Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Christus asserit se unctum Spiritu Sancto, ut consoletur et liberet afflictos et lugentes in Sion. Deinde, vers. 6, asseverat quod Apostoli, similesve sacerdotes Domini fortitudinem Gentium possidebunt, eruntque semen cui benedixit Dominus. Denique, vers. 10, ipsa Sion, id est Ecclesia, de hoc salutis a Christo acceptæ, et desponsationis suæ beneficio gaudens et gratulans jubilat, Deoque gratias agit.
Textus Vulgatae: Isaias 61:1-11
1. Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me: ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et prædicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem: 2. ut prædicarem annum placabilem Domino, et diem ultionis Deo nostro: ut consolarer omnes lugentes, 3. ut ponerem lugentibus Sion, et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mœroris: et vocabuntur in ea fortes justitiæ, plantatio Domini ad glorificandum. 4. Et ædificabunt deserta a sæculo, et ruinas antiquas erigent, et instaurabunt civitates desertas, dissipatas in generationem et generationem. 5. Et stabunt alieni, et pascent pecora vestra: et filii peregrinorum, agricolæ et vinitores vestri erunt. 6. Vos autem sacerdotes Domini vocabimini: Ministri Dei nostri, dicetur vobis: fortitudinem Gentium comedetis, et in gloria earum superbietis. 7. Pro confusione vestra duplici et rubore, laudabunt partem suam: propter hoc in terra sua duplicia possidebunt, lætitia sempiterna erit eis. 8. Quia ego Dominus diligens judicium, et odio habens rapinam in holocausto: et dabo opus eorum in veritate, et fœdus perpetuum feriam eis. 9. Et scient in Gentibus semen eorum, et germen eorum in medio populorum: omnes qui viderint eos, cognoscent illos, quia isti sunt semen, cui benedixit Dominus. 10. Gaudens gaudebo in Domino, et exsultabit anima mea in Deo meo: quia induit me vestimentis salutis: et indumento justitiæ circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. 11. Sicut enim terra profert germen suum, et sicut hortus semen suum germinat; sic Dominus Deus germinabit justitiam et laudem coram universis gentibus.
Versus 1: The Spirit of the Lord is upon Me. — In the preceding chapter, the Prophet described the wondrous conversio...
1. Spiritus Domini super me. — Descripsit cap. præced. Propheta miram Ecclesiæ Gentium ad Christum conversionem, desponsationem, confluentiam et lætitiam; nunc ejus causam adfert, nimirum ejus sponsum Christum Dominum, qui hanc conversionem et desponsationem facturus est. Eum ergo hic loquentem inducit, ac rationem reddentem suæ legationis et missionis in mundum, nimirum quod inunctus et inauguratus sit rex Sionis et Ecclesiæ, ad hoc, ut Sionidas omnes afflictos curet et recreet.
Quare, quod S. Thomas et aliqui alii censent loqui hic Isaiam, dicereque se esse missum ad Judæos, ut eis annuntiet liberationem e captivitate Babylonica; Isaiam autem typum esse Christi, qui homines a peccato et inferno liberavit; non videtur verum. Nam Christus hunc locum de se explicat, Luc. IV, 18; legens enim in Synagoga coram Judæis et Rabbinis hunc Isaiæ locum, dixit: «Hodie impleta est hæc prophetia in auribus vestris;» quia scilicet, ego Christus, ille sum, de quo loquitur Isaias. «Super me» enim, id est super mea humanitate, requievit Spiritus Domini. Nam qua Deus sum, uti deitatem, ita spiritum communem et essentialem eumdem habeo cum Patre et Spiritu Sancto.
Atque hinc Christus hebraice Messias, græce Christus, latine Unctus dicitur; per hanc enim unctionem consecratus est rex, et redemptor mundi, caputque Ecclesiæ militantis et triumphantis.
Nota: Pro eo quod Septuaginta vertunt, cujus causa, S. Lucas vertit, propter quod, quod dupliciter accipi potest. Primo, ut significet causam finalem unctionis præteritæ, q. d. Spiritus Sanctus in baptismo descendit in me, meque impulit ad munus Messiæ de facto exsequendum; quia ad hoc jam ab initio unxit me et deputavit, uti jam explicui. Secundo, to propter quod, accipi potest pro ideo vel idcirco, ut significet non causam, sed effectum descensus Spiritus Sancti, q. d. Spiritus Sanctus descendit in me; idcirco suis donis, quasi effectibus, unxit et replevit me. Pro quo adverte Spiritum Sanctum esse causam donorum, ac proinde iis esse priorem in genere causæ efficientis; quia ipse dona hæc causat et producit in anima Christi et Christianorum: in genere vero causæ materialis et finalis, iisdem quasi esse posteriorem. Nam materialiter, ut sic dicam, anima Christi, et cujusque Christiani, non aliter recipit Spiritum Sanctum, nisi per ejus dona; unde prius quodammodo recipit dona, ac per dona ipsum Spiritum Sanctum. Similiter in genere causæ finalis, Spiritus Sanctus datur animæ quasi ad hunc finem, ut dona sua ei communicet: unde hæc dona in genere causæ finalis quasi priora sunt Spiritu Sancto. Utrumque ergo vere dicitur, scilicet Spiritus Sanctus descendit in Christum, eo quod vel quia unxit eum; nam per unctionem, perque dona descendit et illapsus est in Christum. Vice versa Spiritus Sanctus descendit in Christum, ut ungeret eum, vel idcirco unxit eum sua gratia suisque donis; ipse enim est causa efficiens suorum donorum. Non est ergo hic tautologia, sed commoda reciprocatio. Recte enim ex donis Christo inhærentibus, colligitur eidem inesse Spiritus Sanctus donorum auctor, et vicissim ex Spiritu Sancto inhabitante Christum, recte colligitur eidem inhærere Spiritus Sancti dona et effectus.
Adde, hunc descensum Spiritus Sancti in Christum maxime intelligi visibilem, qui fuit in ejus baptismo, uti dixi; tuncque sensus est, q. d. Quia Christus fuit unctus gratia Spiritus Sancti invisibiliter in ejus incarnatione; hinc Spiritus Sanctus gratiæ auctor fuit semper cum illo; idque visibiliter ostendit in baptismo, descendens super eum corporaliter in specie columbæ; in Scriptura enim sæpe res aliqua dicitur fieri, cum talis esse, vel fuisse publice ostenditur et commonstratur.
