vertit, archedonium, ait S. Hieronymus) propugnacula tua. Forerius vertit: Et ponam gagatem fenestras tuas; Vatablus: Fenestras tuas e crystallo faciam. Verum Septuaginta vertunt, uti et Noster. Hebraeum enim scimschotaich, id est solaria, a scemes, id est sol, deducitur, neque tam fenestras, quod solis radios admittunt, quam propugnacula significat orbicularia, excelsa et radiis solis collucentia, quae eminus radiantia conspiciuntur, ut videantur esse soles quidam terrestres: unde solaria vocantur. Jaspidum, inquit S. Hieronymus multa sunt genera; alius enim est smaragdi habens similitudinem, qui reperitur in fontibus Thermodontis fluminis, et vocatur Grammatias, quo omnia phantasmata fugari autumant. Alius viridior mari, et tinctus quasi floribus; hunc in Phrygiae monte Ida, et in profundissimis specubus ejus nasci referunt, etc. Est et alius jaspis nivi et spumae marinorum fluctuum similis, et clementer quasi mixto cruore subrutilans. Hoc diximus, ut universas gratias spirituales in Ecclesiae propugnaculis cognoscamus; quas qui habuerit vanos timores fugat, et potest cum sponsa dicere: Fratruelis meus candidus et rubicundus.
Symbolice S. Hieronymus: Quatuor, ait, ordines lapidum Rationali intexti erant, Exodi cap. xxviii, 17. Ordo primus habuit sardium, topazium, smaragdum: ordo secundus carbunculum, sapphirum, jaspidem. In quo notandum est, quod ordo secundus lapidum etiam hic ponitur; necdum enim perfecta retinemus, nec ad prima pervenimus.
Et portas tuas in lapides sculptos. Est hypallage, q. d. Ponam lapides sculptos in portis tuis: sive faciam portas tuas e lapidibus sculptis. Recte vertit, sculptos, hoc enim est Hebraeum ecdach. Theodotion vertunt profiti, id est sculptura; Aquila, trypanismou, quod verbum foratarum celatarunque gemmarum sensum sonat, ait S. Hieronymus, in quibus imagines aut emblemata incisa sunt. Ita vita sacerdotis polita et sculpta esse debet, ut in ea quasi expressa videatur vita Christi et Apostolorum. Sacerdos enim est porta Ecclesiae.
Verum Septuaginta, Forerius et alii pro ecdach legunt ecrach, per cech, vertuntque crystallum; a radice enim carach, id est decalvavit, deducitur, diciturque kerach, id est gelu, eo quod decalvet et quasi lugere faciat folia arborum et gramina terrae. Inde kerach significat crystallum, quae pellucet ut gelu, imo fit ex gelu, sive humore concreto et conglaciato, si credimus Plinio, lib. XXXVII, cap. II, Senecae et aliis, quin et S. Hieronymo, qui ait: Vehementissimis Alpium frigoribus, et inaccessis soli speluncis concrescere aquae dicuntur in crystallum, et tactu quidem lapidem, visu aquam esse. Per quae ostenditur eos, qui in foribus Ecclesiae sunt, nulla debere sorde maculari, sed fidei esse purissimae, et dicere cum Propheta: A mandatis tuis intellexi. Et illud audire: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Crystallus ergo significat quam virtutibus splendere et candidare debeat sacerdos, qui quasi porta alios in Ecclesiam inducit et intromittit. Rursum, quam debeat esse humilis aeque ac constans, naturamque gratia superans. Crystallus enim ex aqua in lapidem concrescit et durescit. Ita et sacerdos a natura molli et fluida in robur Spiritus per gratiam durescet oportet.
Et omnes terminos tuos (Septuaginta vertunt, muros tuos) in lapides desiderabiles. Hebraice, desiderii, id est speciosos et pretiosos, ideoque desiderabiles. Est hypallage, q. d. Ponam lapides desiderabiles in omnibus terminis tuis, q. d. Undique construam te ex lapidibus pretiosis: nullus in te erit lapis, qui non sit desiderabilis; quocumque te vertes, pretiosa quaeque calcabis, et omnium divitiarum abundantia perfrueris. Ita S. Hieronymus. Hi lapides significant omnes fideles et justos, eorumque virtutes et gratias; simulque innuunt, in terminis urbium et provinciarum Christianarum erigendas e lapide cruces, imagines, altaria, sacella, aliaque Christianae fidei insignia in titulos, abolitis omnibus idolorum signis et titulis.