Porro invisibiliter Spiritus Sanctus invisibiliter descendit fuit super Christum a primo instanti conceptionis ejus, visibiliter vero in eum descendit in ejus baptismo; unde mox post baptismum, jejunium et tentationem, venit in synagogam, dixitque tunc impletum fuisse hoc Isaiæ de se oraculum. Deinde curavit infirmos, fecitque ea quæ hic ipsum facturum prædicit Isaias. Unde Patres, S. Hieronymus, Irenæus, Athanasius, Augustinus, Beda, et ex iis Toletus in Luc. IV, 18, imo ipse S. Petrus, Actor. X, 38, asserunt hæc impleta esse in baptismo Christi, cum Spiritus Sanctus descendit in specie columbæ super Christum, et audita est vox Patris: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui: ipsum audite.» Hoc enim signo visibili, æque ac voce, quasi exterius coram populo Christus declaratus est et consecratus doctor, Propheta, legislator et redemptor orbis, atque deputatus ad evangelizandum pauperibus; unde mox a baptismo, hujus Spiritus operatio et effectus in Christo sese ostendit. Nam, ut ait S. Lucas, cap. IV, vers. 1: «Jesus plenus Spiritu Sancto regressus est a Jordane; et agebatur a Spiritu in desertum.» Et finito jejunio 40 dierum ac tentationibus diaboli; vers. 14: «Et regressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilæam. Et ipse docebat in synagogis. Et venit Nazareth in synagogam,» ubi hunc Isaiæ locum legit et explicuit, completumque esse dixit. Sensus ergo est, q. d. Spiritus Domini descendit super me, tum occulte in ortu meo, tum potius palam et publice in baptismo, cum jam incepturus essem munus a Patre mihi impositum, scilicet docendi et prædicandi, hicque Spiritus me impulit ad docendum, prædicandum, et consolandum, ac curandum afflictos et lugentes in Sion, ut sequitur.
Eo quod unxerit Dominus me. — Causam dat, cur Spiritus Sanctus super eum venerit, quia nimirum idem Spiritus jam ante ab ejus ortu eum ad hoc munus unxerat. Ita Theophylactus, Maldonatus, Jansenius, in Lucæ cap. IV. Nota: Hæc Christi unctio facta est in incarnatione, primo, per gratiam unionis hypostaticæ; secundo, per gratiarum creatarum et infusarum plenitudinem, ex unione jam dicta manantem. Unde S. Petrus explicans hunc Isaiæ locum, Christique unctionem, Actor. X, 38, ait: «Vos scitis quod factum est verbum per universam Judæam: incipiens enim a Galilæa, post baptismum quod prædicavit Joannes, Jesum a Nazareth: quomodo unxit eum Deus Spiritu Sancto, et virtute.» Christus enim accepit gratiam, non privati cujuspiam fidelis et sancti, sed gratiam capitis, id est gratiarum plenitudinem, quam quasi redemptor et caput Ecclesiæ in omnia sua membra transfunderet. Quocirca alii Sancti dicuntur ungi gratia et donis Spiritus Sancti, Christus vero dicitur ungi ipso Spiritu Sancto, et plenitudine omnium gratiarum. Ita S. Basilius, lib. De Spiritu Sancto, cap. XXVI.
Spiritus ergo Sanctus dicitur descendisse in Christum in baptismo, quia descensio hæc palam ostensa fuit per columbam, cum longe ante in eum occulte descendisset per gratiam tum unionis, tum habitualem.
Ad annuntiandum mansuetis. — Nota: Hæc verba nectenda sunt præcedentibus, sicque hæc dispungenda sunt: «Eo quod unxerit me ad annuntiandum mansuetis, misit ut mederer contritis corde.» Ita nectunt et dispungunt Septuaginta, Forerius, Vatablus, Jansenius, Maldonatus et alii; significatur enim hic finis unctionis Christi, q. d. Unctus est Christus ad hoc, ut annuntiaret mansuetis, id est ut Septuaginta et S. Lucas, ut evangelizaret pauperibus. Ita Irenæus, lib. I, X; Hilarius, in Psalm. LII; Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. XIV; Ambrosius, Theophylactus et Beda in Lucæ IV. Hic ergo describit Propheta munia et officia Messiæ, ad quæ ipse unctus est, et a quibus ipse vocatus est Christus, nimirum hæc sunt, evangelizare pauperibus, mederi contritis corde, captivos liberare, etc.
Nota primo: «Annuntiare» hic idem est quod evangelizare, id est lætum nuntium adferre afflictis, de liberatione, gratia et salute: hoc enim est Hebræum בשר bissar; unde Besora matthai vocatur Evangelium Matthæi.
Secundo, Hebræi mansuetos vocant pauperes, quia pauperies cogit eos cervicem submittere, tolerare adversa, precari, ac per omnia eos cicurat et mansuefacit.
Quæres, qui sunt hi pauperes? Respondeo, primo, S. Ambrosius, Origenes et Theophylactus, in Lucæ IV, per pauperes accipiunt homines, præsertim Gentiles, qui ob peccata depauperati, id est gratia et salute destituti, erant; præsertim qui se tales esse agnoscebant. His enim evangelizavit, id est hos consolatus est, Christus. Secundo, S. Hieronymus hic, Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XIV, Eusebius, lib. III Demonstr. I, accipiunt pauperes spiritu; his enim Christus evangelizavit, dicens: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum cœlorum.»
Tertio et planissime, pauperes proprie hic intelliguntur inopes, et ii qui tenui sunt fortuna (hos enim significat Græcum πτωχοί), quales erant Apostoli, et plebis turba, quæ Christum sequebatur, ejusque dicta et monita avide excipiebat; cum divites et potentes, uti Scribæ et Pharisæi, ea spernerent, imo iis se opponerent. Vide dicta I Corinth. cap. I, 26. Hoc est quod Christus, Matth. XI, vers. 2, discipulis S. Joannis Baptistæ rogantibus, num ipse esset Messias, respondit, dicens inter alia: «Pauperes evangelizantur,» q. d. Ex hoc quod pauperes turbas doceo, iisque evangelizo, quasi ex certo signo quod Messiæ consignavit Isaias, colligite et scitote me esse Christum et Messiam. Causa, cur Christus pauperibus maxime evangelizaverit, fuit, quod ejus prædicatio fuerit et sit de contemptu opum et mundi, de mortificatione, cruce, etc., quæ avide arripiunt pauperes, ut se in sua pauperie solentur et animent, hæc vero fugiunt et oderunt divites, qui opibus suis deliciantur et superbiunt. Ita videmus etiamnum pauperes præ divitibus capaciores esse virtutis et sanctitatis. Unde S. Jacobus ait, cap. II, 5: «Nonne Deus elegit pauperes in hoc mundo, divites in fide, et hæredes regni, quod repromisit Deus diligentibus se?» Vide hic quam dispar sit spiritus Dei a spiritu mundi: spiritus enim Dei quærit pauperes, spiritus mundi opulentos et splendidos; spiritus Christi in cruce, pauperie et tolerantia vitam et gloriam constituit, quam spiritus mundi opibus et deliciis consignat.
Ut mederer contritis corde. — «Contritis,» id est peccatoribus ex scelerum conscientia compunctis et pœnitentibus. Ita Tertullianus et Beda loco citato, ac S. Basilius in Psalm. XXXIII, et Toletus in Lucæ IV. Secundo et melius, contriti hic vocantur Judæi et Gentiles, qui onere tum peccatorum, tum legis Mosaicæ, tum infidelitatis et ignorantiæ rerum divinarum pressi, ac pene oppressi, et, ut Tertullianus legit, obtriti, afflictissimo erant corde et animo. Ita Hilarius, Theophylactus et Jansenius locis citatis. Hoc enim hoc onere et afflictione Christus liberavit; cum illi suam afflictionem, licet sentientes, non agnoscerent, nec medicum requirerent.
Pro mederer hebraice est לחבש lachabosh, id est obligarem vel alligarem. Ita Symmachus et Theodoretus. Unde Forerius vertit: Ut inducerem super alligationes contritis corde; Vatablus: Ut obligarem vulnera corde contritorum. Sumpta est metaphora a chirurgis qui fasciolis suis fracta et contusa alligant membra. Christus ergo non tantum fuit medicus noster, sed et chirurgus, qui manu sua contritiones, fracturas et fœda vulnera nostra tractavit, pus et saniem expressit, expurgavit, oleum et vinum quasi Samaritanus infudit, cataplasmatavit et obligavit, itaque sanavit et integritati restituit. Hoc enim est Messias sive Christus, id est unctus et ungens; imo pungens et ungens ut sanet, «cum,» ut ait Isaias cap. XXX, 26, «alligaverit Dominus vulnus populi sui.»
Et prædicarem captivis (sub potestate dæmonis et peccati), indulgentiam, — id est, ut S. Lucas, «remissionem» et libertatem. Hebræum enim דרור deror, proprie libertatem significat. Alludit ad libertatem e captivitate Babylonica, datam a Cyro; hæc enim typus fuit libertatis spiritualis a Christo datæ, imo S. Thomas et Hugo ad litteram hæc de Cyro accipiunt. Verum non recte. Nam primo, Christus, Lucæ IV, 18, ad litteram apud Judæos explicat hæc de seipso. Secundo, quia Cyrus non restituit cæcis visum, sed Christus: de quo mox; reliqua etiam augustiora sunt, quam ut Cyro conveniant.
Et clausis (hebraice est אסורים asurim, id est ligatis, vinctis, quales sunt clausi in carcere)
Apertionem, — scilicet carceris. Septuaginta et ex iis S. Lucas eodem sensu vertunt: «Et cæcis visum.» Nam qui cæco carcere includuntur, in tenebris quasi cæci degunt. Ita Chaldæus, Sanchez et alii. Melius cum Maldonato et Forerio dicas, Septuaginta, utpote linguæ Hebraicæ peritissimos, docte hebraicum explicare, dum pro clausis apertionem, vertunt, cæcis visum. Hebræi enim clausos, scilicet oculis (quomodo Poeta dixit: «Talpæ oculis capti»), vocant cæcos: unde apertionem vocant illuminationem et visus restitutionem; alioqui enim τὸ clausis non distingueretur a τῷ captivis, qui præcesserunt; cæcitas enim, sive ea intrinseca sit, puta in oculis; sive extrinseca, qualis est caligo et tenebræ, ligat quasi et claudit oculos. Ita enim de Ægyptiis in tenebris cæcutientibus et palpantibus ait Sapiens, cap. XVII, 2: «Vinculis tenebrarum et longæ noctis compediti;» et vers. 17: «Una enim catena tenebrarum erant omnes colligati.» Hinc et Hebræi פקחים pikuchim, id est apertos, scilicet oculis, vocant videntes et visu pollentes: quia scilicet ex adverso אסורים asurim, id est clausos, vocant cæcos. Unde et Vatablus hic, æque ac Septuaginta, vertit, cæcis visum. Forte etiam Septuaginta pro asurim legerunt עורים ivverim, id est cæcis.
Nota: S. Lucas paraphrastice et plenioris explicationis et exaggerationis causa addit: «Et dimittere confractos corde.» Hæc enim verba non sunt in Hebræo, nec apud Septuaginta, sed in præcedentibus subintelliguntur. Nam pro eo quod habemus: Et mederer contritis corde, ex Hebræo vertas: Et mederer confractis (hoc enim est לנשברי lenishbere) corde. Confractos ergo corde S. Lucas vocat eos quos paulo ante vocavit contritos, scilicet eos qui carcere ac servitute diaboli ac peccati obstricti, et quasi obtriti erant, quos Christus missos et liberos fecit, tum spiritualiter, tum corporaliter, cum scilicet infirmos et dæmoniacos misere a dæmone agitatos et quassatos ac confractos curavit ac liberavit.
Aliter Forerius. Censet enim hæc verba addita textui ex margine, uti in versione Septuaginta multa legimus ex margine textui assuta. Videtur enim hæc fuisse altera ejusdem membri versio.
Versus 2: To proclaim the acceptable year of the Lord. — In Hebrew scenat ratson, that is, the year of divine benevol...
2. Ut prædicarem annum placabilem Domino. — Hebraice שנת רצון scenat ratson, id est annum divinæ benevolentiæ, placationis, propensæ in homines voluntatis et liberalitatis, qualis erat annus jubilæus; in quo omnes servi fiebant liberi, omniaque debita et onera condonabantur. Notat ergo hic annum jubilæum; hic enim typus erat hujus anni Christiani, puta temporis Evangelici, cujus præco fuit Christus. Quocirca ex hoc Isaiæ loco quidam apud Irenæum, lib. I, cap. XXVIII, putarunt Christum per unum annum tantum prædicasse, quem errorem ibidem refellit Irenæus. Totum ergo tempus prædicationis Christi, et deinceps totum tempus legis novæ, fidelibus Christo obedientibus, et ejus liberalitatem acceptantibus, fuit et est annus jubilæus, id est annus misericordiæ et remissionis, reconciliationis, pacis, salutis, liberalitatis, gaudii ac jubili; in quo post longam Dei in homines iram, restituimur in ejus gratiam, acceptationem (unde Lucas ex Septuaginta vertit, annum acceptum, scilicet Deo et hominibus gratissimum ac jucundissimum), benevolentiam, hæreditatem, gloriam, omniaque bona pristina quæ habuimus in paradiso et statu innocentiæ. Vide ea quæ de jubilæo dixi Levit. cap. XXV. Huc alludit S. Paulus, II Cor. VI, 2: «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis.»
Discant hic a Christo principes et Prælati quam eos deceant comitas et miseratio. Vere Seneca in Octavia:
Pulchrum eminere est inter illustres viros Consulere patriæ, parcere afflictis, fera Cæde abstinere, tempus atque iræ dare, Orbi quietem, sæculo pacem suo. Hæc summa virtus, petitur hac cælum via.