Quocirca moraliter S. Gregorius, lib. XVIII Moral. xix: Stravit, inquit, Deus in Ecclesia per ordinem lapides; quia in ea sanctas animas meritorum diversitate distinxit. Fundavit eam in sapphiris, qui scilicet lapides, coloris aerii in se similitudinem tenent; quia robur Ecclesiae in animabus coelestia appetentibus solidatur. Et quoniam jaspis viridis est coloris, jaspidem propugnacula ejus posuit; quia illi contra adversarios pro sanctae Ecclesiae defensione objecti sunt, qui internis desideriis viventes, contra temporis reproba ariditate marcescunt. Subdit deinde de portis: Portas vero ejus posuit in lapides sculptos. Hi quippe portae sunt Ecclesiae, per quorum vitam atque doctrinam intrat in eam multitudo credentium. Qui pro eo etiam quod magnis operibus pollent, et id quod loquentes asserunt, viventes ostendunt, non puri, sed sculpti lapides esse memorantur. In quorum enim vita recta operatio cernitur, quasi in eisdem ipsis exprimitur quod egerunt. Ubi omnem quoque Sanctorum numerum generali collectione concludens, subdidit: Omnes terminos tuos in lapides desiderabiles, scilicet, ut subjungit, universos filios tuos doctos a Domino.
Versus 13: 13. "All your children shall be taught of the Lord." Supply "I will place." The Teachers of the Church, like...
13. Universos filios tuos doctos a Domino. Repete ponam. Doctores Ecclesiae, quasi carbunculos, sapphiros, jaspides et lapides sculpturae, posuit in fundamento, propugnaculis et portis Ecclesiae; nunc discipulos eorum, qui eis quasi lapides desiderabiles inaedificandi sunt, describit, aitque doctos fore, non tantum ab ipsis exterius, sed et interius a Domino; ut sapientia mens, pace voluntas eorum impleatur, itaque per omnia bonis coelestibus ditentur. Ita explicat Christus, Joan. vi, 44. Nam cum dixisset: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum, id probat, subdens vers. 45: Est scriptum in Prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei, hebraice limmude iehovah, graece didaktoi tou Theou, id est docti a Deo. Sic saepe Interpres verbalia in bilis, accipit pro participio passivo: ut incredibilis, pro incredulus; desperabilis, pro desperatus; persuasibilis, pro persuasus vel persuadens. Erunt autem docti a Deo, quia Deus interius in mente lumen supernaturale intellectui, et pios impulsus voluntati aspirans et immittens, eos docebit et persuadebit ea quae per vocem externam Christus, ejusque discipuli eis proponent. Opponit Christianos Judaeis. Hi enim exterius magis quam interius, puta per Prophetas, per Sacerdotes, per sacram Scripturam a Deo docebantur in veteri Testamento. Hoc discrimen tradit Jeremias, cap. xxxi, 33, cum de novo Testamento ait: Dabo legem meam in mentibus eorum, et in corde illorum scribam eam. Ita S. Hieronymus. Hinc Spiritus Sanctus in Pentecoste datus est Apostolis, eisque specie linguarum ignearum insedit, quasi per eorum os loqueretur, atque eorum mentes et linguas faceret ignitas, quae flammam divini amoris in auditores ejacularentur. Tales theodidacti prae caeteris fuerunt S. Antonius, Hilarion, Paulus, Franciscus, Dominicus et alii, ut dixi Hebr. viii, in fine.
Et multitudinem pacis filiis tuis. Repete ponam. Ex Christi doctrina sequitur pax tam conscientiae cum Deo, tum concordiae cum proximis, tum pax, id est prosperitas, et bonorum omnium affluentia.
Versus 14: 14. "And you shall be founded in justice." That is, you shall be made firm, as Vatablus translates, meaning: There is...
14. Et in justitia fundaberis. Hoc est firmaberis, ut vertit Vatablus, q. d. Non est, o Ecclesia! o sponsa mea! quod timeas ne qua seditio, quae fraudes, quae vis et persecutio, quis hostis, hanc pacem, doctrinam, gemmas et opes tibi eripiat: nam ipsa tua justitia te firmabit, tua sanctitas te tutabitur: nec enim sinet Deus te pessumdari, qui justitiae et sanctitatis est vindex et propugnator. Notent hoc respublica et magistratus, regna, reges et principes, si velint tutum et stabile habere regnum aut rempublicam, fundent eam in justitia et sanctitate. Justitia enim hic generaliter capitur, et tam caeteras virtutes quam justitiam particularem complectitur. Ita Haymo.
Secundo, Adamus: Justitia, ait, fundaberis, q. d. Faciet Deus ut in te omnia juste atque ordinate fiant: tum enim cuique justitia, id est ordo cuique debitus, tribuitur.
Tertio, S. Hieronymus per justitiam accipit aprosopolepsian, sive aequabilitatem erga omnes: Ut nequaquam, ait, unius gentis, sed totius mundi Deus sit; qui vocat ad fidem suam servos et liberos, Graecos et barbaros, divites et pauperes, nobiles et ignobiles, viros et mulieres, parvulos et senes: et omnia quae in mundo videntur esse contraria. Haec enim justitia est in Deo, licet ea non obligetur; unde non fecit injustus, nec personarum acceptor, cum ante Christum Judaeos elegit, Gentes dereliquit. Verum primus sensus est divinior et genuinus.
Recede procul a calumnia. Est prophetia, non imperium. Promittit enim Ecclesiae, quia in justitia fundata est, omnem securitatem, q. d. Tunc recedes et procul aberis a calumnia et pavore. Jam per calumniam, primo, aliqui intelligunt calumniatorem pristinum diabolum. Secundo, S. Hieronymus, peccatum omnemque speciem mali. Omnis enim, ait ipse, iniquitas et rapina de calumnia nascitur. Tertio et optime, per calumniam accipe quamvis fraudem et cavillationem; per pavorem quamvis violentiam, vires et arma, quae pavorem incutere possunt. Ita S. Thomas, Vatablus, Adamus, et Forerius, qui ait: Duo sunt quae Ecclesiae metum possunt injicere: aut fraudes aut vis, haeretici aut tyranni, occulte vel aperte oppugnantes: ab utroque Ecclesiam suam tutam reddit Christus per justitiam, qua eam justificavit. Si enim Deus justificet, quis condemnet? si Deus tueatur, quis expugnabit?
Justitia ergo seu justificatione tuta eris, firma eris: neque universa diaboli machinamenta, aut te dejicere, aut opes tuas diripere poterunt. Hoc itaque versu crediderim Deum obviasse objectioni, quae ex tantarum divitiarum promissione oriri poterat. Nam ut tuta est paupertas, ita ex adverso divitiis fraudes et vis parantur. Considera hic, o Christiane! quanti aestimare debeas hanc justificationem: nam quod Ecclesiae suae promittit, suis quoque promisisse Christum credendum est, nempe quod justificati pacem habeamus. Si ergo justitiam retinemus, ut diabolus fremat, ut mundus decipere conetur, ut caro concupiscat; premere possunt, opprimere non possunt, pacem nihilominus retinebimus: ne ergo deseramus justitiam.
S. Hieronymus tamen to recede proprie accipit ut imperativum, q. d. Fundata es in justitia: si ergo hoc tuum firmamentum servare vis, recede a calumnia et fraude, sicque pariter recedes ab omni pavore. Justitia enim faciet te securam.
Quia non timebis. To quia non est causale, nec causam significat, sed consecutionem et effectum, idemque est quod unde vel quocirca, uti et saepe alibi. Hoc enim est Hebraeum ki, q. d. Recedes longe a calumnia, unde eam non timebis; et a pavore, unde ille non appropinquabit tibi.
15 et 16. Ecce accola veniet (Duo poterat timere Ecclesia, ut dixi, scilicet calumniam et vim: calumniam a Gentibus subsannantibus, quod adoraret Christum crucifixum (hoc enim eis stultum videbatur); vim ab armis fabrorum et militum. Prius hic excludit, q. d. Accolae, id est Gentiles olim alieni a Deo, et hostes tui, o Ecclesia! tibi Deo operante adjungentur et subjicientur. Unde pro sannis et cavillis pristinis, dabunt tibi laudes et praeconia. Posterius excludit cum ait): Ecce ego creavi fabrum sufflantem (qui scilicet follibus suscitat ignem, quo candefaciat ferrum) et proferentem vas (id est instrumentum, v. g. malleum) in (ad) opus suum (ut scilicet malleus ferrum ignitum tundens, ex eo cudat gladium, lanceam aut hastam. Pari modo) ego creavi interfectorem (id est tyrannum, hostem et militem, natum et destinatum) ad disperdendum, q. d. Non est quod timeas arma hostilia, armorumque fabros, aut ipsos hostes armis instructos, et paratos ad te trucidandum et disperdendum: quia tam ipsi quam eorum exercitus, arma, fabri viresque omnes in mea manu sunt. Ego ea creavi et dedi, efficiamque ne tibi obsint, sed subsint, aut volentes, convertendo se ad te: aut nolentes, subjugando eos tibi. Cum ergo ego jubeam te esse securam, non est quod metuas: faciam enim ut ipsi vel armis suis contra te uti nequeant, aut ut iis utantur ad tui non oppugnationem, sed propugnationem et tutelam.