Et Cicero, orat. pro Ligario: «Nec ulla re propius homines ad Deum accedunt, quam salute hominibus danda.» Et Tacitus, lib. XI Annal.: «Princeps amorem apud populares, metum apud hostes quærat.» Et Homerus, Odissea B de vero principe: «Mitis erat patris instar.» Et Sallustius ad Cæsarem: «Qui benignitate ac clementia imperium temperavere, his candida et læta fuere omnia, etiam hostes æquiores quam aliis cives.» Et ut Bias, qui talis est: «Timent subditi non illum, sed pro illo.»
Et diem ultionis Deo nostro. — Hic annus et tempus Evangelicum Christianis est annus jubilæus, hostibus vero Christi est annus et dies ultionis, quo scilicet Deus ultus est genus humanum de inimicis suis, puta dæmonibus, illos ab hominibus expellendo, eosque de suo imperio et tyrannide deturbando. Ita Cyrillus, Adamus, Forerius et alii. S. Hieronymus vero et Eusebius, lib. IX Demonstr. cap. XIII, hæc quoque referunt ad ultionem, quam Deus de Christi hostibus sumpsit per Titum et Romanos. Alludit ad annum libertatis Judæorum e Babylonica captivitate; idem enim annus fuit ultionis Chaldæorum, quo scilicet Babylon et regnum Chaldæorum eversa sunt a Cyro. Porro hæc ultio cœpta est in hac vita tempore Christi, sed perficietur in die judicii; tunc enim Deus omnes dæmones et reprobos pedibus Christi subjiciet, eosque dejiciet in tartara. Unde ad diem judicii hæc referunt Cyrillus hic et Beda, ac Toletus in Lucæ IV.
Denique pro diem ultionis Septuaginta et Lucas vertunt, diem retributionis, quo scilicet inimicis retribuet id quod merentur, eorumque injurias et clades in ipsorummet caput retorquebit; retributionis ergo idem est quod ultionis. Quare non recte aliqui τὸ retributionis exponunt compensationis, qua scilicet Deus hominibus, pro malis quæ passi sunt, in compensationem dedit pacem, libertatem, aliaque legis novæ dona et charismata. Alludit in Hebræo eleganter נקמה nakam, id est ultio, ad נחמה nechama, id est consolatus est, de quo supra, q. d. Hic annus fidelibus erit nechama, id est consolatio; infidelibus vero erit nekama, id est ultio.
Ut consolarer omnes lugentes. — Hoc præstitit Christus pertransiens benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, dicensque: «Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos,» Matth. XI.
Versus 3: To grant to those who mourn in Zion. — What? Many manuscripts read, "strength": but the Romans rightly dele...
3. Ut ponerem lugentibus Sion. — Quid? multi codices legunt, fortitudinem: sed recte hanc vocem delent Romani, nec enim est in Hebræo, Græco, Chaldæo. Respondeo ergo, «ut ponerem,» scilicet «coronam pro cinere,» etc., ut sequitur; «ponerem» ergo, id est reponerem et rependerem lugentibus, justa et æqua mensura, pro luctu gaudium, pro gemitu laudem.
Et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mœroris. — In Hebræo est elegans paronomasia: Et darem eis פאר peer pro אפר epher, hoc est cidarim pro cinere, q. d. Quam facili transpositione litterarum ex epher fit peer, tam facile est Deo cinerem in cidarim, luctum in lusum, rictum in risum et gaudium convertere. Solebant Hebræi in luctu cinere caput aspergere; in lætitia, ut in nuptiis, festis, et triumphis, coronas capiti imponere: similiter tunc gaudentes solebant se ungere oleo, ex rebus odoriferis composito, quod proinde vocatur «oleum gaudii.» Tertio, promittit «pallium laudis,» id est festivum, decorum et pretiosum (dicitur «laudis,» quia festivis diebus induebatur ad laudandum Deum, eique gratias agendum pro victoria, aliove beneficio adepto), pro «spiritu mœroris,» id est pallio mœroris, sive veste atra et lugubri, qua animi et spiritus mœrorem testabantur. Sic Josepho patriarchæ, pro veste sordida carceris, data est stola byssina, torques aurea, et annulus a Pharaone, Genes. XLI, 42. Per has tres antitheses idem significat: nimirum commutationem mœroris in gaudium, et abjectionis in gloriam: quam facile quisque in se deprehendet et cernet, si aspiciat qualis quamque spiritu obtenebrato, perturbato et anxio fuerit, cum in peccatis viveret; et qualis sit post conversionem per gratiam Christi, cum jam quasi par Angelis, coram Deo ambulans spirituali lætitia exsultat, spe gaudet in tribulationibus gratias agit, in pœnitentia suaves consolationis emittit lacrymas; quia pro luctu et lacrymis exspectat lætitiam sempiternam, et stolam immortalitatis ac gloriæ cœlestis, in qua hæc perfectissime complebuntur. Ita Rupertus, Forerius, Sanchez et alii. Aliter Procopius, Hieronymus et Cyrillus; ipsi enim hæc referunt ad luctum Apostolorum de infidelitate Judæorum, qui versus est in gaudium per conversionem Gentium.
Nota: Per oleum, id est unguentum, recte significantur consolatio et lætitia; quia hæc ita animum afficit, sicut unguentum bene olens et refrigerans corpus. Ita Vatablus.
Rursum, «pallium laudis» potest accipi, q. d. Laus ipsa erit pallium, vel instar pallii cinget, obruet et operiet illos. Ita Vatablus. Sic enim, cap. LIX, vers. 17, «pallium zeli» vocatur ipse zelus instar pallii Deum obtegens; et «galea salutis» vocatur ipsa salus, instar galeæ caput ejus circumdans.
Symbolice nota, Christianos olim abstinuisse a coronis, nec eas gestasse: primo, quia Gentiles idola coronabant; hinc ne viderentur Gentilium ritum recipere, coronas vitabant; secundo, quia in hac vita est tempus cineris, pœnitentiæ et luctus; tertio, quia Christus coronatus fuit corona spinea; quarto, quia corona in cœlis nobis dabitur post crucem, postque victoriam et triumphum; sic enim Christus «favos post fella gustavit.» Scripsit hac de re Tertullianus librum De Corona militis; cum enim milites a Severo Imperatore donativum acciperent, miles Christianus Tribunum accedens, qui donativum singulis ex ordine erogabat, lauream castrensem manu gestabat, quam cæteri in capite. Causam expostulatus, cum Christianum se esse respondisset, et non licere sibi coronatum incedere, russatus suo sanguine in carcerem rapitur: de quo cum variæ essent sententiæ, Tertullianus scripsit hunc librum, quo factum dictumque ejus defendit. Unde cap. VII, coronas ab idolis et idololatris esse inventas, et in usum deductas, ita per exempla commonstrat: Pandoræ caput coronatum fuit a Charitibus; Saturnus ante omnes coronatus, Jupiter post devictos Titanas; Priapo tæniæ, Ariadnæ sertum ex auro et Indicis gemmis adscribitur; Juno vite coronata; Hercules populem capite præfert, oleastrum, aut apium; Apollo, interfecto Delphico dracone, lauream induit; Liber nunc hederatus scribitur, nunc princeps coronæ aureæ in qua ex Indis triumphavit? Isis repertas spicas capite circumtulit. Ac tandem librum concludens: «Serva, ait, Deo rem intaminatam; ille eam coronabit. Qui vicerit, inquit, dabo ei coronam vitæ. Esto et tu fidelis ad mortem; decerta et tu bonum agonem, cujus coronam et Apostolus sibi repositam merito confidit. Accipit et Angelus victoriæ coronam præcedens in candido equo ut vinceret, et alius iridis ambitu ornatur cœlesti. Porro sedent et presbyteri coronati, eodemque auro et ipse Filius hominis micat. Si tales imagines in visione, quales veritates in repræsentatione? illas aspice, illas odorare. Quid caput strophiolo aut dracontario damnas diademati destinatum? Nam et reges nos Deo et Patri suo fecit Christus Jesus.»
Tropologice, hæc et sequentia hoc capite et sequenti, facile est adaptare animæ peccatrici et pœnitenti, cujus conversionem, gaudia, decus et felicitatem graphice hic depingit Propheta.
Et vocabuntur in ea (Sion, id est Ecclesia) fortes justitiæ.
— Hoc est potentes et eximii in justitia, præsertim ejus præpositi et principes, puta Apostoli; hi enim suis concionibus ita gloriose et potenter celebrabunt Deum, ut ejus fidem et justitiam toto mundo propagent, in eaque desertas a sæculo civitates Gentium ædificent. Tales fortes justitiæ jactitant Gentiles. Primo, Aristidem, cognomento justum, qui abhorruit ab omni factione et amicitia, ideo, ne adigeretur ad aliquid faciendum, quod justum non esset; aut cogeretur abstinere ab eo, quod judicasset reipublicæ conducere, ait Plutarchus in Apophthegm. Græcorum. Secundo, Pompeium, qui Phraati Parthorum regi per legatos postulanti, ut Euphratem Romanæ ditionis terminum esse vellet, respondit: «Imo illud magis postulandum, ut Romanorum fines a Parthorum regno justitia dirimat.» Ita Plutarchus in Roman. Apophthegm. Tertio, Trajanum Imperatorem qui strictum ensem publice tradidit præfecto Urbis, dicens: «Cape ferrum hoc, et si quidem recte imperium gessero, pro me; sin aliter, contra me hoc utere.» Ita Nicephorus, lib. III Histor. cap. XXIII. Verum hi fuerunt umbræ, si cum fidelibus conferantur.
Secundo, Forerius: «Fortes,» inquit, «justitiæ» vocantur, quos justitia habet quasi ministros, sicut potentes Davidis vocantur milites validi Davidis, per quos bella conficiebat: nullos enim unquam fortiores duces aut milites habuit justitia, quam Apostolos, qui totum orbem ei subdiderunt. Pro fortes hebraice est אילי ele, quod verti potest, dii justitiæ. Apostoli enim quasi dii quidam, non tantum dæmonis imperium everterunt, sed et reges, gentes, totumque orbem sibi et Christi justitiæ subjugarunt. Quin et Gentium inveteratos, et injustos impiosque mores in pios et justos converterunt. Secundo, Vatablus ele vertit, arbores justitiæ, homines scilicet, qui quasi arbores fructus bonos justitiæ producant. Unde Septuaginta vertunt, generationes justitiæ.
Plantatio Domini ad glorificandum. — Qui prius vocati sunt «fortes justitiæ,» hic vocantur «plantatio,» id est plantæ, puta germina vel arbores plantatæ a Domino, ad ejus gloriam ubique celebrandam. Vide dicta cap. LX, vers. 21. Vox plantatio notat eos bene radicatos, fundatos et firmatos esse. Alludit ad Exodi XV, 17: «Plantabis (eos) in monte hæreditatis tuæ.» Vide ibi dicta.
Versus 4: And they shall build up the places deserted from of old, — as if to say: The Apostles will build up in the ...
4. Et ædificabunt deserta a sæculo, — q. d. Apostoli desertas a multis sæculis et derelictas a Deo Gentium provincias et urbes ædificabunt in cultu et religione Christi. Ita Procopius. Hoc est quod dixit cap. LVIII, vers. 12: «Ædificabuntur in te deserta sæculorum; fundamenta generationis et generationis suscitabis.» Vide ibi dicta.
Anagogice, Apostoli et fideles ædificabunt Jerusalem cœlestem, per resurrectionem corporum; quæ in ea inferent; tamque omnes ruinas ex lapsu tum Angelorum, tum primi parentis ortas, restaurabunt. Ita S. Augustinus in Psalm. CX et Psalm. CXI.
Versus 5: And strangers shall stand, and shall feed your flocks, — as if to say: From among the Gentiles and foreigne...
5. Et stabunt alieni, et pascent pecora vestra, — q. d. Ex Gentibus et alienigenis ad Christum ab Apostolis conversis, eligentur Episcopi et Pastores, qui pascant et excolant Ecclesiam ortam in Sion apud Judæos, ut ex sui origine Judæorum propria dici et vocari possit. Hos ergo ex Gentibus Episcopos vocat pastores, agricolas, vinitores Sionis, sive Judæorum, id est Ecclesiæ, cujus primi pastores et fideles fuerunt Judæi. Ita Procopius, Forerius, Vatablus, Adamus et passim alii. Quin et S. Hieronymus qui ait: «Quotus enim quisque Ecclesiarum princeps est e Judæis, et non de alienigenis, atque externarum gentium hominibus?» Hoc est quod Judæis prædixit Christus, Matth. XXI, 41, Deum vineam suam a Judæis translaturum, ac traditurum aliis agricolis.
Hic sensus symbolicus videtur et mysticus. Quocirca recte Sanchez ad litteram hæc plane, ut sonant, accipit, q. d. Judæi et Gentiles, qui vos, o Apostoli et Christiani! antea duro ministerio premebant in lapidicinis, arenariis, fodinis metallicis, agricultura, catabulis ad pascendas bestias (uti Marcellus Pontifex ad eas damnatus, pædore contabuit, et exstinctus est), aliisque servilibus operibus; hi vobis subjicientur, tumque stabunt quasi ministri vestri, ut præstent vobis talem operam, qualem a vobis exigebant, ut pascant greges vestros, ut colant agros et vineas vestras. Unde subdit: «Vos vero, o Apostoli! Sacerdotes Domini vocabimini,» qui scilicet Deo jugiter assistatis, agrosque et vineas non per vos, sed per ministros vestros colatis, uti faciebant sacerdotes Aaronici: hi enim a populo alebantur, ut toti vacarent Deo. Idem promittit hic sacerdotibus et pastoribus legis novæ. Unde subdit: «Fortitudinem Gentium comedetis,» Et hoc est quod dixit cap. præcedenti, vers. 7: «Omne pecus Cedar congregabitur tibi, arietes Nabaioth ministrabunt tibi.»