Huic sensui consentiunt Septuaginta; vertunt enim: Ecce proselyti accedent tibi per me, et erunt coloni tui, et ad te confugient.
Mystice S. Hieronymus, Haymo et Adamus per fabrum accipiunt diabolum, malorum omnium fabrum et artificem, qui carbones sufflat in igne, dum tyrannos, haereticos aliosque hostes suscitat et inflammat, ut persequantur Christianos. Hic eos educit tanquam instrumenta sua, ut per eos opus suum faciat. Hic etiam est interfector eorum qui increduli sunt futuri. Verum omnes qui contra te, o Ecclesia! ab hoc fabro sufflante sunt fabricati, non dirigentur, sed et praesentes poenas sentient et aeternas.
Pro fabrum ad disperdendum, Septuaginta vertunt contrarie, non ut faber, non in perditionem: quod S. Hieronymus et Cyrillus sic explicant, q. d. Ego te reformo et refingo, o Ecclesia! at non ut faber ferrarius, qui vasa sua in melius quidem refingit et recudit, sed ita, ut, cum illis satis usus fuerit, ea abjiciat et perdi sinat: non enim ad eorum commodum, sed ad suum iis utitur. Verum ego reformo te reformatione quadam spiritali jugiter duratura et aeterna, non ad meum, sed ad tuum commodum, de qua Dominus dixit Nicodemo: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei, Joan. III, 3. Verum primus sensus est genuinus; uti et prior nostri Interpretis lectio et versio.
Denique Forerius ex Hebraeo sic vertit: Ecce congregando congregabit se (globus hostilis), deficiet ut non sit; quicumque congregabitur tecum (contra te), juxta te cadet: sic fere et Vatablus, q. d. Quicumque colligent arma et milites contra te, hi ad pedes tuos cadent, occumbent aut succumbent; nam hostes tui, hostes mei sunt: qui te tangit, tangit pupillam oculi mei: qui te oppugnat, me oppugnat, ut huc alluserit Christus, dicens: Qui non est mecum, contra me est; et qui non congregat mecum, spargit, Matth. XII, 30. Qui enim contra Deum pugnat, vires non colligit, sed dissolvit et dispergit. Si sic vertas, haec pertinent ad vers. sequentem: sed huic versioni plane dissonat Nostra et Septuaginta; quae sane magis consentit Hebraeo: nam gur enim significat peregrinari et esse advenam; non autem, congregare milites.
Versus 17: 17. "Shall not prosper" — it shall not have success, shall not profit, shall not reach the effect for which it is...
17. Non dirigetur, non habebit successum, non proficiet, non pertinget ad effectum, ad quem ab hoste dirigitur, ut scilicet Ecclesiam proterat aut pessumdet.
Et omnem linguam (calumniatricem, de qua vers. 14) resistentem tibi in judicio, judicabis, q. d. Vim et tyrannos avertet et propulsabit Deus; calumniam et calumniatores, haereticos et similes, tu ipsa, o Ecclesia! in tribunali tuo judicabis et condemnabis: calumnias etiam et blasphemias Gentilium et Paganorum, justo bello, per Christianos principes judicabis, id est vindicabis et compesces.
Hinc patet Ecclesiam esse judicem controversiarum fidei, ad eamque judicium de haeresi et haereticis pertinere.
Haec est haereditas servorum Domini. Epiphonemate claudit ante dicta, q. d. Haec est sors quasi haereditaria, quae Ecclesiae et servis Domini ab eo obveniet: scilicet, ut sint locupletes gemmis et bonis coelestibus, justitia, sanctitate et pace plena fruantur; hanc interturbare et hasce eorum opes diripere nemo possit; sed ipsi omnes inimicos superent, eosque condemnent aut convertant.
Et justitia eorum apud me. Justitia, primo, accipi possunt justa opera, q. d. Justa eorum opera apud me servantur, semper mihi obversantur; unde ego iis mercedem praesentem, jam dictam, et aeternam in coelis retribuam. Ita Vatablus. Secundo, justitia, id est justitiae merces et praemium, q. d. Ego justitiae praemium, scilicet sortem jam dictam, eis rependam. Tertio, justitia, id est justificatio et laus. Interdum enim justitia pro ipso justitiae praeconio ponitur, inquit Forerius. Haec enim congruit opponitur et rependitur calumniae, q. d. Pro calumnia, quam passa es, accipies praeconia et justitiae tuae elogium.