Versus 6: But you (O Apostles, says St. Jerome, and your followers!) shall be called the priests of the Lord. — By an...
6. Vos autem (o Apostoli, inquit S. Hieronymus, vestrique asseclæ!) sacerdotes Domini vocabimini. — Antonomastice scilicet, quasi hierarchæ et principes sacrorum, ac mediatores inter Deum et populum. Perperam Calvinus «sacerdotes,» inquit, id est prædicatores Evangelii, qui non victimas, sed gentes Deo convertant et offerant. Negat enim ipse in lege nova esse proprie dictum sacerdotium et sacrificium. Hæc est hæresis, de qua vide Cardinalem Bellarminum tract. De Eucharistiæ sacrificio. Porro proprie dictos sacerdotes hic ab Isaia intelligi et prædici liquet, tum ex ipsa voce sacerdos, quæ non prædicatorem, sed sacrificatorem significat; tum ex eo quod subdit vers. 8: «Odio habens rapinam in holocausto.» Ergo sacerdotes hic intelligit eos qui sacrificant holocausta.
Secundo, «sacerdotes,» id est intimi ac familiares, consciique secretorum regis Christi, utpote qui cum eo toto prædicationis ejus tempore versati, ea conspexeritis et audieritis; ac proinde uti in Ecclesia, ita et in cœlo proxime ei assistatis quasi administri et primi in regno Christi.
Sic enim filii David vocantur sacerdotes, II Reg. VIII, 18, id est principes aulæ Davidis; et «primi ad manum regis,» uti exponitur I Paral. XVIII, 17. Sic II Reg. XX, 26, cum dixisset: «Sadoc et Abiathar sacerdotes,» subdit: «Ira autem Jairites erat sacerdos David,» per quem scilicet David peculiariter sua sacrificia offerebat, uti nos dicimus: Talis est primus et intimus Sacellanus regis, ejusque confessarius. Vel, ut Chaldæus et Recentiores, sacerdos, id est princeps, vel intimus Consiliarius atque Secretarius Davidis.
Fortitudinem Gentium comedetis. — Chaldæus, Divitias Gentium comedetis; hisce enim ad pedes suos oblatis, ad libitum usi sunt Apostoli. Hebræum חיל chel significat opes, robur, industriam, gloriam, uti dixi cap. LX, 5.
Mystice, S. Hieronymus: «Fortitudo, inquit, Gentium est triumphus Martyrum;» hac enim Martyrum fortitudine mire recreati et pasti sunt Apostoli.
Et in gloria eorum superbietis. — Hoc est, eritis gloriosi, et, ut Septuaginta vertunt, eritis admirabiles. Gentes enim suam omnem gloriam vobis consignabunt; itaque gloria eorum erit gloria vestra. Aquila vertit: In gloria eorum purpura vestiemini, q. d. Reges eritis, regio ornatu illustres. Ita Pontifices triplicem in capite gestant coronam, quæ proinde Romæ vulgo regnum vocatur.
Versus 7: Instead of your double confusion and shame, they shall praise their portion. — So all the Bibles, even the ...
7. Pro confusione vestra duplici et rubore, laudabunt partem suam. — Ita hæc nectunt Biblia omnia, etiam Romana. S. Hieronymus, Haymo, Forerius, Vatablus, Adamus et alii passim, sensumque dant, q. d. Licet duplicem, id est magnam et multiplicem, contumeliam, probra, spolia et verbera Apostoli patiantur a Judæis; tamen ipsi sortem eorum, id est suam, suique ministerii, laudabunt, sibique gratulabuntur, Deoque gratias agent, quod quasi primogeniti Christi, primitias spiritus ejus et charismatum acceperint, æque ac communionem et societatem crucis; quod nimirum digni sint habiti pro nomine Jesu contumeliam pati. Est enallage Hebraica: mutatur enim secunda persona in tertiam; pro laudabitis enim dicitur laudabunt, quod frequens est Hebræis. Vide Canon. XVI.
Aliter hæc nectit et dispungit Sanchez, nimirum sic: In gloria eorum superbietis pro confusione vestra duplici et rubore. Deinde punctum. Laudabunt, scilicet Gentes et peregrini, partem eorum, id est suam, quod scilicet in societatem Ecclesiæ et Apostolorum ab eis admissi sint. Hæc dispunctio plana est, sed nova.
Propter hoc in terra sua (in Ecclesia) duplicia (id est maxima et eximia dona Spiritus Sancti) possidebunt. — Sic enim duplex sæpe significat id quod est magnum et multiplex, uti ostendi Jerem. XVII, 18, et I Timoth. V, 17. Alludit ad Elisæum, qui ab Elia rapiendo in cœlum petiit: «Obsecro fiat in me spiritus tuus duplex,» ut quasi filius tuus primogenitus, duplicem spiritus tui portionem accipiam et hæreditatem; idque impetravit. Simili enim modo Apostoli, quasi primogeniti Christi, duplicem, id est eximiam, Spiritus Sancti portionem præ aliis fidelibus, imo præ Patriarchis et Prophetis acceperunt.
Septuaginta vertunt, secundo possidebunt terram, quod S. Cyrillus et Procopius sic exponunt, q. d. Sicut Josue primo Hebræis fidelibus divisit terram Chanaan, sic secundo Jesus ejus antitypus, non tantum Chanaan, sed totum terrarum orbem credentibus distribuet.
Anagogice, Beati possidebunt duplicia, id est eximiam gloriam, eamque duplicem, puta tam in corpore quam anima in cœlo. Ita S. Augustinus, serm. 4 De Innocent., Gregorius, lib. XXXV Moral. IX, et Haymo: ibi enim «laudabunt partem suam, et lætitia sempiterna erit eis,» ut sequitur.
Huc allusisse videtur Christus, cum Apostolis eorumque asseclis centuplum in hac vita promisit; hæc enim sunt duplicia, id est multiplicia. Matth. XIX, 29: «Omnis, inquit, qui reliquerit domum, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam æternam possidebit.»
Lætitia sempiterna erit eis. — Apostolorum enim lætitia hic in terra inchoabitur, et perficietur in cœlo, ubi durabit in æternum.
Versus 8: For I am the Lord who loves judgment, and hates robbery in a holocaust. — By robbery, understand every dece...
8. Quia ego Dominus diligens judicium, et odio habens rapinam in holocausto. — Per rapinam omnem dolum, fraudem, vim, iniquitatem, impietatem, omniaque scelera accipe: hæc enim, æque ac bona per ea parta, displicent Deo, etiamsi in ejus vertantur holocaustum. Taxat avaritiam et impietatem Pharisæorum et Sacerdotum tempore Christi, qui prætextu sacrificii et oblationis Dei, expilabant viduas, orphanos et pauperes, imo jubebant filiis, ut parentes debita alimonia privarent, q. d. Ego hæc præstabo Apostolis meis, quia eos pios et justos elegi, et statui principes Ecclesiæ, pro impiis et sceleratis Pharisæis: eorum enim rapinas, et avara impiaque lucra in oblationibus et holocaustis meis exsecror et detestor; atque, ut ait S. Hieronymus, «illorum justorum, licet pauperum, munera plus diligo, quam munera horum divitum, quæ fiunt de rapina et iniquitate.»
Symbolice, Leo Castrius: Deus, ait, odio habet rapinam in holocaustum, id est raptum Christi innocentis ad crucem.
Et dabo opus eorum in veritate. — Hebraice אמת emeth, id est veritas, tum veritatem, sinceritatem, fidelitatem; tum firmitatem et constantiam significat; veritas enim firma est, semperque sibi constat. Unde, primo, veritatem Apostolorum opponit rapinæ Pharisæorum, de qua præcessit, q. d. Faciam ut Apostoli non tantum
exterius non dolose, non avare et rapaciter, non hypocritice, ut Pharisæi, sed interius sincere operibus vere justis et sanctis, in spiritu et veritate me colant et honorent, ut exteriora eorum opera interioribus, et signa signatis congruant et conveniant. Ita S. Hieronymus, Forerius, Vatablus.
Rursum, q. d. Faciam ut Apostoli in opere sint veraces, id est constantes; nec a pio prædicationis incepto ullo hostium aut difficultatum metu, aut terrore desistant. Ita Forerius.
Tertio, q. d. Faciam ut opus, id est fructus, æque ac merces eorum sit vera, id est firma et stabilis, ut scilicet Ecclesia, quam ipsi fundabunt, semper perduret, utque ipsi cum suis quos converterint, æterna mercede et gloria donentur. Ita Sanchez. Quocirca Leo Hebræus vertit: Reddam opus eorum firmum; hinc et sequitur: Feriam eis fœdus sempiternum, hoc est, fœdus sive testamentum novum, quod Deus cum Apostolis et Ecclesia sanxit: ex quo fit ut nec ejus fides et gratia unquam deficere, nec Deus eam deserere possit.
Versus 9: And their seed shall be known among the nations, — as if to say: Conspicuous, noble, and illustrious even a...
9. Et scietur in Gentibus semen eorum, — q. d. Conspicuum, nobile et illustre erit etiam apud Gentiles semen et germen, id est filii spirituales, Apostolorum, puta fideles ab eis conversi: erunt enim inter Gentes, eisque prælucebunt, quasi luminaria et specula virtutum: videbunt enim eos sobrie et caste vivere, opes et honores contemnere, cœlestia ambire, in tribulatione esse patientes, cum omnibus mites et humiles, martyria constanter obire, spiritu fervere, et zelo Dei agi. Unde admirabundi dicent: «Isti sunt semen, cui benedixit Dominus.» Hi sunt sancti, sanctorum filii, quos Deus sua gratia et beneficentia cumulat: hi sunt Angeli in carne mortali: hi sunt filii Dei, cives sanctorum, æmuli Patriarcharum et Prophetarum. Alludit ad benedictionem Isaac datam Jacobo filio: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus,» Genes. XXVII, 27; fideles enim sunt filii et hæredes Abrahami, Isaaci et Jacobi.
Versus 10: Rejoicing I will rejoice in the Lord. — Note with St. Jerome, St. Cyril, Procopius, Rupert, and others, tha...
10. Gaudens gaudebo in Domino. — Nota cum S. Hieronymo, S. Cyrillo, Procopio, Ruperto et aliis, ab hoc loco ad finem capitis esse carmen eucharisticum, et quasi chorum Ecclesiæ jubilantis et in Deo exultantis, eo quod ab eo maxima salute, justitia et gratia donata sit, et circumdata undique quasi veste, eaque quasi cyclade regia mire ornata et decorata sit instar sponsæ, quæ sponso regi copulatur. Vide Canon. XIV.
Ita Anna mater Samuelis effecta jubilat, dicens: «Exultavit cor meum in Domino,» I Reg. II, 1. Et Virgo Deipara concepto jam Verbo: «Exultavit spiritus meus in Deo salutari meo,» Luc. I, 47. Præclare S. Bernardus, serm. De S. Magdalena: «Est gaudium, inquit, continua sibi jucunditate firmissimum, quo animus ab hujus mundi aspergine pure presseque detersus, et in divinæ contemplationis acumen totum desiderii sui figens affectum, gaudens gaudet in Domino.»
Quia induit me vestimentis salutis (hoc est, salute quasi veste induit et obtexit me. Unde more rhythmi Hebraici idem repetens et explicans subdit): et indumento justitiæ (id est justitia mihi in justificatione infusa, ejusque actibus et operibus quasi indumentis) circumdedit me. — Salus ergo hæc est justitia, quæ est inchoatio salutis, et via ad salutem æternam. Sic, cap. LIX, 17, «pallium zeli» vocatur zelus, quasi pallium Deum vestiens, et hoc cap. vers. 3, «pallium laudis» vocatur ipsa laus plena et abundans. Hic sensus uti simplex et planus, ita genuinus est.
Hinc S. Hieronymus, per salutem et justitiam accipit Salvatorem et Justificatorem nostrum: ipse enim sua salute et justitia nos vestit. Unde huc alludens Apostolus, Galat. III, 27, ait: «Quicumque in Christo baptizati estis, Christum induistis, qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio,» ut idem ait I Corinth. I, 30.
Aliter Sanchez: Salus, inquit, idem est quod victoria et triumphus, q. d. Induit me vestibus triumphalibus aut nuptialibus: aut salus est pax, q. d. Induit me veste tranquillitatis et pacis, puta veste, quæ tempore non belli, sed pacis indui solet: sic per indumenta justitiæ intelligit ipse ea quæ a justo judice Deo meritis et operibus justitiæ juste redduntur. Unde Septuaginta pro justitia vertunt, jucunditatem et lætitiam; justitia enim in arcano sermone idem est quod salus. Unde Christus a Malachia, cap. IV, 2, vocatur «sol justitiæ,» id est sol salutis, sol maxime salutaris. Psalm. CXXXI, 9: «Sacerdotes tui induantur justitiam,» hoc est, ut explicat vers. 16: «Sacerdotes ejus induam salutari,» puta salute et salvatore Christo.
Quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. — Comparat hic Ecclesia se suaque decora et ornamenta ornamentis sponsi et sponsæ in nuptiis. Primo, quia utriusque ornamenta a Deo accepit, nimirum et sponsæ pulchritudinem, et sponsi prudentiam ac fortitudinem. Hac de causa comparatur non tantum soli et lunæ, sed et castrorum aciei, Cant. cap. VI, vers. 9: «Quæ est ista, quæ progreditur quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata?» Nimirum luna notat Ecclesiæ pulchritudinem, sol intelligentiam et prudentiam, acies fortitudinem.
Secundo, quia Ecclesia est sponsa respectu Christi; eadem est sponsus, respectu novarum Ecclesiarum Gentilitiarum, quas sibi copulavit, imo in Christo generavit.
Tertio, S. Hieronymus et Haymo: Sponsi, inquiunt, sunt viriles in Ecclesia et perfecti; sponsæ, debiles et imperfecti. Huc accedit Cyrillus qui censet sanctos dici sponsos ob robur et constantiam; sponsas ob fecunditatem, pulchritudinem, gloriam, quæ hic inchoantur, et perficientur in cœlo. Unde
Quarto, vox sponsus denotat Apostolos et Prælatos Ecclesiæ. Sic enim Episcopi in sua consecratione donantur annulo, quasi sponsi, qui desponsent sibi Ecclesiam hanc illamve; sponsa vocantur cæteri fideles et plebs cœtusque Christianorum: hæc enim quasi parit fideles; illi quasi sponsi eosdem procreant et generant, tum verbo Dei, tum Baptismo et Sacramentis. Quocirca sponsi hi in Hebræo vocantur sacerdotes: sacerdotium enim, in Ecclesia, est summa dignitas et pulchritudo. Sic enim habent Hebræa: Tanquam sponsum יכהן iecahen, id est sacerdotavit (sacerdotem fecit) me mitra. Ita Septuaginta, Vatablus et Pagninus. Accedit et Aquila, qui vertit: Quasi sponsus ἱεραρσυνημένος στεφάνῳ, id est sacerdotii portans coronam. Et Chaldæus vertens: Sicut sponsus qui prosperatur in thalamo suo, et sicut sacerdos magnus qui ornatur vestimentis suis. Olim enim in lege veteri Sacerdotes et Pontifices erant sponsi et conjugati, ut significarent Apostolos et Episcopos legis novæ fore sponsos spirituales, id est Sacerdotes et Pastores Ecclesiæ. Porro alludit ad vestes et ornatum Pontificis, qui mirus erat, uti et apud Christianos est, ut patet Exodi XXVIII, Levit. cap. VIII. Quæ mystice adaptata animæ sanctæ, mirum ejus decorem repræsentant.
Denique Tertullianus, lib. IV Contra Marc. cap. XI, et S. Augustinus, epist. 120 ad Honoratum, Rupertus et Origenes in cap. XXVI Genes., putant hoc carmen et hæc verba esse Christi, gratias agentis Patri, quod se summis gratiis et ornamentis quasi sponsum et sponsam, et quasi summum Sacerdotem ac Pontificem exornarit. Christi enim vox fuit vers. 1 et deinceps. Dices: Quomodo ergo hæc verba competunt Ecclesiæ? Respondent iidem Ecclesiæ quoque hæc convenire, quia Christus et Ecclesia unum sunt, unumque corpus politicum et mysticum constituunt. Unde S. Augustinus in Psal. XXX: «Loquitur, ait, in Christo Ecclesia, et in Ecclesia Christus; corpus enim in capite, et caput in corpore.» Vide Canon. XL. Illa enim sacerdotii corona sive mitra proprie tam Christo quam Apostolis et eorum vicariis competit. Participative vero et metaphorice omnibus fidelibus: illi enim sunt genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, offerentes Deo victimas labiorum, puta laudes ac preces; ac manuum, puta sanctas operationes et virtutes: ac cordis, puta internam devotionem, religionem et amorem.
Vis exemplum? Illustre est quod in Vita S. Stephani primi Hungarorum regis legimus, scilicet utramque coronam, tam regni quam beatitudinis et gloriæ cœlestis, antequam nasceretur, a Deo ei decretam, et parentibus ejus revelatam fuisse ac promissam. Matri enim ejus gravidæ apparuit S. Stephanus Protomartyr, dicens: «Confide, mulier, in Domino, et certa esto te filium parituram, cui primo hujus gentis et regnum et corona debetur. Tu vero illi nomen impones meum.» Mater ergo pariens filium vocavit eum Stephanum, id est coronam (hæc enim græce vocatur στέφανος), qui primus creatus Hungarorum rex, gentem totam ad Christi fidem convertit. Quocirca Pontifex ei misit coronam quasi regi, et crucem quasi Apostolo, eamque quasi apostolatus insigne illi præferri mandavit. Multa ergo a suis perpessus, adeo ut quatuor Palatini in ejus necem conjurarint, et triennio continuis morbis afflictus et consumptus, tandem regnum animamque suam reginæ cœli commendans, spiritum in ejus manus exhalavit, anno Domini 1034, ipso festo Assumptionis ejusdem: hæc enim ipse optaverat et precatus erat. Ab ea ergo pro corona regni terrestris, virtutum merito, coronam gloriæ et cœlestis accepit; ideoque multis post mortem miraculis claruit, ac manus ejus dextera, qua largissimas dare solebat eleemosynas, multis deinde annis illæsa et incorrupta permansit. Ita habet ejus Vita, ab Episcopo Chartuitio conscripta ad Colomannum, qui fuit octavus Hungariæ rex.
Versus 11: For as the earth brings forth, etc., so the Lord God will cause justice and praise to spring forth. — The w...
11. Sicut enim terra profert, etc., sic Dominus germinabit justitiam et laudem. — Τὸ germinat significat copiam et abundantiam. Sicut enim in vere germina terram in hieme squalentem, nudam et aridam, undique operiunt et vestiunt: ita et Deus Gentes antea desertas et nudas, per Christum vestivit omni gratia et virtutibus: quæ hic vocantur justitia et laus; quia eos laude dignos et celebres inter Gentiles efficiebant. Hi enim mirabantur suorum concivium per fidem Christi morum mutationem, puta sobrietatem, castitatem, modestiam, patientiam, charitatem, devotionem, etc. In voce hortus alludit ad Paradisum terrestrem: hic enim erat hortus Dei vernans jugiter omni fronde, flore et fructu; ex quo per Adæ peccatum expulsi sumus, sed reducti per Christum, imo ipsimet effecti paradisus. Nam v. g. SS. Andreas, Thomas, Philippus, erant una stirps vel arbor paradisi, qui translata in Achaiam, Indiam, Phrygiam, etc., se proseminavit totamque regionem paradisum virtutum hortumque Dei effecit, germinante, id est gratiæ succum et vigorem dante, ac fecundante Deo. Ita Forerius.
Rursum in voce laus est metonymia, aut metalepsis: ponitur enim laus pro virtute quæ parit laudem. Quomodo ait Poeta: «Sunt et sua præmia laudi,» id est virtuti laudabili.
Denique addit, «coram universis gentibus:» quia laus dicta est ἀπὸ τῶν λαῶν, quod proprie laus sit gentium, puta populi, de aliquo recte et honorifice loquentis.